निवांत समय

December 03, 2016

TransLiteral - Recently Updated Pages

भगवान गोपालकृष्ण - अध्याय १६ वा

प्राचीन कवी केशवदत्त यांनी ’ गोपाल कृष्ण ’ हे उत्तम काव्य रचले आहे.

December 03, 2016 03:27 AM

भगवान गोपालकृष्ण - अध्याय १५ वा

प्राचीन कवी केशवदत्त यांनी ’ गोपाल कृष्ण ’ हे उत्तम काव्य रचले आहे.

December 03, 2016 03:26 AM

भगवान गोपालकृष्ण - अध्याय १४ वा

प्राचीन कवी केशवदत्त यांनी ’ गोपाल कृष्ण ’ हे उत्तम काव्य रचले आहे.

December 03, 2016 03:25 AM

भगवान गोपालकृष्ण - अध्याय १३ वा

प्राचीन कवी केशवदत्त यांनी ’ गोपाल कृष्ण ’ हे उत्तम काव्य रचले आहे.

December 03, 2016 03:25 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

December 02, 2016

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

भारत दुर्दैवाने आज तरी अशा स्थितीत आहे!

एक मुक्तीदाता...एक तारणहार...या संकल्पनेने मानवी मनावर पाशवी गारुड केले आहे आणि यातच त्याच्या स्वनिमंत्रित गुलामीची बीजे आहेत. दगडालाही शेंदूर फासत त्याच्यातही एकमात्र ईश्वर शोधणारे कमी नसतात. भारत तर अशांचा मुकूटमणी. अशा समाजात स्वतंत्र विचार, लोकशाहीची मुल्ये ख-या अर्थाने रुजू शकत नाहीत.

ख-या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष व्हावे, ते सुटुच नयेत यासाठी थिल्लर प्रश्नाभोवती राष्ट्रीय अस्मितांना चेतवले जाते तेंव्हा राष्ट्राने आपला आत्मा हरवला आहे असे समजायला हरकत नाही. मुक्तीदाता कोणीही नसतो हे भान नसणे हे स्वत:च गुलामीसाठीच जन्माला आलेल्यांना समजणे शक्यच नसल्याने त्यांचे उन्माद हेच जणुकाही राष्ट्रवादाचे उद्गार बनतात. आपल्या जहरी उद्गारांच्या समर्थनार्थ हवे ते मार्ग वापरणे ओघाने आले.

हे राष्ट्राच्या मुळांचेच वधक असतात. सर्जनाचे कृत्य यांच्याकडून होऊ शकत नाही. विध्वंस हेच त्यांना सृजन वाटावे अशा पद्धतीने यांची मानसिकता बनवण्यात आली असते. संधी मिळताच ती उफाळते. एकामागोमाग एक अशी कृत्ये घडू लागतात. अशा रितीने कि मागचे कृत्य सौम्य वाटावे. बुजगावण्यांनाही शेताचे मालक आहोत असे वाटावे अशी स्थिती यातुनच निर्माण होते. राष्ट्राचे मारकच लोकांना राष्ट्रभक्ती शिकवू लागतात.

नादानांची क्रांती आत्मघातकी असते हे आम्हाला विसरून चालणार नाही.

भारत दुर्दैवाने आज तरी अशा स्थितीत आहे.  

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at December 02, 2016 12:55 PM

माझिया मना जरा सांग ना

एक न पाठवलेली गोष्ट

       ती सकाळची दुसरी झोप काढून उठली. सकाळी ५.३०-६ पासून नवऱ्याचा डबा, मुलाला उठवून, आवरून शाळेत पाठवणे सर्व ७ च्या आत होऊन जातं. मग उगाच कधी चहा घेत, पेपर वाचत वेळ घालवायचा तर कधी असा एखादी डुलकी काढून. कधी लिहायची इच्छा असली की मग कामाला मावशी आल्या तरी तिचं उठणं व्हायचं नाही. त्या आपलं दिलेलं काम करून निघून जायच्या. तर कधी अगदीच त्यांच्याशी गप्पा मारत त्यांचंही काम थांबवून बसायची. मावशींना आता सवय झाली होती तिच्या अशा वागण्याची. त्याही ती बोलायला लागली की घरचं सांगायच्या, कधी शेजारणीचं. गेले तीनचार दिवस डोक्यात सगळ्या गोष्टींचा गोंधळ चालू होता. अनेक विचार एकत्र होत होते आणि काही स्वतःचेच विचार पटतही नव्हते. लिखाण ठरलेल्या तारखेला द्यायचं असल्याने ते पूर्ण करणंही जरुरीचं होतं. कसं आणि काय काय लिहावं सुचत नव्हतं.
        आताही, अनेकवेळा डिलीट करून तिने पुन्हा लिहायला सुरुवात केली. ..... "वृषाली तणतणत घरी आली. असंच कशावरून तरी तिचं तिच्या जवळच्या मैत्रिणीसोबत छोटंसं भांडण झालं होतं. भांडण कुठलं, वाद फक्त. पण जवळच्या मैत्रिणीशी झालेला छोटासा वादही अगदी मोठा वाटतो. आणि मग कशातच लक्ष लागत नाही. जगात आपलं कुणीच नाही असं वाटतं. जाऊ दे, म्हणून तिने आपलं काम उरकायला सुरुवात केली. आशिष आला, जेवण झाले, सगळं आवरून ते निघाले. हे सर्व चालू असताना तिचे विचार मात्र कमी होत नव्हते. त्याला तर काही लक्षातही आले नाही, तो त्याच्याच नादात होता."................ शी... किती बोअर आहे. मैत्रिणीशी भांडण झालं, मग पुढे काय? असं काय असणार आहे मैत्रिणीशी भांडायला? आणि अगदी असेल काही मोठंसं, पण ते काय होतंच असतं सगळीकडे? उगाच 'गिर्ल्फ्रेंड्स' या विषयावर किती आणि काय लिहिणार? तिला अनेकवेळा जीवश्च मैत्रिणींशी झालेलं भांडण आठवलं, त्यात मनावर येणारं उदासीचं वलय आणि कंटाळवाणा जाणार दिवसही. पण मग पुढे काय?..... त्याच त्या मैत्रिणींवर लिहिलेल्या कविताही आठवल्या आणि तिने तो विषय सोडून दिला.

       वैतागून ती बाहेर आली. मावशींसाठी भांडी काढूनच ठेवलेली होती.त्या मुकाट्याने आपलं काम करत होत्या. पण तिला कुठे करमत होतं? ती बाथरुमसमोर जाऊन उभी राहिली. तिला पाहून त्याही मग बोलू लागल्या,"पोराला काल रात्री यायला उशीर झाला.  आजकाल पोरं जरा मोटी झाली की लक्ष द्याया लागतंय. नायतर लगेच दारू येतीयच हातात. कुटं जाताय, काय करताय सारखं विचाराय लागतंय."
तीबोलली,"होय. अभ्यास कर म्हणावं त्याला. तुम्ही पण त्याला लगेच कामाला लावू नका. जरा शिकू दे, म्हणजे चांगली नोकरी लागेल. लहान वयात हातात पैसे आले की अजून वेगळेच उद्योग सुरु व्हायचे."
त्यांच्याशी ती आजतागायत सर्व विषयांवर बोलली होती. मुलीच्या लवकर होणाऱ्या लग्नापासून, दारुड्या नवऱ्यापर्यंत. माहेरपणाला आलेल्या पोरीच्या धडाधड होणाऱ्या पोरांपासून जावयाच्या मागण्यांपर्यंत. रोज एक वेगळी कथा असायची. त्या सर्व जरी एकत्र केल्या तरी तिची एक कादंबरी होऊन गेली असती. पण स्वतः न घेतलेल्या अनुभवांवर लिहिणं म्हणजे उगाच आपणच प्रश्न शोधून आपणच त्यांची उत्तरं द्यायची असं वाटत होतं. शिवाय 'गरीब, कामवाली बाई आणि तिचे अनुभव' यावर काही कमी गोष्टी लिहिल्या नसतील, तेही तिच्यासारख्या तिसऱ्याच बाईने. त्यामुळे तिने तो नाद केंव्हाच सोडून दिला होता.
बराच वेळ झाल्यावर, त्यांच्याशी बोलत बोलत तिने संध्याकाळची भाजी निवडायला सुरुवात केली.
"भेंडी कशी आणली ताई तुम्ही?", मावशी.
"२० ला पाव होती. किती महाग काय बोलायलाच नको."
"तुम्ही त्या कोपऱ्याव नका घेत जाऊ, लै दर लावतुय तो."
"हो, पण मग सकाळी गाडी घेऊन जावं लागतं मंडईला. इतक्या ट्रॅफिकमध्ये नको वाटतं.हे जवळ आहे ना? त्याचेच पैसे घेतो तो, दुसरं काय?"
दोघीही एक मिनिट त्या कोपऱ्यावरच्या भाजीवाल्याचा चेहरा आणि त्यांचे भांज्याचे दर आठवत रमल्या. तिने भाजी धुवून, चिरून, डब्यात घालून फ्रिजमध्ये ठेवली. तिकडे मावशींनी केर, फरशी करून घेतलं. घर कसं चकाचक दिसत होतं. मावशींना 'उद्या लवकर या' म्हणून ती कामाला लागली.

        कपडे मशिनमधे धुवायला लावले, कालचे वाळलेले कपडे नीट घडी करून जागेवर ठेवले. बाल्कनीत कुंड्याना पाणी घातलं. वाढलेल्या मोगऱ्याकडे पाहताना तिला 'त्याची' आठवण झाली. त्याला खूप आवडायची जास्वंद. तिलाही, पण दुरूनच, वास घ्यायला. उगाच ते तोडून त्याचा गजरा वगैरे तर तिला अगदीच 'जुनाट' वाटायचं. "कुणी घालतं का रे गजरा आजकाल?" म्हणत तिने तो नाकारलाही होता. हेच नाही, अशा अनेक गोष्टी तिला त्याच्या जुनाट वाटायच्या. 'तुम्ही भारतीय पुरुष म्हणजे ना? शेवटी तुम्हाला आम्ही साडीतच छान दिसणार. ", कितीतरी वेळा ती त्याला गमतीने म्हणायची. तिने कधी नव्हे ते नेसलेल्या साडीत पाहणारी त्याची नजर तिला आठवली. उगाच तिच्या काहीतरी डोक्यात आलं आलं आणि ती आत गेली लिहायला.

"इतक्या वर्षांनी ते दोघे समोरासमोर आले होते, तेही असं अनपेक्षित, परदेशात. आपल्याला न विचारता असं पाहुणा म्हणून कुणालाही उचलून आणल्याबद्दल नवऱ्यावर राग येत होता की त्याला इतक्या दिवसांनी पाहून रडू, हेच तिला कळत नव्हतं. ती आपल्यावर चिडलीय समजून नवरा तिला मदत करत होता. कसंबसं जेवण उरकलं आणि आवरायचं काम आपल्यावर घेत नवऱ्याने तिला त्याच्याशी बोलायला बसवलं. टेबलावर राहिलेलं 'त्या'चं ताटही उचलून नेलं नव्हतं त्याने. आणि तिला एकदम 'त्या'च्या 'जुनाट' विचारांचा राग आला पुन्हा एकदा...."

          लिहिता लिहिता तिला अजूनच चिडचिड झाली. तिने वैतागून सर्व लिहिलेले डिलीट करून टाकले......... कितीवेळा तेच तेच लिहिणार? तेच जुने विचार असलेले पुरुष, त्याच नवीन विचारांच्या स्त्रिया आणि त्यांचे अफेअर? कितीवेळा जुना बॉयफ्रेंड समोर येणार आहे आणि कितीवेळा नवराच चांगला वाटणार आहे? कितीवेळा लग्न झाल्यावर, 'नवराच कसा योग्य साथीदार आहे हे' समजावून सांगणार आहे. तेही कुणाला? स्वतःला? कदाचित असेल किंवा नसेलही.... आणि बंडखोरीचं म्हणावं तर तीही काही कमी जणींनी केलीय का? किती वेळा बंड पुकारणार आहे? समाजाविरुद्ध, घरच्यांविरुद्ध, स्वतःच्याच बुरसटलेल्या विचारांविरुद्ध? तिला अजून वैताग आला. कितीतरी वेळ ती तशीच बसून राहिली. भानावर आली तसं तिला टेबलावर पडलेला पसारा, त्याच्या खणात असलेला कचरा, सर्व दिसू लागलं. वैतागून तिने लॅपटॉप बंद केला आणि घर आवरायला घेतलं.......  पुन्हा एकदा......
       दुपार होत आली, पोटात थोडी भुकेची जाणीव झाली. तिने फ्रिजमध्ये सकाळी कापून ठेवलेलं सॅलड काढलं, सकाळीच केलेली एक पोळी-भाजी आणि टीव्ही समोर बसली. जेवता जेवता, 'आम्ही सारे खवैय्ये' बघून झालं. जरा कुठे एखादी सिरीयल पाहतेय तोवर तिच्या मैत्रिणीचा फोन आला उचलू की नको विचारात तिने तो उचलला.
"काय गं, भांडण झालं म्हणून फोन उचलणार नव्हतीस की काय?", पलीकडून मोकळ्या आवाजात हसून प्रश्न आला आणि बराच वेळ हसून दोघीनी बराच वेळ गप्पा मारल्या. सकाळपासून आपल्याला का उदास वाटत होतं याचं उत्तर तिला मिळालं होतं. मुलाला आणायची वेळ झाल्यावर तिने घाईत फोन ठेवला आणि खाली गेली. बसमधून त्याला घेऊन येताना शेजारणीशी गप्पाही झाल्या. घरी आल्यावर त्याला खायला देऊन, टीव्ही लावून दिला. पुढे त्याला स्विमिंग क्लास आणि होमवर्कही होतंच.
         तिने त्याची तयारी केली, स्वतःही आवरून मुलाला क्लासला घेऊन गेली. क्लासमधून येताना घरातल्या दोन चार छोट्या मोठया वस्तूही घेऊन आली. घरी आल्यावर त्याला अभ्यासाला जबरदस्तीने बसवावं लागलं. जरा चिडचिड- रडारड करून अभ्यास करवून घेऊन त्याला खेळायला सोडून तिने जेवणाची तयारी सुरु केली. कधी कधी तिला वाटायचं सकाळ-संध्याकाळ तेच रहाटगाडगं सुरु, काही वेगळं काम होतंच नाही. ती वैतागली, घाईघाईत एक भाजी चपाती उरकून मुलाला घेऊन आली. थोड्या वेळात नवराही आलाच. सोबत जेवणं, गप्पा,टीव्ही सर्व झालंही. तिच्या डोक्यात काहीतरी चालू आहे हे त्याला दिसतही होतं. त्याने विचारल्यावर 'काहीही नाही' म्हणून तिने टाळलं होतं. टीव्ही पाहताना मधेच त्याने विचारलं," संध्याकाळी प्लम्बरला भेटून आलीस का?".
"अर्रर्रर्रर्रर्र" म्हणत तिने जीभ चावली. त्याने तिच्याकडे रागाने कटाक्ष टाकला आणि म्हणाला, "निदान हे तरी काम करायचंस ना?".
ती,"अरे हो विसरले ना. सॉरी. उद्या बोलते नक्की."
त्याचा चेहरा अजून वैतागलेलाच होता. ती दुर्लक्ष करत समोर बघत राहिली. काहीतरी डोक्यात आलं म्हणून उठून गेली आत आणि लिहायला लागली.

"करमरकर सर, तुमच्या मासिकाने माझ्याकडून अशा लेखाची मागणी करावी म्हणजे माझ्यासाठी अभिमानाचीच गोष्ट आहे. तुम्हाला तर माहीतच आहे, मी सध्या घरीच असते. घरी असते म्हणजे, बाहेरही पडतेच, घरातली, बाहेरची कामेही करतेच. नोकरी सोडणं हा पर्याय मीच स्वतः निवडला होता. मुलाला सांभाळणे आणि कधीही घरी बसून ज्या आवडीच्या गोष्टी करता आल्या नाहीत त्या करायच्या असं ठरवलं होतं आणि ते आवडलंही होतं. कधी कधी कंटाळवाणे दिवस येतातच, पण ते होणारंच होतं. ते तर नोकरीतही होतंच. उलट स्त्री म्हणून मी या अशा गोष्टी करणे स्वाभाविक समजले जात असल्याने मला त्यांचं कुठलंही स्पष्टीकरण द्यावं लागत नाही. उलट माझ्या जागी नवरा घरी राहिला असता तर त्याला मात्र द्यावं लागलं असतं. त्यामुळे मी घरी राहून स्वतःचे छंद पूर्ण करू शकते ही माझ्यासाठी आनंदाचीच बाब आहे. असो.
         घरी आल्यावर 'घरी बसून इतकंही काम करू शकत नाहीस का?' म्हणणाऱ्या नवऱ्याला पाहून माझ्या डोळ्यात पाणी येत नाही किंवा रागही येत नाही. मी इतकी weak नाही. माझ्या जागी तो घरी बसला असता तर मीही हेच विचारलं असतं. मी दिवसभर किती कामं करते आणि तरीही 'housewife' म्हणून मला कुणीही किंमत देत नाही असं मला वाटत नाही. प्रत्येक लग्नातच काय किंवा कुठल्याही नात्यात एक देवाणघेवाण असतेच, अगदी नोकरीतही असते. प्रत्येकाच्या अपेक्षा असतातच, भांडणं, रुसवे-फुगवे असतातच. पण म्हणून त्यात मला स्वतःला 'अशक्त' म्हणवून घ्यायला मला आवडत नाही. आज महिला दिनाच्या निमित्ताने काहीतरी लिहायचा विचार होता. अनेक विषय डोक्यात आले पण त्यातला कुठलाही आधी लिहिला गेला नाहीये असं वाटलं नाही. शिवाय त्यात मी माझे विचार मांडताना मी स्वतःला एक 'व्यक्ती' ना समजता 'स्त्री' म्हणून वेगळं काढू पाहतेय हे मला पटलं नाही. खास महिलादिनासाठी लिहून मी माझं 'स्त्री' पण सिद्ध करावं किंवा उगाच काहीतरी लिहून माझं जे हे 'व्यक्ती' मत्व आहे ते घालवायची अजिबात इच्छा होत नाहीये. म्हणून मी कुठलीही गोष्ट पाठवू शकत नाही. क्षमस्व. लोभ असावा.

अपर्णा. "

इतकं लिहून तिने ती मेल पाठवून दिली आणि पुन्हा टीव्ही बघायला गेली.

विद्या भुतकर.

       

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at December 02, 2016 03:48 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ९ )

सुम्याला वाटणार्‍या जीवघेण्या आठवणी.

पॉझीटीव्ह विचार करावा असं जरी कुणी कुणाला सांगीतलं तरी प्रत्यक्ष यातना भोगत असतो त्याला खरं काय ते कळत असतं.दिवसा सुम्याचा वेळ कसातरी जायचा.मात्र काळोख पडायला लागला आणि रात्र यायला लागली की ती बरीच अस्वस्थ व्हायची.जवळ मन मोकळं करायला कुणी नसायचं.आणि गुरूनाथकडे त्याच्याच अवस्थेबद्द्ल काय ते बोलायचं.असा विचार येऊन तिच्या मनाची द्विधा व्ह्यायची.
ती जुनं गाणं आठवून मनात गुणगूणायची,

दिस नकळत जाई, सांज रेंगाळून राही
क्षण एक ही ना ज्याला तुझी आठवण नाही

आज गुरूनाथ ज्यावेळी संध्याकाळी घरी आला तो सुम्याला बराचसा थकलेला दिसला.वय झालं आहे.वेळ जावा म्हणून काम करीत राहिलं तरी शरीराने मदत करायला हवी ना!
ती गुरूनाथला म्हणाली की,तुला दिवसभर काम करून घरी आल्यावर संध्याकाळी थकवा वाटत असेल तर उद्या पासून नको जाऊस कामावर.माझी मुलगी जेव्हडे पैसे पाठवते ते रग्गड पुरतात.घरी राहिलास तर तुला विश्रांती मिळेल.मलाही तुझी दिवसभर सोबत होईल.गुरूनाथला सुरवातीला ही सुम्याची कल्पना तेव्हडी पसंत झाली नाही.पण जेव्हा त्याच्या लक्षात आलं की जिथे तो काम करतो त्या फार्मसीच्या मॅनेजरनेसुद्धा अशीच सुचना केली होती.त्याला ही कल्पना विचारात घ्यावी असं वाटूं लागलं.पुढल्या महिन्यापासून आपण तसं करीन असं तो सुम्याला म्हणाला.एव्हडा मोठा निर्णय गुरूनाथने आपल्या सुचनेवरून घेतला हे पाहून सुम्या थोडी सुखावली.

एकदिवशी सुम्याच्या मुलीचा तिला फोन आला.ती म्हणाली की ती आणि तिच्या नवर्‍याने त्यांच्या मुंबईच्या ऑफिसची एक शाखा कोकणात काढायचं ठरवलंआहे.
आपल्या कोकणातल्या घरात ऑफिस काढावं,दोन तीन माणसं कामावर ठेवावी आणि सुम्याने आणि गुरूकाका ने गुरूकाकाच्या घरात रहावं.कामाच्या निमीत्ताने ती मुंबईहून कोकणात येईल.थोडे दिवस काम करील आणि मुंबईला जाईल.कामाच्या निमीत्ताने तिच्या बर्‍याच खेपा कोकणात होतील आणि त्यामुळे सुम्याच्या आणि गुरूकाका्च्या सहवासात ती राहू शकेल.

सुम्याला आणि गुरूनाथला ही सुम्याच्या मुलीची कल्पना लय आवडली.त्यांना जगायला हुरूप आला. त्या दोघाव्यतीरीक्त घरात आणखी जाग रहाणार आंणि त्या दोघाना एकटं एकटं वाटणार नाही.

उन्हाळ्याच्या दिवसात सुम्याची मुलगी जेव्हा कोकणात यायची तेव्हा तिला कोकणातल्या फळांवर ताव मारायला मजा यायची.मुंबईला गेल्यावर ती आपल्या नवर्‍याला आणि मुलाला कोकणात उन्हाळ्यात निरनीराळ्या फळांची कशी सुबत्ता असते ते मस्त वर्णन करून सांगायची.मुंबईच्या मानाने कोकणात तेव्हडं उकडत नाही.फळं आणि फुलं यांची उन्हाळ्यात चंगी असते. फणस,आंबे,करवंदं,जांभळं,रातांबे,काजू,बोंडू,कलिंगडं,पांढरे जाम असे फळांचे निरनीराळे प्रकार खायला मिळतात.तसंच ज्याना फुलांची आवड आहे त्यांना,निरनीराळ्या चाफ्याची फुलं-नागचाफा,सोनचाफा,हिरवा चाफा,कवठी चाफा,देवचाफा तसंच सुंदर रंगाची कमळं,आबोली,जाईजूई,मोगरा, सोनटक्का, सुंदर वासाची सुरंगी,निरनीराळ्या रंगाची गुलाबं ,रंगीबेरंगी झेंडूची फुलं,माळायला आणि पहायला मिळतात.

हे ऐकल्यापासून सुम्याचा जावई आणि नातू उन्हाळ्यात एकतरी खेप टाकायला विसरायचे नाहीत. उन्हाळ्यात सर्व मंडळी कोकणात एकत्र आल्याने गुरूनाथालापण उन्हाळा कधी येतो असं वाटायचं.नोकरी सोडल्यापासून त्यालाही सुम्याव्यतीरीक्त आणखी कुणीतरी बोलायला मिळायचं.सुम्यालाही गुरूनाथाचा उन्हाळ्यात वेळ मजेत जातो हे पाहून बरं वाटायचं.गुरूनाथाच्या व्याधीला एकटेपणाची सवय हानी कारक आहे हे तिला डॉक्टरने सांगीतलं होतं.

सुम्याच्या मुलीचा आता कोकणातल्या बिझेनेसवर चांगलाच जम बसला होता.कोकणातल्या आजुबाजूच्या गावात जाऊन कंप्युटरचा वापर करून धंद्यात किती सुवीधा आणता येतात हे निरनीराळे धंदे करणार्‍या लोकाना समजावून सांगायला तिला यश येत होतं.ज्यांच्या मोठ्या मोठ्या वखारी होत्या त्यात ठेवलेल्या मालाचा हिशोब ठेवणे,हॉटेलची मॅनेजमेंट करणे,लहान बॅंकांच्या व्यवहाराची मॅनेजमेंट करणे,कोकण दर्शनास येणार्‍या लोकांसाठी धंदा करणार्‍या टूरीस्ट कंपनीचं मॅनेजमेंट अशी एक-ना-अनेक छोटी मोठी कामं तिला मिळत होती.

दिवस जात होते.काही वर्षही गेली.सुम्याच्या मुलीचा बिझीनेस मुंबईत आणि कोकणात बर्‍यापैकी चालला होता.गुरूनाथ आणि सुम्याचा वेळही मजेत जात होता तरीपण एक गोष्ट नाकारता येत नव्हती ती म्हणजे त्यांच्या वाढत्या वयाबरोबर प्रकृतीच्या कटकटी वाढत होत्या.आणि तसं होणं स्वाभाविक होतं. गुरूनाथचा आजार जास्त स्पष्ट होत होता.त्याला जे “बाळं” लागलं होतं ते आता इतरांच्या द्द्ष्टीप्तीस येत होतं.आणि नेमकं हेच लक्षात येऊन सुम्या खूप उदास व्हायची.ह्या व्याधीवर सध्यातरी उपाय नाहीत असं तिच्या मुलीकडून ऐकून ती आणखी हतबल झाली.शरीराला व्याधी झाला की तो दिसून येतो पण मनाचा व्याधी फक्त रोग्यालाच कळतो.जोपर्यंत तो आपला व्याधी इतरांना सांगत नाही तोपर्यंत तो कुढत जात आहे ह्याचं कारण समजणं कठीण होतं.सुम्याचं असंच होत गेलं.

गुरूनाथ सुम्याला जमेल तेव्हडं खुश ठेवायचा.आपल्या आजाराची फिकीर करून तिला त्रास होत आहे हे त्याला समजणं शक्यच नव्हतं.आणि त्याचं कारण त्याच्या व्याधीचे रोगी आपल्याला असा व्याधी आहे हे कबुल करायलाच तयार नसतात.नव्हेतर कुणी जरी त्यांच्या विसरभोळेपणाची खील्ली उडवली तर त्यांना संताप येतो.एकदा बोलता बोलता गुरूनाथ सुम्याला विचारत होता की तिचा नवरा कुठे गेलाय? बाजारात का? तो आल्यावर मला सांग असं तिला म्हणाला.सुम्याला त्याच्या प्रश्नाचं काय उत्तर द्यावं हेच कळेना.तो ह्या जगात आता नाही हे सांगीतल्यावर त्याचा विश्वासच बसला नाही.सकाळी तर तो माझ्याशी बोलत होता असं सरळ त्याने तिला सांगीतलं होतं.एव्हडंच नाही तर तो रोज माझ्याशी बोलतो असं म्हणायचा.

डॉक्टरानी तिला सांगीतलं होतं की,असा प्रसंग आल्यास अशा माणसाशी जास्त हुज्जत घालणं टाळावं. तात्पुरता विषय बदलून पहावं.अशा पेशंटचा व्याधी जर का जास्त वाढत गेला तर त्यांना घरात न ठेवता त्यांच्यासाठी परदेशात स्पेशल नर्सिग होम असतात.त्यांची सुश्रुषा करणार्‍या नर्सिसनां शास्त्रोक्त शिक्षण दिलं जातं.असे पेशंट दुःखी होऊ नयेत किंवा कधी कधी हिंसक होऊ नयेत म्हणूनत्यांच्याशी कसं वागावं ह्याचं खास शिक्षण दिलं जातं.

सुम्याला डॉक्टरने सांगीतलेलं हे सर्व आठवलं.तिला गुरूनाथची आणखी काळजी वाटू लागली.पण ती नेहमी त्याच्याशी समजूतदार राहून वागायची.पण ज्यावेळी गुरूनाथ तिला असा प्रश्न विचारायचा की त्याचं उत्तर असंभव असावं पण उत्तर देणं क्रमप्राप्त असावं त्यावेळी तिची खूपच पंचाईत व्हायची.

ह्या सर्व गोष्टींचा सुम्याच्या प्रकृतीवर खचीतच दुष्परिणाम व्हायला लागला होता.
तिला भूक कमी लागायची.त्यामुळे ती कमी जेवायची.त्यामुळे तिच्या वजनावर परिणाम व्हायला लागला होता.तिला जगणं नको व्हायला लागलं होतं.पण कुणाला कसं सांगणार असा विचार येऊन तिचा जीव गुदमरायचा.ती कमी जेवते हे पाहून गुरूनाथ पण काळजीत असायचा. कमी जेवायचं कारण गुरूनाथने विचारल्यावर त्याला ती उत्तर तरी काय देणार?

पुढचं होणार आहे ते सर्व विसरून जायचं आणि वर्तमानात रहायचं असं तिला वाटायचं.अंधार दूर करणार्‍या प्रकाशाकडे पहात रहावं.गुरूनाथाच्या सहवासानेच तिचा अंधार दूर होत होता.अंथरूणावर पडल्यावर तिला आठवलं,

अंधार दूर करणारा
प्रकाश पाहून
कंदीलाचे आभार मानावे लागतात
पण मग
कंदील हातात धरून
प्रकाश दाखवणाऱ्याला
विसरून कसं चालेल?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at December 02, 2016 03:25 AM

December 01, 2016

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

डीडीच्या दुनियेत

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » मनोरंजन

‘झाला बोभाटा’चा ट्रेलर लॉन्च

zhala-bobhata

ब-याच मोठ्या ब्रेकनंतर मराठीत एक ग्रामीण कथा असलेला ‘झाला बोभाटा’ हा विनोदी चित्रपट येत आहे.

मुंबई- ब-याच मोठ्या ब्रेकनंतर मराठीत एक ग्रामीण कथा असलेला ‘झाला बोभाटा’ हा विनोदी चित्रपट येत आहे. नुकतेच या चित्रपटाचे म्युझिक आणि ट्रेलर ज्येष्ठ अभिनेते दिलीप प्रभावळकर यांच्या हस्ते लॉन्च करण्यात आले. यावेळी चित्रपटातील सर्व कलाकार आणि तंत्रज्ञ उपस्थित होते.

अनुप जगदाळे दिग्दर्शित या चित्रपटाची निर्मिती किंग क्रिएशन डिजी टेक्नो एन्टरप्राईजेस प्रॉडक्शनच्या साईनाथ राजाध्यक्ष आणि महेंद्रनाथ यांनी केली आहे. पुढील वर्षी ६ जानेवारीला ‘झाला बोभाटा’ प्रदर्शित होणार आहे.

‘झाला बोभाटा’ या चित्रपटात ज्येष्ठ अभिनेते दिलीप प्रभावळकर, भाऊ कदम, कमलेश सावंत, संजय खापरे, दिपाली अंबिकार, तेजा देवकर, मयुरेश पेम, मोनालिसा बागल, महेंद्रनाथ, बाळकृष्ण शिंदे, रोहित चव्हाण, रिना अग्रवाल, अश्विनी सरपुर, डॉ.साहिल, निलेश भोईर, रोहित साळवी यांच्यासारखे उत्तम कलाकार आहेत. तर या चित्रपटाची कथा अनुप अशोकराव जगदाळे यांनी लिहिली असून पटकथा आणि संवाद अरिवद जगताप यांनी लिहिले आहेत.

या चित्रपटातील सुंदर गाणी प्रसिद्ध संगीतकार ए. व्ही. प्रफुलचंद्र यांनी कंपोज केली आहेत. तर नुकताच मराठी फिल्मफेअर पुरस्कार मिळालेले गीतकार मंगेश कांगणे यांनी या चित्रपटातील गाणी लिहिली आहेत. त्यामुळे या दोघांच्या गीत संगीताचा एक वेगळाच अनुभव अनुभवता येणार आहे. मंगेश कांगणे यांचा गीतकार म्हणून हा ७५ वा मराठी चित्रपट आहे.

by प्रहार प्रतिनिधी at December 01, 2016 12:52 PM

Lakshmi Sharath

Journeys and Jottings – Its time for appraisal

feet

Hello December and welcome to the last edition of Journeys and Jottings of 2016. The good news is that I have given myself this entire month off to chill. The bad news is that I have mounds of pending work, yet to be finished. So I decided to sit at home and finish what they call homework. But I could not help looking back on the year that has gone by and do a bit of self appraisal. Probably its a hangover from my corporate days (eight years since I quit ) but it helps me plan a new year, put some goals and some monetary targets as well.

So here goes the highlights of 2016 for me

I put my health first and that is very important to me. In the last few years, I have been dealing with some issues (nothing serious) that make you realize that you cannot take your health for granted.

I learnt to say no. This was the biggest learning from 2016. I had declined quite a few trips, projects and campaigns . Some clashed with existing work or travels, others I had to say no because of health but there were many that I just refused because they did not fit into my overall goals.

I travelled more in India than abroad. This was a conscious decision. While I love to see many stamps in my passport, I realized that I needed a lifetime to visit India . So, I priortised my own country over several shores overseas.

Not all trips were sponsored or campaigns. I travelled a bit on my own, at my own pace, looking for stories.

I took a holiday. It was not planned but then I decided to take a month off with family in US. And I refused to work.

A few mantras that mattered to me – Less Is More, Slow Travel, Content is King. These will hold good in 2017 too.

I focussed on videos and launched my You tube channel, Travel With Lakshmi.

I worked with clients I wanted to work with . Yes, that is very important for me . I took up campaigns and projects that I was interested in,  rather than hitting the Yes button for every mail that popped in my inbox.

I did a good mix of content projects and campaigns and I worked with brands outside the travel space as well. I also took up a media project. And I made decent money overall.

Fascinating travel experiences 

It has to be St Patricks Day in Ireland.  Going on the parade was just awesome . I just love the Irish.

Sighting the Big Five in South Africa. What an experience !

Antelope Canyon in US – I am at a loss for words.

The Penguin Parade in Philip Island  – Overdosed on cuteness and nostalgia

Staying in a boat and floating in Komodo Island and seeing stars

Varanasi – I returned entirely mind boggled

Khichan – A five year dream came true when I stood watching thousands of demoissele cranes

Hampi revisited – Nostalgia like never before

Driving in the monsoons in the Western Ghats to Jog Falls.

A solo road trip in Gujarat following Krishna’s footsteps.

Some things to ponder 

However I was not happy with all the choices that I made this year. It is a learning curve and it taught me that I need to be more discerning in 2017.

I didnt have a concrete plan in 2016 but I am planning one for 2017.  And that will help me plan my travels, content, campaigns, projects and some new initiatives that am planning.

2017 is also going to be a personal journey to me – it will take me back to my earlier days of travel blogging and I will like to do what I enjoy doing the most – travelling and telling stories.

And finally, thank you all for being a part of my journey, egging me to go on and come back to you with more interesting and inspiring stories. Let us travel together

The post Journeys and Jottings – Its time for appraisal appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at December 01, 2016 07:02 AM

Global Vegan

Maneka Gandhi - Inspiring and Motivating Indians to Follow Vegan Diet

Maneka Gandhi is an amazing woman.  Maneka Gandhi has dedicated her life for the welfare and protection of animals,  unfortunate Indian women and our beautiful Earth, from past twenty years . She has been in politics for more than two decades. At present, Maneka Gandhi is the Cabinet Minister of Women and Child Development.

Maneka Gandhi has loved animals from her childhood. Maneka Gandhi has written a couple of books about animals . From past few years she has been writing about animal cruelty, vegan diet and environment for leading Indian newpapers such as The Hindu, The Times of India, and Deccan Herald . In 1992 Maneka Gandhi started People for Animals, an organisation to protect  the wild and domestic animals of India.

Recent surveys has shown that the number of vegans is increasing in India. I strongly feel that Maneka Gandhi is one of the reasons for growing number of Vegans in India.

Here are some interesting articles, interviews and videos about Maneka Gandhi

1. https://www.youtube.com/watch?v=PjYZnsOuuUo&t=22s

2. http://english.mathrubhumi.com/news/columns/faunaforum/silver-foils-are-not-vegetarian!-maneka-gandhi-1.1485911

3. http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/developmental-issues/Being-vegetarian-is-the-only-way-to-save-the-planet-Maneka-Gandhi/articleshow/19650129.cms

4. http://www.peopleforanimalsindia.org/

by Kumudha (noreply@blogger.com) at December 01, 2016 02:27 AM

November 30, 2016

sahaj suchala mhanun

क्रांति: पूर्वार्ध आणि उत्तरार्ध



२५ तारखेला फिडेल कॅस्ट्रो वारल्याची बातमी आली आणि जगभर श्रद्धांजलीचे लाल सलाम झडू लागले. तर काही ठिकाणी एक हूकूमशहा गेला अशीही प्रतिक्रिया आली. बर्‍याच जणांना हा इसम कोण हे माहीत नव्हते आणि जो उठतोय तो ह्याला सलाम का ठोकतोय म्हणूनही गोंधळले होते. एव्हाना कॅस्ट्रो आणि पर्यायाने चे गव्हेराबाबत बर्‍याच जणांचे जुजबी ज्ञान मिळवून झाले असेलही. लोकसत्ताने देखिल २८ तारखेला फिडेल कॅस्ट्रोंवरती अग्रलेख लिहीला. अग्रलेख काहीसा नकारात्मक अंगाने जाणारा होता. काही वर्षांपूर्वी मी फिडेल आणि चे बाबत अर्धवट लिहीलेलं काही मी फेसबुकवरती शेअर केलं. एका परीचिताच्या टिपण्णी नंतर क्रांती आणि क्रांतिकारकांबाबत लिहावसं वाटू लागलं.

कॅस्ट्रोंच्या निमित्ताने होणार्‍या चर्चांमधून फेसबुकवरही एकंदरच क्रांती यशस्वी होऊन सत्ता मिळाली की क्रांतिकारी सत्ताधिशाचे रुपांतर हुकूमशहात होते हाच सुर दिसत होता. व तो बहुतांशी बरोबरच आहे. कुठल्याही क्रांतीचा पूर्वार्ध हा नेहमी भारावून टाकणाराच असतो. कारण एखाद्या प्रस्थापित व्यवस्था, विचारसरणी अथवा व्यक्तीच्या दडपशाहीला वैतागुन कुणी एक अथवा काही लोकांचा गट क्रांतिची स्वप्ने पाहू लागतो. काहीवेळा २-३ पिढ्या ही क्रांती केवळ कागदावरतीच रहाते तर कधी सगळे इतक्या झटपट घडते की ते लिखाणच भडका उडवायला कारणीभूत ठरते. ही कागदावरची क्रांतीच पुढे त्या त्या क्षेत्रांतील - देशातील लोकांची गीता-बायबल-कुराण बनते. ह्या लिखाणाची गोची अशी असू शकते की ज्या लोकांना ते लिखाण - ती विचारसरणी हेच सर्वस्व वाटू लागते व त्यासाठी ते जीवही द्यायला तयार होतात ती लोकं त्या पुस्तकाच्या अथवा विचारसरणीच्या बाहेर बघूच शकत नाहीत अथवा जाणूनबुजून बघत नाहीत .... कारणे काहीही असोत. अश्याने त्या विचारसरणीचे डबके बनते. मग ती विचारसरणी राजकीय असो, आर्थिक असो अथवा धार्मिक. हे लोक इतरांनाही त्यात खेचतात. कुठल्याही क्रांतीची परीणीती २ गोष्टीत होते; म्हणजे क्रांती आपल्याच पिलांना खाते हे एक आणि दुसरे म्हणजे एक क्रांती कालांतराने दुसर्‍या क्रांतीला जन्म देते. कुठल्याही क्रांतीच्या पूर्वार्धात क्रांती करु पाहणारे नेहमी वजाबाकीत असतात. खायची-प्यायची भ्रांत, डोक्यावर छप्पर नाही आणि जीवाची शाश्वती नाही असेच असतात. त्यांच्या क्रांतीवरच्या आणि नवीन स्वप्नांवरच्या स्वत:च्या निष्ठा इतक्या प्रबळ असतात की त्यांना मृत्यूचेही भय वाटत नसते. ह्या अफाट निष्ठेमुळे त्यांना त्यांच्यावरती जीवापाड निष्ठा ठेवणारे साथीदार मिळतात. ही गंमत खचित नव्हे. त्या क्रांतीची परीणीती कशातही होवो पण जगातील कुठल्याही क्रांतीचा पूर्वार्ध हा नेहमीच भारावणारा व रोमांचित करणाराच असतो ह्यात वाद नाही.

यशस्वी क्रांतींचा पूर्वार्ध हा वादळी वगैरे असतो. उत्तरार्ध मात्र अजगरासारखा संथ, थंड व क्रूर असतो. कारण एकदा का क्रांती यशस्वी होऊन सत्ता क्रांतिकारकांच्या हातात आली की त्या क्रांतीच्या मंथनातून चौदाच काय पण अनेक रत्ने बाहेर पडतात. काही अमृत घेउन येतात काही हलाहल. क्रांती यशस्वी झाली की २ गोष्टी कल्पनातीत वेगाने घडतात. पहीले - विरोधकांचे शिरकाण. ह्यात क्रांतीला विरोध केलेले आधीच्या व्यवस्थेला पाठींबा दिलेले बळी जातातच पण क्रांती घडवू पाहणारा जो म्होरक्या असतो त्याला नको असलेले अनेक स्वकीय आणि परकीय क्रांती विरोधी किंवा द्रोही ठरवून तुरुंगात डांबले जातात किंवा फासावरती लटकवले जातात. दुसरे म्हणजे अनेकदा क्रांतीकारी म्हणून जो सर्वात पुढे असतो त्याला बाजूला सारुन दुसर्‍या किंवा तिसर्‍या फळीतील खरे खेळाडू जे पडद्या मागून हालचाली करत असतात व ह्याचा चेहरा वापरत असतात ते पुढे येतात.


साधारण क्रांती ही लष्करशहांकडून होते असा एक सार्वत्रिक समज आहे. मात्र अहींसक क्रांतिंची उदाहरणे कमी तरीही ठळक आहे. गांधी - मार्टीन ल्युथर किंग - नेल्सन मंडेला. ही प्रातिनिधीक उदाहरणे. अशांचेही हट्टी अहिंसक हुकूमशहा बनू शकतात. असो, तो विषय अजून वेगळा. अर्थात ज्यांच्या विरुद्ध चळवळ करायची असते ते किती क्रूर आहेत ह्यावर चळवळ हींसक की अहींसक हे सगळे ठरते. क्रांती यशस्वी होईतोवर सर्वात जास्त कुणी भरडले जात असेल तरे ती जनता. तरी क्रांति झाली की नव्याने सत्तेवरती आलेल्यांचे झेंडे आनंदाने किंवा नाईलाजाने खांद्यावर घ्यावेच लागतात. सुरुवातीचा क्रांतीचा बहर ओसरला की "पुन्हा तेच ते" च्या चक्रात अडकलेल्या जनतेचा भ्रमनिरास होण्याचीच शक्यता जास्त असते. शिवाय आधीची दडपशाही हटवून सत्ता हातात घेतलेले स्वत:च हुकूमशाहीकडे आपसूक ढकलले जातात. त्यात त्यांच्यावर मुख्य पगडा असतो तो "आपण जीवावर उदार होऊन केलेली क्रांती व बघितलेले स्वप्न धुळीस मिळेल काय" ही भीती आणि लागलेली सत्तेची चटक. ह्या गोष्टी पकड अजून घट्ट करायला भाग पाडतात. साधारणत: लष्करशहाने क्रांती घडवून आणली असेल तर तो हयात असेतो किंवा त्याला दुसर्‍यांनी पदच्युत करेपर्यंत सत्तेवरील पकड सोडत नाही. किंवा लष्करातील चार डोकी एकत्र येऊन झालेल्या क्रांतीत लष्करशहा बदलतात पण सत्ता लष्कराचीच रहाते. दुसर्‍या देशाकडून त्या देशाला सारखे अपमानित केले जात असेल अथवा बाहेरचा देश येऊन तिथली साधनसंप्पत्ती लुटत असेल अश्या ठिकाणी त्या अपमानाने निर्माण झालेली चीड लष्करशहांच्या देशाभिमानाला डिवचून क्रांतीप्रणव बनवते. गडाफी, सद्दाम ही काही उदाहरणे.


क्रांती झाली की सर्वात मोठा फटका बसतो तो त्या समाजाच्या अथवा देशाच्या अर्थव्यवस्थेला. क्रांतीनंतर देशाची अर्थव्यवस्था नीट बसवणे हे सर्वात जोखमीचे काम असते. त्यातच अपयश आले तर क्रांती फसायची किंवा अख्खा समाज आर्थिक, वैचारीक व नीतीमत्तेबाबत डळमळीत होण्याची शक्यता निर्माण होते. आर्थिक कारणांनी समाजाची नीतीमत्ता काळवंडली तर क्रांतीचा पायाच उध्वस्त होतो. हा भाग समाजाचा झाला. क्रांती झाल्यावर सत्तेत आलेला नेता अथवा त्याचा गट याच कारणाने भ्रष्टाचारी झाला तरी क्रांती बोंबलते. मुख्य उद्देश बाजूला रहातो व हे डोक्यावर बसलेले मलई खातात. जनता उघड्यावरती येते. जर ही क्रांती बाहेरच्या बलाढ्य देशाची मदत घेऊन पार पाडली असेल पुढे दिर्घकाळ त्या देशाच्या ताटाखालचं मांजर होऊन रहावं लागतं. त्यांना आवडतात ते सत्ताधिश बसवावे लागतात. त्यांचे शत्रू ते आपले शत्रू मानावे लागतात. तो बलाढ्य देश देखिल आपल्याला हवे ते घडवून आणायला सढळ हाताने पैसा ओतत रहातो. सत्तेत असलेले गबर होत जातात. स्वबळावर केलेल्या क्रांतीत मात्र बहुतकरुन असे नसते. उलट अश्या क्रांतीत ज्याच्या विरुद्ध उठाव केला जातो त्याला बलाढ्य शक्तींचा पाठींबा असतो आणि उठाव करणार्‍यांना दडपण्यासाठी तो बलाढ्य देश सत्ताधार्‍यांना सहाय्य करतो. अश्यावेळी जनता कुणाच्या बाजूने ऊभी रहाते त्यावर त्या देशाचं भवितव्य अवलंबून असतं.

काही क्रांतीकारक आणि त्यांनी घडवलेली क्रांती हा जगभरात कुतुहलाचा विषय होतो. क्रांतीसाठी मृत्यू पत्करलेला कुणी एखादा चे गव्हेरा जगभरतील पोरांच्या टि-शर्टवरती "डिझाइन" म्हणून जाऊन बसतो. तो कोण? त्याने काय केलं हे त्यांच्या गावीही नसतं. फक्त ते "COOL" दिसतं म्हणून त्यांना हवं असतं. चे सिगार ओढायचा म्हणून तो तथाकथित Hi-class चरसी लोकांचा "आदर्श" बनतो. ड्रग्स घेऊन जगाला फाट्यावर मारुन जगायची स्वप्ने कुठल्याही क्रांतीकडे घेऊन जात नाहीत अणि अखेरीस खरोखर जगाचा चेहरा मोहरा बदलू इच्छिणारी काही भव्य दिव्य स्वप्न ही स्वप्नच रहातात अगदी चे गव्हेराच्या क्रांतीसारखी.

 - सौरभ वैशंपायन


by Saurabh Vaishampayan (noreply@blogger.com) at November 30, 2016 06:40 PM

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

ईमानदारोंका सहभाग मुखर हो

मुखर हो ईमानदारोंका सहभाग
आज बडी ही प्रखरता से दीख रहा है कि देश के ईमानदार लोगों को मुखर होना पडेगा और "मुझे क्या" की मानसिकता से बाहर आकर एक स्वर में कहना पडेगा कि काले धन को विनष्ट करने के लिये हम कष्ट उठायेंगे,त्रासदी सहेंगे लेकिन यह अस्तित्व की लडाई डट कर लडते रहेंगे.
दि.८ नवम्बर को देश के प्रधानमंत्री श्री मोदीजी ने देश को संबोधित करते हुए घोषणा की कि ८ तारीख समाप्त होते ही तत्काल प्रभावसे ५०० और १००० रुपये के नोटोंका आर्थिक मूल्य बहुतांश रुपसे समाप्त होगा । प्रावधान यह भी किया कि पुराने ५०० व १००० के नोटोंके बदले २००० रुपयेके नोट प्रचलन मे लाये जायेंगे
सूनकर देश के सभी ईमानदार लोगों के मुँह से निकला होगा वाह। फिर मोदीजी ने कुछ प्रावधान गिनाये कि लोगों की त्रासदी को यथांसञ्रव दूर करने के लिये क्या क्या उपाय किये है. सबसे पहले अस्पताल-- वहाँ ये नोट स्वीकार्य होंगे ताकि बीमार व्यक्तियोंको त्रासदी न हो। डॉक्टर के प्रिस्क्रिप्शन के आधार पर उसी अस्पताल से संलग्न दवाई बेचने वाले भी ये नोट स्वीकारेंगे।
रेल स्टेशन ,पेट्रोलपंप ,सरकारी दूध डेयरियों में ये नोट स्वीकार्य होंगे ताकि लोगोंकी ये परेशानियाँ न रहें । बिजली , टेलीफोन या नगर नियमों के अन्य बिल भी इन्ही नोटोंसे चुकाये जा सकेंगे।
दूसरा बडा प्रावधान यह कि जिनके पास ये पुराने नोट हों,वे अपने बँकोंको खाते में जमा कर सकते हैं और जो ईमानदार है, जिनके पास साधारणतया छोटी रकम ही घर पर रखी होती है, उन्हें पैसे जमा कराने मे कोई संकोच नही है। वैसे बंदिश तो उसपर भी नही होगी जो लाखों -करोडों के नोट जमा कराये लेकिन उसे पता होगा कि इतनी बडी रक्कम का हिसाब तो देना ही पडेगा
इस भारी निर्णय के कारण बँकोंको बडी तैयारी करनी पडेगी जिस कारण ९ नबम्बर, बुधवार को एक दिन के लिये बँक बंद रहेंगे जब कि एटीएम दो दिन बंद रहेंगे यह इसलिये भी आवश्यक था कि ऐसा न करने पर अतिविशाल मात्रा में सौ रुपयों के नोट उपलब्ध कराने पडेंगे जो प्रायः असंभव सा है । लेकिन लोगों को नये २००० रू के नोट मिलते रहेंगे।
यह सब सुनकर जान पडा कि सचमुच काफी गंभीरता से विचार कर यह सारी योजना बनाई गई है । जिस प्रकार से इन छोटी बातों का विचार किया गया उसे
सुनकर वाह -वाही ही निकली
दूसरी तरफ मोदीजी ने इसके जो लाभ गिनाये उसमें आतंकवाद का खात्मा, बेईमानोंकी लुटिया डुबाना और भविष्यकाल में बँकों के व्याजदार कम किये जाने के कारण उद्योगों में वृद्धि ये तीन महत्वपूर्ण लाभ गिनाये । इनकी तुलना में चलित-मुद्रा की कमी से आनेवाली परेशानियाँ अल्पकालीन होंगी इस बात से सभी ईमानदार श्रोता सहमत थे। प्रधान मंत्री ने ८-१० दिन का अनुमान जताया । सभी ने इसका स्वागत किया,९ नवम्बर को आनेवाली प्रतिक्रियाएँ देखनेपर साफ पता चलता था कि जनसामान्य में स्वागत हो रहा था, जबकि काला धन रखनेवालों को अपना रोष छिपाना मुश्किल पड रहा था.
कुल मिलकर देश की जनता इस बात को समझ रही थी कि सरकार की इस योजना से काला धन समाप्त होगा, ईमानदारोंकी साख बढेगी, और आतंकवाद पर भी यह कडा प्रहार रहेगा ! आनेवाले दो दिन बँक व एटीएम बंद रहेंगे लेकिन कोई बात नही. इतनी परेशानी तो झेल लेंगे !
यह सही है कि तीसरे, चौथे, पाँचवे दिन से आजतक लोगोंने इतनी कठिनाइयाँ झेली हैं, जितनी उन्होंने सोची नही थी, या जिसके लिये वे मानसिक और पर तैयार नही थे ! सच कहें तो सरकारी -तंत्र भी हर प्रकार की स्थितिके लिये कहाँ तैयार था? लेकिन इस बातको भी हमें स्वीकारना होगा कि संसार में कोई व्यक्ति या कोई योजना संपूर्णतया दोषमुक्त नही होते ! संपूर्णतया योग्य या ज्ञानी तो केवल भगवान ही हो सकता है ! सरकारी तंत्र में भी कई कमियाँ रहीं जो पिछले दस दिनों में उभरकर सामने आई और ईमानदार लोगोंके लिये ये वृद्धिंगत ही होती दिख रही थी ! मोदी जी का जो पहला अनुमान था कि कठिनाइयाँ ८-१० दिन रहेंगी, वह गलत निकला, अब वे स्वयं मानते हैं कि ये ५० दिन रहेंगी ! शायद कुछ और भी दिन लगें ! और इस चलित मुद्रा की कमी के कारण जो प्रतिदिन का खुदरा व्यापार व सेवाएँ दीं या लीं जाती थीं, उनपर बडे पैमाने पर मंदी छा गई ! वह भी शायद सौ दिन चले !
इस चलित मुद्रा की किल्लत का गणित बडा सरल है ! सरकारी आँकडें बताते हैं कि देशकी अर्थव्यवस्था में कमसे कम ८० प्रतिशत व्यवहार ५०० ( या १००० ) रूपये की नोटों के माध्यमसे होता था !अर्थात यदी कुल व्यवस्था दस हजार रूपये की हो तो उसमें आठ हजार रूपये - ५०० नोटों के रूप में थे ! अर्थात १६ नोटें ५०० की ओर २० नोटें १०० की ! अब यदी इन १६ नोटों को बदलना हो तो सौ रूपये की अतिरिक्त ८० नोटें चाहीये !
यानी ५०० रूपये की जितनी भी नोटें बदली जाने का अनुमान है, उसके पांच गुना अधिक सौ रूपये की नोटों का होना जरूरी था । और ये नोटें देश के सभी कोनों की बँकों में, पोस्ट ऑफिसों मे ओर एटीएमों में सुवितरित रूपसे रहें यह भी आवश्यक था !
तो स्पष्ट है कि यदी किसीने यह गणित कर भी लिया तो भी इस वितरम की व्यवस्था करना आरंभ होते ही पूरी योजना का भांडा फूटने में तनिक भी देर नही होती !इसलीये इस संकट का पूर्व- समाधान निकालने के बजाय इसे झेलना ही बुद्धिमानी थी ! उसी का एक छोटा हल था कि २००० रूपये का नोट अर्थव्यवस्थामें उतारा जाय ताकि वह तत्काल रूपसे एक सौ रूपये के २० नोटों का पर्याय बन सके ! फिर दो-तीन वर्षों बाद इन बडे नोटों की धीरे-धीरे वापस लिया जा सकता है ! ओर उन नोटों का भी पूर्व वितरण असंभव था ! सो वे नोटें भी धीरे धीरे ही उपलब्ध होंगी यह बात भी योजना बनाने वालों के मनमें और गणित में रही होंगी ! यदि न भी रही हों तो एक बात पर उन्हें माफ किया जा सकता है !
वह बात है पाकिस्तान - प्रणित आतंकवाद का सफाया ! काफी हद तक नक्षल ओर उल्फा जैसी संगठनों का भी सफाया ! सर्जिंकल स्ट्राइक के बाद से ८ नवम्बर तक बारबार सीजफायर का उल्लंघन हो रहा था ओर प्रतिदिन हमारे जवान शहीद हो रहे थे या जख्मी हो रहे थे ! लेकीन ९ नवम्बर के बाद वे घटनाएँ काफी कम हुई ! काश्मीरी उपद्रवियों की पत्थरबाजी जो पाकिस्तान द्वारा भेजी गई मोटी रकमोंकी लालच में होती थी, वह थम गई !नक्षलियों ने आत्मसमर्पण भी करना आरंभ किया !
यदी सरकार डटी रहे, ओर नोटबंदी को वापस नही ले तो आतंकवाद का नेटवर्क इस प्रकारसे टूटेगा कि फिर पांच दस वर्ष तक भी दुबारा गठित नही हो सकेगा ! यह एक ऐसी बडी उपलब्धि होगी जिसके सम्मुख देश की सवासौ करोड जनता की तात्कालिक कठिनाइयाँ कई गुना सहनीय होंगी बशर्ते की वे तात्कालिक ही रहें ! ओर वे तात्कालिक रहें इसके लिये तीन-चार बातें आवश्यक होंगी !
पहली यह कि सरकार २००० रूपये की तथा ५०० रूपये की नई नोटें यथासंभव शीघ्रतासे उपलब्ध कराये ! अधिकाधिक स्थानों पर डेबिट कार्ड से भुगतान, या कॅश डिस्पेन्सर सें पैसे निकालने की सुविधा, पेटीएम अदि लागू किये जाये ! एटीएम मशीनों को युद्ध स्तर पर ठीक कराया जाय ताकी उनकी कतारे घटें ओर लोग आश्वस्त हो जायें कि अब उन्हें अधिक कॅश संभालने की आवश्यकता नही, जब चाहें एटीएम से निकाल सकते है !आदि, आदि !
दूसरी बडी बात यह है की इस पूरे व्यवहार में सबसे खुश तो अरबोपती नजर आ रहे हैं ! कहीं पांचसौ करोड की शादीयाँ धडल्ले से हो रही हैं तो कहीं बडे उद्योगपतियों के बँक कर्ज को माफी दी जा रही है !केजरीवाल बार बार प्रश्न उठा रहे हैं कि पिछले १० दिनोंमें ६००० करोड रूपये की कर्ज माफी क्यो दी गई ओर कोई भी सरकारी प्रवक्ता इस प्रश्नका सीधा उत्तर नही दे रहा !
सामान्य जनता देख रही है कि उसे तो अपना ही पैसा निकालनेमें कठिनाई हो रही है ! यह भी देख रही है कि सौ-दो सौ करोड तक का काला धन रखनेवाले भी संकट में हैं ओर उनका काला धन निकल रहा है ! यदि पूरा न भी निकले तो भी उसका बडा हिस्सा बेमानी हो रहा है।
इमानदार सामान्य जनोंके लिये यह एक तसल्लीका विषय है। क्योंकि अबतक वह अपने आसपास ऐसे बेइमान देखता आया है जो कलतक तो उसीकी श्रेणीमें थे लेकिन आज किसीसे रिश्वत लेकर अचानक धनी बन गये । ऐसे रिश्वतखोरोंसे केवल वे ही दुखी नही होते जिन्हें रिश्वत देनी पडी, बल्कि अगल-बगलके सभी ईमानदार भी अपना संस्कार और हौसला खोने लगते हैं औऱ निराश हो जाते हैं। इसीलिये इन छोटे और मँझोले काले धनवानोंका सफाया होना भी एक बडी उपलब्धि रहेगी।
फिर भी यदि सरकार और खासकर मोदीजी उन कर्जखोरोंको माफ करते दिखे जो अरबों रुपयोका कर्ज डकार गये या सरकार को सालोंसाल इनकम टॅक्स ट्रिब्यूनल या सुप्रीम कोर्ट में उलझा रखनेमें सफल रहे तो फिर मोदीजीकी अपनी ही साख शून्यवत् हो जायगी। इस कामके लिये अभी शायद सही समय नही है लेकिन अगले एक वर्षमें इस मुद्देको निपटाना होगा।
तीसरा काम भी सरकार जल्दीही आरंभ कर सकती है। वह अत्यावश्यक भी है और संभव भी है वह है ब्याजदरें घटाकर कृषी उद्योग और व्यापारको बढावा देना।
जनता देख रही है कि बैंकोंकी तिजोरियाँ भर रही हैं। इसका बडा हिस्सा शीघ्रतासे किसानोंके लिये उपलब्ध कराना होगा। चाहे वह अधिकाधिक इन्फ्रास्ट्रक्चरकी सुविधा के रूपमें हो या फिर कर्ज, बीमा, कर्जमाफी आदि मुद्दोंपर हो । सबसे प्रभावी और शीघ्र-कारीगर इन्फ्रास्ट््क्चर क्या होगा -- वह है ग्रामीण इलाकोंमें विकेंद्रित पणन व्यवस्था। कोल्ड स्टोरेज, अनाजकी प्रभावी लेनदेन, और किसानके अपने स्टॉकपर कर्जकी सुविधा इत्यादि। एक छोटे मॉडेलके रूपमें बंगलोर स्थित सिल्क एक्सचेंजका उदाहरण देखा जा सकता है। किसान व ग्राहकके बीच सीधी
लिंक जुडे ऐसे इन्फ्रास्ट्रक्चर बनानेमें भी सरकारी पहल व सहायताकी आवश्यकता होगी । वह इन्फ्रास्ट्रक्चर होगा इंटरनेेेट या मोबाईल कनेक्टिविटीका जिसके लिये सरकारके पास आज भी भारी मात्रामे ओएफसी केबल उपलब्ध हैं (रेल्वे व ऑइल कंपनियोंके ओएफसी नेटवर्क, जो सुरक्षाके कारणोंसे जरूरतसे कहीं अधिक विछाये जाते हैं) । इन्हींके ब्राँच केबल गाँव-गाँव पहुँचाये जा सकते हैं --यह मॉडेल भी स्वीडनका जाँचापरखा मॉडेल है ।
बारबार कहा जा रहा है कि अब बैंकोंके पास बहुत पैसा है। तो आईये, हम सब अच्छी तरह समझ लें कि यह बैंकोका पैसा नही वरन देशका पैसा है जो कुछ काले-धन-ग्राही लोगोंने औरोंसे लूटकर अपने पास छिपा रखा था।
आज सर्वाधिक त्रस्त है किसान, व ग्रामीण इलाकोंके लोग. तो आइये माँग करें कि इस पैसेको शीघ्रातिशीघ्र ग्रामीण इन्फास्ट्रक्चर में लगाया जाय -- सहसे पहले ग्रामीण पोस्ट ऑफिसें और पोस्टल-बैंकिंग मजबूत हो। ओएफसी नेटवर्क जो रेलवे और पेट्रोलियम कंपनियोंके पास बहुतायतसे है पर उपयोगमें नही लाया जा रहा उसके छोटे छोटे एक्टेंशन गाँवोंतक पहुँचाकर ग्रामीण जनता को इंटरनेटकी सुविधा दी जाय। गाँवोंमें विकेंद्रित पणन व्यवस्थाको सशक्त किया जाय । फसल बीमाकी कोई सही पढाई व मूल्यांकन नही हो रहा, उसे किया जाय और वह राशी भी बढाई जाय, असिंचित क्षेत्रोंमें तुषार-सिंचन व ड्रिप आये, सेझ झोन्स की बजाये चराई जमीनोंका व पशुधनका विकास हो, विकेंद्रित बाँध बनाये जायें, किसानोंके लिये सामाजिक सुरक्षा, खासकर बुढापेमें इलाजकी व्यवस्था आदि आदि कई काम हैं जो शीघ्रतासे आरंभ किये जा सकते हैैं।
इस विषयपर प्रधानमंत्रीको शीघ्र समय देकर विमर्ष करना चाहिये।
एक ओर किसान तो दूसरी ओर छोटे उद्यमी व व्यापारी। उन्हें कम ब्याज दरपर कर्ज मिलनेकी सुविधा होनी चाहिये। बैंकोके पास पहुँच रही अपार धनराशीका लाभ यदि एक समय-सीमाके अन्दरही किसान, छोटे उद्यमी व व्यापारीतक पहुँचाया गया तो ही आर्थिक मंदीका संकट टाला जा सकता है वरना विपक्ष तो डंकेकी चोट कह रहा है कि काला धन ही आर्थिक मंदीको रोक सकता है अर्थात् कितना भला है देशमें काले धनका होना। और विपक्ष ताक लगाकर बैठा हैै कि वह आर्थिक मंदी तेजीसे आये ताकि सरकारकी छीछालेदर हो। यह भी सही है कि उस
समयसीमा के पहले ही किसान, छोटे उद्यमी व व्यापारीतक सुविधाओंका लाभ नही पहुँचा तो उससे उत्पन्न होनेवाली आर्थिक मंदीकी स्थिति आजकी तात्कालिक कठिनाइयोंकी अपेक्षा कई गुना अधिक होंगी।
ग्रामीण भागोंमें जहाँ कठिनाई की मार अधिक है,वहाँ साधन व सुविधा पहुँचाने का पयास किया जाये। यह हममेंसे हर कोई कर सकता है। लोग कर भी
रहे है और उनपर हमें अभिमान भी होता है। आरंभिक दिनोंमें प्रायः सभी बैंक कर्मचारियोंने ओवरटाइम काम किया है -- रात ग्यारह-बारह बजेतक। लाइनमें लगे लोगोंकी परेशानी देखकर कोई लाइन में खडे लोगों को पानी पिला रहा है,कोई अपनी छोटी नकदी बँक में दे रहा है ताकि उसे किसी जरूरतमंद को दिया जाये। कई दुकानदार भी उधार दे रहे हैं। सरकारी तंत्र भी अपनी और से कुछ कुछ नयी सुविधाएँ जोड रहा है। ये सारा होता रहे तो जनसामान्य की आशा नही टूटेगी।
एक गंभीर समस्या है विश्वसनीयताका संकट या विश्वसनीयता की समाप्ति। आये दिन समाचार दिखाये जा रहे हैं कि कैसे करोडोंकी संपत्ति दलालोंके पास लाई जा रही है और वे ३० % कमिशन लेकर बाकी संपत्ति नये नोटोंके रूपमें दे रहे हैं।इसपर दो प्रश्न उठते हैं कि आखिर ये दलाल इतने नये नोट लाते कहाँ से हैं । साथही जो पुराने नोट वे स्वीकारते हैं उनके लिये कुछ तो गॅरंटीड सेटिंग उनके पास है वह क्या है ?
दोनों प्रश्नोंका एक ही उत्तर संभव लगता है कि बँकोंंके मॅनेजरोंकी सक्रिय सहायता के बिना यह संभव नही। हो सकता है कि उनके पास आरबीआयसे जो भी नये नोट जनसामान्य के लिये आ रहे हैं उनका बडा हिस्सा इस दलालीमें जा रहा हो और इसी कारण जनताको बँकोंके दरवाजेसे खाली हाथ लौटना पडता हो ।
कई जगहोंपर इनकम टॅक्सकी रेडमें बँक मॅनेजरोंके पकडे जाने की खबर सुनकर लगता है कि यही हो रहा है। तो फिर सोचना पडेगा कि जब आरबीआई किसी ब्रांचतक पैसे पहुँचाती है तो उसके पास बैंकोंसे प्रतिसूचना क्या आती है -- क्या आरबीआई के तंत्रमें यह जाँचनेकी व्यवस्था है कि उसमेंसे कितना पैसा पिछवाडेसे गायब हुआ और कितना कतारमें खडे लोगोंको उपलब्ध हुआ ? और यदि ऐसा सूचना पानेका तंत्र है तो आरबीआई लोगोंको बताये वरना लोगोंको कैसे पता चले कि उनकी कतारें खत्म होनेवाले दिन कब आने हैं ?
दूसरी ओर बैंकोंसे पैसा दलालोंके पास पहुँचाये जानेकी खबरोंसे समझमें आता है कि धनलालचका यह विष कितनी गहराई तक हमारे देश की रगोंमें घुस चुका है। यह लडाई लम्बी चलनेवाली है।
इसीलिये आज हर इमानदार व्यक्तिको मुखर होना पडेगा और क्रियावान भी। काले धनपर वज्रप्रहार होता रहे यह स्वर सम्मिलित रूपसे उठाते रहना होगा। लोगोंकी छोटी-छोटी तकलीफें मिटानेवाले सुझाव देते रहने होंगे। यह काम मीडीया अच्छी तरह कर सकता है और कर भी रहा है लेकिन सामान्यजन भी उसमें जुडें तो और भी अच्छा )
आजतक जिस ईमानदार व्यक्ति को लगता रहा की उसके आसपास फैले काला धन जोडनेवालों की वजह से समाज में उसकी साख कम हो रही थी, उसके लिये यह ऐसा मौका है जो कई वर्षोतक फिर नही मिलने वाला। इसी मौंके को भुनाने के लिये उसे मुखर भी होना पडेगा और संगठित भी। उसकी मुखरता और क्रियाशीलता से ही काले धन पर मारा गया यह वज्र प्रहार सफल हो सकेगा।
आइये अपनी चुप्पी तोडें,उदासीनता को छोडें और माँग करे कि जबतक काले धन व काले धन बनाने की सुविधा कायम है,तब तक उनके विरूद्ध यह लडाई लडी जाये। इसमें सामान्यजनकी त्रासदी घटानेके लिये जो मदद हमसे हो सके हम करें। युद्ध हो, पूर्ण विजय के लिये।
-----------------------------------------

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at November 30, 2016 06:11 PM

पाइनॅपल सन्

अबलख

अबलख
हा अजून एक मस्त शब्द:

खरं तर इतके दिवस मला वाटायचं अबलख म्हणजे पांढरा शुभ्र घोडा.
पण शब्दकोषात कलर असा सांगितलाय:
चित्रविचित्र रंगाचा ; अनेक रंगांचा ; सर्व शरीर लाल असून त्यांत पांढरे , काळे , जर्दे पट्टे असलेला घोडा . हा घोडा फार दुर्मिळ होय . 

एनी वेज...
घोडा हा प्राणी आवडतोच आपल्याला.
अगदीच रहावेना म्हणून चित्र काढण्याची गुस्ताखी केलीये.
सगळ्या 'कुलकर्णी' चित्रकार मित्रांची माफी मागून :)

-नील आर्ते




by nilesh arte (noreply@blogger.com) at November 30, 2016 12:36 PM

Lakshmi Sharath

Jungle camps to heritage hotels – Hotels in Madhya Pradesh

I have a confession. As a traveller, my focus is usually about the destination – the culture, the experiences, the people, the sights, the markets, the colours, the flavours. I would initially think of a hotel as just a place to rest my head before moving on to the next adventure of the day. But then slowly that perspective changed . Hotels I believe are an integral part of a travel experience. Be it a resort or just a room, they absorb the very essence of the destination in them and they are key players in sustainable tourism. I usually prefer bed and breakfast properties and homestays as they offer me a local perspective of the destination and personalised service. But today, most hotels – be it luxury resorts or boutique properties have started focussing on several experiences as well. 

Madhya Pradesh

Souvenirs from Madhya Pradesh

And in my recent trip to Madhya Pradesh, we stayed in a variety of hotels – from jungle resorts to tented camps to heritage hotels. So here are some options if you are planning a Madhya Pradesh tour and places to stay in Khajuraho, Panna and other places. 

Parsili Jungle Resort – Parsili

Madhya Pradesh, places to visit in Madhya Pradesh, wildlife resorts of Madhya Pradesh

The Parsili Resort by MP tourism is personally one of the best I have seen managed by a tourism board

My favourite was the Parsili Jungle Resort, run by Madhya Pradesh Tourism. It was well past midnight when we got here and we could barely see anything. However the sounds of the jungle came alive. I stayed with my friend in a large suite and all we could hear in the thick of the night was the murmurings of the river. Wrapping a shawl around us, we stood in the balcony for a few minutes, breathing in the cold night air and listening to the call of the wild.

Madhya Pradesh, places to visit in Madhya Pradesh, wildlife parks of Madhya Pradesh, Sanjay Dubri National Park

Reflections in the Sanjay Dubri National Park

Parsili Jungle Resort is the gateway to Sanjay Dubri National Park and it was well after my safari that I got a good look of the resort. A pretty cottage with five rooms, built on the banks of the Betwa River,  it stood basking in the morning light. It was just us and nature in close quarters and I loved it.

Madhya Pradesh- River Betwa-Sanjay Dubri National Park

River Betwa that flows behind the resort

The resort was relatively new as Parsili has just become a destination in the map of tiger tourism. and it was clean with great food as well. The resort will also help you with details to organise your wildlife safari in the national park.

Safari Regency, Rewa

Rewa was our next destination and we parked ourselves right in the heart of the city at a three star hotel called Safari Regency. The rooms were renovated but were reeking of smoke. Unfortunately am allergic to smells of all kinds and that did not go down too well with me. The bathrooms were not too great too and were smelling as well. The only silver lining – they had wifi. Now, that is a big one.  Research apparently says that wifi is even more important than food or wine, but I will endorse that.

Jungle Camp, Panna

Panna National Park

Jungle Camp in Panna

Another very pretty little camp set up by Madhya Pradesh Tourism, my wildlife experience started right here. Listening to the bulbuls and the barbets and watching the sky change colours, we spent barely a day here and most of it was spent in the jungles, combing for tigers. The wild cats eluded us however.

Madhya Pradesh, Panna Jungle Camp

One of the beautiful camps..the wildlife experience begins right here

Madhya Pradesh tourism is probably one of the best tourism boards which offers clean and comfortable accomodation options in the state and this tented camp was absolutely one of the best I ever stayed in.

Syna Heritage Hotel, Khajuraho

It almost feels like you are entering a palace when you land at Syna Heritage Hotel in Khajuraho. The vintage cars just add to the charm. It combines elegance and tradition and the opulence is understated and elegant. However the rooms that we stayed in were very small, especially for a double occupancy and the walls are so thin that you can hear literally every little sound . Besides great food and location, what really appeals to me is the proximity of the property to the Western Group of Temples in Khajuraho. You can literally walk it, like we did, soaking in the rustic air.

Syna Heritage Hotel - Khajuraho

Syna Heritage Hotel is a palatial property in Khajuraho..Pic Courtesy – NIvedith Gajapathy

I would recommend at least a couple of days in Khajuraho to see the Western, Eastern and Southern Group of temples and a visit to Raneh Falls is highly recommended.

Madhya Pradesh - Raneh Falls

Raneh Falls in Madhya Pradesh

Our journey was however very short and we barely spent a night in every property, except in Khajuraho. I would have however liked to linger longer, especially in the widlife camps and resorts.

Have you travelled to Madhya Pradesh ? Which is your favourite hotel and why would you recommend it ?

This post was written in partnership with Madhya Pradesh Tourism and Holiday IQ as I was on a road trip organised by them.

Pic credit for Syna Heritage Resort is by Nivedith Gajapathy, You can read his post on Madhya Pradesh here

The post Jungle camps to heritage hotels – Hotels in Madhya Pradesh appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at November 30, 2016 12:09 PM

साधं सुधं!!

चलनगाथा



८ नोव्हेंबर नंतर आपल्या सर्वांच्या जीवनात बरीच उलथापालथ झाली. आयुष्यातील अशाश्वततेचा आपण एका अनपेक्षित पातळीवर अनुभव घेतला. ह्या निमित्ताने मनातील विविध विचारांचा हा आढावा!

१> संयम  - आपला बराचसा संयम नेहमी प्रवासात खर्ची कामी यायचा. आता आपणास ATM / बँकेच्या रांगेत संयम दाखवावा लागला. पाऊण तास रांगेत उभं राहिल्यानंतर आपल्या आधीच्या माणसाला पैसे मिळावेत आणि आपला क्रमांक येताच ATM ने "संपले रे माझे पैसे! उद्या पुन्हा प्रयत्न कर!" असं म्हणावं हा अनुभव सुद्धा मी घेतला. आपल्यासारखे समदुःखी रांगेत उभे असताना सर्वांचा विचार करुन केवळ एकाच कार्डचा वापर करुन पैसे काढावेत जेणेकरुन रांगेतील अजुन एका माणसाला पैसे मिळु शकतील ही सामाजिक जाणीव काही जणांनी दाखविली तर काहींनी नाही! 

ह्या निमित्ताने आपणा सर्वांच्या मनातील अजून एक भयाचं प्रदर्शन झालं ते म्हणजे भारतातील अफाट लोकसंख्येचं भय! आपल्या पिढीचं कसबसं निभावलं; आपल्या पुढील पिढीचं काय होणार हे भय आपल्या सर्वांच्या (किंवा बऱ्याच जणांच्या)मनात आहे. ह्यावर उपाय म्हणुन काहीजण परदेशात स्थलांतरित होतात, बरीचजण पै पै साठवून पुढील पिढीला काही आधार जमा करतात. बऱ्याच वेळा हे भय स्पर्धात्मक पातळीवर कमी पडण्याचं नसतं तर समाजात जो दांडग्या वृत्तीचा प्रभाव वाढीस लागला आहे तो पुढील काही वर्षात कोणतं रूप धारण करेल ह्याविषयीच्या असणाऱ्या साशंकतेमुळं असतं. मध्यमवर्गीय माणसं सेकंड होम करुन आपलं पुढील पिढीच्या भवितव्याच्या साशंकतेबद्दलच आपलं कर्तव्य आटोपतात तर काही हपापलेली माणसं पुढील दहा पिढ्यांना पण पुरून उरेल इतकी संपत्ती गोळा करतात. 

नवीन नोटांच्या बाबतीत सुद्धा हेच आढळलं! मला समजा भाजीवाली, कामवाली ह्यांना देण्यासाठी पुढील आठवडाभरासाठी ३ हजार रुपयांची गरज आहे तर ते ३ हजार मिळाल्यावर सुद्धा काहीसं कमी गर्दीचं  ATM दिसल्यावर मी पुन्हा रांगेत उभा राहणार! कारण हेच की समजा अचानक ATM काही दिवस बंद पडली तर हे मनातील भय!     

२> राष्ट्रीय एकात्मता - एक राष्ट म्हणून आपणास एकत्र आणणारे घटक म्हणजे आपली सेना, क्रिकेटर आणि अधूनमधून केजरी.. ह्या नोटांनी सुद्धा आपणास एक राष्ट्र म्हणून मोठ्या प्रमाणावर एकत्र आणण्यास हातभार लावला. समाजातील अफाट वेगाने प्रचंड संपत्ती गोळा केलेल्या काही लोकांविषयी सामान्य जनतेच्या मनात राग आहे. आणि अशा लोकांना सध्या अस्तित्वात असणारे कायदे काही करू शकत नाहीत ह्याविषयी प्रचंड संताप आहे. ह्या नोटबंदी प्रकरणाने अशा लोकांना काही प्रमाणात तरी त्रास झाला असावा अशी सामान्यांची समजूत आहे आणि त्यामुळं आपल्याला त्रास झाला तरी चालेल पण ह्या निर्णयाला पाठिंबा द्यायला हवा ही मनोवृत्ती बऱ्याच प्रमाणात आढळून येते. 

३> नवीन तंत्रज्ञान  - आमच्या वसईत चिन्मय गवाणकर आणि तरुण पिढी काही सामाजिक संस्थांमार्फत सामाजिक उपक्रम राबवित असतात. नोटबंदी ही एक सामाजिक परिवर्तन घडवून आणण्याची संधी म्हणून ह्या गटानं 'डिजिटल वसई' हा उपक्रम वसईत राबवू घातला आहे. ह्या उपक्रमाअंतर्गत आपल्या दुकानात कॅशलेस / डिजिटल पद्धतीनं पेमेंट कसं स्वीकारायचं ह्या विषयी वसईभरातील दुकानदारांना मार्गदर्शन केलं जाणार आहे! अत्यंत कौतुकास्पद असा हा उपक्रम आहे! 

शेवटी एक सारांश - आपल्या जीवनावर अनिष्ट परिणाम करु शकण्याची क्षमता असणारे काही घटक (अफाट लोकसंख्या, भविष्यातील नोकरीधंद्यांची अशाश्वतता, कोलमडू शकणारी वाहतूक व्यवस्था) सभोवताली अस्तित्वात आहेत. पण त्या सर्वांकडे दुर्लक्ष करुन आपण आपलं जीवन एका परिपूर्ण चित्राप्रमाणं चाललंय असं समजून जगत असतो. हयातील कोणताही घटक केव्हातरी आपला हिसका दाखवणारच! त्यामुळं त्यावेळी आपला संयम दाखवणं, बदल घडवू पाहणाऱ्या सामाजिक उपक्रमांना आपल्यापरीनं प्रोत्साहन देणं ह्या गोष्टीतरी किमान आपण करु शकतो!  

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at November 30, 2016 04:00 AM

to friends...

राजकीय आणि अराजकीय

काही विशिष्ट माणसांबद्दल आज मी थोडी निरीक्षणं मांडणार आहे. आपला आणि राजकारणाचा काय संबंध बुवा (किंवा बाई) असा त्यांचा अतिशय मनापासून आणि निरागस वगैरे समज असतो.

ही माणसं सर्वसाधारणपणे सवर्ण आणि आकर्षक आणि मध्यमवयीन तरुण वगैरे असतात. खाऊन्पिऊन्तृप्त-अंगानं भरलेली-तरीही-शेलाटी (पुरुषमाणसं असल्यास हीच विशेषणं थोडी फिरवून वापरावीत. खाऊन्पिऊन्तृप्त-पोट-किंचित्सुट्लेलं-गृहस्थी देखणेपणा) इत्यादी त्यांचं रुपडं सहसा आढळतं.

त्यांना एखादा बॉयफ्रेंड असतो. किंवा एखादा नवरा. (नाही. पुरुष असल्यास गर्लफ्रेंड किंवा बायको वाचावं. त्यांना बॉयफ्रेंड अथवा नवरा नसू शकतो, त्या प्रकारची 'उत्च्छृंखल' आधुनिकता यांच्यात नसते. माझी पैज लावायची तयारी आहे.) ते पारंपरिक, पारंपरिक देखणे आणि पारंपरिक पुरुषी असतात. (बरोबर, गरज पडल्यास लिंगपालट करून घेणे.) लग्न झालेलं असल्यास त्यांना किमान एक मूल असतं. हे लोक एकाच वेळी अतिशय आधुनिक असतात आणि त्याच वेळी तितक्याच उत्साहाने पारंपरिक. त्यांना टीव्ही सिरियली (पु० असल्यास - क्रिकेट) बघायला आवडतात आणि त्यांची टवाळी करणंही आवडतं. त्यांची मुलं प्रचंड टीव्ही पाहतात. मात्र त्यांच्या मुलांनी चुंबनदृश्यं आणि उघड्या अंगाचे स्त्रीपुरुष, होमोसेक्शुऍलिटीचे कोणतेही उल्लेख आणि गरीब लोकांनी दिलेल्या शिव्या पाहता कामा नयेत याबद्दल ते दक्ष असतात. होय, श्रीमंत लोकांनी दिलेल्या शिव्या चालतात. किंबहुना त्या हव्यातच, शक्यतोवर इंग्रजीतू्नही हव्यात याबद्दलही ते दक्ष आणि कौतुकोत्सुक असतात. त्यांच्यामध्ये एक विशिष्ट प्रकारचा आत्मविश्वास आणि विशिष्ट प्रकारचा गंड यांचं एक ठरलेलं मिश्रण असतं. त्यांना सहसा अंकुश चौधरी ते अक्षय कुमार आणि समीर धर्माधिकारी ते सलमान खान या प्रकारचे पुरुष पाहायला आवडतात (पु० अ० - गिरिजा ओक ते चित्रांगदा सेन आणि राधिका आपटे ते माधुरी दीक्षित). त्यांना सहसा उजवे हुकूमशाही प्रवृत्तीचे आणि 'काहीतरी करणारे' नेते आवडतात. काहीतरी म्हणजे नक्की काय, असा प्रश्न विचारला असता, ठाम आणि ठोस आवाजात 'काहीतरी करायला हवंच, अजिबात काही न करण्याहून ते उत्तम' अशा प्रकारचं अत्यंत गोलाकार आणि ठणठणीत निरुपयोगी संतापजनक उत्तर ते देतात.

लग्न करून मूल आणल्यामुळे किंवा एक जोडीदार कमावल्यामुळे आणि तो येनकेनप्रकारेण राखल्यामुळे जगातल्या सगळ्याच गोष्टींचं गुह्य आपल्याला समजलेलं आहे अशीही त्यांची खातरी असते. किंबहुना त्यांच्या अक्षय आत्मविश्वासाचा उगमच या तथाकथित ज्ञानातून होत असतो. त्यांच्या लिंगाचा त्यांच्या एकूण व्यक्तिमत्त्वामध्ये महत्त्वाचा वाटा असतो. आपल्या लिंगाच्या सेंट-परसेंट शुद्धतेची (परस्पर्श नाही अशा अर्थीही आणि परफेक्शन अशा अर्थीही) सिद्धता जितक्या वेळा देता येईल, तितक्या वेळा देत राहणं हाही त्यांच्या एकूण आयुष्याचा एक कम्पल्सरी भाग असतो. या सगळ्याच्या पार्श्वभूमीवर जगातल्या कोणत्याही माणसाला - आणि त्यातही माझ्यासारख्या माणूसघाण्या, परंपराद्वेषी, फाटक्या तोंडाच्या, बाईची इंद्रियं असूनही मासिकपाळीसाठी सॅनिटरी नॅपकिन्स हवेत म्हणून केमिस्टच्या आणि स्त्रीत्वाला ब्रेसियर कंपलसरी म्हणून अंतर्वस्त्रांच्या दुकानाला आश्रय याखेरीज त्या इंद्रियांचा कोणताही दृश्य उपयोग न करणार्या, बाई या नामाभिधाला लांछन ठरणार्‍या माणसाला - यच्चयावत गोष्टींबद्दल अधिकारवाणीने ज्ञान देण्याचा कायमचा अधिकार त्यांना प्राप्त झालेला असतो.

ते घरी आल्यावर कधीही नीट माणसासारखे दिवाणखान्यात तंगड्या पसरून बसत नाहीत. (चाणाक्ष वाचकांच्या लक्ष्यात आलं असेलच, की हे पुरुषांना गैरलागू. ते ही सोडून इतर कुठल्याच पोझिशनमध्ये बसू शकत नाहीत.) त्यांना लगबगीने स्वैपाकघरात जाऊन मदत करायची असते. माझ्या स्वैपाकघरात मी काम करत असताना कुणीही मधे लुडबुडलेलं मला - होय, कुणीही म्हणजे कुणीही. उद्या साक्षात बेनेडिक्ट कम्बरब्याच आला, तरी मी त्याला बाहेर बसवून त्याच्या त्या चांदीच्या सुरईतून मध ओतल्यासारख्या आवाजात मोठ्याने गप्पा मारायला फर्मावीन आणि मी माझं काम एकटीनंच नीट करत ओरडून गप्पांना पिना मारीन आणि कर्णसुख लुटीन. असो. तर माझ्या स्वैपाकघरात इतर कुणी लुडबुडलेलं - चालत नसल्यामुळे मला या सवयीचा सुरुवातीला प्रचंडच ताप होत असे. पण हळूहळू मी त्यावर विजय मिळवला. आपण स्वतःच बाहेरच्या खोलीत पंख्याखाली निवांत पसरायचं आणि त्यांच्या स्त्रीत्वनिर्देशक तथाकथिक मोहक आणि सराईत हालचालींकडे दुर्लक्ष्य करत गप्पा मारायच्या. स्वैपाकात वेळोवेळी लागणार्‍या - मीठ, साखर, दाण्याचं कूट, कॉफी, वेलची, आलं इत्यादी - गोष्टी आधीच नीट लपवून ठेवायच्या. त्या त्यांना न मिळाल्यामुळे त्या काही वेळातच नामोहरम होतात. येताक्षणी स्वैपाकघरात शिरून 'ताबा' घेण्याची त्यांची प्रवृत्ती निदान आपल्या बाबतीत तरी यथावकाश विझते. दिसलं-स्वैपाकघर-ताबा-घे या त्यांच्या गंडाकडे एक प्रकारची मनोरंजक आणि काही प्रमाणात उपयुक्त सवय म्हणून पाहिल्यास फायदा होतो. (मजा म्हणजे हे पुरुषांनाही लागू पडतं. आपण बाहेरच ठिय्या देऊन बसायचं. शक्य तर अर्धोन्लोळित अवस्थाच घ्यायची. चहाची कितीही तल्लफ आली तरी कान म्हणून हलवायचा नाही. यानं यांच्यातली पुरुषमंडळी नरमतात.) पण एकुणात तो संयमपरीक्षेचा प्रकार आहे, यात काडीमात्र शंका नाही.

शक्यतोवर यांच्यासोबत कुठेही प्रवासाला जाऊ नये. कारण प्रवासाला गेल्यावर त्यांना वेळ आणि पैसे वसूल करण्यात मोठा रस असतो. त्यातून शक्ती उरली तर ती त्यांच्या जोडीदाराच्या आणि मुलाच्या खाण्यापिण्याच्या आणि खरेदीच्या गरजा भागवण्यात तिचा मोठा भाग संपतो. आणि खेरीज जी शक्ती उरते, त्यात उर्वरित घरगुती गॉसिपं, राजकारणाबद्दलच्या त्यांच्या थोर समजुतींतून मारलेले ठाम शेरे आणि सेल्फ्या हे सगळं बसवायचं असल्यामुळे दस्तुरखुद्द त्यांना मजा करायला वेळच नसतो. त्यात माझीही मजा चिरडली जातेय याचं त्यांना भानही नसतं. हेही ठीकच आहे. पण त्यांची मजा म्हणजेच यच्चयावत दुनियेने मजा करण्याची आदर्श पद्धती या त्यांच्या ठाम समजामुळे आणि तो लादण्याच्या आत्मविश्वासामुळे माझ्या चिडचिडीला पारावार उरत नाही. असो. यावर तसा कोणताही निवारक उपाय नाही. असे प्रवास टाळणे हाच एक उत्तम उपाय आहे.

यांना तथाकथित व्यभिचारी स्त्रियांबद्दल एक प्रकारचा छुपा राग असतो असंही माझं निरीक्षण मला सांगतं. (बाकीच्या तपशिलांप्रमाणे हेही लिंगसापेक्ष आहेच. पण यांच्या मते पुरुष कधी व्यभिचारी नसतातच.) पण स्त्रीवादानं अलीकडच्या काही दशकांत हातपाय पसरल्यामुळे त्यांची पंचाईत होते आणि त्यांच्यातल्या बायका हल्ली वरवर अशा खुल्या लफडेबाज स्त्रियांचं समर्थन करतात. (त्या बायकांबद्दलचा यांचा राग आणि माझ्याबद्दलचा यांचा राग यांची जातकुळी एकच आहे, हेही माझं निरीक्षण आहे. पण त्याच्या कारणांमध्ये आपण तूर्तास शिरायला नको.) रात्री उशिरा बाहेर राहून आणि तोकडे कपडे घालून मूर्खासारखा बलात्कार करून घेणार्‍या बायकांचाही त्यांना थोडा रागच येतो. बलात्कार्‍याचे लिंग कापावे वगैरे मजेदार्क्रूर सूचना करून ते हा राग समाजमान्य ठिकाणी काढायचा प्रयत्न यथाशक्ती करत असतात. (पुरुषांची स्ट्रॅटेजी थोडी वेगळी असते. 'काळजी वाटते' हे त्यांचं पेटण्ट वाक्य असतं.)

या प्रकारच्या लोकांना माझी भीतीही वाटते आणि माझा एक विशिष्ट तिरस्कारही वाटतो असं माझ्या लक्ष्यात आलेलं आहे. त्यांना माझा आधारही वाटतो, हेही एक चमत्कारिक निरीक्षण. जेव्हा परंपरा धुडकावून आणि लोकांची तमा न बाळगणारे निर्णय घ्यायचे असतात आणि त्यात त्यांना पाठिंबा आणि मदत हवी असते, तेव्हा माझी त्यांना आवश्यकता भासते. पण जेव्हा मी काहीतरी व्यवस्थाविरोधी बोलत असते; चाकोरीच्या बाहेरचं पण त्यांच्या सुखवस्तू अवस्थेच्या अंगलट येऊ शकेलसं आणि आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडणारं मत मांडत असते; किंवा सरळसरळ त्यांच्या आत्मतृप्तीला कोणत्याही प्रकारे असुरक्षित वाटेल असं काही करत असते, तेव्हा मात्र मी जगातलं सर्वांत विध्वंसक चेटूक करणारी हडळ असते आणि खरंतर मला जाहीरपणे दगडांनी ठेचून मारलं पाहिजे, तेव्हा पार्श्वभूमीला वाद्यांचा गजर होत असला पाहिजे आणि सगळ्या टोळीने क्रूर आनंदी चीत्कार काढले पाहिजेत अशी त्यांची मनोमन खातरीच पटलेली असते; पण तथाकथित आधुनिक नागरी समाजात राहत असल्यामुळे त्यांना दुर्दैवाने तसं करता येत नाही, शिवाय या इच्छा आणि ठाम खातर्‍या बोलूनही दाखवता येत नाहीत, त्यामुळे त्यांची थोडी पंचाईत होते.

राजकारण म्हणजे फक्त मोदी किंवा केजरीवाल किंवा ट्रम्प नव्हे. हे जे काही सूक्ष्मातिसूक्ष्म, तुमच्या बहुतेकदा लक्ष्यातही न येणारं, तरीही सराईतपणे आणि एका विशिष्ट पॅटर्नला अनुसरून तुमच्याकडून स-त-त घडणारं जे आहे; ते राजकारण आहे, हे या लोकांना एकदाच नीट समजावून सांगावं अशी माझी तीव्र इच्छा असते. सध्याच्या ज्वालाग्राही दिवसांत तर फारच. मैत्र्या आणि राजकारण एकत्र आणू नका, रात्री बेरात्री मित्र मदतीला येतात मोदी नाही, असं म्हणण्याची जी चाल सांप्रतकाळी प्रचारात आहे; तिच्या पार्श्वभूमीवर हे ज्ञान पसरवण्याची नितांत गरज आहे.


by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at November 30, 2016 03:11 AM

Global Vegan

ISKCON and Vegan Diet(Cruel-free diet)

ISKCON is a spiritual organization . ISKCON is all about Lord Krishna. Millions of people across the world consider Lord Krishna to be the Supreme Lord. Devotees of ISKCON love Lord Krishna, and they are always chanting the Mahamantra - Hare Krishna, Hare Rama.  Cows are very dear to Lord Krishna. Lord Krishna spends his time tending to the most beautiful and innocent cows in Goloka...

Most of the ISKCON devotees are Vegetarians.  However, thousands of ISKCON devotees are becoming vegan after learning about the horrible condition of cows in dairy farms...

Many ISKCONS have Vegetarian restaurant - Govinda vegetarian restaurant across the world. Only vegetarian food is available in Govinda's. However, I can find couple of vegan dishes in Govinda's...

Today , I read few interesting articles about ISKCON and vegan lifestyle...

1. http://www.eater.com/2016/8/4/12364764/hare-krishna-restaurants-vegetarian#6599195

2. http://www.all-creatures.org/murti/art-hare-krishna-vegan.html

3. http://iskconnews.org/16-million-people-in-the-us-are-now-vegan-or-vegetarian,4630/

4.  http://centers.iskcondesiretree.com/restaurants/




by Kumudha (noreply@blogger.com) at November 30, 2016 01:56 AM

November 29, 2016

Holy Cow! Vegan Recipes

Detox Turmeric Ginger Miso Soup

The holiday season is a great time to gorge, but sometimes — just sometimes — I love to take a break from all that food with something clean and simple, like this Detox Turmeric Ginger Miso Soup. It cleanses you inside out, puts a glow in your skin and a spring in your step, and it...

Read More »

The post Detox Turmeric Ginger Miso Soup appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at November 29, 2016 06:59 PM

उनाडक्या

गोवा - भाग १: जुन्या गोव्यातील चर्चेस

गोव्याला तसा मी अगदी लहानपणी गेलो होतो, साधारण १४/१५ वर्षांचा असेन तेव्हा. अगदी पुसटश्या आठवणी आहेत तेव्हाच्या. पणजीला मुक्काम करुन तेव्हा उत्तर गोवा आणि दक्षिण गोवा अशा एकेक दिवसाच्या गोवा पर्यटन मंडळाच्या सहली केल्या होत्या. त्यात जुन्या गोव्यातील चर्चेस, मयें तलाव, मंगेशी आणि शांतादुर्गा मंदिरे, कोळवा, कळंगुट, वागातर असे काही किनारे पाहिल्याचं फक्त आठवतंय. त्यानंतर गोवा हा कित्येक वर्षे विशलिस्टवरच राहिला होता. मुळात इतक्या दूर जायचं तर ४/५ दिवसांची सवड हवी, मित्रांच्याही सुट्ट्यांचं जमायला हवं, इतरही काही प्राधान्यक्रमावरची ठिकाणं अशा काही अडचणींमुळे गोव्याला जाणं तसं वरचेवर लांबतच होतं किंवा गोव्याची हवी तशी ओढ निर्माण झाली नाही असं म्हटलं चालेल.

सरतेशेवटी ह्याखेपी मात्र गोव्याला नक्की जायचं असं दिवाळीच्या अगोदर तीनेक महिन्यांपूर्वीच ठरवून टाकलं होतं. मित्रांच्याही सुट्ट्यांचं गणित जमलं होतं पण निव्वळ वेळकाढूपणामुळे बुकिंगच्या पातळीवर फारशी हालचाल नव्हती. पणजीच्या गजबजाटात राहायचं नाही, किनार्‍याला लागून असलेल्या बीच हाऊसेस वर राहायचं असं अगोदरच ठरलं होतं, बरीच शोधाशोध करुन शेवटी कोळव्यापासून साधारण दोनेक किमी दूरवर असलेल्या सेर्नाभाटी (sernabatim) किनार्‍यावरचं एक गेस्ट हाउस बुक केलं. हा भाग दक्षिणेत असल्याने बेळगाव खानापूर मार्गे अनमोड घाटातून गोव्यात उतरलो. दाट जंगलातून जाणारा हा रस्ता प्रशस्त, खड्डेविरहित आणि अतिशय सुंदर आहे. पुढे गोव्यात उतरताच मधे ३/४ लहानश्या टप्प्यांमध्ये रस्ता खराब आहे पण अगदी थोडासाच. वाटेत कुडचडे गावी बा. भ. बोरकर ह्यांचं घर दिसलं. अगदी मुख्य रस्त्यावरच आहे ते. मडगाववरुन सेर्नाभाटीला पोहोचलो ते संध्याकाळचे पाच साडेपाच वाजता. लगेच खोली ताब्यात घेउन समुद्रात उतरलो.

सेर्नाभाटीचा किनारा अतिशय स्वच्छ, नितळ असा. सेर्नाभाटीचं मूळचं नाव सुवर्णभाटी असावं की काय असं क्षणभर वाटून गेलं. पांढरीशुभ्र वाळू, त्यात समुद्रशिंपले, शंख अशांच्या सोनेरी कवचांचे अगणित भुस्कट विखुरल्यामुळे उतरत्या उन्हांत ती वाळू अगदी सोन्यासारखी चमचमत होती. इथल्या किनार्‍यावर समुद्री जीवांचा सुकाळ. स्टार फिश, कर्ल्या, खेकडे, चालणारे शंख, शिंपले खूप मोठ्या प्रमाणावर आहेत. पाण्यात उतरल्यावर अगदी लगेच टोचल्यासारखा स्पर्श जाणवतो. समुद्रात डुंबून, सूर्यास्त पाहून जेवायला मडगावला गेलो.

a

मडगाव इथून जेमतेम १० किमी अंतरावर. सेर्नाभाटी- कोळवा - मडगाव रस्ता अतिशय सुंदर, शांत, अजिबात गजबजाट नाही, रस्त्यावर भल्यामोठ्या इमारती नाहीत, जवळपास सर्वच बंगलेवजा बैठी घरं, अतिशय टुमदार, विविधरंगी. घरांसमोर क्रॉस, हिंदू घरांसमोर आकाशकंदिल, दिवाळीची रोषणाई. पुढच्या काही दिवसांत मुख्य मडगावातही फिरणं झालं, ते मात्र गजबजलेलं, गर्दी असलेलं. मडगावला शाकाहारी, मांसाहारी जेवणासाठी भरपूर हॉटेलं आहेत. कुणाचीही गैरसोय होत नाही. सेर्नाभाटीला मात्र चहाबाजांची गैरसोय होते. चहा सकाळी लवकर मिळत नाही, मिळाला तरी पांचट असाच. अगदी आम्ही जिथे उतरलो होतो त्या गेस्ट हाउसवरही चहाची तशी बोंबच होती.

दुसर्‍या दिवशी आमचं लक्ष्य होतं ते जुन्या गोव्यातील चर्चेस. त्या आधी सकाळी लवकर उठून समुद्रावर बरंच अंतर अनवाणी चालून आलो. इथला वाळूचा पांढराशुभ्र पट्टा हा कित्येक किमी लांब आहे. त्यात अरोशी, माजोर्डा, वेताळभाटी, कोळवा, सेर्नाभाटी, बाणावली, वार्का, केळोशी, मोबोर, बेतुळ असे बरेच उत्तमोत्तम किनारे आहेत. समुद्रकिनार्‍यावरच्या मऊशार वाळूत अनवाणी चालण्यात एक भलतीच मौज असते.

गोव्यातील जुनी चर्चेस आहेत ती जुन्या गोव्यात, म्हणजे तशी जुनी चर्चेस गोव्यात सर्वत्र आहेतच पण जी प्रमुख म्हणता येतील ती आहेत जुन्या गोव्यात अर्थात वेल्हा गोव्यात (वॅले गोआ velha goa). पोर्तुगीज भाषेत वॅले म्हणजे जुने. गोवा राज्यात दोन वॅले आहेत, एक मांडवी नदीच्या काठावर असलेले वॅले गोवा अर्थात वॅले सीदाद द गोआ (जुने गोवा शहर) आणि गोवा वॅले म्हणजे झुआरी नदीच्या काठावर असलेले दुसरे जुने गोवे. पैकी जी सुप्रसिद्ध चर्चेस आहेत ती मांडवी नदीच्या काठावर वसलेल्या वॅले गोव्यात. पोर्तुगीजांची ही आधीची राजधानी होती. व्हॉइसरॉयचे निवासथानही इथेच होते. इथली 'व्हाईसरॉयची कमान' (Viceroy's Arch) अर्थात विजरईच्या निवासस्थानाकडे जाणार्‍या प्रवेशद्वाराची कमान आजदेखील अस्तित्वात आहे. पण इथला मांडवीचा पाणथळ भाग, दलदल आणि त्यामुळे पसरत असलेल्या रोगराईमुळे गोव्याच्या विजरईने त्याची राजधानी तिथून दहा किलोमीटर अंतर असलेल्या पणजी येथे हलवली व त्याला नवे गोवे असे नाव पडले.
हे जुने गोवे म्हणजेच गोवापुरी हे पूर्वाश्रमीच्या कदंब राजवटीतील एक महत्वाचे बंदर होते. आदिलशाही राजवटीत देखील ह्याचे महत्व कायम राहिले होते.

ह्या जुन्या गोव्याला जायचा रस्ता फार सुंदर. डावीकडे मांडवीचं विस्तीर्ण पात्र, त्यात असलेली खारफुटीची जंगले, भरती ओहोटीबरोबर मांडवीचं कमी जास्त होणारं पाणी सतत सोबत करत असतं. ते पात्र संपता संपताच अचानक तीन मोठी चर्चेस सामोरी येतात. ती आहेत
सेन्ट कॅटरीना कॅथीड्रल (Sé Catedral de Santa Catarina), बॅसिलिका ऑफ बॉम जीझस (Basilica of Bom Jesus), चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसी (Church of St. Francis of Assisi), सेन्ट ऑगस्टीन टॉवर (ruins of St. Augustine's Tower), सेन्ट कॅथरीन चॅपेल (The Chapel of St. Catherine). याउप्परही तिथे अजूनही काही जुनी चर्चेस आहेत. मात्र वेळेअभावी फक्त बॅसिलिका ऑफ बॉम जीझस आणि चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसी ही दोनच चर्चेस पाहता आली तर सेन्ट ऑगस्टीन टॉवरचे अवशेष गाडीतूनच पाहता आले.


बॅसिलिका ऑफ बॉम जीझस (Basilica of Bom Jesus)

बॅसिलिका म्हणजे बायझन्टाईन शैलीत बांधलेली इमारत, अर्थात क्रिस्टियन धर्माच्या प्रसाराआधी असलेल्या पूर्व रोमन शैलीत असलेली इमारत. म्हणाजे रूढार्थाने ह्याची शैली नेहमीच्या चर्चेसप्रमाणे नाही.

बॉम्/बोम जीझस म्हणजे चांगला किंवा बाल येशू. बॅसिलिकाची ऑफ बोम जीझसच्या बांधकामाला १५९४ साली सुरुवात झाली आणि ह्याची प्रतिष्ठापना (consecrate) १६०५ साली गोव्याचा आर्चबिशप अ‍ॅलिक्सो मेन्झेस(Archbishop Aleixo de Menezes) ह्याच्या हस्ते झाली. ह्या प्रतिष्ठापनेचा उल्लेख ह्याच चर्चच्या अंतर्भागातील एका शिलालेखात आहे. आणि ह्या चर्चला बॅसिलिका (Basilica minor) असा दर्जा १९४९ साली मिळाला.

स्थापनालेख आणि त्याखाली बॅसिलिका दर्जा मिळाल्याचा लेख

a

ही बॅसिलिका तीनमजली असून एक मुख्य प्रवेशद्वार व त्याच्या दोन्ही बाजूंना उपप्रवेशद्वारे अशी ह्याची रचना आहे. दर्शनी भाग हा बसाल्टचा असून इतर सर्व भाग हा जांभ्याच्या दगडांनी बांधलेला आहे त्यामुळे ही इमारत काळसर आणि बाजूने तांबडीलाल दिसते.

सर्वात वरच्या बाजूस IHS अशी अक्षरे दिसतात. ही अक्षरे म्हणजे ग्रीक भाषेतील येशूच्या नावाची सुरुवातीची तीन अक्षरे आहेत. (ΙΗΣΥΣ- ihsous - Jesus)

बॅसिलिकेचं प्रथम दर्शन
a

बॅसिलिकेची बाजूची रचना

a

मुख्य प्रवेशद्वारावरील रचनेचं जवळून दृश्य
a

a

मुख्य प्रवेशद्वारातून आत डावीकडे सेन्ट फ्रान्सिसची काष्ठमूर्ती दोन धर्मोपदेशकांसह उभी आहे तर उजव्या बाजूस सेन्ट अ‍ॅन्थनीची वेदी आहे तर तिथल्याच एका भिंतीवर ह्या चर्चचा संरक्षक डॉम जेरोनिमो मस्कारेन्हास ह्याचा समाधी लेख आहे.

सेन्ट फ्रान्सिसची काष्ठमूर्ती

a

सेन्ट अ‍ॅन्थनीची वेदी

a

चर्चच्या आतमध्ये प्रवेश करताच भिंतीच्या दोन्ही बाजूंना म्हणजे फ्रान्सिस झेवियर ह्याची काष्ठमूर्ती आणि सेन्ट अ‍ॅन्थनीच्या वेदीच्या भिंतीना लागूनच येशूच्या जीवनातील काही प्रसंगांची चित्रे फ्रेममध्ये लावलेली आहेत.

a--a

चर्चच्या मुख्य वेदीच्या दोन्ही बाजूंस अवर लेडी ऑफ होप आणि सेन्ट मायकेल ह्यांच्या उपवेदी आहेत. तर मुख्य वेदीत खालच्या बाजूस बाल येशू असून त्याच्या वरील बाजूस सेन्ट इग्नाटियस लायोला, IHS लिहिलेले सूर्याची किरणे फेकत असलेले सुवर्णमय पदक आहे. तर त्याच्याही वरच्या बाजूस पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा ह्यांचे शिल्पांकन आहे (holy trinity). ह्याच वेदीवर अतिशय देखणी अशी रंगीत भित्तीचित्रे आहेत. हा सुवर्णमय भाग अतिशय झळाळता असून प्रचंड लखलखत असतो.

चर्चची वेदी आणि दोन्ही बाजूच्या उपवेदिका

a

बाल येशू, त्याच्यावर सेन्ट इग्नाटियस लायोला (सर्वात मोठी मूर्ती), IHS पदक आणि त्याच्यावरील पवित्र त्रियक (holy trinity) --खालून वर

a

IHS पदक आणि पवित्र त्रियक

a

अवर लेडी ऑफ होप
a

सेन्ट मायकेल
a

वेदीच्या बाजूस असलेली भित्तीचित्रे

a

a

ही वेदी पाहून होताच उजव्या बाजूस एक एक दालन आहे आणि त्यात इथले सर्वात मोठे आकर्षण आहे ते म्हणजे सेन्ट फ्रान्सिस झेवियरचे शव.

फ्रान्सिस झेवियर हा ३ डिसेंबर १५५२ रोजी चीनमध्ये मेला. त्याचे शरीर तीन वेगवेगळ्या देशांत तीन वेगवेगळ्या वेळी पुरले गेले, शेवटी त्याचे शव त्यानेच पूर्वी व्यक्त केलेल्या इच्छेनुसार गोव्यात आणण्यात आले. गोव्यात ते पूर्वी दुसर्‍या चर्चमध्ये ठेवण्यात आले होते आणि अल्पकाळातच ते बॉम जीझस चर्चमध्ये आणण्यात आले.

हे शव एका चांदी आणि लाकडापासून बनवलेल्या आणि काचेचे आवरण असलेल्या एका पेटीत ठेवण्यात आलेले आहे. ज्या दालनात ही शवपेटी आहे ते दालन (mausoleum) आणि ही शवपेटी टस्कनीचा ग्रॅण्ड ड्युक कॉसिमो (तिसरा) ह्याने भेट दिलेय. हा कॉसिमा तिसरा मेडीसी राजघराण्यातला. फ्लोरेन्सचा पिट्टी राजवाडा हे त्याचे निवासस्थान. ह्या मेडीसी राजघराण्याच्या काळात फ्लोरेन्समध्ये कलेची प्रचंड भरभराट झाली. बॉटीसेल्ली, व्हेसारी हे प्रसिद्ध रचनाकार्/चित्रकार ह्याच काळातले. मेडीसी राजघराण्याने ४ पोप व्हेटीकनला दिले. मेडीसी स्थपात्यशैलीचे, चित्रकलेचे, पिट्टी राजवाडा, व्हेसारी कॉरीडॉर ह्यांचे तपशीलवार उल्लेख डॅन ब्राऊनच्य 'इन्फर्नो' ह्या कादंबरीत आहेत.

सेन्ट फ्रान्सिस झेवियरची शवपेटी असलेले दालन

a

दालनावरील नक्षीदार भाग

a

फ्रान्सिस झेवियरचे शवपेटीतले शव

a

ह्या दालनाच्या आतील बाजूतील एका दालनात फ्रान्सिस झेवियरच्या शवाची काही छायाचित्रे आणि येशूंच्या जीवनातले काही प्रसंगांची अप्रतिम अशी भित्तीचित्रे आहेत.

फ्रान्सिस झेवियरच्या शवाचे छायाचित्र

a

तिथे असलेली काही भित्तीचित्रे

a

a

a

a

a

a

ही भित्तीचित्रे बघत बघतच बाहेर आलो.
विश्वाला प्रेमाचा आणि करुणेचा संदेश देणार्‍या येशूच्या ह्या सुंदर चर्चचा इतिहास मात्र काळाकुट्ट आहे. फ्रान्सिस झेवियर हा स्वतःच क्रूर धर्मप्रसारक होता हे बहुतेकांना माहिती आहेच. इथली भव्य आणि सुंदर वास्तू पाहतांना इथल्या लोकांवर केलेल्या अनन्वित अत्याचारांचा, त्यांचा धर्मन्यायालयांचा (inquisitions) इतिहास सतत नजरेसमोर तरळत होताच.

ही वास्तू बघून बाहेर आलो. ह्याच्या समोरच आहेत ती सेन्ट कॅथरीन चॅपेल, सेन्ट कॅटरीना कॅथीड्रल, चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसी आणि त्याला लागून असलेले गोवा पुरातत्व खात्याचे संग्रहालय.

चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसी (डावीकडे), सेन्ट कॅटरीना कॅथीड्रल (उजवीकडे)

a

चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसी येथील आवारातुन दिसणारी बॅसिलिका ऑफ बॉम जीझस.

a


चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसी

हा सेन्ट फ्रान्सिस हा १३ व्या शतकात होऊन गेलेला इटालियन धर्मप्रसारक. ह्याच्या स्मरणार्थ हे चर्च येथे बांधले गेलेले आहे.
ह्या चर्चचे प्रवेशद्वार कमानदार असून अंतर्भागात काही भित्तीचित्रे आणि जमिनीवर काही शिलालेख आहेत.
चर्चच्या मुख्य वेदीवर सेन्ट फ्रान्सिस आणि येशूच्या मूर्ती असून बाजूंना सेन्ट पीटर आणि सेन्ट पॉल ह्यांच्या मूर्ती आहेत. क्रिस्टियन सेन्ट्स आणि त्यांची स्थापत्यशैली ह्यांचे वर्णन करणे मात्र माझ्या कुवतीबाहेरचेच आहे.

चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसीचे बाह्यदर्शन

a

चर्च ऑफ सेन्ट फ्रान्सिस ऑफ असिसीचा अंतर्भाग

a

मुख्य वेदीचा भाग

a

बाजूंच्या भिंतीत असलेल्या मूर्ती
a


ह्या चर्चला अगदी लागूनच गोवा पुरातत्व खात्याचे संग्रहालय आहे. ते अगदी आवर्जून बघावे असेच.

गोवा पुरातत्व खात्याचे संग्रहालय
ह्या संग्रहालयात काही अफलातून वस्तू आहेत. दुर्दैवाने आतील वस्तूंचे फोटो काढण्यास मनाई असल्याने येथे छायाचित्रे घेता आली नाहीत. हे संग्रहालय दुमजली असून वरील मजला हा नूतनीकरणाच्या कामामुळे बंद आहे.
ह्या संग्रहालयात गोव्याच्या पूर्वपोर्तुगीजकालीन इतिहासाची झलक बघायला मिळते. तिसवाडी, बारदेश आणि साळशेत ह्या तीन तालुक्यांतील एकूण एक मंदिरे पोर्तुगीजांनी उद्ध्वस्त केली. ह्या कदंबकालीन मंदिरांचे, इथल्या अत्यंत देखण्या मूर्तींचे अवशेष येथे पाहायला मिळतात. येथे काही देखण्या विष्णूमूर्ती आहेत. काही अप्रतिम वीरगळ, सतीशिळा आहेत. ह्या वीरगळांवर नाविक युद्धाचे प्रसंग कोरलेले आहेत. सतीशिळांवर स्त्री चितेवर चढलेला प्रसंग, तिला ज्वालांनी वेढून घेतल्याचे प्रसंग चित्रित करण्यात आलेले आहेत. देवनागरी, कन्नड लिपीत लिहिलेले गधेगाळ देखील येथे आहेत. वेताळाच्या काही भग्न मूर्ती तर काही अखंड मूर्ती आहेत.

कदंबांची पहिली राजधानी मडगावपासून जवळ असलेल्या चांदोर येथे होती. तिथे अलीकडेच उत्खनन होऊन एक मंदिर सापडले आहे. चांदोरला जायला आम्हाला वेळ झाला नाही पण त्या उत्खननित झालेल्या मंदिराची सचित्र माहिती येथे पाहायला मिळाली. अजून एका मंदिरांची पुनर्बांधणी केल्याची छायाचित्रे देखील येथे आहेत.
गोव्यात कधी आलात तर हे संग्रहालय पाहाण्याचे अजिबात चुकवू नका.

ह्या संग्रहालयाला लागूनच आहे ते सेन्ट कॅथरीनाचे चॅपेल आणि त्याच्या बाहेरील बाजूस आहेत ते पोर्तुगीज राजचिन्हांच्या शिळा अर्थात कोट ऑफ आर्म्स.

सेन्ट कॅथरीनाचे चॅपेल आणि कोट ऑफ आर्म्स.

चॅपेल म्हणजे लहानसे चर्च. हे अतिशय टुमदार आहे. ह्या चॅपेलच्या दर्शनी भागाची छायाचित्रे काढायची राहून गेली.

सेन्ट कॅथरीना चॅपेल
a


कोट ऑफ आर्म्स म्हणजे पोर्तुगीजांचे राजचिन्ह. पोर्तुगीजकालीन वास्तूंवर ही चिन्हे अगदी सर्रास आढळतात. मी वसई आणि कोर्लईच्या किल्ल्यांत ह्या चिन्हशिळा पाहिलेल्या आहेत. गोवा पुरातत्व खात्याच्या संग्रहालयाच्या आवारात ह्या शिळा हारीने मांडून ठेवलेल्या आहेत.

कोट ऑफ आर्म्स शिळा

a

a-a

सेन्ट कॅथरीन चॅपेल आणि कोट ऑफ आर्म्स
a

हे बघेस्तोवर संध्याकाळ होत आली होती. येथून निघालो ते मंगेशी मंदिर पाहून रात्री ८ च्या सुमारास दोना पावला येथे आलो. रात्रीचा समुद्र पाहून परत फिरलो.

a

a


आता दुसर्‍या दिवशी मात्र जरा लांबचा पल्ला होता. गोव्याच्या अगदी दक्षिण भागात असलेल्या पैंगिण गावातले वेताळ मंदिर आणि लोलयेतील वेताळाची रानात उघड्यावर असलेली भव्य मूर्ती. त्याविषयी पुढील भागात.


क्रमशः

by सागर बोरकर (noreply@blogger.com) at November 29, 2016 04:30 PM

माझिया मना जरा सांग ना

हॅलो किट्टी

           बॉस्टनला आल्यावर नवीन नोकरी लागल्यावर एक मोठ्ठा प्रश्न होता तो म्हणजे 'डबा कसा न्यायचा?'. एक तर पर्समध्ये आधीच वॉलेट, लॅपटॉप, चार्जर, फोन आणि बराच कचरा असायचा. त्यात थंडी असताना स्वेटर, जॅकेट असणारच. शिवाय हे सगळं जाता येताना २-२ ट्रेन मधून ना हरवता घेऊन जायचं-यायचं. त्यामुळे यात अजून एक वेगळी पिशवी डब्यासाठी कशी न्यायची असा गहन प्रश्न होता. :)  पण पातळ भाज्या, तेल यातलं काहीही पर्समधल्या सामानावर पडण्याची रिस्क घेऊ शकत नव्हते. त्यामुळे नाईलाजाने, मळखाऊ असणारा आणि त्यामुळे मुळातच मळकट दिसणारा असा एक लंचबॉक्स घेऊन आले होते.
        पहिल्याच दिवशी तो घेऊन गेले तेंव्हा सारखी भीती वाटत होती की तो कुठेतरी राहील की काय. एका ऑफिसातल्या मुलीला म्हटलंही की माझा लंच बॉक्स विसरायची दाट शंका आहे मला. त्यावर ती म्हणाली,"Eventually its going to happen, you know that right?". म्हणजे कधी ना कधी हे घडणारंच आहे याची मनाने तयारी करून ठेवायलाच लागणार होती. तरीही वर्षभर अनेक ट्रेनचे डब्बे, बस यातून तो मी सुखरूप घरी परत आणला होता. पण एक दिवस स्टेशनवरून मुलांसाठी खाऊ घेतला आणि बसमधून उतरताना हातात दोन पिशव्या मोजल्या आणि उतरले. :) ती दुसरी पिशवी खाऊची होती आणि डब्बा कुठेतरी विसरला होताच. :( असो. गाडीत बसल्यावर नवऱ्याला सांगत होते तर मुलांना गोंधळ घातला. "तू डबा हरवलास? कसा काय? कुठे? आता मिळणार नाही? " असे अनेक प्रश्नाला तोंड द्यायला लागलं.
         दुसऱ्या दिवसापासून प्रश्न होताच, डबा कसा नेणार? काही दिवस एक जाडजूड पेपर बॅगही नेली. मध्ये जोरात येणाऱ्या पावसात तिचा चुरा होऊन काचेचा एक डबा स्टेशनवर आपटल्यावर लोकांच्या नजरेपासून कुठं लपावं असं झालं होतं. त्यामुळे आता पुन्हा प्रश्न सुरु. बरं, असं नाही की मी बाहेर कुठे जात नाही. अनेकवेळा अनेक ठिकाणी खरेदीला गेलेय पण या लंचबॉक्सचं काही लक्षात राहत नाही. अगदी सोमवारी सकाळी डबे समोर दिसले की चिडचिड होते स्वतःवर दोन दिवसात बॅग विकत घेतली नाही म्हणून. या विकेंडलाही भरपूर खरेदी झाली पण तरीही लंचबॉक्स राहीलाच.
        आज सकाळी सानुला म्हटले तुझी नवीन बॅग घेऊन जाते तू तुझा जुना बॉक्स ने, पण ऐकतील ती पोरं कसली? तिची एक पिशवी जरा कमी डिसाईनची आहे आणि जुनी 'हॅलो किट्टी' ची. आता ती हॅलो किट्टी ची बॅग कुठे नेणार? पण नाईलाज होता. मी डबे त्यात भरल्यावर पोरांचे प्रश्न सुरु झाले,'तू खरंच हा लंचबॉक्स नेणार आहेस?". म्हटलं ,"हो". त्यावर, स्वनिकने माझ्या हरवलेल्या लंचबॉक्सचा उल्लेख करायचा चान्स सोडला नाही. मग म्हणाला,"लोक हसले तर?".  म्हटलं, "मीही त्यांच्यासोबत हसणार.". सानू म्हणाली,"कदाचित ऑफिसमध्ये मोठे लोक आहेत त्यामुळे ते काही बोलणार नाहीत." म्हटलं,"इट्स ओके." आणि तो हॅलो किट्टी चा लंचबॉक्स घेऊन निघाले.
       ट्रेनमध्ये आणि चालतानाही अगदी ते हॅलो किट्टी चं चित्र आतल्या बाजूला ठेवूनच गेले. तरीही शेजारी बसणाऱ्या आणि दिवसातून एखादं वाक्य बोलणाऱ्या मुलाने विचारलेच,"Hello Kitty?". म्हटलं, "हो, मुलीचा आहे." पुढे जेवायला मैत्रिणींसोबत गेले तेंव्हा त्यावर बोलणं झालंच. हसून म्हटलंही,"बाकी सर्व शॉपिंग केली पण या लंचबॉक्सचं काही लक्षात राहात नाही". घरी आले आणि त्यातून सुटले. आता उद्या काय करायचं हा प्रश्न आहेच. पण त्याहून मोठा एक प्रश्न पडलाय.
         आपण इतके मोठे, शिकलेले आणि बरेच कॉन्फिडन्टही. तरीही अशी एखादी वस्तू घेऊन फिरताना,'लोक काय म्हणतील' हा विचार थोडा का होईना येतोच. तर मग शाळेत जाताना या मुलांचं काय होत असेल? इथे तर राहणं, वागणं, बोलणं, खाणं, संस्कृती या सर्व वेगळ्या गोष्टींच्या पलीकडे जाऊन मित्र-मैत्रिणी बनवणे यासारखं अवघड काम नाही. "fitting in' आपल्यासाठी इतकं महत्वाचं आहे तर त्यांच्यासाठी किती महत्वाचं आहे. चुकून तोच हॅलो किट्टीचा डबा स्वनिकला दिला तर त्याला कसं वाटेल? आजकाल मुलांना योग्य-अयोग्य सांगणे, समजावणे आणि त्यातून त्यांना ते पटले तरीही तितकी हिम्मत ठेऊन योग्य ते करणे, बोलणे यासाठी पुढे किती मोठ्ठ काम आहे काय माहित? आज त्यांच्या प्रश्नातून त्यांच्या मनात असणारे विचार समोर येत होते. त्यांनाही पुढे कधी असा डबा घेऊन जात येईल का? आणि तेही जास्त अवघडल्यासारखे न वाटून घेता?


विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at November 29, 2016 05:55 AM

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

मुखर हो ईमानदारोंका सहभाग

मुखर हो ईमानदारोंका सहभाग

१९/११/२०१६

मुखर हो ईमानदारोंका सहभाग


आज बडी ही प्रखरता से दीख रहा है कि देश के ईमानदार लोगों को मुखर होना पडेगा और

 "मुझे क्या" की मानसिकता से बाहर आकर एक स्वर में कहना पडेगा कि काले धन को विनष्ट

 करने के लिये हम कष्ट उठायेंगे,त्रासदी सहेंगे लेकिन यह अस्तित्व की लडाई डट कर लडते

 रहेंगे.


दि.८ नवम्बर को देश के प्रधानमंत्री श्री मोदीजी ने देश को संबोधित करते हुए घोषणा की कि ८

 तारीख समाप्त होते ही तत्काल प्रभावसे ५०० और १००० रुपये के नोटोंका आर्थिक मूल्य बहुतांश

 रुपसे समाप्त होगा । प्रावधान यह भी किया कि पुराने ५०० व १००० के नोटोंके बदले २००० 

रुपयेके  नोट प्रचलन मे लाये जायेंगे


सूनकर देश के सभी ईमानदार लोगों के मुँह से निकला होगा वाह। फिर मोदीजी ने कुछ प्रावधान

 गिनाये कि लोगों की त्रासदी को यथांसञ्रव दूर करने के लिये क्या क्या उपाय किये हैसबसे 

पहले  अस्पताल-- वहाँ ये नोट स्वीकार्य होंगे ताकि बीमार व्यक्तियोंको त्रासदी न हो। डॉक्टर के

 प्रिस्क्रिप्शन के आधार पर उसी अस्पताल से संलग्न दवाई बेचने वाले भी ये नोट स्वीकारेंगे।  

रेल स्टेशन ,पेट्रोलपंप ,सरकारी दूध डेयरियों में ये नोट स्वीकार्य होंगे ताकि लोगोंकी ये 

परेशानियाँ न रहें  । बिजली टेलीफोन या नगर नियमों के अन्य बिल भी इन्ही नोटोंसे चुकाये 

जा सकेंगे।


दूसरा बडा प्रावधान यह कि जिनके पास ये पुराने नोट हों,वे अपने बँकोंको खाते में जमा कर 

सकते हैं और जो ईमानदार हैजिनके पास साधारणतया छोटी रकम ही घर पर रखी होती 

हैउन्हें  पैसे जमा कराने मे कोई संकोच नही है। वैसे बंदिश तो उसपर भी नही होगी जो 

लाखों -करोडों के  नोट जमा कराये लेकिन उसे पता होगा कि इतनी बडी रक्कम का हिसाब 

तो देना ही पडेगा

  


इस भारी निर्णय के कारण बँकोंको बडी तैयारी करनी पडेगी जिस कारण ९ नबम्बरबुधवार 

को एक  दिन के लिये बँक बंद रहेंगे जब कि एटीएम दो दिन बंद रहेंगे 


यह इसलिये भी आवश्यक था कि ऐसा न करने पर अतिविशाल मात्रा में सौ रुपयों के 

नोट उपलब्ध  कराने पडेंगे जो प्रायः असंभव सा है । लेकिन लोगों को नये २००० रू के नोट 

मिलते रहेंगे। यह सब  सुनकर जान पडा कि सचमुच काफी गंभीरता से विचार कर यह 

सारी योजना बनाई गई है । जिस  प्रकार से इन छोटी बातों का विचार किया गया उसे 

सुनकर वाह -वाही ही निकली



दूसरी तरफ मोदीजी ने इसके जो लाभ गिनाये उसमें आतंकवाद का खात्मा ,बेईमानोंकी 

लुटिया  डुबाना और भविष्यकाल में बँकों के व्याजदार कम किये जाने के कारण उद्योगों में 

वृद्धि ये तीन महत्वपूर्ण लाभ गिनाये । इनकी तुलना में चलित-मुद्रा की कमी से आनेवाली 

परेशानियाँ अल्पकालीन  होंगी इस बात से सभी ईमानदार श्रोता सहमत थे। प्रधान मंत्री ने ८-१० 

दिन का अनुमान जताया । सभी ने इसका स्वागत किया,९ नवम्बर को आनेवाली प्रतिक्रियाएँ 

देखनेपर साफ पता चलता था कि  जनसामान्य में स्वागत हो रहा था, जबकि काला धन 

रखनेवालों को अपना रोष छिपाना मुश्किल  पड रहा था.


कुल मिलकर देश की जनता इस बात को समझ रही थी कि सरकार की इस योजना से 

काला धन समाप्त होगाईमानदारोंकी साख बढेगीऔर आतंकवाद पर भी यह कडा 

प्रहार रहेगा आनेवाले  दो दिन बँक व एटीएम बंद रहेंगे लेकिन कोई बात नहीइतनी 

परेशानी तो झेल लेंगे !



यह सही है कि तीसरेचौथेपाँचवे दिन से आजतक लोगोंने इतनी कठिनाइयाँ झेली हैंजितनी

 उन्होंने सोची नही थीया जिसके लिये वे मानसिक और पर तैयार नही थे सच कहें तो 

सरकारी -तंत्र भी हर प्रकार की स्थितिके लिये कहाँ तैयार था लेकिन इस बातको भी हमें 

स्वीकारना होगा कि संसार में कोई व्यक्ति या कोई योजना संपूर्णतया दोषमुक्त 

नही होते संपूर्णतया  योग्य या ज्ञानी तो केवल भगवान ही हो सकता है सरकारी तंत्र में 

भी कई कमियाँ रहीं जो पिछले दस दिनों में उभरकर सामने आई और ईमानदार लोगोंके लिये 

ये वृद्धिंगत ही होती दिख रही  थी मोदी जी का जो पहला अनुमान था कि कठिनाइयाँ 

-१० दिन रहेंगीवह गलत निकलाअब वे स्वयं मानते हैं कि ये ५० दिन रहेंगी शायद 

कुछ और भी दिन लगें और इस  चलित मुद्रा की कमी के कारण जो प्रतिदिन का 

खुदरा व्यापार व सेवाएँ दीं या लीं जाती थींउनपर बडे पैमाने पर मंदी छा गई वह 

भी शायद सौ दिन चले !


इस चलित मुद्रा की किल्लत का गणित बडा सरल है सरकारी आँकडें बताते हैं कि देशकी

 अर्थव्यवस्था में कमसे कम ८० प्रतिशत व्यवहार ५०० या १००० रूपये की नोटों 

के माध्यमसे होता था !अर्थात यदी कुल व्यवस्था दस हजार रूपये की हो तो उसमें 

आठ हजार रूपये ५००  नोटों के रूप में थे अर्थात १६ नोटें ५०० की ओर २० नोटें 

१०० की अब यदी इन १६ नोटों  को बदलना हो तो सौ रूपये की अतिरिक्त ८० 

नोटें चाहीये !


यानी ५०० रूपये की जितनी भी नोटें बदली जाने का अनुमान हैउसके पांच गुना अधिक 

सौ रूपये  की नोटों का होना जरूरी था । और ये नोटें देश के सभी कोनों की बँकों में, 

पोस्ट ऑफिसों मे ओर एटीएमों में सुवितरित रूपसे रहें यह भी आवश्यक था तो स्पष्ट है 

कि यदी किसीने यह गणित  कर भी लिया तो भी इस वितरम की व्यवस्था करना आरंभ होते 

ही पूरी योजना का भांडा फूटने में  तनिक भी देर नही होती !इसलीये इस संकट का 

पूर्वसमाधान निकालने के बजाय इसे झेलना ही बुद्धिमानी थी उसी का एक छोटा हल था 

कि २००० रूपये का नोट अर्थव्यवस्थामें उतारा जाय ताकि  वह तत्काल रूपसे एक सौ 

रूपये के २० नोटों का पर्याय बन सके फिर दो-तीन वर्षों बाद इन बडे

 नोटों की धीरे-धीरे वापस लिया जा सकता है ओर उन नोटों का भी पूर्व वितरण असंभव

 था सो वे नोटें भी धीरे धीरे ही उपलब्ध होंगी यह बात भी योजना बनाने वालों के मनमें और

 गणित में रही होंगी यदि न भी रही हों तो एक बात पर उन्हें माफ किया जा सकता है !


वह बात है पाकिस्तान प्रणित आतंकवाद का सफाया काफी हद तक नक्षल ओर उल्फा जैसी

 संगठनों का भी सफाया सर्जिंकल स्ट्राइक के बाद से ८ नवम्बर तक बारबार सीजफायर का 

उल्लंघन हो रहा था ओर प्रतिदिन हमारे जवान शहीद हो रहे थे या जख्मी हो रहे थे लेकीन ९

 नवम्बर के बाद वे घटनाएँ काफी कम हुई काश्मीरी उपद्रवियों की पत्थरबाजी जो 

पाकिस्तान द्वारा  भेजी गई मोटी रकमोंकी लालच में होती थीवह थम गई !नक्षलियों ने 

आत्मसमर्पण भी करना  आरंभ किया !


यदी सरकार डटी रहेओर नोटबंदी को वापस नही ले तो आतंकवाद का नेटवर्क इस प्रकारसे 

टूटेगा  कि फिर पांच दस वर्ष तक भी दुबारा गठित नही हो सकेगा यह एक ऐसी

 बडी उपलब्धि होगी जिसके सम्मुख देश की सवासौ करोड जनता की तात्कालिक कठिनाइयाँ  

कई गुना सहनीय होंगी  बशर्ते की वे तात्कालिक ही रहें ओर वे तात्कालिक रहें इसके लिये   
तीन-चार बातें आवश्यक  होंगी !


पहली यह कि सरकार २००० रूपये की तथा ५०० रूपये की नई नोटें जितनी यथासंभव शीघ्रतासे

 उपलब्ध कराये अधिकाधिक स्थानों पर डेबिट कार्ड से भुगतानया कॅश डिस्पेन्सर सें पैसे 

निकालने की सुविधापेटीएम अदि लागू किये जाये एटीएम मशीनों को युद्ध स्तर पर ठीक 

कराया जाय ताकी उनकी कतारे घटें ओर लोग आश्वस्त हो जायें कि अब उन्हें अधिक कॅश 

संभालने  की आवश्यकता नही, जब चाहें एटीएम से निकाल सकते है !आदिआदि !



दूसरी बडी बात यह है की इस पूरे व्यवहार में सबसे खुश तो अरबोपती नजर आ रहे हैं 


कहीं  पांचसौ करोड की शादीयाँ धडल्ले से हो रही हैं तो कहीं बडे उद्योगपतियों के बँक कर्ज 

को माफी दी  जा रही है !केजरीवाल बार बार प्रश्न उठा रहे हैं कि पिछले १० दिनोंमें ६००० 

करोड रूपये की कर्ज  माफी क्यो दी गई ओर कोई भी सरकारी प्रवक्ता इस प्रश्नका सीधा 

उत्तर नही दे रहा सामान्य  जनता देख रही है कि उसे तो अपना ही पैसा निकालनेमें 

कठिनाई हो रही है यह भी देख रही  है कि सौ-दो सौ करोड तक का काला धन 

रखनेवाले भी संकट में हैं ओर उनका काला धन 

निकल  रहा है ! यदि पूरा न भी निकले तो भी उसका बडा हिस्सा बेमानी हो रहा है। 

इमानदार सामान्य जनोंके लिये यह एक तसल्लीका विषय है। क्योंकि अबतक वह अपने 

आसपास ऐसे बेइमान देखता आया है जो कलतक तो उसीकी श्रेणीमें थे लेकिन आज 

किसीसे रिश्वत लेकर अचानक धनी बन गये । ऐसे रिश्वतखोरोंसे केवल वे ही दुखी नही होते 

जिन्हें रिश्वत देनी पडी, बल्कि अगल-बगलके सभी ईमानदार भी अपना संस्कार और हौसला 

खोने लगते हैं औऱ निराश हो जाते हैं। इसीलिये इन छोटे और मँझोले काले धनवानोंका सफाया 

होना भी एक बडी उपलब्धि रहेगी। फिर भी यदि सरकार और खासकर मोदीजी उन कर्जखोरोंको 

माफ करते दिखे जो अरबों रुपयोका कर्ज डकार गये या सरकार को सालोंसाल इनकम टॅक्स 

ट्रिब्यूनल या सुप्रीम कोर्ट में उलझा रखनेमें सफल रहे तो फिर मोदीजीकी अपनी ही साख 

शून्यवत् हो जायगी। इस कामके लिये अभी शायद सही समय नही है लेकिन अगले एक वर्षमें 

इस मुद्देको निपटाना होगा।


तीसरा काम भी सरकार जल्दीही आरंभ कर सकती है। वह अत्यावश्यक भी है और संभव भी है।

वह है ब्याजदरें घटाकर कृषी उद्योग और व्यापारको बढावा देना। 


जनता देख रही है कि बैंकोंकी तिजोरियाँ भर रही हैं। इसका बडा हिस्सा शीघ्रतासे किसानोंके 

लिये उपलब्ध कराना होगा। चाहे वह अधिकाधिक इन्फ्रास्ट्रक्चरकी सुविधा के रूपमें हो या फिर

कर्ज, बीमा, कर्जमाफी आदि मुद्दोंपर हो । सबसे प्रभावी और शीघ्र-कारीगर इन्फ्रास्ट््रक्चर 

क्या होगा -- वह है ग्रामीण इलाकोंमें विकेंद्रित पणन व्यवस्था। कोल्ड स्टोरेज, अनाजकी प्रभावी 

लेनदेन, और किसानके अपने स्टॉकपर कर्जकी सुविधा इत्यादि। एक छोटे मॉडेलके रूपमें 

बंगलोर स्थित सिल्क एक्सचेंजका उदाहरण देखा जा सकता है। किसान व ग्राहकके बीच सीधी 

लिंक जुडे ऐसे इन्फ्रास्ट्रक्चर बनानेमें भी सरकारी पहल व सहायताकी आवश्यकता होगी । वह 

इन्फ्रास्ट्रक्चर होगा इंटरनेेेट या मोबाईल कनेक्टिविटीका जिसके लिये सरकारके पास आज भी भारी

मात्रामे ओएफसी केबल उपलब्ध हैं (रेल्वे व ऑइल कंपनियोंके ओएफसी नेटवर्क, जो सुरक्षाके 

कारणोंसे जरूरतसे कहीं अधिक विछाये जाते हैं) । इन्हींके ब्राँच केबल गाँव-गाँव पहुँचाये जा 

सकते हैं --यह मॉडेल भी स्वीडनका जाँचापरखा मॉडेल है। 


एक ओर किसान तो दूसरी ओर छोटे उद्यमी व व्यापारी। उन्हें कम ब्याज दरपर कर्ज मिलनेकी

सुविधा होनी चाहिये। बैंकोके पास पहुँच रही अपार धनराशीका लाभ यदि एक समय-सीमाके 

अन्दरही किसान, छोटे उद्यमी व व्यापारीतक पहुँचाया गया तो ही आर्थिक मंदीका संकट टाला 

जा सकता है वरना विपक्ष तो डंकेकी चोट कह रहा है कि काला धन ही आर्थिक मंदीको 

रोक सकता है अर्थात् कितना भला है देशमें काले धनका होना। और विपक्ष ताक लगाकर बैठा

हैै कि वह आर्थिक मंदी तेजीसे आये ताकि सरकारकी छीछालेदर हो। यह भी सही है कि उस

समयसीमा के पहले ही किसान, छोटे उद्यमी व व्यापारीतक सुविधाओंका लाभ नही पहुँचा तो 

उससे उत्पन्न होनेवाली आर्थिक मंदीकी स्थिति आजकी तात्कालिक कठिनाइयोंकी अपेक्षा कई 

गुना अधिक होंगी।

इसीलिये आज हर इमानदार व्यक्तिको मुखर होना पडेगा और क्रियावान भी। काले धनपर 

वज्रप्रहार होता रहे यह स्वर सम्मिलित रूपसे उठाते रहना होगा। लोगोंकी छोटी-छोटी तकलीफें मिटानेवाले

सुझाव देते रहने होंगे। यह काम मीडीया अच्छी तरह कर सकता है और कर भी रहा है लेकिन सामान्यजन भी

उसमें जुडें तो और भी अच्छा )। जिन गरीब  तबकों में कठिनाई की  मार अधिक है,वहाँ  साधन 

व सुविधा पहुँचाने का पयास किया जाये। यह हममेंसे हर कोई कर सकता है। लोग कर भी 

रहे है और उनपर हमें अभिमान भी होता है। कोई लाइन में खडे लोगों को

 पानी पिला रहा है,कोई अपनी छोटी नकदी बँक में दे रहा है ताकि उसे किसी जरूरतमंद 

को दिया  जाये। कई दुकानदार भी उधार दे रहे हैं। सरकारी तंत्र भी अपनी और से कुछ 

कुछ नयी सुविधाएँ  जोड रहा है। ये सारा होता रहे तो जनसामान्य की आशा नही टूटेगी। 

आजतक जिस ईमानदार व्यक्ति को लगता रहा की उसके आसपास फैले काला धन 


जोडनेवालों की  वजह से समाज में उसकी साख कम हो रही थीउसके लिये यह ऐसा मौका 

है  जो कई वर्षोतक फिर नही मिलने वाला। इसी मौंके को भुनाने के लिये उसे मुखर भी 

होना पडेगा और संगठित भी। उसकी मुखरता और क्रियाशीलता से ही काले धन पर मारा 

गया यह वज्र प्रहार सफल हो सकेगा। एक उदाहरण देखते हैं--आये दिन समाचार दिखाये जा रहे 

हैं कि कैसे करोडोंकी संपत्ति दलालोंके पास लाई जा रही है और वे ३० % कमिशन लेकर बाकी संपत्ति 

नये नोटोंके रूपमें दे रहे हैं। इसपर दो प्रश्न उठते हैं कि आखिर ये दलाल इतने नये नोट लाते कहाँ से हैं । 

साथही जो पुराने नोट वे स्वीकारते हैं उनके लिये कुछ तो गॅरंटीड सेटिंग उनके पास है वह क्या है ? 

दोनों प्रश्नोंका एक ही उत्तर संभव लगता है कि बँकोंंके मॅनेजरोंकी सक्रिय सहायता के बिना यह संभव नही। 

हो सकता है कि उनके पास आरबीआयसे जो भी नये नोट जनसामान्य के लिये आ रहे हैं उनका बडा 

हिस्सा इस दलालीमें जा रहा हो और इसी कारण जनताको बँकोंके दरवाजेसे खाली हाथ लौटना पडता हो ।

कई जगहोंपर इनकम टॅक्सकी रेडमें बँक मॅनेजरोंके पकडे जाने की खबर सुनकर लगता है कि यही हो रहा है।


 तो फिर सोचना पडेगा कि जब आरबीआई किसी ब्रांचतक पैसे पहुँचाती है तो उसके पास बैंकोंसे प्रतिसूचना 

क्या आती है -- क्या आरबीआई के तंत्रमें यह जाँचनेकी व्यवस्था है कि उसमेंसे कितना पैसा पिछवाडेसे 

गायब हुआ और कितना कतारमें खडे लोगोंको उपलब्ध हुआ ? और यदि ऐसा सूचना पानेका तंत्र है तो 

आरबीआई लोगोंको बताये वरना लोगोंको कैसे पता चले कि उनकी कतारें खत्म होनेवाले दिन कब आने हैं ?



दूसरी ओर बैंकोंसे पैसा दलालोंके पास पहुँचाये जानेकी खबरोंसे समझमें आता है कि धनलालचका यह विष

 कितनी गहराई तक हमारे देश की रगोंमें घुस चुका है। यह लडाई लम्बी चलनेवाली है।


आइये अपनी चुप्पी तोडें,उदासीनता को छोडें और

 माँग करे कि जबतक काले धन व काले  धन बनाने की सुविधा कायम है,तब तक 

उनके विरूद्ध यह लडाई लडी जाये। युद्ध हो पूर्ण विजय के  लिये।
---------------------------------------------------------------

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at November 29, 2016 02:56 AM

November 28, 2016

Lakshmi Sharath

A road trip in Madhya Pradesh – Photofeature

Personally for me, the journey has always been the destination.  I am fascinated by road trips – the little pitstops on the way, the funny road signs, interesting conversations with locals, rustic landscapes, local cuisine and colours and flavours that you encounter along the way. In my recent trip to Madhya Pradesh with Holiday IQ, we were on the road almost everyday and here is a photofeature on some of the must see places to visit in Madhya Pradesh.

Our journey either started in the wee hours of the morning or we were reaching our destinations in the middle of the night.  We saw sunrises and sunsets almost every day – different skies , myriad moods of the sun and varied landscapes. Sometimes the sun would greet us in a forest , sometimes it would bid farewell to us amidst the fields. We had a mix of heritage and wildlife on our itinerary – Rewa and Khajuraho for heritage and Panna and Parsili for wildlife. So, here is a photofeature of some of the places to visit in Madhya Pradesh.

Govindgarh Fort, Madhya Pradesh

A journey into ruins of Madhya Pradesh

Parisili – Sanjay Dubri National park

Madhya Pradesh, places to visit in Madhya Pradesh, Sanjay Dubri National Park

Colours of a forest

Our journey began in the dark with a little village – Parsili. This little hamlet was brought into the tourist map because of Sanjay Dubri National Park. It is one of the new national parks that has been added to the tiger tourism sites in Madhya Pradesh. While Bandhavgarh and Kanha are more popular destinations, the wildlife of Madhya Pradesh have their own hidden spots and Parisili is one of them. If you like pristine tracts of forests, then Parsili is one of the places to visit in Madhya Pradesh

Madhya Pradesh - places to visit in Madhya Pradesh, wildlife, Sanjay Dubri National Park, Parsili

Reflections in a forest

However the tigers and leopards stayed hidden as we went on a morning safari. We were lucky to see a couple of bears but they vanished even before we could even pick our cameras. The forest however was so beautiful, donned in its morning colours and we virtually had it all for ourselves.

Where to stay – Parisli Resort by Madhya Pradesh Tourism, located right on the banks of the River Banas

Rewa

Rewa Madhya Pradesh, places to visit in Madhya Pradesh

Rani Talao in Rewa

Rewa was our next stop and to me it is one of the places to visit in Madhya Pradesh. Barely 100 kms from Parisili, Rewa is one of the historic cities in Madhya Pradesh and was an erstwhile princely state with the Baghela Dynasty reigning over it. The British had created a political agency called Baghelkhand Agency and Rewa was the largest princely state in it.

Madhya Pradesh , places to see in Madhya Pradesh, Rewa, Madhya Pradesh

A scene from Rani Talao in Rewa

Even today,as we walked around the city, you can see remnants of the royalty in the landmarks around the city. Ruins greet us. Old museums with priceless treasures call for attention. But Rewa’s claim to fame is not the princely state or the British connection. It was the discovery of the White Tiger, Mohan found and captured in the woods here.

Govindgarh

Madhya Pradesh, Places to visit in Madhya Pradesh, Govindgarh Fort Madhya Pradesh

The Govindgarh palace -fort is beautiful although in ruins

A small detour from Rewa took us to Govindgarh , now entirely in ruins. A little board says that this is where Mohan, the White Tiger was actually captured and he was housed here. The summer palace of the kings of Rewa , Govindgarh is apparently surrounded by temples. However we were just lost in the beauty of the ruins and the lake here. If you have the time, then ensure Govindgarh is in your itinerary and I would strongly recommend it as one of the places to visit in Madhya Pradesh.

Govindgarh Fort , Madhya Pradesh, Rewa, Places to visit in Madhya Pradesh

Arches of Gocindgarh Palace in Rewa

Panna National Park

Madhya Pradesh, things to visit in Madhya Pradesh, Panna National Park

Lost in a forest

Panna, known for its diamonds was our next halt. But we were not looking for them. Instead we were looking for the wild cats in Panna National Park. The jungles were filled with alarm calls as we went searching for the invisible tiger. But we were not lucky. However one of our groups did sight a leopard with a kill, as they saw a sambhar deer fall prey to the leopard. We looked for birds and saw some vultures and raptors besides crocodiles .

Raneh Falls and Ken Gharial Sanctuary

Madhya Pradesh, places to visit in Madhya Pradesh, Raneh Falls, Khajuraho

The Raneh Falls near Khajuraho forms a canyon

Personally for me, this was the highlight of the trip. The River Ken cascades into a waterfall here but it is the rock formations that fascinates me . The river forms a natural canyon which is about 98 feet deep and five kilometers long with granite rocks of different colours – with shades of red,pink, ochre and grey. There is a Ken Gharial sanctuary and if you are lucky you can spot the gharials and crocodiles here besides sambhar deer as well. If you ever find yourself near Khajuraho, then dont miss it as it is one of the must see places to visit in Madhya Pradesh.

Khajuraho

Madhya Pradesh, Khajuraho, Khajuraho temples, places to visit in Madhya Pradesh

The Kandariya Mahadev temple at Khajuraho

And finally we are at the UNESCO World Heritage Site – Khajuraho, known for its erotic sculptures. However my guide says that they make up for just 10 % of the overall sculptures in the 22 remaining temples here.

Khajuraho erotic sculptures, Khajuraho temple images, places to visit in Madhya Pradesh

Erotic sculptures of Khajuraho

Categorised as the Western, Eastern and Southern Group, these temples built more than 1000 years ago are both Jain and Hindu temples. Some of them have their origins in tantric cult. There are many legends and myths behind these temples as every stone here has a story to say.

Khajuraho temple images, Madhya Pradesh, Khajuraho , places to visit in Madhya Pradesh

The Jain temples are in the Eastern Group of temples in Khajuraho

This post was written in partnership with Madhya Pradesh Tourism and Holiday IQ.

 

 

 

The post A road trip in Madhya Pradesh – Photofeature appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at November 28, 2016 01:47 PM

रणजित पराडकर Ranjeet Paradkar (....रसप....)

आत्मशोधाचा काव्यात्मक प्रवास - 'डिअर जिंदगी' (Movie Review - Dear Zindagi)

एक यह दिन जब सारी सड़कें रूठी-रूठी लगती हैं एक वोह दिन जब आओ खेलें सारी गलियाँ कहती थी एक यह दिन जब जागी रातें दीवारों को तकती हैं एक वोह दिन जब शामों की भी पलकें बोझल रहती थी असं बालपण अनेकांचं असतं. 'बालपणीचा काळ सुखाचा' वगैरे वचनंही आपण अगदी सहजपणे आपल्या मनात जपली आहेत. भले ते बालपण जगत असताना मात्र, आपल्याला नेहमीच मोठं होण्याची आणि मोठ्या माणसांसाखं आपल्या मर्जीनुसार वागण्याची ओढ लागलेली

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at November 28, 2016 11:04 AM

माझिया मना जरा सांग ना

वांगेपुराण

       मागच्या आठवड्यात वांग्याची भाजी केली. आता म्हणाल, ही काय सांगायची गोष्ट आहे का? वांग्याची भाजी सर्वानाच आवडते असं नाहीये पण मला असं वाटतं की मी ज्या पद्धतीने ती करते ती साधारण बऱ्याच लोकांना आवडते. अर्थात ती काही खास माझी रेसिपी नाहीये. आईची त्याच्याहून छान होते आणि मी जी करते त्यातही तिनेच केलेला मसाला असतो म्हणून ती तशी होते. त्यात गेले काही दिवस बरं नसल्याने नीट जेवण बनवणं झालंच नव्हतं. म्हणून आज शेवटी मस्त वांगे, चपाती, वरण, भात हे सर्व बनवलं. असो.
          हे वांगेपुराण सांगायचं कारण म्हणजे, दर वेळी वांगी केली की ती केवळ मी आणि संदीप आनंदाने खातो.पण ही अशी एक डिश आहे की ती केल्यावर शेजारी जाऊन एक वाटी देऊन यायची इच्छा होतेच. अनेकवेळा नवीन ठिकाणी असताना वांगी केल्यावर ती देण्यासाठी कुणी शेजारी नाहीत याचंही वाईट वाटलं आहे. कधी ऑफिसमध्ये मैत्रिणींसाठी नेली आहे परंतु ताजी भाजी बनवल्यानंतर, आई आम्हाला जशी सांगायची 'जरा जाऊन देऊन या रे ' तसं करण्यात मजा औरच असते. नवीन घराशेजारी सख्खी महाराष्ट्रातील शेजारीण मिळाली आणि माझा एक प्रश्न सुटला. :) आजही तिच्याकडे ताट देऊन आले.
         आता यात ती भाजी खूप ग्रेट असते असे नाही पण कुणालातरी आपल्या हातचे खायला देण्यात मजा येते. आम्ही लहान असताना, वेगवेगळ्या काकूंचे वेगवेगळे पदार्थ आवडायचे. ते कधी घरी आले की अगदी थोडं थोडं वाटून खायला लागायचं. रोजच्या जेवणापेक्षा एकदम वेगळं काहीतरी अचानक मिळायचं. त्यात आमच्या एका काकूंची अळूवडीही होती. आजही कधी त्यांना कळले आम्ही येणार आहे तर त्या नक्की घेऊन येतात. त्या छोट्याशा गोष्टीने काहीतरी स्पेशल मिळाल्याचा आनंद असायचा. अर्थात हे असे देणे-घेणे आईकडूनही असायचे. आम्ही सायकल वरून जाऊन द्यायचे. कुणालातरी आठवणीने डबा पाठवून देणे किती छान आहे ना? एकाच बिल्डिंगमध्ये असताना तर दूरही जावे लागत नाही. 
       बरं एखाद्याचा काही पदार्थ आवडतो म्हणून आईने आमच्यासाठी रेसिपी विचारून ते तसे प्रयोग करूनही पाहिले आहेत. कधी कधी तर आम्हाला शंकाही यायची की त्या रेसिपीमधला एखादा महत्वाचा घटक मुद्दाम तर सांगायचा विसरला नसेल ना? :) कारण कितीही प्रयत्न केले तरी त्या काकूंसारखा तो पदार्थ व्हायचाच नाही. मग आम्हीही नाद सोडून द्यायचो. प्रत्येकाच्या हातची चव वेगळीच असते हे कळायला बराच वेळ गेला. आता मुलांसाठी काही बनवताना लक्षात येते आपणही आईला असेच म्हणायचो,'त्यांच्यासारखे नाही झाले'. :) कळतं की कितीही काहीही केले तरी ती अगदी सेम चव येत नाहीच. आणि ज्याच्या त्याच्या हाताची चव आणि त्यांचा तो पदार्थ आवडीने खाण्यातच खरी मजा असते. पण त्यासाठी ते तसे शेजारीही पाहिजेत आणि आवडीने करून घालणारे लोकही. :) आजच्या त्या वांग्याने पुन्हा या सगळ्या गोष्टींची आठवण करून दिली.

विद्या भुतकर. 


by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at November 28, 2016 02:07 AM

November 26, 2016

डीडीच्या दुनियेत

Truth Only

भक्तांनो, तुमच्या दैवतांची लाज राखा !

देशात सध्या मोदी पंथाच्या भक्तांची संख्या जास्त आहे. लोकसभा निवडणुकीच्या आधी हा पंथ जन्माला आला. या पंथातली मंडळी सोशल मीडियावर सक्रीय आहे. काही भक्त तर एटीएमच्या रांगेतही मोदींचं गुणगान करत असतात. काही भक्तांना रांगेत उभं राहून चिडलेल्या नागरिकांनी चोपही दिल्याच्या घटना घडल्या आहेत. अर्थात आपल्या देशात व्यक्तीपूजा जुनीच आहे. प्रत्येक नेत्याचा असा पंथ निर्माण झालेला आहे. त्या पंथातल्या अनुयायांना त्यांच्या नेत्याविषयी म्हणजेच दैवताविषयी बोललेलं, टीका केलेली आवडत आवडत नाही. भलेही ते दैवत जीवंत असो किंवा ढगात पोहोचलेलं असो.

असं म्हणतात पंडित नेहरूंची लोकप्रियताही अफाट होती. अर्थात माझा तेव्हा जन्म झालेला नव्हता. पण वाचून ऐकून माहित आहे. त्यांना त्या काळात लहान असताना किंवा कुमार असताना पाहिलेली मंडळी हयात आहे. त्यातले कित्येक 'कुमार' अजूनही नेहरूंच्या तितक्याच प्रेमात आहेत. अर्थात त्यांना भक्त म्हणलेलं आवडणार नाही. पुरोगामी लोकांमध्ये देव, दैवत, भक्त हा प्रकार नसतो. पण गुण सगळे हे मोदी पंथासारखेच आहेत. जाऊ द्या, तो काही मुख्य विषय नाही.
सध्या मोदी पंथातल्या भक्तांच्या इभ्रतीचा प्रश्न निर्माण झाला आहे. लोकसभा निवडणुकीत नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह या जोडीनं परदेशातला काळा पैसा भारतात आला तर प्रत्येक भारतीयाला १५ लाख मिळतील असं जाहीर भाषणांमध्ये सांगितलं होतं. त्यामुळे प्रत्येक भारतीयाला असं वाटलं की, बँक खात्यात १५ लाख जमा होतील आणि अच्छे दिन येतील. पण आता अडीच वर्षे होऊन गेली पण खात्यात १५ लाख जमा झाले नाहीत. जमा तर सोडाच पण या नोटाबंदीमुळे खात्यात असलेले पैसे काढण्यासाठीही देशभक्तीचं नाव घेत रांगेत उभं राहावं लागतं.
त्यामुळे देशभक्त मोदी पंथातल्या भक्तांनो, पुढे या. दैवत मोदी यांची लाज राखा. भक्तांनो आता तुम्हीच वर्गणी काढा. काय असेल नसेल तो काळा-पांढरा पैसा एकत्र करा. मोदीच्या भक्तांमध्ये अनेक नेते, उद्योगपती, व्यापारी, दलाल, रिअल इस्टेट एजंट, व्याजानं पैसा देणारे असे अनेक जण आहेत. या तुम्ही सर्व पुढे या. तुमचा सगळा पैसा काढा आणि तो आमच्या सारख्या सामान्यांच्या बँक खात्यात जमा करा. तर आणि तरच तुमच्या दैवतांची लाज राखली जाईल. स्वीस बँकेतला आणि परदेशातला काळा पैसा भारतात आल्यावर आम्ही तुम्हाला तुमचे पैसे परत करू. तो पर्यंत तुम्ही आतापर्यंत जो पैसा कमावलात, तो तुमच्या नेत्यांनी दिलेलं आश्वासन पाळण्यासाठी जनतेत वाटा. मला विश्वास आहे. मोदी पंथातले भक्त असंच करतील. 'मोदी १५ लाख' या नावानं एक खातं उघडा त्याचा अकाऊंट नंबर तुम्ही भक्तांमध्ये वितरीत करा. आणि पैसे भरायला सुरूवात करा. भरपूर पैसे जमा झाले की, मग ते आमच्या सारख्यांच्या खात्यामध्ये जमा करा. मोदी भक्त हे करणारच. कारण त्यांच्या दैवतानेच हे आश्वासन दिलं होतं.
आता अच्छे दिन वाल्या मोदी भक्तांनंतर वळूयात ते 'गरिबी हटाव'वाल्या इंदिरा गांधींकडे. पाकिस्तानचे दोन तुकडे करून जगाचा नकाशा बदलणा-या इंदिरा गांधी यांच्यासारखं पोलादी व्यक्तीमत्व कोणीच नाही. इंदिरा गांधींनी गरिबी हटाव हा नारा देत सत्ता मिळवली होती. त्यांनी सत्ता मिळवली पण गरिबी कायमच राहिली. अर्थात भ्रष्ट काँग्रेस नेते, नेत्यांची हुजरेगिरी करणारे कार्यकर्त, दलाल, सहकारातून समृद्धीकडे गेलेले सहकार सम्राट, शिक्षण सम्राट यांची गरिबी दूर झाली यात शंका नाही. मात्र बहुसंख्य जनता ही गरिबच राहिली.
त्यामुळे काँग्रेसच्या सच्च्या कार्यकर्त्यांनो इंदिरा मातेचं स्वप्न पूर्ण करा. त्यांनी दिलेलं आश्वासन पूर्ण करा. दारिद्र्य रेषेखाली असलेल्या गरिबांना तुम्ही आर्थिक मदत करा. काँग्रेस सत्तेत असताना सत्तेचा वापर करून जी काही माया काँग्रेस नेते आणि कार्यकर्त्यांनी जमवली ती बाहेर काढा. तुमचे कारखाने विका, जमिनी विका, शिक्षण संस्था विका, दलालीतून मिळलेला पैसा बाहेर काढा पण इंदिरा मातेनं दिलेलं आश्वासन पूर्ण करा. गरिबी हटवाच. मला विश्वास आहे, इंदिरा मातेचं हे स्वप्न आणि आश्वासन पूर्ण केल्याशिवाय काँग्रेसचे नेते आणि कार्यकर्ते शेवटचा श्वास घेणार नाहीत. तुम्हीही 'इंदिरा गरिबी हटाव' या नावानं खातं उघडून त्यात पैसे जमा करा. रग्गड पैसे जमा झाल्यावर ते गरिबांना वाटा. तुमची सत्ता आल्यावर या नावाने योजनाही सुरू करता येईल. नाही तरी काँग्रेस सरकारची कोणतीही योजना महात्मा गांधी, इंदिर गांधी, राजीव गांधी यांच्या नावाशिवाय सुरूच होत नाही. चला, मोदी पंथातल्या भक्तांनो आणि इंदिरा मातेच्या काँग्रेस कार्यकर्त्यांनो करा सुरूवात. शुभस्य शीघ्रम.


by santosh gore (noreply@blogger.com) at November 26, 2016 03:53 PM

नरेन्द्र प्रभू

रोख मुक्त गाव - कृती महत्वाची

ही कृती अत्यंत महत्वाची आहे. नोटबंदीने सगळा भारत ढवळून निघत असताना समाज माध्यमातही त्यावरच्या प्रतिकियांना बहर आला आहे. संसदेत विरोधकांनी कामकाज रोखून धरलं आहे. त्याना शेतकर्‍यांची पर्वा कधीच नव्हती आणि आजही नाही. ती असती तर त्यानीच मा. रणजित सावरकर यांनी केलेली कृती केली असती. DIGITAL INDIA या महत्वाच्या कार्यक्रमात ही हे पाऊल उल्लेखनीय आहे.   मा. रणजित सावरकर श्री. रणजित सावरकर

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at November 26, 2016 03:18 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

संपुर्ण जगाचे एकच एक राष्ट्र!

आपण जागतिक व्यवस्थांचा अदिम कालापासूनचा धावता आढावा घेतला. आपल्या लक्षात आले असेल कि मानव सातत्याने गरजेपोटी वा व्यावहारिक सुलभतेपोटी व्यवस्था बदलत आला आहे. टोळीराज्य ते राष्ट्र असा प्रवास त्याने केला आहे. एके काळी भुगोलाचे ज्ञान अत्यल्प होते. चार-पाचशे वर्षांपुर्वीपर्यंत त्यात भर पडली असली तरी संपुर्ण पृथ्वी माणसाला माहित नव्हती. ज्ञान भुगोलातच तत्कालीन राज्ये होती-साम्राज्ये होती. जगभरच्या राज्यांत स्पर्धा-असुया-युद्धे जशी होती तशीच व्यापारी व सांस्कृतिक देवाण घेवाणही होती. एकविसाव्या शतकात तर जग हे खेडे बनले आहे असे आपणच म्हणत असतो व ते खरेही आहे. आजचा माणुस हा जागतिक माणुस बनला आहे.

जागतिकीकरण झाले आहे. सांस्कृतिक सरमिसळीत होत आहेत. नव्या जगाची नवी मुल्ये जागतिक मानवी समाज शिकत आहे. त्याचा वेग कोठे जास्त तर कोठे कमी आहे. जगात तणावाची केंद्रेही असंख्य आहेत. राष्ट्रांचा राजकीय व व्यापारी साम्राज्यवाद आजही आपण पाहतो. वंश संकल्पना बाद झाली असली तरी अगणित लोकांच्या मनातून ती अजून गेलेली नाही. सांस्कृतिक व धार्मिक वर्चस्वतावादाची अहमाहिका लागलेली आहे. भारतात तर जाती-जातींतच विभाजन आहे. खरे तर आज तरी समस्त विश्वात माणुस एकटा आहे. म्हणजे त्याला अद्याप तरी जीवसृष्टी असलेले ग्रह सापडलेले नाहीत. सापडले समजा तरी त्याचे स्वरूप काय असेल हेही आपल्याला माहित नाही. असे असुनही माणसाला अद्याप "मानव"पणाचे रहस्य उमगले आहे असे नाही.

राष्ट्रवाद नेमका काय आहे हे आपण आधीच्या लेखांत पाहिले आहे. ही कृत्रीम धारणा असून ती राष्ट्राराष्ट्रांत भेद करते. त्या अर्थाने जातीयवाद व राष्ट्रवाद वेगळे करता येत नाहीत. प्रत्येक राष्ट्रात स्वतंत्र व्यवस्था आहेत. त्या व्यवस्थेत अनेक उपव्यवस्था आहेत व त्यातही संघर्ष आहे. बव्हंशी प्रत्येक राष्ट्राला शत्रू आहेत नि मित्रही आहेत. आर्थिक विचारधाराही संघर्ष निर्माण करतात व अनेकदा तो आक्रमक होतो हे आपण साम्यवाद विरुद्ध भांडवलवाद यातील संघर्षात पाहिले आहे. आज स्थिती अशी आहे कि विज्ञानातील अनेक शोधही काही राष्ट्रे स्वत:पुरते मर्यादित ठेवतात. अनेक दुर्बल राष्ट्रांच्या साधनसंपत्तीचे शोषण केले जाते. पण हे शोषण अंतता: मानवी जगाचेच आहे हे मात्र कोणी लक्षात घेत नाही.

जगभर आज भिषण विषमता आहे. एकीकडे वैभवशाली राष्ट्रे आहेत तर दुसरीकडे सोमालियासारखी अन्नान्न करत मरणारी राष्ट्रेही आहेत. माणुस माणसाच्या मुलभूत गरजा भागवण्यासाठी सक्षम असतांनाही जागतिक वितरण हे अर्थ-राजकीय प्रेरणांनीच होत असल्याने विषम आहे.

असे असुनही, प्रत्येक राष्ट्राकडे सैन्य आहे. सातत्याने खरबो डालर्सची प्रतिवर्षी खरेदी विक्री होत असते. सैन्यदलांवर होणारा खर्च तर मोजता येणेही अशक्य आहे. कारण सीमांचे रक्षण प्रत्येक राष्ट्राला महत्वाचे वाटते. खरे तर या सीमा ज्या आज आहेत त्या काही शतकांपुर्वी नव्हत्या. हजारो वर्षांपुर्वी तर मुळात राष्ट्र ही संकल्पनाच नव्हती. प्राचीन काळातील बलाढ्य टोळ्या आज अवशेषवत झाल्या आहेत...त्यांचे नामोनिशानही नाही. अलीकडच्या काही शतकांचा इतिहास पाहिला तरी तेंव्हाची बलाढ्य राष्ट्रेही आज दुय्यम बनली आहेत. आजच्या महासत्ता उद्या राहतीलच याची खात्री नाही.

आणि तरीही सहजीवनाखेरीज, परस्पर सहकार्याखेरीज आपण जगू शकत नाही याचीही जाण जागतिक समुदायाला आहे.

असे असतांना, राष्ट्र संकल्पनेची तार्किक परिणती "एक जग : एक राष्ट्र" संकल्पनेतच होऊ शकते यावर माझा ठाम विश्वास आहे. आपल्या जीवसृष्टी असलेल्या एकाच पृथ्वीवर राष्ट्राच्या सीमांनी गजबजलेली शेकडो राष्ट्रे असण्याची पुर्वीची निकड आता संपुष्टात आली आहे. माणसाचा भुगोल आता विस्तारला आहे. माणसाचे ज्ञानविश्वही आता विस्तारले असून त्याला जागतिक ज्ञानाचे स्वरूप आले आहे. इतिहास जर असेलच तर तो आता जागतिक इतिहास बनला आहे. भाषा वेगळ्या असल्या तरी त्यांना स्थानिक भुगोलाचे अनिवार्य संदर्भ आहेत. आनुवांशीकी वेगळी वाटली तरी माणसाचा जन्म एकाच एकमेवाद्वितीय रसायनातून जगभर झाली आहे. त्या अर्थाने सारेच मानव एकमेकांचे भाईबंद आहेत.

एक जग: एक राष्ट्र व्हायला अशी अनुकूल पार्श्वभुमी आहे.

यातून असंख्य फायदे आहेत. ते आपण पुढील भागात पाहुच. व्यावहारिक अडचणी काय आहेत आणि त्या कशा सोडवता येतील यावरही विचार करू. पण अडथळ्यांची शर्यतही मोठी आहे याची जाणीव मला आहे. या दिशेकडे चालतांना धर्मवाद, वर्चस्वतावाद, अर्थवाद हे सर्वात मोठे अडसर आहेत. नव्या जगाची अर्थव्यवस्था कोणत्या अर्थविचाराच्या पायावर असावी यावर जसे रणकंदन होईल तसेच धर्मवादाच्या आहारी गेलेल्या इस्लामी राष्ट्रांचा आत्मघातकीवाद व अन्यधर्मीय वर्चस्वतावाद यातही संघर्ष होईल. आताच्या महासत्तांना जग आपल्याच अंकित असले पाहिजे असे वाटेल तर अनेकांना आपण जणू काही आपल्या अस्मितेला तिलांजली देत आहोत असे वाटून शोक-संतापाचे भरते येईल. अतिरेकी राष्ट्रवादाचे भक्त असे काही न होण्यासाठी अपरंपार प्रयत्न करतील

यादी बरीच वाढेल हे खरे आहे. ही कमी कशी करता येईल, हेही आपल्याला पहावे लागेल. या लेखाचा समारोप करतांना एकच म्हणता येईल...

ही क्रांती सर्व जागतिक सामान्य मानवी समुदायांकडुनच होईल. राजकीय व्यवस्थेत फायदे लाटणारे जागतिक राजकारणी व धर्माचे टुक्कार स्तोम माजवणारे याला विरोध करतील हे गृहित धरून विचारी जागतिक मानवी समुदायाला या दिशेने ठामपणे पावले उचलावी लागतील.

वेळ लागेल...पण एके दिवशी आपल्या संपुर्ण जगाचे एकच एक राष्ट्र बनेल याचा मला विश्वास आहे.  

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 26, 2016 02:14 PM

पाइनॅपल सन्

Epiphany: लख्ख_आकळण्याचा_क्षण

Epiphany!
कायच्या कायच आवडतो मला हा शब्द...
सगळा केऑस-कोलाहल-तडफड दोन क्षणांसाठी फ्रीझ होते...
शांत होऊन काहीतरी लख्ख उमगतं...
काय होतंय, काय हवंय, आणि त्यासाठी काय करायला पाहिजे हे नीटच कळून जातं त्या क्षणी...

जसा 'लमाण' मध्ये डॉ. लागूंचा निर्णय झाला 'माउंट किलीमांजारो'वर... डॉक्टरकी सोडून ऍक्टींग मध्ये घुसायचा.

खरी लढाई याच्यापुढेच असते... जिकंण्या-हरण्याची गॅरंटी तर काय नसतेच.
पण अनिश्चयाचा अंधार कोपरा मात्र उजळलेला असतो.

-नील आर्ते




by nilesh arte (noreply@blogger.com) at November 26, 2016 10:21 AM

साधं सुधं!!

Trapped - भाग ६




आधीच्या भागाच्या लिंक्स 
भाग पहिला 

भाग दुसरा 

भाग तिसरा 

भाग चौथा 

भाग पाचवा 


इतक्या खोलवर संवादानंतर योगिनी अगदी भावनिकदृष्ट्या दमून गेली होती आणि पहिल्यांदाच तिला आपल्या जिवाची सुद्धा भिती वाटू लागली होती. त्याच्या बोलण्यावरुन खरंतर स्वामी बुद्धिमान वाटत होता; पण त्याचा लढा होता तो त्यांच्यासारख्याच बुद्धिमान असलेल्या त्याच्या संपूर्ण प्रजातीशी! स्वामीच्या म्हणण्यानुसार आता तिला सर्व काही आठवणार होतं; आणि बाकीच्या मनुष्यजातीशी संपर्क साधायला ती आता पुर्णपणे मुक्त होती. 
असंच आर्यनला उचलून घ्यावं आणि तडकाफडकी पोलिसांकडे जावं असा तिच्या मनात विचार आला. पण पाठमोऱ्या बसलेल्या आणि आपल्या ऑफिसच्या कामात गढून गेलेल्या स्वामीकडे पाहून तिच्या मनात विचारांचं वादळ उठलं. "ह्याला इथं असा एकट्यालाच टाकून आपण फक्त आपला विचार करायचा? हा तर स्वार्थीपणाच होईल." 
नेमकं त्याच क्षणी स्वामीनं मागं वळुन पाहिलं, तशी ती दचकली. ह्याला अजुनही आपल्या मनात काय चाललंय ते समजतंय की काय? पण स्वामी मात्र सहजच वळून पाहत होता. कदाचित आर्यनसोबत  योगिनीसुद्धा झोपी गेली की काय हे तपासून पाहत होता.  
त्याच्या चेहऱ्यावरून फारसा काही बोध न झाल्यानं योगिनी कसनुसं हसली. "मी पटकन बाजारात जाऊन येऊ! तुझ्या आवडीचं काही खायला घेऊन येते!" ती म्हणाली. "आर्यनला माझ्यासोबत नको सोडूस एकटा!" स्वामी अगदी गंभीर चेहऱ्यानं म्हणाला. योगिनीला अशाश्वत भवितव्याच्या वास्तवाची जाणीव झाली. "ठीक आहे, साडेअकरा झाल्यात! तुझ्या आवडीचा पिझ्झाच मागवूया इथं!" परिस्थिती सावरुन घेत योगिनी म्हणाली. 
स्वामीला त्याच्या आवडीच्या पिझ्झाचा अगदी मनसोक्त आस्वाद घेत असताना पाहून योगिनीचे डोळे आपसुक भरुन आले. सारं काही मिळाल्यासारखं वाटत होतं पण ते सर्व काही क्षणभंगुर असल्याची जाणीव मनाला एखाद्या तप्त अग्नीच्या चटक्याप्रमाणं जाळत होती. अचानक तिच्या मनात एक प्रश्न आला. पण हा प्रश्न स्वामीला विचारणं कितपत प्रशस्त राहील ह्याची तिला खात्री वाटत नव्हती. पण पिझ्झा खाऊन अगदी तृप्त झालेल्या स्वामीची नजर तिच्या काहीशा संभ्रमावस्थेतील चेहऱ्याकडे गेली आणि त्यानं तिला विचारलंच, "काय झालं योगिनी?" 
"नाही म्हणजे... '" योगिनीचा प्रश्न तिच्या ओठातच रेंगाळत होता. 
"योगिनी - जे काही मनात असेल ते विचारुन घे! आपल्यापाशी बोलण्यासाठी किती वेळ आहे हे आपल्याला माहित नाही!"
"समजा तुला जावं लागलं आणि आधीचा स्वामी ह्या देहात प्रकट झाला; तर त्याला मधल्या काळात काय झालं ते सारं आठवेल का?"
कधी नव्हे तो स्वामी गोंधळलेला वाटला योगिनीला! 
"हं .. मी तुला ह्याविषयी खात्रीलायकरित्या सांगु शकत नाही! त्याचं काही दिवस तू निरीक्षण करीत राहा आणि मग अंदाज घे! बहुदा त्याला अशा सर्व काही घटना आठवतील ज्या ह्या शरीरात कोणीतरी वेगळा राहून गेलाय हे त्याला समजायच्या दृष्टीनं निरुपद्रवी असतील!" स्वामीने आपलं मत नोंदविलं. 
आपल्याला कितीतरी अनिश्चिततेचा सामना करावा लागणार आहे ह्याचा मनात आडाखा बांधण्याचा प्रयत्न करणारी योगिनीचा ह्या सर्व थकव्याने कधी डोळा लागला हे तिला समजलं सुद्धा नाही. 

आर्यनच्या रडण्याच्या आवाजानं योगिनीला जाग आली. तेव्हा आपल्याला किती वेळ झोप लागली होती हे तिला समजेना. सोफ्यावर झोपलेल्या स्वामीला पाहून तिला काहीसं आश्चर्य वाटलं. हा असा दुपारच्या वेळी कसा काय झोपला बरं? तिच्या मनात शंका आली. आर्यनला शांत करेस्तोवर स्वामी सुद्धा जागा झाला होता. एखादं भयंकर स्वप्न पाहून भयभीत झालेल्या माणसाप्रमाणं त्याच्या चेहऱ्यावर भाव होते. 

"ह्याला चांगला चहा करून दिला म्हणजे ह्याची झोप उडेल" योगिनीने मनातल्या मनात विचार केला. ती उठून स्वयंपाकघराकडे जाऊ लागली तितक्यात "एक कप मस्तपैकी कॉफी बनव गं, लाडके !" ह्या स्वामीच्या वाक्यानं तिच्या मनात एक तीव्र संवेदनेची लहर उमटून गेली. हा नक्कीच पूर्वीचा स्वामी परतला होता.  
घरात कॉफी नव्हतीच. मनाचा मोठा हिय्या करून ती बाहेर आली. "कॉफी नाहीये , चहा केला तर चालेल का? " तिनं स्वामीकडं पाहत कसंबसं विचारलं. 
"का कॉफी संपली कशी? " काहीशा रागीट मुद्रेनं स्वामी म्हणाला. 
"आतापुरता चहा ठीक आहे, पण आजच्या आज कॉफी घेऊन ये!" इतकं म्हणून स्वामीने टीव्हीवर क्रिकेट सामना सुरु केला. 
गॅसवर चहाचं आधण ठेवताना योगिनीच्या डोळ्यातून घळघळा अश्रू वाहत होते. ज्याच्या आठवणीत तिनं इतकी वर्षे काढली त्याचं हे नवरेपणातील रूप तिला अगदी धक्कादायक होतं. आणि तिला परग्रहवासियांबरोबरचा लढा देखील लढायचा होता तो पण एकटीनं!

(क्रमशः)

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at November 26, 2016 06:11 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ८)

सुम्याच्या काळजी वाटण्याच्या आठवणी

फोनवर म्हटल्याप्रमाणे सुम्याची मुलगी थोड्या दिवसासाठी कोकणात आली होती.तिचा मुलगा आता कॉलेजात जात असल्याने तो आपल्या आपण स्वतंत्रपणे रहात होता.नवर्‍याला आणि मुलाला तिने सांगीतलं की,मी आईकडे असे पर्यंत तुम्ही दोघं संभाळून रहा.

इकडे कोकणात आल्यावर आईची प्रकृती पाहून तिची मुलगी खूपच अचंबीत झाली.आपली आई जास्त दिवस काढणार नाही असं तिला वाटूं लागलं.एकदा तिच्याशी सवित्सर बोलून तिला विचारावं की तू आणि गुरूकाका मुंबईला माझ्याबरोबर यायला तयार अहात का?माझ्या डोळ्यासमोर तुम्ही रहाल आणि मलाही माझी कामं करता येतील.नाहीतर तुमची काळजी करून माझं लक्ष कामापासून सतत विचलीत होत असतं.

खरं म्हणजे सुम्या, तिची मुलगी आल्यापासून, झपाट्याने सुधारत होती.आता तू परत मुंबईला गेलीस तरी चालेल मी आणि तुझा गुरूकाका आम्हाला संभाळून घेऊ असं काहीसं मुलीला सांगावं असं तिच्या एकसारखं मनात येत होतं.पण एव्हड्यात नको सांगुया असं सुम्याला वाटत होतं.ती आणखी थोडे दिवस आपल्या सोबत रहावी असं तिला वाटत होतं.

बरेच दिवस कोकणात राहून सुम्याच्या मुलीला कंटाळा यायला लागला होता.गुरूकाका सकाळीच आणून देत असलेल्या परडीभर सोनचाफ्याची फुलं ती तिच्या बाबांच्या फोटोला हार करून माळत होती.देवालाही वहात होती.तिला आई सुधारत आहे हे पाहून बरं वाटत होतं. न चुकता त्या सोनचाफ्याच्या फुलातलं एक फुल ती आपल्या आईच्या डोक्यात माळीत होती.आपल्या आईचं आणि गुरूकाकाचं लहानपणी प्रेम होतं हे तिला तिच्या बाबाकडून ओघाओघाने कळलं होतं.आता ती बरीच मोठी आणि समजूतदार झाल्याने आईच्या लहानपणीच्या प्रेमाचा ती आदर करीत होती.गुरूकाकावरही ती, तिचे बाबा गेल्यानंतर, वडीलांसारखं प्रेम करीत होती.

हा सर्व विचार करून आईला मुंबईला आपल्याबरोबर येतेस का असं विचारणं त्तिला जीवावर आलं होतं.शेवटी तिची आईच जेव्हा तिला म्हणाली की मी आता खणखणीत बरी झाली आहे तेव्हा तू मुंबईला जा.जड अंतःकरणाने सुम्याच्या मुलीने मुंबईस जाण्याचा विचार केला.इकडे ह्या दोघांची चांगली सोय करून ती मुंबईला जायला निघाली.आईची देखभाल करण्यासाठी तिने एक बाई कामाला ठेवली.

गुरूनाथ आपल्या फावल्यावेळात सुम्याला मदत करीत असायचा.पण अलिकडे त्याचा विसरभोळेपणा जास्त वाढत होता.चावी कुठे ठेवली ते विसरायचा.कुणी अलिकडेच ओळखीचं झालेलं माणूस परत आलं तर तो त्या व्यक्तीची ओळख विसरायचा.पण सुम्याच्या गरजा,तिला लागणारी त्याच्याकडची मदत, तिच्याबरोबर गप्पा मारताना लहानपणाच्या आठवणी अगदी जशाच्या तश्या त्याच्या लक्षात असायच्या. अलझायमर व्याधीचं हे असंच असतं म्हणे.अलिकडच्या गोष्टी निक्षून विसरायला होतात.अलिकडच्याच गोष्टी विसरणं म्हणजे काही विशेष नाही. असं वाटून ह्या व्यक्ती आपलं समाधान करून घेत असतात.
अशावेळी अश्या व्यक्तीनां,हळू हळू प्रगत होत चाललेल्या व्याधीची सारखी सारखी आठवण करून देऊ नेये.असं स्पेशालिस्टचं म्हणणं होतं.फक्त अशा व्य्क्तीवर कसून लक्ष ठेवायची जरूरी असते.

असा एक्का-दुक्का प्रसंग गुरूनाथकडून केला गेला की सुम्या खूप काळजीत जायची.तिला मनात यायचं एव्हडं सोडलं तर गुरूनाथची तशी तब्यत उत्तम होती.आपल्यापेक्षा तो जास्त जगेल असं तिच्या मनात यायचं.परंतु,आता मी आहे तोपर्यंत त्याच्याकडे लक्ष दिलं जातं.माझ्या पश्चात त्याचं कसं होणार?असं तिला मनोमनी वाटायचं.पण मग तिच्या निर्वतलेल्या नवर्‍याचे शब्द तिला आठवायचे.तो तिला म्हणायचा जे होणार आहे ते चुकणार नाही.ही काळ्या दगडावरची रेष आहे.
आपल्या ताब्यात काहीच नसतं.फक्त निसर्गाने आपल्याला विचार शक्ती दिल्याने बरे वाईट विचार करायची आपल्याला मुभा असते.मग अशी मुभा असल्यावर आपण पॉझीटीव्ह विचार करण्याची मुभा का पत्करूं नये?

तो तिला म्हणायचा,ह्या जगातून निघून गेल्यावर ती विचारकरणारी व्यक्ती शंभर टक्के सर्व व्यापातून मोकळी होते.आणि हे प्रत्येकाला माहित असतं.मग आपल्या पश्चात आपण ज्याची काळजी करतो त्या व्यक्तीचं निश्चीतच चांगलंच होणार असा पॉझीटीव्ह विचार का करू नये? सुखी रहावं की दुःखी हे आपल्या हातात असल्याने स्वतःला सुखी ठेवण्याची पराकाष्टा करावी.
सुम्याला आपल्या नवर्‍याची समजूतदारपणे सांगण्याची ही हातोटी आठवून प्रकर्शाने त्याची याद आली.

एकदा त्यानेच तिला तिचे वडील गेल्यानंतर ती त्यांची सतत काळजी करून दुःखी व्हायची हे पाहून तिला सांगीतलं होतं की,लोक गणपतीबाप्पाजवळ जाऊन हात जोडून मनात आठवून आपलं दुःख सांगत असतात.त्यांना कळत असतं की हे केवळ श्रद्धेपोटी केलं जातं.पण त्यामुळे त्यांना मन:शांती मिळत असते.मग तुला ज्यावेळी तुझ्या वडीलांना काही सांगायचं असेल तेव्हा त्यांच्या फोटोजवळ जाऊन मनात आठवून तुझं मन हलकं कर.तुझ्या मनावरचा भार कमी होईल.हे त्याचे उपदेश लक्षात येउन ती भावनावश होऊन त्याच्या फोटोजवळ जाऊन त्याला उद्देशून बोलायला लागली.तिला कळत होतं की तो या जगात नसल्याने त्याला हे काही ऐकायला जाणं शक्य नव्हतं.

देवाला चांगली माणसं आवडतात म्हणून तो त्यांना लवकर आपल्याकडे बोलावीत असतो असं म्हणतात. तुम्ही लवकर गेलात आणि तुम्ही सुखी झालात.गुरूनाथसुद्धा तुमच्यासारखा चांगला असल्याने त्याला आता देवाने बोलावून घ्यावं.तो जास्त दिवस जीवंत राहिल्यास फारच भ्रमीष्ट होईल.त्याने आयुष्यभर दू:खच काढलं आहे आणि माझ्याच्याने हे बघवणार नाही.माझ्या मनात आलेला हा दुष्ट विचार तुम्हाला सांगून माझ्या मनावरचा भार मी हलका करीत आहे एव्हडंच.
असं म्हणून अलगद ती आपल्या बिछान्यावर येऊन लेटली आणि गुणगुणू लागली,

पर्वताच्या उतरणीवर
दिसू लागले आभाळ
चढणीच्या वाटेवर
स्वैर पक्षांचा थवा हेरण्याचा
गेला तो काळ

अपेक्षा लोपून गेली
उमेदीने पाठ फिरविली
नैराशाने गांठ बांधली

भुतकाळातील यातनां
भविष्यकाळातील स्वपनें
मिसळती एकच वेळी
चेहऱ्यावरी दिसती
दुःख अन कष्ट
राहूं कशी मी संतुष्ट?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)_


by shrikrishnasamant at November 26, 2016 02:04 AM

November 24, 2016

AnnaParabrahma

The Lifesaver Tatraveli Kolmi

A Parsi style stir fried prawns You have read it repeatedly here that my husband eats only a specific menu in a week after which we rotate it. Dhansak - Curry rice - Dhandaar - Veg pulao - Kolmi no Pulao for lunch. Dinner is fried fish - chana ni daar - masoor - eeda no poro. How I feel limited in creativity!  There is this simple Parsi style stir fry that He loves. It goes perfectly

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at November 24, 2016 03:21 PM

Parsi Jeeru Lasan Masala

Ingredients 1 whole bulb of garlic 2 teaspoon cumin seeds 10 - 15 Kashmiri red chilies 0.5 teaspoon salt 15 ml Vinegar or juice of half a lime Grind all the ingredients together on the stone grinder to get a smooth paste. You can achieve the same smoothness with a mortar and pestle. This paste is used to marinate seafood before frying or using in a curry. It is used as a tenderizer for meat

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at November 24, 2016 03:14 PM

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » मनोरंजन

सलमानच्या आयुष्यात नवीन गर्लफ्रेण्ड?

amy-jackson

सलमानच्या आयुष्यातून आता लुलिया वंथूरची ‘एक्झिट’ झाली आहे. रोमानियाला परतल्यावर तिने सलमानशी ब्रेकअप झाल्याचे प्रसिद्धीमाध्यमांना सांगितलेही आहे.

amy-jacksonमुंबई- काही दिवसांपूर्वीच रजनीकांत आणि अक्षयकुमारचा चित्रपट ‘२.०’ या चित्रपटाचे पोस्टर प्रसिद्ध करण्यात आले. या वेळी सलमान खानला निमंत्रण नसतानाही त्याने या कार्यक्रमाला हजेरी लावली. या वेळी त्याने रजनीकांतना भेटण्यासाठी म्हणून इथे आल्याचे सांगितले होते. मात्र न बोलवता त्या कार्यक्रमाला जाण्याचे सलमानचे कारण काही वेगळेच होते. या कार्यक्रमादरम्यान अभिनेत्री अ‍ॅमी जॅक्सनही तिथे उपस्थित होती.

संपूर्ण कार्यक्रमात सलमान केवळ अ‍ॅमीला हसवण्याचाच प्रयत्न करत होता. सलमानच्या आयुष्यातून आता लुलिया वंथूरची ‘एक्झिट’ झाली आहे. रोमानियाला परतल्यावर तिने सलमानशी ब्रेकअप झाल्याचे प्रसिद्धीमाध्यमांना सांगितलेही आहे. सर्वानाच माहीत आहे की सलमान फार काळ एकटा नाही राहू शकत. त्यामुळे अ‍ॅमीला सलमानची ‘न्यू लेडी लव’ म्हटले जात आहे.

आपल्या एका चित्रपटात अ‍ॅमीला घेण्याची कल्पनाही सलमानच्या डोक्यात आहे. २४ वर्षीय अ‍ॅमी ब्रिटिश मॉडेलही आहे. २०१० मध्ये तामिळ चित्रपटातून तिने करिअरची सुरुवात केली. ‘एक दिवाना था’ व ‘सिंग इज ब्लिंग’ या हिंदी चित्रपटातही तिने अभिनय केला. दक्षिणात्य चित्रपटांमध्ये अ‍ॅमीला भरपूर संधी मिळत आहे मात्र हिंदीमध्ये मात्र अ‍ॅमी स्वत:ची ओळख अजून निर्माण करू शकलेली नाही. मध्यंतरीच्या काळात तिचे नाव प्रतीक बब्बरशी जोडण्यात आले होते. आता सलमानच तिच्यावर मेहरबान झाल्याने हिंदीतही तिचे भविष्य उजळेल, यात काही शंका नाही आणि तसंही सलमान खानला गॉडफादर बनायला आवडतेच.

by प्रहार प्रतिनिधी at November 24, 2016 12:30 AM

November 23, 2016

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » मनोरंजन

अमिताभ-अक्षय पुन्हा एकत्र!

अमिताभ बच्चन आणि अक्षय कुमार ही जोडी पुन्हा एकदा चित्रपटातून एकत्र झळकणार आहे.

amitabh bacchanAKSHAY KUMARमुंबई- अमिताभ बच्चन आणि अक्षय कुमार यांनी आंखें, वक्त, खाकी, एक रिश्ता अशा बराच चित्रपटांमध्ये एकत्र काम केले आहे. यातील अनेक चित्रपट ‘हिट’ झालेत. आता ही जोडी पुन्हा एकदा चित्रपटातून एकत्र झळकणार आहे. अमिताभचे आवडते दिग्दर्शक आर. बाल्की यांनी त्यांच्या पुढील चित्रपटासाठी अक्षय कुमारला साईन केले आहे.

अक्षयही स्क्रिप्ट आणि त्याच्या भूमिकेमुळे बराच प्रभावित आहे. अशीही बातमी आहे की, या चित्रपटात अक्षयसोबत अमिताभही आहेत. बाल्की सध्या अमिताभ यांच्या भूमिकेवर मेहनत घेत आहेत. अमिताभच या भूमिकेला न्याय देऊ शकेल, असा बाल्की यांना विश्वास आहे.

सध्या अक्षय कुमार खूपच व्यस्त असल्यामुळे, या कामातून मोकळा झाल्यावर बाल्की यांच्या चित्रपटाच्या चित्रीकरणाला सुरुवात होणार आहे.

बाल्की यांचे चित्रपट आयुष्याशी जवळीक साधणारे असतात. चिनी कम, पा सारखे चित्रपट त्यांनी बनवले आहेत. बाल्की यांचा ‘की अ‍ॅण्ड का’ हा चित्रपटही इतर चित्रपत्रांपेक्षा हटके होता. मात्र बॉक्स ऑफिसवर त्याला फारसे यश मिळाले नाही.

by प्रहार प्रतिनिधी at November 23, 2016 04:26 PM

my first blog आणि नवीन लेखन

परीक्षा झाली तणावाची घोडा अडला

परीक्षा झाली तणावाचीघोडाअडला
... लीनामेहेंदळे

अकबरबिरबलाच्यागोष्टींमध्येहीएकछानशीगोष्टआहे. अकबरानेआपल्यादरबा-यांनाचारप्रश्नांचएककोडटाकल. उत्तरएकाचओळीतद्यायचेहोते.

त्यानेविचारले -
  • रोटीक्यूँजली?
  • विद्या क्यूं गली ?
  • पानी क्यूँ सडा ?
  • घोडा क्यूँ अडा ?


नेहमीप्रमाणेबिरबलानेखूपवेळवाटपाहिली. इतरदरबाऱ्यांनासंधीदिली. आणिकोणालाचउत्तर येतनाहीअसेपाहूनत्यानेकोडयाचेउत्तरतीनचशब्दातसांगितले.- फेराथा

फेरा- म्हणजेफिरवणे, उलटणे, गतीशीलठेवणे.
तव्यावरचीपोळीउलटलीनाहीतरजळते, विद्या शिकत-शिकवत राहिली नाही तर असलेली सुद्धा विस्मृतीत जाते. पाणीएकाचठिकाणीसाठवूनराहिलेतरसडते, त्यामध्येकिडे, डास, शेवाळ.साठतात.खळखळूनवाहणारेपाणीशुध्दहोतराहत. घोडाएकाचठिकाणीबांधूनठेवला, त्यालाफिरुदिलंनाहीतरत्याचंपायआखडतात. मगगरजेच्यावेळीतोधावूशकतनाही, तोअडतो. यासर्वसमस्यांचेउत्तरएकच- त्यांनाहलतं, फिरतठेवणं, वेळच्यावेळीउलटणंथोडक्यातत्यांचेकडेलक्षदेवूनत्यांचीक्षमताकमीहोतनाहीना? हेपाहण.आपल्याआजूबाजूलापणअशीफेरानसल्याचीखूपउदाहरणदिसतात. अभ्यासाचीउजळणी करणे, रस्ते, इमारती, नदीचेबांध, कालवेयांचीवेळेवरदूरुस्तीकरणे. आपणकामातकितीमागेपडलो? तेतपासूनपाहणे. आपल्यानियमातकायदुरुस्त्याकरण्याचीगरजआहे? याचाविचारकरणे.हीसर्वफेरानसल्याचीचउदाहरणेआहेत.
आपल्याकडेसुमारेदीडशेवर्षोपासूनचालतआलेलाएकनियमनव्यायुगाच्यादिशेनेबदललातर, विद्यार्थ्यांचाकसाफायदाहोईल? त्यांचा व पालकांचा ताणतणाव वाचेल, त्यांना परीक्षा-संकट, निराशा आत्महत्या अशा समस्या येणार नाहीत. कसा तेपाहू.
आपल्यापरिक्षाहोतात, त्यासाठीकोणीतरीशिक्षकपेपरसेटकरतात. हीएकमोठीडोकेदुखीचअसते. म्हाणूनवर्षालाकसाबसाएकपेपरसेटकेलाजातो. परिक्षेलासुमारेदहालाखपेक्षाजास्तविद्यार्थीअसतातएवढयासर्वांसाठीएकचपेपर्सछापायचे. तेफुटूनयेतम्हणूनखूपकाळजीघ्यायची. पेपरएकदाचसेटकरायलालागायचाएकदाचछापायलालागायचाम्हणूनसगळयाविद्यार्थ्यांचीपरिक्षाएकदमघ्यायची. हेसगळेनियम1850 मध्येआपल्याकडेशाळाआणिपरिक्षेचीपध्दतलागूझालीतेव्हापासूनचालतआलेआहेत. दीडशेवर्षेलोटली. पूर्वीदेशभरातकाहीहजारमुलेपरिक्षादेत. आताकाहीकोटीमुलेपरिक्षादेतात. म्हणजेयंत्रणेवरकेवढाताणयेतअसेलपहा. विद्यार्थ्यांवरतरभयानकचताणअसतो. अगदीआत्महत्येपर्यंत.
आताविचारकरा. आतासंगणकाचेयुगसुरुझालेआहेत. संगणकालाआपणखूपसे(म्हणजेसमाजापाच, दहाहजार)प्रश्नसांगूनठेवले, तरतोत्यांचीउलटसूलटजुळणीकरुनआपल्यालाहवीतेव्हाएकप्रश्नपत्रिकातयारकरुनदेवूशकातो. त्यालासांगायचे, आपल्यालाचवथीच्यालायकीचापेपरहवाकिनववीच्या, किबारावीकिंवाचौदावी? तेवढचआपणसंगणकालासांगायचे, तसेचभूगोलाचापेपरहवाकिगणिताचा? किंवाइतरकुठल्याविषयाचा, तेहीसांगायचे. अशा-हेनेसोयकेलीतरदरमहिन्यालापरिक्षाघेतायेतील. कितीहीवेळापरिक्षेलाबसलंतरीचालेल, आपल्यासोयीनेआपल्यालाअभ्यासझालेलाआहेअसेपटेलतेव्हा.मगशिक्षकावरजबाबदारीफक्तउत्तरपत्रिकातपासण्याची. तेव्हाएकदमचार/ पाचलाखनाही, तरथोडेथोडे.अशा-हेनेहवेतेव्हाजावूनहव्यात्याविषयाचीपरिक्षादेवूनटाकताआलीतरसगळेभयानकताणकमीहोतीलकीनाही? मगआपणआपलंपहिलीतेबारावीफक्तपुढच्यावर्गातसरकतरहायचं. दरवर्षीमार्चमध्येचसगळयापरिक्षांचाताणअसलेकाहीनाही. हवेतेव्हा, हव्यात्या, परिक्षाआटोपूनटाकायच्या.
पहाचविचारकरुन, आवडेलकाअशीपध्दत?

**************



by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at November 23, 2016 03:50 PM

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

मुखर हो ईमानदारोंका सहभाग

१९/११/२०१६
मुखर हो ईमानदारोंका सहभाग

आज बडी ही प्रखरता से दीख रहा है कि देश के ईमानदार लोगों को मुखर होना पडेगा और "मुझे 
क्या" की मानसिकता से बाहर आकर एक स्वर में कहना पडेगा कि काले धन को विनष्ट करने के लिये हम कष्ट उठायेंगे,त्रासदी सहेंगे लेकिन यह अस्तित्व की लडाई डट कर लडते रहेंगे.

दि.८ नवम्बर को देश के प्रधानमंत्री श्री मोदीजी ने देश को संबोधित करते हुए घोषणा की कि ८ तारीख समाप्त होते ही तत्काल प्रभावसे ५०० और १००० रुपये के नोटोंका आर्थिक मूल्य बहुतांश रुपसे समाप्त होगा । प्रावधान यह भी किया कि पुराने ५०० व १००० के नोटोंके बदले २००० रु के नोट प्रचलन मे लाये जायेंगे

सूनकर देश के सभी ईमानदार लोगों के मुँह से निकला होगा वाह। फिर मोदीजी ने कुछ प्रावधान गिनाये कि लोगों की त्रासदी को यथांसञ्रव दूर करने के लिये क्या क्या उपाय किये है. सबसे पहले अस्पताल-- वहाँ ये नोट स्वीकार्य होंगे ताकि बीमार व्यक्तियोंको त्रासदी न हो। डॉक्टर के प्रिस्क्रिप्शन के आधार पर उसी अस्पताल से संलग्न दवाई बेचने वाले भी ये नोट स्वीकारेंगे।  रेल स्टेशन ,पेट्रोलपंप ,सरकारी दूध डेयरियों में ये नोट स्वीकार्य होंगे ताकि लोगोंकी ये परेशानियाँ न रहें । बिजली टेलीफोन या नगर नियमों के अन्य बिल भी इन्ही नोटोंसे चुकाये जा सकेंगे।


दूसरा बडा प्रावधान यह कि जिनके पास ये पुराने नोट हों,वे अपने बँकोंको खाते में जमा कर सकते हैं और जो ईमानदार है ,जिनके पास साधारणतया छोटी रकम ही घर पर रखी होती है उन्हें पैसे जमा कराने मे कोई संकोच नही है वैसे बंदिश तो उसपर भी नही होगी जो लाखों -करोडों के नोट जमा कराये लेकिन उसे पता होगा कि इतनी बडी रक्कम का हिसाब तो देना ही पडेगा

इस भारी निर्णय के कारण बँकोंको बडी तैयारी करनी पडेगी जिस कारण ९ नबम्बरबुधवार को एक दिन के लिये बँक बंद रहेंगे जब कि एटीएम दो दिन बंद रहेंगे 

यह इसलिये भी आवश्यक था कि ऐसा न करने पर अतिविशाल मात्रा में सौ रुपयों के नोट उपलब्ध कराने पडेंगे जो प्रायः असंभव सा है ।लेकिन लोगों को नये २००० रू के नोट मिलते रहेंगे यह सब सुनकर जान पडा कि सचमुच काफी गंभीरता से विचार कर यह सारी योजना बनाई गई है । जिस प्रकार से इन छोटी बातों का विचार किया गया उसे सुनकर वाह -वाही ही निकली

दूसरी तरफ मोदीजी ने इसके जो लाभ गिनाये उसमें आतंकवाद का खात्मा ,बेईमानोंकी लुटिया डुबाना और भविष्यकाल में बँकों के व्याजदार कम किये जाने के कारण उद्योगों में वृद्धि ये तीन महत्वपूर्ण लाभ गिनाये । इनकी तुलना में चलित-मुद्रा की कमी से आनेवाली परेशानियाँ अल्पकालीन होंगी इस बात से सभी ईमानदार श्रोता सहमत थे। प्रधान मंत्री ने ८-१० दिन का अनुमान जताया सभी ने इसका स्वागत किया,९ नवम्बर को आनेवाली प्रतिक्रियाएँ देखनेपर साफ पता चलता था कि जनसामान्य में स्वागत हो रहा था, जबकि काला धन रखनेवालों को आपना रोष छिपाना मुश्किल पड रहा था.

कुल मिलकर देश की जनता इस बात को समझ रही थी कि सरकार की इस योजना से काला धन समाप्त होगा, ईमानदारोंकी साख बढेगी, और आतंकवाद पर भी यह कडा प्रहार रहेगा ! आनेवाले दो दिन बँक व एटीएम बंद रहेंगे लेकिन कोई बात नही. इतनी परेशानी तो झेल लेंगे !

यह सही है कि तीसरे, चौथे, पाँचवे दिन से आजतक लोगोंने इतनी कठिनाइयाँ झेली हैं, जितनी उन्होंने सोची नही थी, या जिसके लिये वे मानसिक और पर तैयार नही थे ! सच कहें तो सरकारी - तंत्र भी हर प्रकार की स्थितिके लिये कहाँ तैयार था ? लेकिन इस बातको भी हमें स्वीकारना होगा कि संसार में कोई व्यक्ति या कोई योजना संपूर्णतया दोषमुक्त नही होते ! संपूर्णतया योग्य या ज्ञानी तो केवल भगवान ही हो सकता है ! सरकारी तंत्र में भी कई कमियाँ रहीं जो पिछले दस दिनों में उभरकर सामने आई और ईमानदार लोगोंके लिये ये वृद्धिंगत ही होती दिख रही थी ! मोदी जी का जो पहला अनुमान था कि कठिनाइयाँ ८-१० दिन रहेंगी, वह गलत निकला, अब वे स्वयं मानते हैं कि ये ५० दिन रहेंगी ! शायद कुछ और भी दिन लगें ! और इस चलित मुद्रा की कमी के कारण जो प्रतिदिन का खुदरा व्यापार व सेवाएँ दीं या लीं जाती थीं, उनपर बडे पैमाने पर मंदी छा गई ! वह भी शायद सौ दिन चले !

इस चलित मुद्रा की किल्लत का गणित बडा सरल है ! सरकारी आँकडें बताते हैं कि देशकी अर्थव्यवस्था में कमसे कम ८० प्रतिशत व्यवहार ५०० ( या १००० ) रूपये की नोटों के माध्यमसे होता था ! अर्थात यदी कुल व्यवस्था दस हजार रूपये की हो तो उसमें - आठ हजार रूपये - ५०० की नोटों के रूप में थे ! अर्थात १६ नोटें ५०० की ओर २० नोटें १०० की ! अब यदी इन १६ नोटों को बदलना हो तो सौ रूपये की अतिरिक्त ८० नोटें चाहीये !

यानी ५०० रूपये की जितनी भी नोटें बदली जाने का अनुमान है, उसके पांच गुना अधिक सौ रूपये की नोटों का होना जरूरी था । और ये नोटें देश के सभी कोनों की बँकों में, पोस्ट ऑफिसों मे ओर एटीएमों में सुवितरित रूपसे रहें यह भी आवश्यक था ! तो स्पष्ट है कि यदी किसीने यह गणित कर भी लिया तो भी इस वितरम की व्यवस्था करना आरंभ होते ही पूरी योजना का भांडा फूटने में तनिक भी देर नही होती ! इसलीये इस संकट को पूर्व- समाधान निकालने के बजाय इसे झेलना ही बुद्धिमानी थी ! उसी का एक छोटा हल था कि २००० रूपये का नोट अर्थव्यवस्थामें उतारा जाय ताकि वह तत्काल रूपसे एक सौ रूपये के २० नोटों का पर्याय बन सके ! फिर दो-तीन वर्षों बाद इन बडे नोटों की धीरे-धीरे वापस लिया जा सकता है ! ओर उन नोटों का भी पूर्व वितरण असंभव था ! सो वे नोटें भी धीरे धीरे ही उपलब्ध होंगी यह बात भी योजना बनाने वालों के मन में ओर गणित में रही होंगी ! ओर यदि न भी रही हों तो एक बात पर उन्हें माफ किया जा सकता है !

वह बात है पाकिस्तान - प्रणित आतंकवाद का सफाया ! काफी हद तक नक्षल ओर उल्फा जैसी संगठनों का भी सफाया ! सर्जिंकल स्ट्राइक के बाद से ८ नवम्बर तक बारबार सीजफायर का उल्लंघन हो रहा था ओर प्रतिदिन हमारे जवान शहीद हो रहे थे या जख्मी हो रहे थे ! लेकीन ९ नवम्बर के बाद वे घटनाएँ काफी कम हुई ! काश्मीरी उपद्रवियों की पत्थरबाजी जो पाकिस्तान द्वारा भेजी गई मोटी रकमोंकी लालच में होती थी, वह थम गई ! नक्षलियों ने आत्मसमर्पण भी करना आरंभ किया !

यदी सरकार डटी रहे, ओर नोटबंदी को वापस नही ले तो आतंकवाद का नेटवर्क इस प्रकार से टूटेगा कि फिर पांच दस वर्ष तक भी दुबारा गठित नही हो सकेगा ! यह एक ऐसी बडी उपलब्धि होगी जिसके सम्मुख देश की सवासौ करोड जनता की तात्कालिक कठिनाइयाँ  कई गुना सहनीय होंगी बशर्ते की वे तात्कालिक ही रहें ! ओर वे तात्कालिक रहें इसके लिये तीन-चार बातें आवश्यक होंगी !

पहली यह कि सरकार २००० रूपये की तथा ५०० रूपये की नई नोटें जितनी यथासंभव शीघ्रतासे उपलब्ध कराये ! अधिकाधिक स्थानों पर डेबिट कार्ड से भुगतान, या कॅश डिस्पेन्सर सें पैसे निकालने की सुविधा, पेटीएम अदि लागू किये जाये ! एटीएम मशीनों को युद्ध स्तर पर ठीक कराया जाय ताकी उनकी कतारे घटें ओर लोग आश्वस्त हो जायें कि अब उन्हें अधिक कॅश संभालने की आवश्यकता नही, जब चाहें एटीएम से निकाल सकते है !आदि, आदि !

दूसरी बडी बात यह है की इस पूरे व्यवहार में सबसे खुश तो अरबोपती नजर आ रहे हैं ! कहीं पांचसौ करोड की शादीयाँ धडल्ले से हो रही हैं तो कहीं बडे उद्योगपतियों के बँक कर्ज को माफी दी जा रही है ! केजरीवाल बार बार प्रश्न उठा रहे हैं कि पिछले १० दिनोंमें ६००० करोड रूपये की कर्ज माफी क्यो दी गई ओर कोई भी सरकारी प्रवक्ता इस प्रश्नका सीधा उत्तर नही दे रहा ! सामान्य जनता देख रही है कि उसे तो अपना ही पैसा निकालने में कठिनाई हो रही है ! यह भी देख रही है कि सौ-दो सौ करोड तक का काला धन रखनेवाले भी संकट में हैं ओर उनका काला धन निकल रहा है

 इसी लिये आज हा ईमानदार व्यक्तिंको मुखर होना पडेगा और क्रियावान भी। काले धन पर वज-प्रहार होता रहे यह माँग सम्मिलित रूप से उठाते रहना होगा। लोगों की छोटी छोटी तकलिफें मिटानेवाले सुझाव देतेरहने होंगे ( यह काम मीडीया अच्छी तरह कर सकती है और कर भी रही हैपर सामान्य जन भी इसके साथ जुडा रहे तो और अच्छा )। जिन गरीब तबकों में कठिनाई की मार अधिक है,वहाँ  साधन व सुविधा पहुँचाने का पयास किया जाये। यह हममेंसे हर कोई कर सकता है। लोग कर भी रहे है और उनपर हमें अभिमान भी होता है। कोई लाइन में खडे लोगों को पानी पिला रहा है,कोई अपनी छोटी नकदी बँक में दे रहा है ताकि उसे किसी जरूरतमंद को दिया जाये। कई दुकानदार भी उधार दे रहे हैं। सरकारी तंत्र भी अपनी और से कुछ कुछ नयी सुविधाएँ जोड रहा है। ये सारा होता रहे तो जनसामान्य की आशा नही टूटेगी। 

आजतक जिस ईमानदार व्यक्ति को लगता रहा की उसके आसपास फैले काला धन जोडनेवालों की वजह से समाज में उसकी साख कम हो रही थी,उसके लिये यह ऐसा मौका है  जो कई वर्षोतक फिर नही मिलने वाला। इसी मौंके को भुनाने के लिये उसे मुखर भी होना पडेगा और संगठित भी । उसकी मुखरता और क्रियाशीलता से ही काले धन पर मारा गया यह वज्र प्रहार सफल हो सकेगा। आइये अपनी चुप्पी तोडें,उदासीनता को छोडें और माँग करे कि जबतक काले धन व काले धन बनाने की सुविधा कायम है,तब तक उनके विरूद्ध यह लडाई लडी जाये। युद्ध हो पूर्ण विजय के लिये।
---------------------------------------------------------------






















             

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at November 23, 2016 08:05 AM

Chakali

Global Vegan

Vegan Thanksgiving is Becoming Popular in United States

Thanksgiving Day is a national holiday in United States. Thanksgiving has been celebrated in United States for more than two centuries. On Thanksgiving, Americans love to be with their near and dear ones. And Americans love to relish good food on Thanksgiving Day. Roasted Turkey , mashed potatoes and Pumpkin Pie has been tradition dishes served on Thanksgiving.

Today, Tofurky(made from wheat and organic tofu) has replaced Turkey in millions of American homes.  Today, as thousands of Americans are exploring vegetarian and vegan food, it is really possible for vegans to have wonderful Thanksging dinner with family and friends.

A great news - According to a popular newspaper , the sale of Turkeys has been decreasing from past five years.

A couple of days ago, my young son made a profound statement . He said, "People who love birds should not eat TURKEYS"! I was overwhelmed with emotions when I heard this profound sentence...

Here are some interesting links related to tofurky and vegan Thanksgiving...

1. http://www.marketwatch.com/story/thanksgiving-dinner-in-2016-more-tofu-and-less-turkey-2016-11-22

2. http://www.npr.org/2016/11/20/502782533/vegans-and-vegetarians-gather-for-a-different-type-of-thanksgiving

3. http://cooking.nytimes.com/68861692-nyt-cooking/1878874-vegan-thanksgiving

4. http://well.blogs.nytimes.com/2015/11/10/vegetarian-thanksgiving-a-festive-vegan-torte/?_r=0

5. https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/the-vegetarian-dish-that-will-make-thanksgiving-guests--and-their-hosts--happy/2016/11/14/1d816bd6-9fa6-11e6-a44d-cc2898cfab06_story.html


by Kumudha (noreply@blogger.com) at November 23, 2016 12:46 AM

November 22, 2016

Holy Cow! Vegan Recipes

Soy-free Spinach Chickpea Quiche

I am here to give thanks with this elegant and soy-free Spinach Chickpea Quiche, baked inside a delicious whole-wheat crust. Thanksgiving brings with it each year an opportunity for contemplation and revisiting the things, good and not so good, that have made up our lives over the past year. It has been a mixed bag...

Read More »

The post Soy-free Spinach Chickpea Quiche appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at November 22, 2016 10:11 PM

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » मनोरंजन

‘बाहुबली २’चा भाग लीक

bahubali-2

बहुप्रतिक्षित बाहुबली : दी कन्क्लुझन या चित्रपटाचा भाग लीक झाल्याचे समोर आले आहे. 

bahubali-2हैदराबाद- बहुप्रतिक्षित बाहुबली : दी कन्क्लुझन या चित्रपटाचा भाग लीक झाल्याचे समोर आले आहे. संपादकीय विभागातील एकाने हा भाग लीक केल्याचे म्हटले जात आहे. या प्रकरणी या चित्रपटाच्या निर्मात्यांनी पोलिसात धाव घेतली आहे.

हा चित्रपट कुठेही व्हायरल होऊ नये, यासाठी निर्माते युद्धपातळीवर प्रयत्न करत असतानाही चित्रपटातील प्रमुख भूमिका साकारणारा अभिनेता प्रभास आणि अभिनेत्री अनुष्का शेट्टी यांच्यातील तब्बल नऊ मिनिटांचा एक भाग लीक झाला असल्याचे माहीतगार सूत्रांकडून सांगण्यात येत आहे. नुकताच अभिनेता प्रभास याच्या जन्मदिनी या चित्रपटाचा फस्र्ट लूक रिलीज करण्यात आला आहे.

२८ एप्रिल २०१७ रोजी हा चित्रपट भारतभरात प्रदर्शित करण्यात येणार आहे. एस. एस. राजामौली यांनी या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले आहे. बाहुबलीने कटप्पाला का मारले, या प्रश्नाचे उत्तर येणा-या या चित्रपटामध्ये असल्याचे म्हटले जाते. बाहुबली : दी कन्क्लुझन हा बाहुबली या ब्लॉकबस्टर चित्रपटाचा सिक्वेल आहे.

by पीटीआय at November 22, 2016 04:40 PM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

मानधन by paytm



जोतिष मार्गदर्शनाचे   मानधन  आता  आम्ही इथे ही स्वीकारतो 

हा खाली दिलेला कोड स्कॅन करून मानधन / दक्षिणा  देऊ शकता 






For blog article on whatsapp contact on 9819830770

by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at November 22, 2016 09:20 AM

नरेन्द्र प्रभू

सर्जिकल ऑपरेशन आणि पुरोगामी दहशतवाद

‘ईशान्य वार्ता’ दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झालेला माझा लेख  जून २०१५ मध्ये भारतीय सेनेने म्यानमारच्या सीमेत घुसून १५८ दहशतवाद्याना ठार मारलं होतं. त्या आधी दहशतवाद्यानी घडवून आणलेल्या घातपाती कारवायात भारतीय लष्कराचे अठरा जवान कामी आले होते. सीमेवरच्या राज्यात अशा प्रकारचे हल्ले करून शेजारच्या देशात आश्रय घ्यायचा ही दहशतवाद्याची नेहमीचीच चलाखी. असे हल्ले वर्षोंवर्ष होत असूनही राजकिय

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at November 22, 2016 07:47 AM

November 21, 2016

नभाचा किनारा

ग्रफेलो: 2

ग्रफेलो 1 इथे पहा  घुबडाच्या हातावर देऊन तुरी, पुढे निघाली उंदराची स्वारी नागोबा तेवढ्यात सळसळत आला, फणा काढून गोड तो बोलला "उंदीरमामा, तुला इतकी कसली घाई? माझ्या घरी चल, करतो मस्त सरबराई!"                                    "तुझ्या घरी, त्या ओंडक्यांच्या खाली                   नागोबा, असेलच ना गाSSर सावली                   (मलाच कशाला ही अवदसा आठवली?)

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at November 21, 2016 04:29 AM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

दिल्लीकरांची व्यथा






चिमण्यांची चिव चिव नाही
कावळ्यांची कावं कावं आहे .

पहाटेच्या वाऱ्यालाही

पेट्रोलचा दुर्गंध आहे. 

सुकलेल्या नळांना 
पाण्याची तहान* आहे.
विजेचा झटका बघा 
 घामाने कासाविस आहे. 

कचऱ्याच्या ढिग्यार्यांवर   

डुकरांचा वाद आहे.

डॉक्टरांच्या मदतीला आज
डेंगू आणि मलेरिया आहे. 
क्षयग्रस्त  फुप्फुसाना  आता  
यमराजाचीच वाट आहे. 

 दारूचा सुकाळ आहे
नित नवे परवाने आहे
नशा विरुद्ध लढ्याचा 
झिंगणारा आगाज* आहे. 







टीप: 
तहान = वर्षभर आधी रस्त्यावरची नळाची पाईपलाईन तुटली अजूनही ठीक झाली नाही. हि परिस्थिती अनेक ठिकाणी आहे. 
आगाज =   एका वर्षात थोक भावात  दारूचे परवाने  व बारचे परमिट दिले दिले.  यालाच म्हणतात नशा विरुद्ध युद्ध. 








by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at November 21, 2016 03:40 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ७)

सुम्याच्या उतारवयातल्या आठवणी.

खासगी नोकरीला निवृत्तीचं वय नसतं.गुरूनाथ सारखे, वेळ जावा म्हणून किंवा कार्यक्षम रहाण्यासाठी काम करत असतात.शरीर थकत असतं हे अशावेळी जाणवत नाही.बाहेरचे अवयव उदा.डोळे, कान, हातपाय,जोपर्यंत कुठलीच कुरकुर न करता कामात येतात तोपर्यंत सगळे काही आलबेल आहे असं वाटत असतं.पण शरीरातल्या आतल्या अवयवांचं काय? उदा.किडनी,लिव्हर,पोट,आतडं,मेंदू वगैरे.
ह्या आतल्या अवयवात होणारे लहान सहान फरक त्या त्या क्षणी द्द्ष्टोत्पतीस येत नाहीत.वयोमानपरत्वे त्या फरकांचं ओझं वाढत असतं.आणि एखाद दिवशी,हे एकाएकी काय होतंय?असं वाटायला लागतं.पण ते एकएकी कधीच झालेलं नसतं.हे फार उशीरा कळतं.

सांगण्याचा उद्देश असा की,गुरूनाथच्या वागणूकीत हळूहळू होत असलेला फरक सुम्याच्या ध्यानात येत होता.सकाळी उठल्यावर नेहमी प्रमाणे सोनचाफ्याच्या फुलांची परडी तो सुम्याला नेऊन द्यायचा.पण कधी कधी आणखी एकदा तसं तो करायचा.सुम्या त्याला आठवण करून द्यायची की,ही दुसरी परडी आणून दिलीस.पण ते तो मानायचा नाही.मग सुम्या त्याला सकाळी परडीतून आणलेली ताजी फुलं आपण देवाला आणि स्वतःच्या नवर्‍याच्या फोटोला घातली हे दाखवून द्यायची.त्याशिवाय तिने माळलेलं डोक्यातलं सोनचाफ्याचं ताजं फुल ही ती मागे वळून त्याला दाखवायची.

खरंतर,नवरा गेल्यानंतर बाई डोक्यात फुलं माळीत नाही.कपाळाला कुंकू लावीत नाही. अशा समजूतीची सुम्या होती.पण सुम्याच्या मुलीने आणि गुरूनाथने तिला तसं न करण्याबद्दल समजावून सांगीतलं होतं.एव्हडंच नाही तर सुम्याची मुलगी तिला एकदा म्हणाली होती की,आपले बाबासुद्धा अशा जुनाट विचाराचे नव्हेत.तू जर का असं केलंस तर त्यांच्या आत्म्याला नक्कीच दुःख होईल.सुम्याच्या मुलीने तिच्या बाबांच्या विचाराचं दिलेलं विवरण आणि गुरूकाकाचंही सांगणं विचारात घेऊन सुम्या कपाळावर कुंकू आणि डोक्यात फुलं माळायला तयार झाली होती.

माणसाने समजूतदार असावं.काळाबरोबर परंपरात होणारा बदल स्वीकृत करावा.आपल्या जवळच्यानी केलेली एखाद्या रुढीची मीमांसा समजवून घेऊन त्यांना आनंद होत असेल तर ती आपल्या आचरणात आणावी.अशा प्रकारचे उपदेश वजा सल्ले सुम्याचा नवरा तिला नेहमी द्यायचा.त्यावेळी तिला तिच्या नवर्‍याची तीव्र आठवण आली होती.

सुम्याने दाखवलेलं अगोदरच माळलेलं सुम्याच्या डोक्यातलं ताजं सोनचाफ्याचं फुल पाहून गुरूनाथ स्वतःच्या वेंधळेपणाचं प्रथम कौतुक करायचा.कामाच्या धांदलीत असं होत असेल किंवा सुम्यावरच्या लहानपणातल्या प्रेमाच्या आतुरलेल्या सवयीचे पडसाद असावेत अशी समजूत करून घ्यायचा.अशा तर्‍हेच्या निरनीराळ्या घटनांचं दर्शन चलाख सुम्याच्या नजरेतून अव्हेरलं गेलं नाही.
एकदा तर तो जेवला असतानाही आपण जेवलो नाही असं म्हणून सुम्याशी वाद घालत होता.

सुम्याने हा प्रकार आपल्या मुलीच्या कानावर घातला.सुम्याची मुलगी सुम्यासारखीच चलाख होती.तिने आपल्या आईला सागीतलं की,गुरूकाकाची ही सारी लक्षणं म्हणजे On set of Dementia असावा.(कोकणात ह्या व्याधीला “बाळां” म्हणतात.एमक्या एमक्याक साठी लागल्यामुळे “बाळां”लागला असां म्हणतत.)
सुम्या खूपच दुःखी झाली.सगळं करून गुरूनाथच्याच मागे असली दुःख का येतात ह्याची तिला विवंचना लागली.

मागे एकदा सुख-दुःखाबाबत तिच्या नवर्‍याशी विवेचन करीत असताना तो तिला म्हणाला होता ते आठवलं.सुख आणि दुःख कायमची नसतात.त्यावर ती त्याला म्हणाल्याचं आठवतं की गुरूनाथच्या कपाळी मात्र दुःखच आहे.ते विवेचन तिला सध्याच्या गुरूनाथच्या परिस्थितीची जाणीव होऊन आठवलं.

गुरूकाकाला ह्या गोष्टीची जाणीव नकरता केवळ चेंजसाठी म्हणून मुंबईला घेऊन ये म्हणजे आपण इकडे त्याला अलझायमर स्पेशालीस्टला दाखवू या. असं सुम्याच्या मुलीने एकदा सुम्याला फोनवर सांगीतलं.पुढे काही दिवसानी तसं केलं गेलं.सुम्याला आणि तिच्या मुलीला,गुरूनाथच्या नकळत,त्या केसची माहिती देऊन ,त्या व्यक्तीशी कसं वागायचं हे त्या स्पेशालीस्टने समजावून सांगीतलं.

एक प्रकारच्या प्रोटीनचा पातळ थर मेंदूच्या अगदी वरच्या भागावर जमतो.त्याचं प्रेशर येऊन खालच्या मेमरीवर ताण आणला जातो.काही लोकेशन्स तुटतात काही पुस्सट होतात आणि त्यामुळे विसरभोळेपणा येतो.अर्थात हे त्या स्पेशालीस्टने ढोबळ माहिती देऊन सांगीतलं.नाहीतर हा रोग आणि त्याच्यावरचा अभ्यास फारच गहन आहे.

एरव्हीच्या व्यवहारात गुरूनाथ तसा नॉर्मल वाटायचा.सुम्याच्या आणि त्याच्या लहानपणीच्या आठवणी तो रंगवून सांगायचा.सुम्याला फावल्या वेळात अशा जुन्या आठवणीवर गुरूनाथशी चर्चा करून खूप आनंद व्हायचा.ती सर्व काळज्या विसरून जायची.पण नकळत तिच्या मनावर परिणाम झालेलाही दिसायचा.सुम्याला लो ब्लड प्रेशर होतं.कधीतरी तिला चक्कर आल्यासारखीही वाटायची.गुरूनाथ तिला फार्मसीतून औषधं आणून द्यायचा.

एकदा ती गुरूनाथशी बोलता बोलता चक्कर येऊन पडली.गुरूनाथ खूप भांबावला.
तिला त्याने हलकेच उचलून तिच्या पलंगावर आणून झोपवलं.डॉक्टरानी तिला संपूर्ण विश्रांती घ्यायला सांगीतलं.गुरूनाथने एका बाईला आणून तिची सुश्रुशा करायला सांगीतलं.त्यापलीकडे जाऊन गुरूनाथ तिची सेवा करायचा.

नशिबाचे फांसे म्हणा किंवा नियतीची इच्छा म्हणा कसं असतं ते पहा.आज बिचारी सुम्या,आई -वडीला विना,स्वतःची मुलगी असून ती दूर,अशावेळी शेजार्‍याकडून देखभाल करून घेण्याचा योगायोग तिला आला.पण एकच त्यात समाधानीचा किरण होता.हा शेजारी असातसा शेजारी नव्हता.लहान वयात ज्याच्याशी प्रेम केलं होतं,प्रणय केला होता त्याच्याशी लग्न करून आयुष्याचा जोडीदार म्हणून घ्यायचं नशि्ब नव्हतं.तरीसुद्धा अशा तर्‍हेने जोडीदाराचंच सुख मिळण्याचा योगायोग तिच्या नशिबी होता.

गुरूनाथने सुम्याच्या मुलीला फोनवरून सुम्याची खुशाली कळवली.सुम्याबद्दल झालेली घटना त्याने तिला समजावून सांगीतली.ती काळजीत पडली.गुरूकाका आणि आपली आई आता आयुष्याच्या अशा पायरीवर येऊन ठेपले आहेत की आपला सहवास त्यांना ह्यावेळी मिळाला नाही तर वडीलांच्या निधनाच्या वेळी झालेली परिस्थिती पुन्हा उद्भवू शकते आणि कसलाही विचार आपल्याला माफ करू शकणार नाही.विचारविनीमय करण्यासाठी कोकणात येत आहे असं आईला तिने सांगीतलं.

खूप दिवसानी मुलीची भेट होणार म्हणून सुम्या थोडी सुखावली.गुरूनाथ करीत असलेल्या तिच्या सेवेचा विचार करून अंथरूणावर विश्रांती घेत पडली असताना एकदिवस तिला तिचं लहानपण आठवलं. लहानपणचा गुरूनाथ आठवला.आणि ती मनात गुणगुणत होती,

चाँद मिलता नहीं सबको सँसार में
है दिया ही बहुत रोशनी के लिए

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at November 21, 2016 02:18 AM

November 20, 2016

Holy Cow! Vegan Recipes

Herby, Garlicky Sourdough Focaccia

This cloudy, pillowy, crusty and herby sourdough focaccia studded with olives is a bread you’ll be wanting to make over and over again. It’s the perfect bread to slice up for a delicious sandwich, or to top with all sorts of tasty tidbits, or to simply dunk into a marinara sauce and chew on. Heaven. If...

Read More »

The post Herby, Garlicky Sourdough Focaccia appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at November 20, 2016 06:57 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

चलनबदलाचा निर्णय

चलनबदलाचा निर्णय अत्यंत घाईतील होता. कसलेही पुर्वनियोजन नव्हते. अजुनही वेगवेगळे  फतवे रोज निघत आहेत. सामान्य जनता, विशेषत: शेतकरी वर्ग या तुघलकी निर्णयाने होरपळून निघाला आहे. यामुळे अर्थव्यवस्थेचे प्रचंड न मोजता येणारे नुकसान झाले आहे व अजुनही काही महिने होत राहील. यामुळे काळा पैसा नष्ट होईल हा आशावाद होणा-या नुकसानीपेक्षा किरकोळ ठरावा व निराशाच फ़डद व्हावी असे चित्र सध्या तरी आहे व एकंदरीत मोदीकारभार पाहता त्यात काही बदल होईल अशी अपेक्षा व्यर्थ ठरावी असे दिसते.


चलनबदलामुळे घर, जमीनीचे भाव, सोने-दागिणे, शेयर्स, कर्जे वगैरे स्वस्त होतील असा एक युक्तिवाद केला जातो. असे समजा झाले तर आजवर ज्यांनी स्वत:च्या घरासाठी, वृद्धापकाळा गुंतवणुकी केल्या त्याचे मूल्यही २० ते ३०% घटणार आहे. जीडीपी खाली येईल हे ओघाने आलेच. म्हणजेच परकीय गुंतवणुकही येणार नाही. देशी उद्योग आहे तेच कसे वाचवायचे या नादात नवे उद्योग उभारण्याच्या फंदात पडणार नाहीत. घटनार नाहीत त्या जीवनावश्यक वस्तुंच्या किंमती त्यामुळे जगण्याचा खर्च कमी होणार नाही. याचा परिणाम सर्वांप्रमाने स्तुतीपाठक भक्तांवरही होणारच आहे. घटल्या मागणीमुळे उत्पादन कमी करुन किती नोक-या जातील याचा नेमका अंदाज नाही, पण ती टांगती तलवार असणारच आहे. आपली नोकरी राहील आणि नव्याही निर्माण होतील या भ्रामक आशेवर जे जगताहेत त्यांनी आधी स्वत:चे बुड वाचवावे.


आणि समजा अशी स्वस्ताई (मंदी) आली नाही तर आपसूक चलनबदलाचा निर्णय ठार चुकीचा होता व अर्थव्यवस्थेचे अकारण नुकसान झाले असे म्हणावे लागेल.


या परिस्थितीतून मार्ग तर काढावाच लागेल. सर्व क्षेत्रांतील मागणी व व्यवहार किमान स्थिर ठेवण्याची जबाबदारी आता सरकारवरच आहे. जी.एस.टी. चे सध्या घोषित केलेले दर घटवावे लागतील. आयकरावरील मर्यादा वाढवावी लागेल. शिवाय तो कमी करण्याचीही गरज आहे. सातव्या वेतन आयोगावर स्थगिती देत कामाच्याच प्रमाणात वेतन हे साहसी पाऊल उचलत सेवाहमी कायदा रद्द करत बाबुंचा भ्रष्टाचार व कार्यक्षमता लकवा घालवावा लागेल. पायाभूत सुविधा व्यापक करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक कशी येईल (देशी-विदेशी) यासाठी युद्धपातळीवर प्रयत्न करावे लागतील. उद्योग-व्यवसायांसाठी पुरक वातावरण तयार करत सरकारी बिनकामाचे आणि भ्रष्टाचाराला उत्तेजन देणारे नियम हटवावे लागतील. निवडणुक पद्धतीत सुधारणा (ज्या स्टेटफंडिंगबाबत मोदी फक्त बोलत आले आहेत) प्रत्यक्षात तत्काळ येतील हे पाहिले पाहिजे. चलन-बदलाचा जो दुष्परिणाम होणार आहे तो यामुळे व अशा अनेक उपाययोजनांनी थांबेल व प्रगती होईल. मोदी (त्यांना जवळपास मंत्रीमंडळच नसल्याने) हे निर्णय घेऊ शकतात कि रसातळ लवकर दाखवतात हे यावर अवलंबून आहे.


समजा असे अथवा वेगळे पण सकारात्मक निर्णय घेतले गेले नाहीत तर जनतेसमोर असणारा रास्त पर्याय म्हणजे गरजा कमी करणे. काल्पनिक सुखाचा आभास देणा-या कसल्याही वस्तू अथवा सेवा घेऊ नये. घरगुती गरजांसाठी कर्ज घेण्याच्या भानगडीत पडू नये. थोडक्यात शाश्वत अर्थव्यवस्थेच्या नियमाने सध्या तरी चालायची सवय लावावी. अनिश्चितता शेवटी सारे शिकवते...पण उशीराचे शहाणपण कामाला येत नाही हा सर्वांचाच अनुभव असतो....

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 20, 2016 11:03 AM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

काहीच्या काही कविता - चंचला लक्ष्मी




सोन्याची तिजोरी 
चोरांनी लुटली. 

नोट कागदी 
कचर्यात गेले. 

मुद्रा आभासी 
होणार आभासी.

चंचला लक्ष्मी 
नाही कुणाची.  

चंचला लक्ष्मी विष्णूची पत्नी आहे.   तिचा उपयोग मानवतेच्या कल्याणासाठी करा. सात दरवाज्यात बंद केले तरी ती हातातून निसटणारच. 

   



by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at November 20, 2016 03:06 AM

November 19, 2016

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

प्रशासनावर समाजाचे नैतिक अधिष्ठान हवे

प्रशासनावर समाजाचे नैतिक अधिष्ठान हवे
अथश्री -- एप्रिल-जून 2011



by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at November 19, 2016 09:17 PM

रानमोगरा

शेतीच्या हतबलतेला निसर्ग जबाबदार नाही!

शेतीच्या हतबलतेला निसर्ग जबाबदार नाही!

 

निसर्ग म्हणजे निसर्ग आहे आणि त्याची वर्तणूक सुद्धा निसर्गाला शोभेल अशी नैसर्गिकच असणार हे उघड आहे.  निसर्ग विविधतेने नटलेला आहे. विविधता हा निसर्गाचा स्थायीभाव आहे. निसर्गातला विविधता हा गूण काही कालचा किंवा परवाचा नाही. आपल्यासारख्या बुद्धीवंतांचा जन्म झाल्यानंतर निसर्गाने विविधतेचा गूण धारण केला असेल, असेही नाही. निसर्गाचा जेव्हा केव्हा जन्म झाला असेल तेव्हाच तो विविधतेचा जन्मजात गूण धारण करुनच जन्माला आला असणार, हेही उघड आहे.  ही बाब सूर्यप्रकाशाइतकी स्पष्ट असूनही यावर मते-मतांतरे व्यक्त होत असतील तर तीही नैसर्गिक वैविध्यतेच्या रचनात्मक मानसिकतेमुळेच होत असते, ही नैसर्गिक शाश्वत सत्यता सुद्धा आपण स्विकारलीच पाहिजे. पण तिथेही विविधताच आडवी येते आणि शाश्वत सत्यता स्विकारायला शतप्रतिशत मानसिकता कधीच तयार होत नसते.

 

भारतीय शेती निसर्गावर अवलंबून असल्याने शेतकरी गरीब आहे, हे विधान मी शाळा-कॉलेजात असताना ऐकण्यात आणि वाचण्यात इतके वेळा कानावर आणि डोळ्यावर येऊन आदळायचे की कानाचे पडदे फ़ाटायला बघायचे आणि डोळ्यातली बाहुली ठार गारद व्हायला बघायची. शाळा-कॉलेजात जाऊन शिकले-सवरलेले आणि ग्रंथ-कुराण-बायबल-वेद वाचून साक्षात ज्ञानाचे महामेरू झालेले इतके येरेगबाळे कसे बोलू आणि लिहू शकतात, याचे कायम कुतुहलमिश्रीत नवल वाटत राहायचे. मग या विधानाची शहानिशा करून आकलन करण्यासाठी मेंदूच्या भवती विचाराचे लोंदे गोळा व्हायचे. ते मेंदूभवती इतका पिंगा घालायचे की मेंदू पार गुळगुळीत होऊन पलिकडे काम करेनासा व्हायचा. कधीकधी मेंदू हँग झाला की मुद्दा निकाली न काढताच त्याला आहे तसाच अर्धवट आणि येरागबाळा सोडून मेंदूला फ़ॉर्म्याट मारून, नव्याने रिफ़्रेश मारून ताजेतवाने व्हावे लागायचे.

शाळा-महाविद्यालयात मिळवलेल्या ज्ञानाची शिदोरी गाठीशी घेऊन जेव्हा मी प्रत्यक्ष शेती करायला सुरवात केली तेव्हा पहिल्या सहा महिन्यातच पुस्तकीय ज्ञानातील विरोधाभास उघड व्हायला लागला. प्रत्यक्ष शेतीतील अनुभव, प्रत्यक्ष ग्रामीण जीवन, पुस्तकीय ज्ञानातील पांडित्य व बोलघेवड्या पगारी तज्ज्ञांचे सल्ले हे दुरान्वयानेही आपसात एकमेकांच्या नातेसंबंधात लागत नाही, याची प्रचिती यायला लागली. शेती, शेतीतील गरीबी, गावाची दुर्दशा याची कारणे शोधतांना जी कारणे आढळली ती पुस्तकांशी, पुस्तकी पंडीतांच्या निष्कर्षाच्या आणि शिकवणीच्या थेट उलटी दिसत होती. डोहाकडे जाणार्‍याला वाचवण्यासाठी उदात्त हेतूचा देखावा करून सुचवले जाणारे मार्ग त्याला आणखी त्वरेने डोहाकडे नेणारे आणि कुठल्याही स्थितीत तो बुडलाच पाहिजे, अशी बेमालूमपणे पण प्रभावी व्यवस्था करणारेच आहेत, हे ज्या क्षणी लक्षात आले आणि खात्री पटली त्या क्षणीच प्रचलित पुस्तकी पंडीत, पारंपारिक ज्ञानाचे महामेरू आणि पगारी तज्ज्ञ यांच्यावरचा माझा विश्वास भुर्रकन उडून अवकाशात निघून गेला तो आजतागायतही परत आलेला नाही.

मात नव्हे मैत्री

                  निसर्गावर मात करण्याच्या वल्गना हा आणखी एक असाच आगाऊपणा. एकंदरीत निसर्गाची प्रकृती एकजिनशी आणि वैश्विक आहे. विश्वाच्या एका भौगोलिक प्रदेशात घडलेल्या बदलाचा प्रभाव विश्वाच्या दुसर्‍या भौगोलिक प्रदेशात जाणवत असतो. वैश्विक रचना समग्र ब्रह्मांड रचनेशी संलग्नीत आहे, इतके जाणायला मनुष्य खगोलशास्त्रज्ञ किंवा ज्योतिषशात्रीच असला पाहिजे, हेही आवश्यक नाही. ब्रह्मांडाची परिमिती कुणालाच मोजता आली नाही आणि मोजता येणे शक्यही दिसत नाही. आकाशगंगेतील अंतर मोजण्यासाठी प्रकाशवर्ष हे परिणाम सुद्धा अत्यंत थिटे आहे. आकाशगंगेचे नुसते अंतर मोजण्याचीही कुवत नसलेल्या मनुष्यप्राण्याने थेट मात करण्याच्या गोष्टी करणे अत्यंत हास्यास्पद आहे. एकंदरित निसर्गाची आणि निसर्गावर प्रभाव टाकणार्‍या घटकांशी व्याप्ती लक्षात घेतली तर विभागवार किंवा प्रदेशवार निसर्गाच्या प्रकृतीवर नियंत्रण आणता येणे आपल्या आवाक्यात नाही. तंत्रज्ञानाने कितीही झेप घेतली तरी निसर्गाच्या प्रकृतीवर नियंत्रण आणणे कधीही शक्य होणार नाही, याचे भान विसरून चालणार नाही. सतरा वर्षे शाळा-महाविद्यालयात घालवली आणि जोडीला शे-पाचशे पुस्तके वाचल्याने ज्ञानग्रहनक्षमतेच्या कक्षा तेवढ्या रुंदावत जातात, निसर्गावर मात करण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होत नाही याचे भान राखायलाच हवे.

हजारो वर्षापासून शेतकरी शेती करत आला पण त्याने निसर्गावर मात करण्याची भाषा कधीच केली नाही. त्याने निसर्गाशी जुळवून घेतले, निसर्गाशी मैत्री केली. निसर्गाला बदलायला भाग पाडणे मनुष्य प्राण्याच्या आवाक्यात नाही, याची जाणीव असण्याइतपत व्यावहारिक ज्ञान त्याचाकडे असल्याने तसा प्रयत्न त्याने कधीच केला नाही. याउलट तो स्वत: बदलला. निसर्ग कसा असतो, हे त्याने समजून घेतले एवढेच नव्हे तर त्याने स्वत:ला निसर्गानुरूप बदलवून घेतले. त्याने नैसर्गिक प्रकृतीला स्वत:च्या प्रकृतीत विलिन करून घेतले. रान केव्हा नांगरायचे, उदिमाला सुरुवात केव्हा करायची, पेरणी केव्हा करायची याचे वेळापत्रक त्याने निसर्गाला अनुसरून तयार केले. पेरणी केली अन पाऊस आला नाही किंवा अति पाऊस होऊन दुबारपेरणीची वेळ आली तर कधी कुरबूर केली नाही, आदळआपट केली नाही आणि निसर्गाला कधी दोष तर दिलाच नाही. पुन्हा नव्याने तयारी केली आणि दुबार पेरणी केली. कधी ओला दुष्काळ पडला, कधी कोरडा दुष्काळ पडला, कधी एका पावसाच्या कमतरतेने पीक करपून गेले, कधी अति पावसाने अथवा महापूराने शेत पिकासहित खरडून गेले, कधी वादळाने तर कधी गारपिटीने पीक धाराशायी केले पण शेतकरी अश्रू ढाळत बसला नाही आणि निसर्गाच्या नावाने शिमगा करत डांगोराही कधीच पिटला नाही. त्याने निसर्गाला मित्रासारखीच वागणूक दिली आणि निसर्गाला त्याच्या विविधतेसह आनंदाने स्विकारले. पावसाने उघडीप दिली किंवा खंडवृष्टीची स्थिती निर्माण झाली तेव्हा शेतकर्‍याने निसर्गाला बोल लावला नाही तर त्याची आराधना केली. कधी कमरेला बेडूक बांधून वरुणदेवतेला प्रसन्न करायचा प्रयत्न केला, कधी सर्व गावकर्‍यांनी एकत्र येऊन मारोतीच्या पाळावर अभिषेक केला तर कधीकधी सामुहिक सदावर्त करून देवासमोर नैवद्य ठेवला आणि गावातील सर्व गोरगरीब गावकर्यांना यथेच्छ जेवनाचा पाहूणचार दिला. शेतकर्‍याने पेरणीसाठी मातीचा, पीक जगवण्यासाठी पाण्याचा, कचराकाडी जाळण्यासाठी अग्नीचा, धान्य उफ़णण्यासाठी वायुचा, उदीमासाठी वृक्षाचा खुबीने वापर केला आणि निसर्गदत्त संसाधनाचा पुरेपूर कौशल्यानिशी वापर करत व निसर्गाशी सलोखा राखत आपली शेती फ़ुलवत ठेवली. इतिहासाच्या कोणत्याच कालखंडात शेतकर्याने निसर्गाला शत्रू मानून त्याच्यावर मात करण्याची भाषा वापरल्याच्या यत्किंचितही पाऊलखुणा आढळत नाही.

कुटनितीचा खेळ

              मग निसर्गावर मात करण्याची आणि शेतीतील अठराविश्व दारिद्र्याशी निसर्गाच्या लहरीपणाशी सांगड घालून निसर्गालाच जबाबदार धरण्याची भाषा आली कुठून? या प्रश्नाचे उत्तर शोधायला हवे. उत्तर जटील नसले तरी कुटील नक्कीच आहे. शेतकर्‍यांच्या मर्जीनुसार आणि पिकांच्या गरजेनुसार पाऊस कोणत्याच युगात पडल्याची शक्यता नाही आणि यानंतर पुढे येणार्‍या युगातही पडणार नाही, हे शेतकर्‍याला निसर्गत: मान्य असल्याने तो त्याच्या गरिबीला निसर्गाला जबाबदार धरत नसला तरी अन्य कोण जबाबदार असेल याचीही कल्पना त्याला नाही आणि नेमकी इथेच शेतकरी समाजाची गोची झाली. शेतीत दारिद्र्य आहे हे खरे आहे पण ते कशामुळे आहे, याचे नेमकेपणाने उत्तर शेतकरी समाजाला माहित नसल्याने त्यांचा “नरोवा कुंजरोवा” झाला.

शेतकरी समाजातील याच संभ्रमाचा फ़ायदा अनुत्पादक वर्गाने नेमकेपणाने उचलला. डाकूंचे, चोरांचे किंवा भामट्यांचे बरे होते. कुठलेही तत्वज्ञान न सांगता किंवा कारणमिमांसा न करताच बळाचा किंवा चौर्य कौशल्याचा वापर करत ते शेतमाल फ़ुकटातच लुटून न्यायचे. मात्र ऐतखाऊ, अनुत्पादक व बिगरशेतकरी वर्ग यांच्याकडे बळाचा किंवा चौर्य कौशल्याचा वापर करण्याची क्षमता नसल्याने म्हणा किंवा त्यांना समाजात सामाजिक प्रतिष्ठा असल्याने म्हणा, त्यांना अशा राजरोसपणे लुटीच्या मार्गाने जाणे शक्यच नव्हते आणि म्हणून शेतीमध्ये उत्पादित होणारा माल फ़ुकटात मिळणेही अशक्यच होते. मग या सर्वांनी मिळून कुटनितीचा डाव खेळणे सुरू केले. जेव्हा जेव्हा थेट दोन हात करणे अशक्य असते तेव्हा तेव्हा समोरच्या बाजुला परास्त करण्यासाठी कुटनितीचा अवलंब करण्याला बहुतांश शास्त्रांची मान्यता असल्याने शेतमालाच्या लुटीसाठी या मार्गाचा अवलंब करणे सर्वांनाच सोईचे वाटले असावे. शेतमाल कमीत कमी दरात उपलब्ध होत राहण्यासाठी शेतकर्‍यांना त्यांच्या गरिबीचे खरे कारण कळू न देता त्यांची वेगवेगळ्या पद्धतीने दिशाभूल करत राहणे सर्वांना फ़ायदेशीर ठरले असावे. शेतकरी आळशी, कामचोर, उधळ्या, अज्ञानी आहे, परंपरागत पद्धतीने शेती करणारा, नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर न करणारा आहे त्यामुळे तो गरीब आहे किंवा शेतीच्या दुर्दशेला निसर्गाचा लहरीपणा कारणीभूत आहे, अशा सामुहिक जनमानस तयार करणार्‍या संकल्पनांचा वापर शेतीमालाला मिळणार्‍या अत्यल्प भावाच्या मुद्याला बगल देण्यासाठी कुटनितीक शैलीने पद्धतशीरपणे करण्यात आला असावा, हे उघड आहे.

ग्राहकांची मानसिकता

            कोणत्याही व्यक्ती अथवा सामुहिक कुटुंबाचा जमा आणि खर्चाचा ताळेबंद जुळत नाही तेव्हा त्या कुटुंबाचा अर्थसंकल्प तोट्याचा तयार होतो. अर्थाच्या अनुलब्धतेमुळे साधनांच्या खरेदीवर एकतर मर्यादा येतात किंवा खरेदी अशक्य होते. घरात साधनांची त्यातल्या जिवनावश्यक गरजेच्या वस्तुंच्या खरेदीसाठी अथवा जिवनावश्यक गरजा पूर्ण करण्यासाठी लागणारी क्रयशक्ती संपली की घरात जे चित्र तयार होते त्यालाच आपण दारिद्र्य म्हणत असतो. देशाचा, राज्याचा, कार्पोरेट क्षेत्राचा, सामाजिक क्षेत्राचा अर्थसंकल्प मांडण्याची व तर्‍हेतर्‍हेचे उपाय सुचवण्याची पात्रता असलेले लक्षावधी पगारी अर्थतज्ज्ञ या देशात मुबलक मिळून जातात. अर्थसंकल्पात तृटी दर्शविणारे व त्याचे लेखापरिक्षण करणे ऑडिटर सुद्धा लक्षावधी संख्येने मिळून जातात पण शेतीत गरिबी आहे कारण शेतीमालाचा उत्पादनखर्च भरून निघेल एवढेही भाव मिळत नसल्याने शेतीचा अर्थसंकल्प तोट्यात जातो, असे ठासून सांगणारे अर्थतज्ज्ञ किंवा सी. ए मात्र दुर्मीळ असणे वरील कुटनितीचा परिणाम आणि पुरावा आहे.
             गणीताच्या भाषेत ०.५ च्या वरील सर्व किंमती १ च्या बरोबर तर ०.५ च्या आतील सर्व किंमती शुन्याच्या बरोबरीच्याच असतात. आज आपल्या देशात बहुतांश शेतमालाला एकूण उत्पादनखर्चाच्या निम्म्यापेक्षाही कमीच भाव दिले जातात. म्हणजे शून्य किंमतीत म्हणजेच फ़ुकटाच्या बरोबरीनेच शेतमाल हडपला जातो, हे गणीतीय सत्य सर्वांनीच स्विकारायला हवे. शेतीतील गरिबी संपवण्यासाठी शेतमालाचे उत्पादन खर्च भरून निघतील एवढे भाव मिळण्याखेरीज अन्य कुठलाही मार्गच अस्तित्वात नसल्याने शेतमाल स्वस्तात मिळाला पाहिजे, अशी मानसिकता आता ग्राहकांनीही बदलणे, काळाची गरज आहे.

– गंगाधर मुटे

(’जनशांती’नाशीक, दिवाळी अंकात प्रकाशित लेख)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Filed under: वांगमय शेती, वाङ्मयशेती, शेतकरी गाथा, शेतीचे अनर्थशास्त्र Tagged: Agriculture, वांगमय शेती, वाङ्मयशेती, शेतकरी गाथा, शेती आणि शेतकरी, शेती विषयक, शेतीचे अनर्थशास्त्र, My Blogs

by Gangadhar Mute at November 19, 2016 10:41 AM

संदिग्ध अर्थाचे उखाणे

टोगो आणि ज्येनुफी बॉईज



एखाद्या वास्तुचा चेहरामोहरा हळु हळु त्यात राहाणाऱ्या माणसांसारखा होत जातो. नुक्तंच लग्न झालेल्या कुण्या नववधूची वास्तु अंगावर रंगांची उधळण मिरवत असते, तिचं नवथरपण, तिची अनाघ्रात वळणे कुठल्याशा चुकार क्षणी झट्कन दिसून येतात. एखादं रोपटं कुणाला जुमानता सज्ज्याच्या तळातून उगवतं, ढासळत चाललेला एखादा अनवट चीरा जीवाच्या आकांतानी निर्जीव चुनखडीत बोटं रुतवु पाहातो, अश्या वास्तूत लांबलेल्या सावल्या पेलत जीर्ण वृद्ध तगून असतात. महालांचंही तसंच असतं. त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटत नसतात कोणत्याच संवेदना, डोळ्यांनी दिसत नसतात जीवघेणी भुयारं- त्यांच्यात राहाणाऱ्या राजवंशी अस्तित्वांसारखीच. त्यामुळेच सबाला तिच्या महालाची झालेली वाटणी हृद्यभंगासारखी वाटली. सबाचा, सबाराणीचा महाल एकाच देठाला लहडलेल्या दोन फळांसारखा होता. अबोर आणि चिलका; आरश्यातल्या प्रतिमा असाव्यात तसे दोन भव्य प्रासाद! त्यांचे मार्ग वेगळे होते खरे पण त्यांचं उगमस्थान एकच होतं- कमलबिंदु. कमलबिंदुशी येऊन सबाराणी कोणत्या प्रासादात असेल याचा होरा बांधणं हा अगान महाराजांचा आवडता खेळ होता. कैकवेळा महाराजांनी या खेळात हरण्याची भरपाई रत्न-मोत्यांनी केली होती. पण आता चित्रातले रंग फितले होते. महाराज कुठल्याशा कामगिरीवरुन येताना नवी राणी घेऊन आले होते- रुना आणि चिलका महाल तिच्यासाठी तयार करावा असा महाराजांचा आदेश होता. सबाला आपल्या वाढत्या वयाची जाणीव होती, शरीराचं अवघडलेपण महाराजांसोबतच्या एकांतांत हिरमुसलं करुन सोडायचं. उतरणीला लागलेल्या महाराजांना मात्र त्यांच्या पौरुषाच्या कल्पनांना जिवंत ठेवण्यासाठी एका कोवळ्या देहाची गरज होती. नुकत्याच तारुण्यात पदार्पण केलेल्या रुनाराणीकडे महाराजांचा ओढा राहीला तर नवल नव्हतं. सबाचा नुसता महालच नव्हे तर महाराजही आता सवतीसोबत वाटले गेले होते. चिलका महालातली प्रत्येक मौल्यवान गोष्ट सबानं अबोरसाठी ओरबाडून घेतली पण आठवणींचं काय? चिलका महालातल्या हलवता येणाऱ्या काही गोष्टी सबाच्या द्वेषापाई विद्रूप झाल्या. अबोर महाल बघता बघता बेढब आणि मत्सरी दिसू लागला.

रुना, नवी राणी, रुढार्थानं देखणी नव्हती. संध्याकाळ उधळावी तसा सावळा रंग, आवाजात कसला गंधार नाही पण डोळे मात्र विलक्षण नितळ, बोलके. संथ प्रवाही आवाजात बोलताना तिची दीर्घ बोटे हवेत लयदार फिरायची. ती गरीब घराण्यातून आली होती तरी शिक्षणातून रुजलेल्या शहाणपणासोबत तिच्या देहबोलीत काहीतरी विलक्षण आश्वासक होतं. रुना सोबत कसला लवाजमा नव्हता, होता तो फक्त तिचा भाऊ- टोगो. टोगोच्या अंगावर कायमच अंधार माळलेली शाल, केसांच्या चिंधुकल्या सावरायला कसल्याशा रंगीत मण्यांची माळ, हातात दुतोंडी काठी आणि डोळ्यात हरवलेले भाव असायचे. टोगो झाडांशी बोलायचा, पक्ष्यांशी खेळायचा, पाण्यात पाय सोडून तासंतास आकाश बघत राहायचा. टोगो माणसात असूनही माणसात नसायचा.

सबानं सावधपणे या नकोश्या पाहुण्यांची गणितं मांडायला सुरुवात केली.


 


धर्मग्रंथांचं जग वेगळं असतं. त्यात प्रवेश हवा असेल तर असीम श्रद्धा आणि शरणभाव हवा. घरातलं जळमटलेलं धार्मिक वातावरण आणि वयाच्या सातव्या-आठव्या वर्षापासून सुरु झालेलं धर्मग्रंथांचं पठण यामुळे कहन आणि मयक हे दोन भाऊ लहान वयातच विद्वान म्हणून ओळखले जाऊ लागले. वयाच्या एका टप्प्यावर त्यांना जाणवलं की पुस्तकातल्या शब्दांची खोली जोखायची असेल तर कुण्या शहाण्या गुरुची गरज आहे. त्यांनी प्रार्थनास्थळे पालथी घातली, वाद-विवाद स्पर्धा बघितल्या, गावोगावच्या महात्म्यांच्या भेटी घेतल्या पण त्यांच्या आत्म्याने कसलेच संकेत दिले नाहीत. त्यांच्याच गावातला प्रमुख पण अहंकारी धर्मगुरु मफूत, ज्याचा प्रत्येक शब्द झेलायला अनुयायांची फौज होती, त्याने दिलेल्या आमंत्रणाचाही कहन आणि मयकने नम्रपणे आव्हेर केला. रस्ते हरवले की नदीच्या काठाने चालत राहावे अशी प्राचीन म्हण स्मरुन दोन्ही बंधू एका पहाटेच घर सोडून नदीच्या काठाकाठाने निघाले. धुळीने माखलेले असले तरी त्यांच्या चेहऱ्यावरचे तेज काही लपत नव्हते. रस्त्यात कुण्या दरवेश्याने दुर्मिळ अस्वलांच्या केसांचा पुंजका दिला, कुठे कुण्या म्हातारीने दुपारच्या जेवणाची सोय केली, गुंजेच्या पाल्याचा चोथा कुणी रक्ताळलेल्या पायांभोवती बांधून दिला. प्रवास दिशाहीन असला तरी अहेतु नव्हता. सूर्य थकला तेव्हाच दोन्ही भावांनी पाय मोडले.

एका बाजुला रंगांच्या पसाऱ्यात सूर्य़ मावळत होता तर दुसऱ्या बाजुला काळ्यांची जादू सारत चंद्र उगवु पाहात होता. काही तरी विलक्षण भारावलेपण होतं काळाच्या त्या प्रतलात. नदीतले मासे संमोहनात असल्यागत पाण्याच्या पृष्ठभागावर स्थिरावले होते, चुकार वासरु डोळ्यांतला प्रलय आवरुन मुकाट उभं होतं, काटेरी झुडूपांमधून भणाणा वाहाणारा वारा अचानक स्थिरावला. पाठीच्या कण्यावरुन वरवर सरकणारी शिरशीरी दोन्ही भावांना एकाच वेळी जाणवली पण कोणीच बोलले नाहीत. डॊक्यातले सगळे विचार, शब्दांचं फसवं जंगल उन्मळून पडलं, अस्तित्वाच्या फाजील अहंकाराची जागा असीम वैश्विकतेनं घेतली, काळाची जाणीव आणि अवकाशाचे पाश विरुन गेले, नात्यांची गुंफण नव्याने उमजली तसा करुणेला नवा अर्थही लाभला. जमिनीतून अचानक प्रचंड झाड उगवावं, त्याला अंगभर बहरही फुटावा आणि तितक्याच उन्मनपणे क्षणार्धात त्याच्या फुलांचा सडा पडून जावा तसे कहन आणि मयक जमिनीवर कोसळले.


 


काळाच्या पसाऱ्यातून कुठलाही काळ चिमूटभर उचलला तरी त्यात अपऱ्या श्रद्धावंतांचा मेळा दिसू शकतो. कहन आणि मयकच्या बाबतीत असंच काहीसं झालं. कुणी म्हणालं त्या रात्री त्यांची शरीरं तेजःपुंजात चमकत होती, तर कुणी म्हणालं नदीच्या पाण्यानं त्यांच्या पायाला स्पर्श करण्यासाठी रात्रीतून पात्र बदललं. बघता बघता नदीच्या वाळवंटात कहन आणि मयकसाठी तंबू उभा राहीला आणि भेटायला येणाऱ्यांची झुंबड उडाली.

कहन आणि मयकची शिकवण ईतर धर्मगुरुंपेक्षा वेगळी होती. त्यांनी स्वतःत ईश्वराला पाहायला सांगीतलं, ईश्वरपण भोगण्यासाठी मीपण त्यागायला सांगीतलं, अहंकार करुणेत आणि करुणा अद्वैती प्रेमात बदलायला सांगीतली. त्यांनी सांगीतलं, ईश्वराला प्राप्त करण्यासाठी कुठल्या धर्मगुरुची, कुठल्या नवसाची- अर्पणाची, उपासतापासाची गरज नाही, ईश्वराला भेटण्यासाठी कुठल्या तीर्थयात्रेला, कुठल्या प्रार्थनास्थळी जावे लागत नाही. शब्दवेल्हाळ प्रार्थनांनी, स्वरबद्ध स्तवनांनी, अनाहत नादबिंदूंच्या स्वमग्न नृत्याने नदीच्या वाळवंटातील वाळूचा कण न् कण ईश्वरमय होत राहीला.

धर्माच्या दुकानातली गर्दी ओसरली तसे बरेचसे धर्मगुरु बेचैन झाले, त्यांचे नेतेपण मफूतकडे आलं. काही धष्टपुष्ट शिष्यांना गुरुमंत्र देऊन मफूतनं त्यांना कामगिरीवर पिटाळलं. धर्म आणि हिंसा यांच्यातल्या निद्रीस्त नात्यानं हलकेच कुस पालटली.


 
कहन आणि मयक जमलेल्या लोकांशी बोलत होते की तो स्वसंवाद होता सांगणं कठीण होतं. लोकांना आज काही तरी वेगळं घडतय याची फिकट चाहूल लागली होती. ईश्वराबद्दलची स्तवने बघता बघता निसर्गाच्या गाण्यात रुपांतरीत झाली. आकाश-धरणी-नदी-पहाड यांच्याशी माणसाचं असलेलं अदीम नातं गाता गाता कहन आणि मयक हरखुन नाचायला लागले. त्यांच्या अंगावरचे पायघोळ डगले लाटेसारखे उसळु लागले, एक हात आकाश पेलता झाला तर दुसऱ्या हाताने धरणीचा तोल सावरला, एकमेकांत विरुन जावे तशी त्यांची शरीरे एकतत्व झाली, कल्लोळलेल्या मनःस्थितीत त्यांनी नदीच्या पात्रात प्रवेश केला आणि सोनेरी वर्ख चढावा तसं नदीचं पाणी लख्ख चमकू लागलं. क्षणभराचा तो चमत्कार पाहून लोक आवाक झाले. नेमका तो क्षण साधून मफूतच्या शिष्यांनी लपवलेली शस्त्रे काढली आणि मार्गात येईल त्याला कापत कहन आणि मयकच्या दिशेने मुसंडी मारली. सर्वत्र अराजक मांडलं, लोक एकमेकांना तुडवून वाट फुटेल तिकडे पळू लागले, रक्तमासांचा चिखल नदीत मिसळत गेला तसा पाण्याचा साजरा रंग लाल होऊन गेला. काही शहाण्या लोकांनी स्वतःची पर्वा न करता कहन आणि मयक भोवती कडं केलं आणि त्यांना घेऊन ते नदीचं पात्र पोहून गेले. कहन आणि मयक किती वेळ - किती दिवस पळत राहीले याची त्यांना शुद्ध नव्हती, सोबतची विश्वासु माणसं गळत गेली.

 

मफूतच्या शिष्यांनी झाला सगळा प्रकार मफूतला सांगीतला. दोन्ही भाऊ जीवानिशी गेले नाहीत हे ऎकून त्याचा संताप झाला खरा पण सोनेरी वर्खाच्या पाण्याचा चमत्कार ऎकून तो जरा विचारात पडला.


 
॥४॥

माणसाचं मोठेपण हे संदर्भाच्या चौकटीत बंदीस्त असतं, चौकट बदलली की माणसाची पत आणि प्रतवारी कधीही बदलु शकते. राजघराण्यातल्या व्यक्तीचा रथ निघाला की रस्ते निर्मनुष्य व्हायचे, हा आदर की भिती की आणखी काही हे सांगणं तसं कठीण. राजघराण्याची पद्धत म्हणून सबा राणीच्या रथाच्या मागे-पुढे हातात कोरडा घेऊन धावणारे सेवक मात्र असायचे!

रुनाचा रथ धूळ उडवत निघाला तेव्हा रस्ते गजबजलेले होते. रुनाला राणीचा कुठला मान मिळू द्यायचा नाही याचं नीटस कारस्थान सबानं काही खास सेवकांमार्फत रचलं होतं. महाराजांचा फारसा सहवास न मिळाल्याने, रुनालाही राणीपणाच्या मान-सन्मानाची पुरेशी कल्पना नव्हती. रुना अजून रुजली नव्हती, तेव्हा तिला रस्त्यावरच्या गलबल्याचं नवल असं वाटलं नाही. रथाच्या मागच्या बाजुला कुठेच पोचण्याची घाई नसलेला टोगो रस्ता न्याहाळत निवांत होता. बाजाराच्या गलबल्यात टोगोनं दुकानांच्या कडेकडेनं चालणाऱ्या दोन व्यक्ती पाहील्या. त्यांनी डोक्यावरुन काळ्या रंगाचं वस्त्र ओढून घेतलं होतं, शरीर धुळकटलेलं, थकलेलं होतं आणि पाय रक्ताळलेले. कुठल्याशा अनामिक ओढीनं टोगोनं रुनाला रथ थांबवुन त्या दोन माणसांबद्दल विचारायला सांगीतलं.फकीरी वृत्तीच्या भावानं काही तरी मागितलं याचा रुनाला कोण आनंद झाला. तिनं सारथ्याला सांगून त्या दोन माणसांना महालात आणण्याची व्यवस्था केली. भितीच्या पलीकडे गेलेल्या कहन आणि मयकने निर्विकार होकार भरला.

 

चिलका महालाच्या मागे असणाऱ्या बागेत टोगोच्या शोधात कहन आणि मयकने प्रवेश केला. कडकडीत दिवस असूनही महालाभोवती खेळवलेल्या पाण्यामुळे आणि झाडांच्या अगत्यामुळे दिवस सुसह्य होता. अगान महाराजांनी हौसेने लावलेली आमराई फळांनी मोहरली होती. सुरक्षित आणि शांत वातावरणात आल्यावर कहन आणि मयकला ईतक्या दिवसांमध्ये पहील्यांदाच भुकेची जाणीव झाली. हातभर अंतरावर रसाळ फळ दिसत होतं पण बागेच्या मालकाला न विचारता फळ तोडायचं कसं? शेवटी या निसर्गाचा- झाडांचा त्राता तो एक ईश्वर असा विचार करुन त्यांनी नामस्मरण सुरु केलं आणि चमत्कार व्हावा तशी सगळी फळं झाडांवरुन आपोआप पडली.

कुठेतरी जवळच झाडीत खुसपुस ऎकु आली म्हणून कहननं स्वतःच नाव उच्चारलं "कहन". आत्म्याच्या तळातून यावा तसा प्रतिध्वनी आला "कऊन"

"मयक"......."मै एक"

स्वतःच्या आध्यात्मिक ताकदीची किंचीत जाण असणारे दोन्ही भाऊ दिग्मूढ अवस्थेत उभे राहीले. झाडाआडून टोगो प्रकट झाला.

"गरजेपेक्षा जास्त जमा केलं की पसारा वाढतो आणि मग पसाऱ्याचाच हव्यास वाढतो" सहज स्वरात बोलत टोगोनं दोन्ही भावांच्या हातात दोन-दोन आंबे ठेवले आणि प्रार्थनेसाठी डोळे मिटले. आंब्याचा चमत्कारी पाऊस जादू उलटावी तसा पलटला.

ज्या गुरुच्या शोधार्थ आपण घर सोडलं तो गुरु हाच याची आंतरिक खुण पटली तसे कहन आणि मयक भान हरपुन टोगोच्या पायावर कोसळले

 

॥५॥

मारेकऱ्याचा निश्चय दॄढ असेल तर त्याच्या खंजीराला गंज चढत नाही म्हणतात. दिवस गेले, महीने गेले तरीही मफूतने दोन भावांचा शोध थांबवला नव्हता. देवाचा शब्द म्हणजे धर्मग्रंथ, त्याच्या पल्याड जाणारी शिकवण म्हणजे शुद्ध पाप! विचार केला तरी मफूतच्या कपाळावरची शीर ताड्ताड उडायला लागली, काय तर म्हणे तुम्हीच ईश्वर आहात- ईश्वराला प्रार्थनास्थळी शोधू नका.... हे जग बुडण्यापासून वाचवायचं असेल तर धर्मभ्रष्ट माणसांचा वध करणं हे धर्माला धरुनच आहे. सैतानाला असंख्य कान असतात. मफूतला कुठूनशी कहन आणि मयकच्या नेमक्या ठिकाणाची माहिती मिळाली तसा तो वेळ न दवडता तिकडे जायला निघाला.

 

टोगोनं कसलेही धर्मग्रंथ वाचले नव्हते. त्याचं मन नांगरणी न झालेल्या जमिनीसारखं अहल्य होतं, त्यात जे होतं ते फक्त निसर्गाचं प्रतिबिंब. कहन आणि मयकला त्यानं कधी पाण्याच्या वाहाण्याची कारणं सांगीतली तर कधी झाडानं पान त्यागण्यामागचं गुपीत उघडं केलं. कोवळ्या उन्हात मांजरीसोबत अजाणपणे ध्यान लावून कसं बसायचा हे त्यानं शिकवलं तर कधी काळाच्या तालावर सुरवंटाचं फुलपाखरु होताना तो दाखवायचा. महाराजांच्या गैरहजेरीत करण्यासारखं विशेष काहीच नसल्यानं रुनादेखिल कहन आणि मयक सोबत चिंतनात बसायची. टोगोनं तिला निसर्गाची समिकरणं समतोल राखण्यात कसा स्त्री-तत्वाचा हात असतो हे दाखवून दिलं. रुनाला तिचा आरसा सापडला तशी ती भितीला हसून सामोरं जायला शिकली. ज्या उंचीवरुन कोसळण्याची तिला भिती वाटायची, त्याच उंचीवरुन एखाद्या वाघीणी सारखं पुढे जाण्यासाठी उडी कशी मारावी हे तिला थोडक्या काळात उमजून गेलं. सबाराणी कानावर रुनाचं परक्या पुरुषांसोबत एकांतात असणं वेगळ्या प्रकारे कानावर आलं.

 

महंत-पीर-साधू अश्या लोकांसाठी घरांचे चिलखती दरवाजे सहज उघडतात. मफूतनं सबाच्या अंतर्वतुळात प्रवेश मिळवला तोपर्यंत त्याच्याकडे राजघराण्यातल्या नातेसंबंधाचा नेमका गोषवारा आला होता. सबाची दुखरी नस कोणती, महाराजांची सध्याची मर्जी कशी याचा पुरेपुर अंदाज बांधून मफूतनं पुढची चाल खेळायचं ठरवलं. सबाच्या आंतरिक भितीला एक टेकू मिळाला.

 

रुना, कहन आणि मयक थोड्याच काळात निसर्गाचं प्रवाहीपण कसं असतं, त्याच्याशी एकरुप होऊन ध्यानात कसं जायचं, मौनाची परिभाषा शिकले. विचारांचा अंतहीन चक्रव्युह कसा भेदायचा, आला क्षण पुरेपुर कसा जगायचा, आदी आणि अंत यांची गाठ कुठे बसते जे जसं जसं त्यांना समजत गेलं, त्यांच्या भोवतालचं रिकामपण अर्थपुर्ण होत गेलं.

 

मफूतच्या सल्ल्याप्रमाणं, सबाराणीनं अगान महाराजांच्या तब्येतीचं निमित्त काढून रुनाला महाराज ज्या गावी मुक्कामी होते तिथं जाण्यास मनवलं. रस्ता लांबचा होता, रुनाच्या सोबत कुणी विश्वासाचं हवं म्हणून सबाराणीनं कहन आणि मयकला नेण्याचं सुचवलं. स्त्री-पुरुष भेदाच्या पल्याड गेलेल्या रुनाला त्यात काही वावगं वाटलं नाही. शिवाय प्रवासात निसर्गाची बदलती रुप उलगडताना आपल्याच जातीचं कुणी सोबत असेल तर मौनाची कसली भाषांतरही करावी लागली नसती.

जंगलातून जाणारा रस्ता दुर्गम पण जवळचा होता. त्या रस्त्याने रुनाराणीच्या बदफैलीच्या कहाण्या पेरत सबाच्या मर्जीतले काही सेवक गेले, जाताना मफूतलाही सोबत घेऊन गेले.

जंगलाशी टोगोचं खास नातं होतं, निसर्गनियमानुसार वाढणारी झाडं आणि लोक त्याला जवळचे होते. जंगलातल्या काही लोकांनी राजसेवकांनी उडवलेल्या वावड्या टोगोच्या कानावर घातल्या. रुना आणि दोन भावांसोबत झालेल्या धोक्याची जाणीव झाली तसा टोगो बेचैन झाला. त्यानं हक्काच्या काही लोकांना रुनाच्या मागावर पाठवलं आणि स्वतः महाराजांच्या भेटीला जवळच्या रस्त्याने निघाला. अर्ध्या रस्त्यातून रुनाराणीच्या काफील्यानं प्रवासाचा मार्ग बदलला. कहन आणि मयक आधीही मफूतच्या भितीमुळे पळाले होते, तेव्हाही त्यांच्या समोर कुठला गाव नव्हता. आजही ते मफूतच्या भितीने दिशाहीन निघाले होते पण वर्तमानात कसं जगायचं हे त्यांना टोगोनं शिकवलं होतं. रुनाराणीसाठी महाराजांच्या अस्तिवाभोवती गुंफलेलं गणित पार कोसळलं होतं पण त्यामुळे निर्माण झालेली पोकळी भरण्यासाठी आता तिला कुणाचीच गरज नव्हती.

 

दिवसा मागून दिवस गेले तरी रुना अगान महाराजांपर्यंत पोचली नाही हे ऎकून सबाराणी अस्वस्थ झाली पण मफूतचा डाव बिनतोड होता. त्यानं मोठ्या धैर्यानं रुनाराणी परपुरुषासोबत पळून गेल्याचं भविष्य वर्तवलं. हलक्या कानांच्या महाराजांच्या अंगाचा कोण तीळपापड झाला. एका बाजुला मोहिमेच्या अपयशातून आलेला आर्थिक भार आणि दुसरीकडे राणी पळून गेल्याची नाचक्की! टोगो महाराजांच्या सामोरा गेला तो पर्यंत खेळाचा निकाल जवळ जवळ ठरुन गेला होता. टोगोने केलेल्या काही थोडक्या चमत्काराच्या बातम्या मफूतच्या कानी आलेल्या होत्या. त्यानं टोगोला महाराजांसाठी पाण्यातून सोनं निर्माण करायला सांगीतलं. टोगो निर्विकारपणे म्हणाला की ’महाराजांनी कितीही आज्ञा केली तरी जसं आंब्याचा झाडाला आंबाच येणार तसं पाण्यातून फक्त पाणीच उगवु शकतं. जे असतं त्या बद्दल कोणतंही मत बनवलं तरीही ते तसंच राहातं’

 

मफूतच्या सांगण्यानुसार टोगोच्या शरीरातून आरपार खिळे ठोकून त्याला लाकडाच्या ओंडक्यावर शब्दशः टोचलं गेलं आणि वेदनामय मृत्यु यावा म्हणून नदीच्या पात्रात त्या ओंडक्याला सोडून देण्यात आलं.

 

 

टोगोच्या रक्ताचं प्रायाश्चित घ्यावं तसं नदीचं पात्र पुढची कित्येक दशके कोरडं राहीलं

 

 

अगान महाराजांच्या राज्यापासून दूर, खुप दूर, टोगोने शिकवलेल्या प्रार्थनांमधून निसर्गाच्या आवाजाचे प्रतिध्वनी उमटत राहीले.

by Samved (noreply@blogger.com) at November 19, 2016 08:08 AM

नरेन्द्र प्रभू

स्वरांचा जादूगार – सत्यजित प्रभू

महाराष्ट्रा मंडळ न्युयॉर्क, अमेरीका यांच्या ‘स्नेहदीप’ दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झालेला माझा लेख      ’मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात’ असं म्हणतात. ही म्हण खरी ठरवणार्‍या एका मुलाचे पाय मात्र मी पाळण्यात पाहिलेत, त्या पुढे आयुष्यभर जेव्हा कधी त्याचं वादन, गप्पा ऎकण्याचं भाग्य लाभलं तेव्हा मौजच मौज अनुभवत आलो. पेटी (हार्मोनियम), त्याच्या न कळत्या वयात ती त्याच्या हातात आली आणि तो त्याच्याही नकळत

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at November 19, 2016 05:13 AM

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत *जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणार्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 19, 2016 03:54 AM

November 18, 2016

AnnaParabrahma

Vasanu : A Parsi Winter Fudge

We have these tiny saucers which are perfect to portion out Vasanu for a daily dose as long as the cool weather lasts. My husband, AC is a true blue Parsi and on arrival of Nov which heralds the winter season he starts searching the cupboards for THE LIST and reciepts. The reciepts are from Motilal Masalawala the iconic specialist for ingredients shopping for Vasanu. The

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 11:51 PM

शब्द-पट

रे कहने, सुनने वाले मतवाले यार..

कोणाबद्दलही वाटणारं प्रेम, आकर्षण अतिशय जीवघेणं असतं. एकतर ते आपल्याला केव्हा, कोणाबद्दल वाटेल याची काहीही शाश्वती नसते आणि ते कळतं तेही एखाद्या रँडम क्षणी अचानक कळतं. एखाद्या मनुष्यमात्रासोबत नातं तयार करण्याची प्रक्रीया म्हटली तर साधी, म्हटली तर गुंतागुंतीची असते आणि त्या गुंत्यामध्ये आणखी आपल्या इन्सिक्युरिटीज, मनात असलेल्या तरत-हेच्या भयांची भर पडते. हे प्रेम, आकर्षण वाटायला लागल्याक्षणीच

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 08:14 PM

एक व्हिल, दोन व्हिल, डॉगव्हिल!

तसं बघायला गेलं तर हे काही मोठं गहन सत्य वगैरे नाही. आपल्या सर्वांकडे चॉ‌ईस असतो. एखादी परिस्थिती आहे तशी स्वीकारायची किंवा नाही, लोकांना स्वीकारायचं की नाही हे आपण ठरवायचं असतं. हा निर्णय बहुतेक वेळा प्रचंड क्रूरपणे घ्यावा लागतो. त्यामुळेच आपण बरेचदा एखाद्या परिस्थितीचं, लोकांच्या अशा-तशा असण्याचं-नसण्याचं खापर कोणत्यातरी दुस-या परिस्थितीवर, दुस-या लोकांवर फोडून, आहे त्या परिस्थितीची अनेक

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 07:49 PM

मोन्ती व्हाया लुई.

लुई आपला शो आटपून निघालाय. त्याला घरी जायला सबवेने जायला लागतं इतर सबवे स्थानकांसारखं हे ही एक किंवा दुस-या कोणत्याही सबवे स्थानकासारखं नसलेलं. काहीही, कसंही. त्याला एका ठिकाणाहून दुसया ठिकाणी जाण्याकरिता असलेली जागाच म्हणायचं असेल तर त्याला कशासारखंतरी म्हणण्याचा किंवा कशासारखंतरी न म्हणण्याचा उगा का इतका खटाटोप? तिथली एकमेकांना अजिबात न ओळखणारी, आपापल्या विश्वात रमलेली माणसं. सगळ्यांचे डोळे

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 07:48 PM

ड्रेक्सलर म्हणे!

आपल्याला जे माणूस भावत नाही त्याच्यासोबत कधीच प्रवासाला जा‌ऊ नये असे म्हणतात. सकाळच्या कॉफीसोबत दीर्घ श्वास घे‌ऊन स्वतःलाच शांत राहा असं बजावायला लागतं आणि कॉफीच्या घोटासोबत अजून बरंच काही कडूजहर गिळावं लागतं. मग याच्या अगदी उलट, आपल्याला एखादं माणूस भावत नाही, पण त्याला आपण भावत असू तर त्याचा प्रवास आपल्या प्रवासापेक्षा नक्की कोणत्या प्रकारे वेगळा असतो? मग आपल्याला जे माणूस भावतं त्याच्यासोबत

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 07:48 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

The riddle of the Shudra, the Rajanya and the Kshatriya!

The scholars have miserably been misled or it has been a deliberate act on their part that they have tried to portray ancient India through the Vedic glasses, without paying any heed at the stark open facts those are present, known and yet neglected. Even the inferences they have tried to derive from the Vedic texts are only to prove their age-old notions, no matter how they are wrong. This is why the picture of the ancient Indian society and Vedic society is distorted for they did not consider them separate, independent entities. It is clear from the available evidence that Shudra was a tribe, located in North-West India and other tribes or people too were present across the country, known by their various tribal or regional names, still, they surprisingly did mix all while explaining  the origin of the Shudras.

It also is agreed fact that the term Shudra nowhere appears in the Rig Veda except Purusha Sukta (RV 10.90) and that this hymn is a late interpolation in the Rig Veda. It never occurred to the scholars that why only Shudra tribe became part of a Vedic verse when there were many other tribes, too, those inhabited the vast regions of the country. They didn't bother to analyse the significance of the term Rajanya that is mentioned in the said Sukta in place of the Kshatriya and overlooked a fact that the Kshatriyas and Rajanyas are not the same but distinct entities.

When exactly did this interpolation took place is open to the speculations, but the fact is the hymn in question too went through many modifications/additions in course of the time. It is believed that the hymn gave divine sanction to the permanent four-fold social order to seed the inequality and injustice amongst Hindu society. 

The Sukta has two verses those describe how the four Varna were originated. It is as under-

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः 
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२

Here, we will just focus on the second highest class or rank that is named as “Rajanya”. This would mean that the Rajanya stood second in rank to the Brahmina. In the later Vedic literature the term Rajanya goes on gradually vanishing and being replaced with Kshatriya. It is assumed by all the scholars and tradition that the Rajanya and Kshatriya are interchangeable or that Rajanya and Kshatriya are the equivalent terms.

What are the facts?  Are really Rajanya and Kshatriya are the equivalent or the truth is otherwise?

Rajanya word has been used in the Rig Veda and Atharvaveda as a generic class of the warriors. The Aitareya Brahmana it is said that the Rajanya requests Kshatriya for a place at Devayajna (sacrifice for gods). There are rituals mentioned in the Brahmana literature where appears conflict between Rajanya’s and Kshatriya’s. Kaushitaki Upanishad differentiates the Kshatriyas and Rajanyas. Rig Veda mentions several times of Rajanyas and Kshatras and the terms are not interchangeable. Rajanya term is used for the kins of the kings, nobles and scions. Shatapath Brahmana too mentions Rajputra, Rajanya and Kshatraputra separately. From these instances, it would be clear that the Rajanya and Kshatriyas were different entities. In Avesta too, a contemporary book to Rig Veda, the word Kshatriya and Kshatra appears as  xšāyaθiya ("emperor") and xšaθra ("realm") The word Rajan too appears in the old Persian literature. (See Zamyad Yast 88-90) 

This would mean that the term Kshatra and Rajanya existed simultaneously in those contemporary (Vedic and Zoroastrian) societies. The word Rajan would mean the King (elected or otherwise) and Rajanya meant, accordingly different scholars, either kinsmen of the Rajan (King) or the ruling (even former ruling) families from whom Rajan would be appointed or chosen. In short, Rajanya is ruling power and Rajan is chosen from them to rule. In a tribal society, though social classification was loose, the class of the Rajanya was held equally important with priestly families or just lower to them. The mention of this term as a class in the Purushasukta would mean that the Rajanyas had emerged as a distinct social class by the time of its composition.

The term Kshatra appears in the Rig Veda about 9 times. The meaning of Kshatra means power. The power was based on the greater control over the Jana and its territory. It can be seen the relationship between Vish and Kshatriyas was not always cordial as Kshatriyas controlled the Vish (Vaishya). In short, the Kshatra were either feudal class or warrior class in general. 

It will appear from the Vedic literature that the Kshatriyas (or Kshatras) and Rajanyas were contemporaneous and formed two distinct classes in the Vedic society. There were rivalries too between these two classes. Rajanya would mean the kins of the ex or present kings those only could claim the thrown. Kshatriya was a class that would control the territories and would act as a middleman between Vish and the King for collecting the tributes. Rajanyas too possibly sometimes acted as Kshatriyas, but their status was higher as evidenced by Purushsukta itself. What most importantly we have to note here that the Rajanya and the Kshatriya were not one and the same. 

However, the main question remains and that is, why Purush Sukta does not mention at all the Kshatriya class? Instead, it mentions Rajanya. It would mean that the Rajanya was a larger and important society than of the Kshatriyas and being insignificant in number or  position, did not form a social class in the early Vedic society where Rig Veda was composed. 

However, we must note here that the Kshatriya varna has no divine sanction as it is not mentioned in the Purushsukta and equivalent literature. Considering Kshatriya second in the Vedic social order has been a gross mistake of the scholars. There is no explanation in the Vedic literature why Rajanyas were dropped and Kshatriyas were replaced in the so-called divine social order. 

Though, in later course usage of the Rajanya term seems gradually vanishing, still Aitareya Brahmin frequently uses it. (e.g. AB 1.5.2) This would mean that till the time of compositions of the early parts of the Brahmana literature the Rajanya class was well in existence and enjoying the social status that was granted them by the Rig Veda.
Now, the question arises that why Rajanya class disappeared from the Vedic society and for all ritualistic purpose and authority Kshatriyas were replaced when they did not have any divine sanction?

To understand this, we need to analyse the geographical shift of the Vedic people and the new societies they came across and their endeavour to adjust in the new social environmental circumstances while readjusting their religious rules without neglecting the local populace on whose mercy and cooperation their survival depended.

It is now well-established fact that the geography of the Rig Veda and the Avesta were in the close vicinity. This does prove that the Vedic society was originally established in the Afghanistan (most probably southern part). The memory that Shatapath Brahmana preserves goes like this :


“Videgh Mathava, residing on the banks of the Saraswati river, accompanied by his family priest Goutama Rahugana and Agni, symbol of Vedic culture, marched onwards. Through crossing the northern mountains (Uttaragiri), drying the rivers and burning the forests, he reached the Sadanira river. The legend tells that when Videgh Mathava asked Agni, where he should make his abode, the Agni told him to reside to the east of the river.” (SB 1.4.1, 14-17)


The myth, preserved by Brahmana, clearly indicates that from the banks of Saraswati, a group of the Vedic people had marched towards a river to find refuge. The group marched through the northern mountains, those could only be Hindukush and rivers flowing through that region, to reach the uninhabited place to settle.


Modern scholars normally try to equate this river with Gandaki that flows from Nepal through India, finally feeding Ganga. However, from the Mahabharata’s accounts on this river, it could not be Gandaki but some other river flowing through Gandaki and Sarayu. Amarasinha of Amara Kosha asserts Sadanira to be a synonym of Karatoya River, flowing through the north of Bengal. Anyway, Sadanira means ‘abounding in water’, which can be applied to any river that is full of abundant water. The myth also indicates that the area across the river was swampy and inhabitable.


Thus, the theory of the invasionist scholars of those times from this myth had considered Aryan expansion from west to the east, occupying the lands and regions towards Gandaki River of Bihar (or Bengal), is not tenable. The river Sarasvati mentioned here should not be confused with a mythical Sarasvati river, but it was the river of the same name still flowing in southern Afghanistan. Had it been a victorious march, as some scholars suggest, towards Sadanira that located in Gangetic region, they needed not to reside in the inhabitable area because those regions were already populated as it is evidenced by the Archaeological findings. 

Videgh Mathava and his companions might have deserted their original homeland to find new habitat because of the constant struggles with Zoroastrian religion or there might be the political reasons. We get many instances of such struggles in the Vedic literature, recorded in the form of the myths, where Vedics were defeated many a times. Videgh Mathava and his companions abandoned their original habitat and crossing Hindukush entered north-eastern parts of the India to find a place to seek the refuge. They found such place near a river to which they named Sadanira and on its banks, in marshy and swampy region, they made their first settlement. This must have been the north-west part, Sindh, of India as is evidenced by supportive proofs.

Here we get many historical as well as mythological proofs that the tribe Shudra was also located at north-western part of India. Alexanders historian Diodoros, who accompanied Alexander in his expedition to India,  notes of a tribe named “Sodrai” (Greek corrupt form of the Shudra) which resided in Sindh region. Alexander seems to have built a city naming after himself, Alexandria, on the banks of a river. (The Invasion of India by Alexander the Great-As described by Arrian, Q Curtis, Diodoros, Plutarch and Justin, edited by J. W. Mcrindle, page 354) Ram Saran Sharma confirms that “There is no doubt that Sudra existed as a tribe in the fourth century BC.” (Sudras in Ancient India: A Social History of the Lower Order Down to Circa A.D. 600 by RS Sharma).

Mahabharata records that a Shudra tribe along with Abhira tribe from north-west participated the great war. (Mahabharata 6-10.65) Also, the same Shudra tribe finds independent mention in a list of peoples conquered by Nakula during his victorious march before the coronation of Yudhisthira. Gian Chand Chauhan states, “The plethora of references to the term Sudras along with the Abhiras show that the Sudras was an old tribe flourishing at the time of the Great War in the Sapta-Sindhava region.” (Some Aspects of Early Indian Society, by Gian Chand Chauhan, page 54) 

Now it should be clear that the Shudra was a tribe. It was located in the north-west regions of the country and their immediate neighbours and alleys were Abhiras. Also, it should make clear that the Shudra was never a class but a tribe that dwelt in India along with several tribes like Surasenas, Sibis, Nishads, Panchals, Kurus and so on. 

The Shudra tribe, being inhabited in north-west part of India,  in Sindh region, in all probabilities, these were the people Vedics came across first on friendly terms and decided to live within their territory. 

We know from the Rig Veda that the Vedic people’s known geography was limited. Earlier they were aware of the major river Indus and few western tributaries, but their knowledge of the vast regions and the people beyond Indus was limited and was of the hearsay sort. It seems that, when they entered Indus region, they came across the region they decided to settle was within the territory occupied by the Shudras, completely unknown to them before, hence, the term Shudra appears nowhere in rest of the Rig Veda. 

How Shudras accommodated the Vedics in their territory is a matter of speculation. However, the refugees could not have afforded to be hostile with the hosting countrymen. The number of the Vedics those found refuge here could not be much in number. Had they waged war and acquired their territory they needed not to reside in the marshy and swampy land. There is no mention of any war between Shudras and Vedics in any of the Vedic literature, so, the Shudras might have accommodated them without any hassle. 

Here, let us conclude that the handful of the Vedics came to India and found refuge in the territories of the Shudra tribe. Looking at their limited knowledge of the geography, in sheer ignorance, they addressed all those beyond the region of Shudras with the same term though later they later came to know of many tribes or jana those were located elsewhere as well with independent identities. (Hindustan name too emerged from the River name Sindhu, as foreigners initially didn’t know the lands beyond that river. The name given to the limited geographical area became name of the entire subcontinent.) 

Here, we come to the solution of our main issue as to why the term Rajanya instead of Kshatriya and why Shudra came to be an important part of the society. The process can be shown as follows. 

1.     Being small in number, residing in a separate village or two, a settlement, where they lived on the mercy or friendship of the Shudras those resided around in their independent settlements.

2.     Whatever portions of the Rig Veda and other literature they had brought with them were rearranged, classified and then the later additions started in the same land. 

3.     Purushasukta clearly indicates, from its language and mention of the seasons, that this composition was made when they had set foot in India, as Max Muller suggests, it is entirely modern in its character and diction. (‘A History of Ancient Sanskrit Literature’, by F. Max Muller, Pub.: Williams and Norgate, , 1859, p. 557)

4.     In the Purushsukta, Rajanya appears in the second rank because in all probabilities, besides priests, Rajanyas were larger in the number those had joined this expedition. The Kshatras were completely absent or very meagre in number, hence there was no need to assign them any position in the social order.

5.     Vedics gave Shudras the fourth place, not to demean them, but to make a cosmic social order without whose mention it would be incomplete, though they knew very well that these people are different, racially as well as by religious faith. Also, they didn;t know other people (tribes) for lack of their limited contact and were completely at mercy of the Shudra tribal people. 

Purushasukta indicates that though the Shudras are mentioned as a part of the cosmic society, they were not at all the part of the Vedic society. This is evident from the verse 

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत 

 where it has made very clear that “The Brahmana was his [God’s] mouth, of both his arms was the Rajanya made. His thighs became the Vaishya, from his feet the Shudra was produced.” The feet didn’t become the Shudra, because the composer of the hymn knew very well that the Shudras were not part of the Vedic community, though an important society. The distinction was very clear to them and skillfully composed the verse.  

6.     The Yajurveda declares that “शूद्रार्यावसृज्येताम”  (Shudra and Arya were created.) [Yajurveda 14/30] Here also there is clear distinction between Arya (Vedic) and Shudra. Here we do not find any contemptuous view about the Shudras. The only probable reason is at the time of composing these hymns too, Vedics were on good terms with the entire Shudra tribe.

7.     In fact, it does not appear that the purpose of the Purushasukta was to make permanent stratification of the social order. Even the term “varna” does not appear in this hymn. The hymn just meant to show how a society came to an existence without assigning a rank to any. It is a fact that the same verse was used to stratify the Vedic social order in later times but originally it was not intended. Had it been the case the Vedics wouldn't have mentioned Shudras at all because they were not part of the Vedic society. In fact, they were foreigners to them. 

8.     The Vedics, for they were few in number, must have in need of the servants and maids to assist them in farming, cattle tending and household work. They naturally had to hire such people in need from the surrounding Shudra community. From Vedic literature, it appears, the Vedics in India too preferred to delve in the villages. They avoided cities. The menial force they hired too must have been living in the separate settlements, besides the Vedic Villages, as was the old practice in India. 

9.     Manusmruti, as mentioned in the last chapters, mentions of the Shudra kings and their domains. Aitareya Brahmana mentions of the Shudra kings those ruled beyond Vindhya mountain. (AB 7.13-18) They termed other people also Shudra for their lack of knowledge of the lands and people of the country in the early times. However, Mahabharata mentions of the Shudra tribe together with Abhiras and also the numerous tribes those dwelt in the country. This would mean that by the time of early Manusmriti, the Vedics considered all other tribes as Shudras. By the time of Mahabharata, Vedics could make a distinction between other tribal or jana names and Shudra tribe.

10.                         During this vast span of the time, the term Rajanya was gradually dropped because the original Rajanyas those had walked with the entrants lost their entity and purpose in the course of the time. The Kshatriya emerged as the second ranking class, though it had no Vedic sanction. The Kshatriyas, it clearly seems, were converts to the Vedic faith or it became an epithet to address warriors of the local populace in later times. To them, Vedics did not assign the Rajanya rank. They kept it deliberately vacant as the ruling class here belonged to the different faiths and customs. It is quite possible that some Kings of those times could have converted to the Vedic faith and were happy with the assigned title.

11.                        From Shudra’s tribal kingdom, Vedic spread to promote their religion, gained royal patronage of the Kurus and Panchals to begin with and converted some to their fold. (See “The Rigveda, trans. By Griffith, preface.) The first recension of the Manusmriti seems to have been composed in Kuru-Panchal region to which they named “Aryavarta”.  By this time, rajanya had lost all the significance and Kshatriya became a synonym of valour and the authority.

12.                        The Vedics, till Brahmana era, and new recruits to the Brahmin fold, continued with the same lifestyle, they preferred villages and took services from the poor folks of the surrounding regions. They, it clearly seems, habitually continued the practice of calling them Shudra. 

13.                         By this time, with the addition of the new recruits, the number of the Vedics and their needs had grown. To meet them they naturally required more serving staff, which was met with the gifts of the slaves or hired workmen. They resided in the Vedic villages, though in independent colonies.    

14.                        As Vi. Ka. Rajvade (Preface, Radhamadhavavilasachampu) states, because of the close contacts with the menial class, the cross illicit relations too started creating social problems in the Vedic order. In the beginning, they accommodated the offsprings in their fold, assigned them some castes, but later on, it was prohibited for it created the chaotic condition in Vedic society. They started enforcing many restrictions on them in an order to maintain the purity of their religion and social order. However, they failed in such attempts. 

15.                        Smritis are evident of this fact that all the restrictions, those sound humiliating and cruel sometimes, were meant for the class that was employed (or the people gifted by the patrons) in their service. Except in Sindh region, there never was any other Shudra tribe. Though Vedic habitually addressed their servants as Shudras, it wasn’t and couldn’t be the case. People from other tribes too must have joined their services or people from any tribe could have been gifted to them by the patrons, to all for sake of the convenience, collectively, they called Shudras. The fact was always otherwise and is evident from the Vedic scriptures too! 

16.                        The Vedics assigned Kshatriya and the Vaishya status to those who were indigenous warriors or trading/farming people, who had officially entered in their fold. Those all, who had not embraced Vedic faith, were Shudras in their eyes. By this time it seems Shudra had become a derogatory term to them to use against those all who despised or avoided their religion. We can understand how this could have happened. The Shudras (their working class that included people from many tribes) daily association had caused tremendous harm to their social structure and hence had became despicable and yet unavoidable!

17.                          It seems from the Manusmriti, some Vedics conducted sacrifices for the Shudras (non-vedic tribes/janas) and received the fees. Such Vedics were too were avoided by the Vedics who thought they were loyal to the tradition. Calling such host who performed sacrifice for his benefit too, was despised with addressing him with the term Shudra. 

18.                        The so-called Shudras, though not belonging to the Shudra tribe at all, enjoyed their titles and traditional ways of the life with the faiths they had nourished from ages. It were Vedics who termed all those who were non-Vedics, hostile to the Vedic religion as Shudras. They offered their respects to only those who were sympathetic towards their religion but had not embraced their faith. Stories enumerated by Mahabharata of Vena, Nahusha etc. tells us the fact that they were not ready to accept Vedic faith and hence were killed by the Vedic Brahmins. These may be fabricated stories, created in an order to establish their superiority, but they suggest their hostilities towards the kings too, who did not accept or patronised their religion. To even Gautam Buddha, Vedic tradition calls “Vratya Kshatriya”, a kshatriya who has not undergone any Vedic ritualistic custom. 

19.                        The term Kshatriya was offered to only those, who either had become Vedic or patronised their religion. This way, we can find neither Solar nor Lunar race was Kshatriya in origin. Either the title Kshatriya was used for them suo- motto, to please them or to those who had converted to their religion. Whatsoever the case may be, we find several stories of Kshatriya-Brahmina rivalries because, the new recruits to that fold, especially kings, desired upper hand in the socio-religious order. The Brihadaranyaka Upanishada goes to the extent by declaring the Kshatriya born first and hence superior over Brahmin. It declares that the Brahmina should take lower seat in the Rajasuya sacrifice. (BU 1.4) 

From above, it will be clear that how Rajanya finds place in the Purushsukta because then there didn’t exist any Kshatriya in early Vedic community which travelled to India. They had rajanyas and a Rajan (in form of the Videgh Mathav), hence rajanya became a part of the divine body. They made the Shudras a part of the social order but not considered them as the part of the Vedic order, because they were not Vedics, but the Vedics depended on their mercy and assistance they tendered for their survival. It is very much possible that the Vedics lived in the Shudra kingdom for 4-5 generations to reorganize themselves before they marched out in the eastern regions to spread their faith. 

They applied the term Kshatriya, a rare term used in Rig Veda, to the new converts (or patrons) hailing from the royal families and warriors  and glorified the term so much so that even today Indian populace is crazy about it, though the term was unimportant to the early Vedics for the term had no place in the divine order that was proclaimed by much-hyped Rig Veda. 


As we have seen, it should not be forgotten that the term Kshatriya is not equivalent to Rajanya at all. Both were distinct classes in the original Vedic society when located at their original homeland. The Shudra were never meant as varna in the Purusha Sukta because it was mere a tribe among which the Vedics had to live. Hence, the term Shudra should be dropped while writing social history of India. Mixing the term with other tribal or jana identities will not yield any satisfactory analysis. The journey of the Vedic religion to India has to be closely analysed to know the facts, which was avoided or neglected by the earlier scholars. Unless the entry of the Vedicism in India and its methodological spread is understood, the riddles of our present social structure, which is largely based on the self-nourished myths and sheer misunderstandings, cannot be solved. We shall discuss in the next chapter why the Kshatriya (and Vaishya) class came to be eliminated in the later course of the time.   

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 02:47 PM

रणजित पराडकर Ranjeet Paradkar (....रसप....)

थरार (वजा) तर्क (बरोबर) फोर्स-२ (Movie Review - Force -2)

'तो येतो, एकेकाला बदडतो किंवा ठोकतो आणि जिंकतो', हे एकमेव सूत्र 'फोर्स-२' पहिल्यापासून शेवटपर्यंत पाळतो. मग तो त्याच्या एन्ट्रीचा टिपिकल फिल्मी प्रसंग असो की सिनेमाच्या शेवटची एक नॉन-फिल्मी नोट असो. अर्थात तो हे सगळं करू शकतो, ह्याविषयी बघणाऱ्याला तिळमात्र शंका वाटत नाही. घायल, घातक वगैरे राजकुमार संतोषीच्या सिनेमांत सनी देओल जेव्हा एका हाताने ६-७ आणि दुसऱ्या हाताने ६-७ लोकांना एकटाच झुलवताना

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at November 18, 2016 08:15 AM

November 17, 2016

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Cranberry Tart

I set out to make a Vegan Cranberry Tart that is simple, requires just a bare minimum of ingredients, and tastes absolutely fantastic. The recipe I have for you today checks all those boxes, and more. Jay and Desi love cranberries in any flavor or form, so while they are available for a few happy weeks...

Read More »

The post Vegan Cranberry Tart appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at November 17, 2016 04:30 PM

डीडीच्या दुनियेत

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

*जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणार्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत पुरस्कार,

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 17, 2016 03:40 AM

फाडून टाक नोटा

फाडून टाक नोटा,जाळून टाक नोटा ; खातील त्या तुला रे,खाऊन टाक नोटा. - अपुले पिढ्यापिढ्यांचे पोटात पाप घेते ; गंगेमधे वहात्या बुडवून टाक नोटा. - रांगेमधे उभे कर तू कामगार सतरा, फेकून चार पैसे बदलून टाक नोटा. - मनिप्लॅन्ट पोसण्याला होईल खत सकस ते- मातीत खोलवर तू गाडून टाक नोटा. - सोन्यात गुंतवा की डॉलर करा खरेदी ; करतील तोंड काळे, लपवून टाक नोटा.

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 17, 2016 03:35 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ६)

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग ६)

सुम्याच्या उतारवयातल्या आठवणी

सुम्या आणि तिच्या नवर्‍याला कोकणात रहायला येऊन बराच काळ निघून गेला.सुरवाती सुरवातीला गुरूनाथ आपल्या घरात एकटाच खाणावळीतून डबा आणून जेवायचा.खरं म्हणजे सुम्याने त्याला आल्या आल्या सांगीतलं होतं की तू आमच्या बरोबरोबर जेव म्हणून.पण गुरूनाथला ते अवघड वाटायचं.
नंतर गुरूनाथ एकदा आजारी पडला.सहाजीकच सुम्या आणि तिचा नवरा त्याची देखभाल करायचे.करता करता त्यालाही कळून चुकलं की,बरं झाल्यावर आपण आपला एकट्याचा डाबा आणून जेवणं तेव्हडं योग्य दिसणार नाही.

तेव्हा तो त्यांना म्हणाला,आपल्या तिघांचं जेवण आपण खाणावळीतूनच आणूया.नाहीतरी सुम्याला ह्या वयात दोघांसाठी तरी जेवण करण्याची मेहनत कशासाठी.त्याचा विचार त्या दोघांना पटला.कधीतरी सणावारा दिवशी म्हणून सुम्या खास डिश घरी करायची.बाकी रोजचे व्यवहार चालू रहायचे.सकाळी उठल्यावर आंघोळ करून झाल्यावर गुरूनाथ सोनचाफ्याची फुलं,फुलाची परडीत घालून, त्यांना नेऊन द्यायचा.काही फुलं आपल्या आईवडीलांच्या फोटोला वहायचा.
त्यांच्या खास द्विवशी फुलांचा हार करून त्यांच्या फोटोला वहायचा.

सुम्याच्या मुलीचा मुंबईहून अधून मधून फोन यायचा.त्यांची खूशाली विचारली जायची.गुरूकाकाबद्दल चौकशी करायला ती चुकायची नाही.त्यांचा सर्वांचा बराच घरोबा जमला होता.असं हे सर्व चाललं होतं.

बरेच वेळा सुम्याचा नवरा आपल्या प्रकृतीबद्दल कुरकुर करायचा.त्यांचे दोन्ही पाय सुजायचे.मुंबईला जाऊन एकदा त्यांची सर्व प्रकृती चेक-अप करून घ्यावी असा सुम्याने आपल्या नवर्‍याजवळ प्रस्ताव मांडला.त्या दोघांनी गुरूनाथचा सल्ला घेतला.तो ही त्यांच्या विचाराशी सहमत झाला.सुम्याने आपल्या मुलीला कळवलं.तिने मुंबईला ताबडतोब यायची सुचना केली.

वडीलांच्या प्रकृतीची तपासणी करून डॉकटरनी सांगीतलं की त्यांना सीव्हीअर डायबीटीस आहे.तो जर त्यांनी कंट्रोल केला नाही तर त्यांच्या प्रकृतीला निश्चीतच त्रास होईल.तो कंट्रोलमधे ठेवण्यासाठी त्यांनी औषध लिहून दिलीच त्याशिवाय त्याला पथ्य पाळायला सांगीतलं.

सुम्याची मुलगी आपल्या आईवडीलांना म्हणाली की हे ओल्ड-मिडील-एजचे प्रॉबलेम आहेत.प्रकृतीसाठी नेहमी सादर राहिले पाहिजे.तसं आम्ही करूं असं कबूल करून ती दोघं परत कोकणात रहायला गेली. सुरवातीला वडील आपल्या प्रकृतीची शिस्तीने काळजी घ्यायचे.नंतर पुन्हा कधीतरी त्यांना त्रास व्हायला लागला.मुलीला परत आपल्यापासून त्रास नको म्हणून मुंबईला पुन्हा जायचा विचार त्यांनी टाळला आणि अंगावर काढलं.खरं तर मुलीने त्यांचा त्रास होतं असं कधीही भासवून दिलं नव्हतं.
शेवटी व्हायचं तेच झालं.
त्यांना पायाच्या सुजेमुळे चालायला कठीण व्हायला लागलं.

मुलगी रागवेल म्हणून तिला वेळीच कळवायचं त्यांनी टाळलं.सुम्याने नवर्‍र्‍याची खूप सेवा केली. गुरूनाथसुद्धा औषधं वगैरे वेळेवर घेऊन यायचा.पण काही उपयोग झाला नाही.एकदा त्याच्या शरीरात साखर खूप वाढली.तो भोवळ येऊन पडला.डॉकटर बोलवे पर्यंत तो गेला.

कामाच्या धांदलीत सुम्याच्या मुलीचं आईवडीलांची कसून चौकशी करण्यात दुर्लक्ष झालं.सर्व ठीक असणार अशा समजूतीत ती राहिली.पण ज्यावेळी वडीलांच्या दु:खद निधनाचा फोन तिला आला,तेव्हा तिला खरोखरच धक्का बसला.ती आहे तशीच कोकणात आली.आईला पाहून तिला सहाजीकच खूप दु:ख झालं.थोडे दिवस तिला गुरूकाकांच्या देखरेखेखाली ठेवून मुलीने परत कोकणात येऊन आईला मुंबईला घेऊन जाण्याचा विचार केला.

त्याप्रमाणे ती एकदिवस मुंबईहून कोकणात येऊन आईला घेऊन गेली.गुरूनाथ इकडे कोकणात एकटा पडला.सुम्याचा मुंबईला नातवाईच्या संगतीत राहून वेळ कसा जात होता कळत नव्हतं.नवर्‍याची मधूनमधून आठवण येत असायची.नवर्‍याचे शब्द तिला आठवायचे.आयुष्य म्हणजे योगायोग.उद्या काय होईल हे कुणालाच ठाऊक नसतं.सुम्याच्या मुलीचा कंपनीच्या कामात पुरा वेळ जायचा.आपली आई आपल्या सहवासात आहे हे पाहून तिला बरं वाटायचं.

एक वर्ष उलटून गेल्यावर सुम्याला मुंबईचा कंटाळा यायला लागला.कोकणातल्या घराची तिला आठवण यायची.गुरूनाथ एकटाच असतो याचही तिला बरं वाटत नसायचं.
नवर्‍याचे शेवटचे दिवस जिथे गेले तिथेच आपण जावं. आपलं ही तिकडेच बरंवाईट व्हावं असं तिला वरचेवर वाटायचं.

एकदा सुम्याने आपल्या मुलीकडे कोकणात जाण्याचा विषय काढला.वर्षभर राहून कंटाळली असेल तेव्हा आईने कोकणात थोडा बदल म्हणून जावं.गुरूकाका तिकडे असल्याने तिला आईची तेव्हडी काळजी करायला नको असंही वाटायचं.थोड्या दिवसाठी जाणार असशील तर मी तुला कोकणात सोडून येते ह्या बोलीवर सुम्याला तिची मुलगी घेऊन गेली.सध्यातर जाऊया थोड्या दिवसासाठी,पुढचं मग बघुया ह्या विचाराने सुम्या कोकणात गेली.

गुरूनाथला नक्कीच खूप आनंद झाला.तिच्या देखभालासाठी सुम्याच्या मुलीने एक बाई ठेवली होती. गुरूनाथने खाणावळीतून जेवणाची सोय केली होती.कोकणाच्या वातावरणात सुम्याचा वेळ मजेत जात होता.तिच्या मुलीचा नियमीत फोन यायचा.तिची चौकशी व्हायची.वडीलांच्यावेळेला आपल्याकडून चौकशीला हयगय झाली हे लक्षात ठेऊन ती आपल्या आईची आणि गुरूकाकाची अगदी नियमीत चौकशी करीत असायची.

गुरूनाथ आपल्या फार्मसीच्या कामात दिवसा दंग असायचा.संध्याकाळी आल्यावर सुम्याकडे जाऊन गप्पा गोष्टीत वेळ घालवायचा.जुन्या लहानपणाच्या आठवणी काढीत असायचे,नंतर शिक्षणासाठी दोघंही दुसर्‍या शहरात गेली होती त्यावेळच्या आयुष्याचा आठवणी काढीत असायचे.सुम्याचं लग्न झाल्यावर,गुरूनाथ आपल्या एकट्या आयुष्यातल्या दिवसांची आठवणी सांगून,गप्पा मारून दोघंही वेळ घालवीत असत.

म्हातारपणाची चाहूल लागू लागल्यानंतर दोघही एकमेकांच्या प्रकृतीची काळजी घेत असत.सुम्याची मुलगी मधून कधीतरी कोकणात येऊन त्यांना कंपनी देत असे. तिलाही कोकणात आल्या दिवसात कामावरून विसावा म्हणून मिळणारी व्हेकेशन मिळते असं वाटायचं.तिच्या मुलालाही कोकण खूप आवडायचं.जास्त करून तो पावसाळ्यात यायचं पसंत करायचा.कोकणातला पाऊस कुणाला आवडणार नाही?

एकदा पावसाला सुरवात झाली की सर्व आसमंत हिरवं गार व्ह्यायचं.हवा अगदी थंड व्हायची.सुम्याच्या मुलीला आणि तिच्या मुलाला पावसात येणारे खाडीतले मासे खूप आवडायचे.आई आणि तो गुरूकाकाबरोबर बंदरावर जाऊन रापणी किनार्‍याला लागल्यावर होड्यातून येणारे फडफडणारे मासे विकत घ्यायचे.गुंजले,सुळे,शेतकं,काळूद्रं
असे पावसातले किंवा खाडीत मिळणारे मासे आणून दिल्यावर सुम्या त्याचे छान पदार्थ करायची. तिखलं,सुकं,तळलेले मासे असे प्रकार खाऊन तिची मुलगी आणि नातू खूप सुखायचे.कधी कधी वेळ मिळाल्यावर सुम्याचा जावईसुद्धा कोकणात येऊन त्यांना कंपनी द्यायचा.मुंबईत पावसात धंदा तसा मंदच असायचा.त्या स्लॅक-पिरयडमधे ही सर्व मंडळी कोकणात येऊन रहायची.आणि नंतर मुंबईला परत यायचे.दिवसामागून दिवस जात होते.

कोणच घरी नसल्यावर सुम्याला एकटं एकटं घर खायला यायचं.अशावेळी ती घराच्यामागच्या परसात जाऊन बसायची आणि लहानपणाची आठवणी काढायची एकदा तिला नवर्‍याची खूपच आठवण आली. नेहमीच्या रिवाजात ती आपल्या मनात गुणगूणली,

प्रीति करूनी विसरलास प्रीतिची रीति
जशी अनुरति करिती पंतग अन ज्योती
आता फक्त माझे उदव्हस्त उपवन राहिले
अंतरातले मनोरथ अंतरातच सामावले
सांगशील का ते दिवस कुठे गेले?

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at November 17, 2016 02:34 AM

November 16, 2016

रणजित पराडकर Ranjeet Paradkar (....रसप....)

मराठी कविताविश्वातलं एक लक्षणीय नाव - संतोष वाटपाडे

रविबिंब सरकले खाली अवनीवर संध्या आली कुंकुम भाळावर छोटे नववस्त्र तनावर ल्याली रांगोळी पाण्यावरही किरणांची अवचित झाली  क्षितिजावर लुकलुकणारी फुलवात कुणाची आहे... ही बाग कुणाची आहे ? ह्या प्रश्नाचं उत्तर मला केशवसुतांच्या कवितेत सापडतं. 'देवाचे दिधले असे जग तये आम्हांस खेळावया!' ही बाग कवीची आहे ! ह्या कवितेत कवी संतोष वाटपाडे​ प्रत्येक कडव्यात दिवसाचे विविध प्रहर रंगवत नेतात आणि सगळ्यात शेवटी -

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at November 16, 2016 10:08 AM

my first blog आणि नवीन लेखन

November 15, 2016

देवा तुझ्या द्वारी आलो

चलन बदलीचा परिणाम - पंचांग

तर या चलन बदलीचा परिणाम जोतिषांना आधी का  सांगता आला नाही असा प्रश्न उपस्थित करून अनेक जण  या सगळ्याला जोतिषच  कारणीभूत आहेत  असे परस्पर ठरवू लागले आहेत. यापूर्वी WHATSAPP वर मी माझे विचार  दिले होते  ते परत इथे देत आहे

१) जोतिषी हा माणूस आहे देव नाही
२)  त्याला सर्व गोष्टी समजल्या असत्या तर लोकांनी जोतिषाला देवाच्या ठिकाणी पुजले असते  ( पण देवांनी  तसे होऊ दिलेले नाही
३) सबब  त्याला ही मर्यादा आहेत
४) जोतिषाचे मुख्य  काम जो कोणी अडचणीत असेल आणि ती  व्यक्ती जर जोतिषाकडे आपणहून गेली तरच शास्त्रानुसार  आणि स्वतः:च्या  ज्ञानानुसार मार्गदर्शन करणे

( इथे एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे जातक आपल्या प्रारब्द्द नुसारच  योग्य जोतिषांकडे  जातो )

५) परीक्षा घेण्याच्या दृष्टीने कुणी जोतिषाकडे आले तर खोटा प्रश्न विचारणा-या ला बरोबर इतर मिळत नाही

असो

आता चालू संवत्सरातील दोन पंचांग पाहू

१) दाते पंचाग














२) कालनिर्णय : -









 सध्या अचानक  पंचांग   वाचायला लोकांनी  सुरु केले आहे.  यानिमित्याने जर का ही परंपरा पुढे चालू राहिली तर चागंलेच आहे म्हणा


For blog article on whatsapp contact on 9819830770

by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at November 15, 2016 10:11 AM

my first blog आणि नवीन लेखन

अच्युतराव आपटे --स्मरणिकेसाठी (२०००)

26.2.2000
अच्युतराव

अच्युतराव आपटे गेल्याची बातमी आली ती मनाला चटका लावतच. पुण्याहून मिस्टरांनी फोन करुन सांगितल- वाईट बातमी आहे- तेंव्हा मनात पहिली शंका हीच आली. त्यांची प्रकृति अगदी हळू हळू खालावत होती. तरीही मन व चिंतनपर बुद्धि शेवटपर्यंत खंबीर होते- म्हणूनच ऐवढ्या लवकर ते जातील अस वाटल नव्हत.
अच्युतरावांचा आणि माझा परिचय गेल्या पंचवीस वर्षांचा होता. वयाने व मानानेही ते खूप मोठे होते. तरी पण त्यांना काका वगैरेम्हटलेल आवडत नसाव. कधीही अचानक येई- “मी अच्युतराव आपटे बोलतोय्.”त्यामुळे मनात तोच संदर्भ ठसला.

A


खरे तर अच्युतराव हे माझ्या वडिलांचे सहपाठी. मला हे आधी माहीत नव्हते. ते त्यांनीच सांगितले. पुढे माझे वडील पुण्याला आल्यावर त्यांच्या गाठीभेटी घडत.पण मला नेहमीच त्यांनी एक स्वतंत्र व्यक्ति म्हणू वागवले.




माझा व त्यांचा परिचय मी पुण्याला सर्वप्रथम पोस्टिंगवर प्रोबेशनरी असिस्टंट कलेक्टर म्हणून आले तेंव्हाचा. शैक्षणिक सुधारणा व्हाव्यात- मुलांना अगदी सुरुवातीपासून कौशल्य शिक्षण- स्किल एज्युकेशन यावे. वगैरे पुष्कळ विचार तेंव्हापासून मनात येत होते.
ते सर्व सुमारे वीस-पंचवीस पानं लिहून काढले होते- पण पुढे कांय?त्यावेळी हवेली प्रांत अधिकारी श्री खानविलकर यांनी दोन
व्यक्तींबरोबर गाठ घालून दिली- एक खानापूरचे गोपाळराव मोडक व दुसरे अच्युतराव. दोघांचा शिक्षणक्षेत्रात मोठा अधिकार आणि काम करण्याची पद्धत निराळी.
अच्युतरावांबरोबर पहिल्या भेटीतच लक्षांत आल की ते कामाला वाहून घेणा-यांपैकी आहेत. विद्यार्थी सहायक समितीचे काम एवढेच मर्यादित काम त्यांच्या स्वभावात बसणारे नव्हते. जात असूनही ते खडकवासला येथील CWPRS च्या कार्यालयात उच्च पदावर नोकरी करीत होते.तिथून उरलेला सबंध वेळ त्याहून जास्त कामाचा असायचा. विद्यार्थी सहायक समितीचे काम, Beyond friendship आणि मैत्रीच्या पलीकडे या त्रैमासिकाचे काम, शिक्षण क्षेत्रातील असंख्य परिचितांचे काम. कुणीही आपले काम घेऊन त्यांच्याकडे गेले की त्यांना ते आपलेच काम वाटत असे आणि त्यांत तितकेच लक्ष घालून काम पूर्ण व्हावे याचा ते प्रयत्न करीत.
शिक्षणाबाबतचे माझे विचार वाचल्यावर त्यांनी मनावर घेऊन एक बैठक घडवून आणली. या बैठकीसाठी सर्व तयारी त्यांनीच केली. माझ्या लेखाच्या सायक्लोस्टाइलने पंचवीस तीस प्रती काढून घेतल्या. त्या काळात झेरॉक्स शुरू झाले नव्हते.
स्वतःच्या सहीने बैठकीची निमंत्रण पाठवली. त्या बैठकीत पुण्याचे कुलगुरू श्री दाभोळकर, श्री ए.बी शहा, निर्मलाताई पुरंदरे यांच्या सारखी शिक्षण क्षेत्रात मोठा अधिकार असलेली मंडळी होती. माझ्या सारख्या नुकतच कॉलेजजीवन संपवून नोकरीत रूजू झालेल्या छोट्या व्यक्तीसाठी त्यांनी एवढी मोठी माणस का बोलावली व ती देखील का आली?दुस-या प्रश्माच उत्तर सोप आहे- अच्युतरावांच्या शब्दाला तेंव्हा (व शेवटपर्यंत) खूप वजन होते. ते कांही नवीन विचार करू इच्छितात म्हणजे नक्कीच तो विषय महत्वाचा असेल अशी सर्वांना त्यांच्याबद्दल खात्री होती. त्या खात्रीपायीच सर्व मंडळी चर्चेला आली होती.
पण पहिल्या प्रश्नाच कांय?ते मला त्यांनीच बोळून दाखवल- सरकारी अधिकारी म्हणून नोकरीत लागलेली माणस फारसा विचार करीत नाहीत आणि सातत्याने एकाद्या विषयाचा पाठपुरावा करू शकत नाहीत. तुम्ही वयाने व अनुभवाने लहान असल्या तरी विचार करताय आणि तो कसा राबवता येईल याची काळजी बागळगताय हा महत्वाचा मुद्दा आहे- ही तुमची वृत्ति टिकून रहावी म्हणून माझा हा हातभार लावत आहे.सरकारी नोकरीत विचार करण सोडून द्यायच नाही यासाठी एकापरीने
मिळालेल ते माझच शिक्षण होत.
बैठकीच्या वेळी भरभक्कम नाश्ता, चहा याची व्यवस्था तर अच्युतरावांनी केली होतीच पण बैठकीचे वृत्तांत तयार करवून घेऊन ते सर्वांना पाठवण्याची व्यवस्थादेखील केली होती.
पुढे याच विचाराची पुढली पायरी म्हणून खानपूरच्या डॉ. मोडक यांच्या सह्याद्री विकास मंडळ या संस्थेने त्यांच्या कार्यक्षेत्रापैकी वरदाडे या गांवी दहा ते वीस वर्ष वयोगटाच्या शाळा सोडून घरी बसलेल्या मुलांसाठी व्यवसाय शिक्षणाची जोड असलेला एक शैक्षणिक कार्यक्रम हाती घ्यायचे ठरवले. त्यासाठी मी, खानोलकर व डॉ. मोडक यांच्या ब-याच बैठका झाल्या. त्याबाबत मी मधून मधून अच्युतरावांना भेटून चर्चा करीत असे. सह्याद्री विकास मंडळाच्या मार्फत शाळा सुरू करण्यांत कांही अडचणी होत्या म्हणू एक वेगळी सोसायटी काढून काम करावे असे ठरले. त्यासाठी आम्ही तिघेच कार्यकर्ते आणि आम्हीच पदाधिकारी देखील. एव्हाना मी प्रोबेशन संपवून हवेळी प्रांताचा कार्यभार घेतला होता आणि खानापूर माझ्याच कार्यक्षेत्रात होते. मात्र या उपक्रमासाठी पैशाची तरतूद करण्यासाठी माझ्या नांवाचा
आणि पदाचा वापर कुठेही करायचा नाही ही सर्वांवर एक मोठी मर्यादा होती. खानोलकर त्याच सुमारास सरकारी नोकरीचा राजीनामा देऊन बॅबकॉक हॅचरीमध्ये रुजू झाले होते. सह्याद्री विकास मंडळाकडे खेळते भांडवल कांहीच नव्हते. पैसे आणायचे कुठून?हा प्रश्न अच्युतरावांपुढे मांडल्यावर त्यांनी लगेच पाच हजार रूपये देऊन कामाला सुरुवात करा असे सांगितले. त्यामुळे बँक खात उघडल जाऊन एक रिटायर्ड शाळा मास्तरांना नेमून कामाला सुरुवात झाली. मात्र मला फिरतीमुळे आणि इतरांना इतर कारणांमुळे या शैक्षणिक कामाकडे लक्ष देता आले नाही. मनाप्रमाणे व्यवसाय शिक्षणाची गाडी पुढे सरकेना. नेमलेले शिक्षक वारंवार आधी तीन-चार वर्षांत मुलांना मॅट्रिक करुन घेण किती महत्वाच आहे आणि ते झाल्याशिवाय व्यवसाय शिक्षण सुरू करण किती चुकीच आहे ते सांगू लागले. या त्या कारणाने शेवटी हा उपक्रम बंद करण्याचा निर्णय आम्ही घेतला.
मग आमच्या पदरचे पैसे जमा करुन अच्युतरावांना पैसे परत करायला मी गेले. त्यांनी पैसे घेण्याचे नाकारले. तुम्ही प्रयत्न केले. त्यांत चुका झाल्या असतील. पण
प्रयत्न वाईट नव्हते. प्रयोगांत यश-अपयश येणारच असे सांगून त्यांनी पैसे न घेताच मला परत पाठवले.
या काळात मला त्यांच्याकडून व्यवस्थापनाचे धडे मिळाले अस म्हणायला हरकत नाही. त्यांच्या विषयावर फाईल्स रचून ठेवलेल्या असायच्या. त्यांचे नंबर, विषय इत्यादि त्यांना नेमके माहीत असायचे. रोजच्या रोज काम हातावेगळे करायची शिस्त होती. जनसंपर्क किंबहुना विद्वज्जन संपर्क खूप मोठा होता. आणि ‘क’ चे काम ‘ख’ कडून होऊ शकते असे वाटलेकी लगेच ‘क’ च्या वतीने ‘ख’ बरोबर संपर्क साधून कामाचा अंदाज देऊन दोघांची पुढची गाठभेट ठरवून दिली जात असे. हे करतांना क आणि ख दोघेही समोर नसले की फोनवर वेळ जायचा अच्युतरावांचा पण त्याचे त्यांना कांही वाटत नसे- काम झाले पाहिजे- चांगले काम प्राथम्याने झाले पाहिजे- हेच त्यांचे ध्येयवाक्य होते.
याच काळात येरवडा येथे SOS बालग्राम स्थापण्यासाठी तर फुलगावला विसस च्या वतीने एक बहु-उद्देशीय संस्था काढण्यासाठी जागा हवी होती ती मिळवून देण्यांत हवेली प्रांत अधिकारी म्हणून माझा थोडा हातभार लागला. विद्यार्थी सहायक समितीच्या विद्यार्थ्यांबरोबर अधून मधून चर्चेची संधी मिळावी असा मी त्यांना आग्रह केला, ती संधी पण मिळवून देत. त्या मुलांसाठी जी कमवा व शिका योजना चालते त्याबद्दल त्यांची माझी बरीच चर्चा होत असे.
विद्यार्थी सहायक समिती मधे ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी शहरात येऊन रहाणा-या विद्यार्थ्याला कमीत कमी खर्चात रहाणे, जेवण व शिक्षणासाठी शांत वातावरण मिळाव हा संस्थेचा उद्देश यासाठी देणग्या गोळा करून मुलांचा व संस्थेचा खर्च भागवायचा- त्यासाठी विद्यार्थ्यांना फारशी तोशीच लागू द्यायची नाही ही मनोवृत्ति. दशकांत सुरु झालेली ही संस्थामी सत्तराच्या दशकांत पहात होते, आणि तिथून पुढे ऐंशी, नव्वदाचा दशकातही पहात असतांना खु्द्द अच्युतरावांच्या कार्यप्रणालीत कसा फरक पडत गेला ते देखील पहायला मिळाले. विद्यार्थिनींसाठी वेगळे होस्टेल बांधले तर तिथे सोलर सिस्टम बसवून घेतली. अशा प्रकारच्या प्रत्येक कामात विचारपूर्वक आणि योजना पूर्वक काम होत असल्याचे कुणाही त्रयस्था सहज दिसून येई. शिक्षणाकडून त्यांचे विचार स्त्री-शिक्षण, स्त्रियांची प्रगति अशा विषयांकडे वळू लागलेले पण दिसत होते.
सरकारी अधिकारी नेमके कांय काम करतात, कुठल्या उद्देशाने करतात आणि ते करतांना उद्देश पूर्ण होतो कां हा त्यांच्या गप्पांमधला पहिला प्रश्न असे. माझे पोस्टिंग यशदा सारख्या प्रशिक्षण संस्थेत झाले तेंव्हा, नाशिकला डिव्हिजनल कमिशनर म्हणून झाले तेंव्हाही, व शेवटी राष्ट्रीय महिला आयोगात झाले तेंव्हाही. त्यामुळे आपण कोणतेही धोरण किंवा कार्यक्रम किंवा त्याची कार्यप्रणाली ठरवतांना, यशापयाने निकष लावतांना आपण हे का करतो. हा प्रश्न विचारण्याची सवय मलाही लागली. मुख्य म्हणजे यांतील कोणतीही गोष्ट अच्युतरावांनी वडिलकीच्या नात्याने समजावून दिली असे नसून त्यांच्या हे आपोआप शिकायला मिळाले. मला त्यांनी नेहमीच बरोबरीच्या नात्याने वागवले. अर्थात् त्यांच्या कुणाही सहका-याचे काम शासकीय कार्यालयात अडकले असेल तर ते हक्काने सांगत आणि माझ्या मुलांच्या प्रगतीबद्दल सर्वांत आधी विचारून घेत.

B

त्यांची व माझी शेवटची भेट नोव्हेंबर मधे झाली असावी. शरीर थकत चालले असूनही स्मरणशक्ति व त्याहीपेक्षा आकलन शक्ति उत्तम होती. चर्चा करणे, योजा करणे, कामे
होण्यासाठी सार्थक सूचना देणे हे त्या भेटीतही चालूच होते. पांडूरंग शास्त्रींचे जीवनदर्शन, हिंदी तांत्रिक शिक्षण, रेडियो आणि टी.व्ही चा शिक्षण प्रसारासाठी उपयोग इत्यादि त्यांचे अलीकडील विचारांचे विषय होता.

जीवनाकडे बघण्याची त्यांची वृत्ति आनंदाची, होती. आयुष्यांत पैसा मिळवावा, आपल्या कौशल्याच चीज कराव, मिळालेल्या पैशातून
सुखोपभोगासाठी चार गोष्टी खरेदी कराव्यात, चांगले गाणे, चांगले कार्यक्रम ऐकावेत इत्यादी गोष्टींना त्यांची मान्यता होती- मात्र ते फक्त नोकरीतून कमावलेल्या पैशांपुरती मात्र संस्थेसाठी भरपूर पैसे गोळा करूनही त्याचा वापर फक्त संस्थेसाठीच केला. त्या कामातून प्रसिद्धीची हाव धरली नाही. किंवा त्यासाठी कुठेही मिरवून घेतली नाही.मग एवढा जीव ओतून आपला वेळ आणि शक्ति संस्थेच्या कामासाठी का दिली याचे उत्तर त्यांनी एकदा मला सांगितले- ब्राह्मण कसा असावा, तर सतत समाजाच्या उन्नतिचा विचार करणारा, त्यासाठी स्वतःचे शरीर झिजवणारा, तीन दिवसाच्या भरण पोषणापलीकडे कांहीही संग्रह न करणारा प्रसिद्ध पराङमुक वृत्ति बाळगणारा, इत्यादी. ब्राह्मण असण्याची ही व्याख्या कुठल्या ग्रंथात आहे ते मला माहीत नाही, पण ज्यांना कुणाला ब्रह्मर्षी ही पदवी हवी असेल त्यांच्यासाठी ही व्याक्या मार्गदर्शक ठरेल.
अच्युतरावांच्या स्वभावात आणखी एक गोष्ट आढळली. ज्याच्यात जो गुण दिसेल त्याची दखल घेऊन, लगेच प्रशंसेची पावती देणे. ही पावती बहुतेक वेळा मी ऐकली आहे ती त्या त्या व्यक्तीच्या अपरोक्षच. त्यांचे वाचन भरपूर होते. त्यामुळे कुठे कांय चांगले चालले आहे त्याची नोंद व दखल घेतलेली असायची. त्यावर चर्चा करायला त्यांना आवडायचे व त्यांतील कांही गोष्टी संस्थेत करता येतील का याचा विचार ते सतत करीत.
त्यांची वृत्ति त्यागी होती असे मी म्हणणार नाही कारण नोकरीच्या पैशातून त्यांनी गृहस्थ धर्म व्यवस्थित सांभाळला. छान छौकी नसली तरी उच्च अथिरुची बाळगली. पण संस्थेचे काम मात्र संपूर्णपणे निरपेक्षबुद्धिने केले, तेही आपली कार्यक्षमता पूरेपूर पणाला लावून. अशा व्यक्तीच समाजाला टिकवून धरतात आणि पुढे नेतात यात संशय नाही. पुणे विद्यापीठाने त्यांना सन्माननीय डी. लिट् दिली पण ते अशा कितीतरी सत्कारांच्या वरच्या होते हे निःसंशय!

त्यांच्या स्मृतीला माझे शतशः प्रणाम!

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at November 15, 2016 06:31 AM

gappa

Day of the Children...


I belong to the generation that  was very much around when November 14, Children's Day was initiated. We were very much aware of the birthday of  Prime Minister Jawaharlal Nehru, I had personally met him (a subject for a separate post :-)  ) ,  and in those days, we were much in awe of folks in high places , and rarely cynical à la today.

Children's Day was celebrated in our schools and in the city. There were no Malls then , and so the organized celebrations were very organic in nature and mostly in schools.

Today,  everyone in the family is an adult, and as such , one doesn't participate much in anything "children" , unless one is invited as a judge, which is a lot of fun.

And so it is with a great sense of learning that I relate this Children's Day episode.

We have recently moved from our Institutional premises ,  having retired after 43 years, to a much smaller flat nearby. In the interests of maximizing carpet area, the place has no balconies , but plenty of windows and is very airy.  There is a certain location of a particular window, which seems to have been created as an afterthought by the builder as it intersects with a larger window of an adjoining flat , orthogonal to ours.   As a result , the location is very well protected.

I have been potting various plants around the house, and recently added an insulin plant given by a friend, to the already thriving rose and mogra plants in that window.

Soon after that , a pigeon,  which must have been clearly diabetic, decided to settle down amidst the soil of the insulin plant. It also decided to chew away and separate a flowery structure that was blooming and producing roots on one side.

I was extremely upset, and there was an ongoing battle with the pigeon ,  which I subsequently lost, but I managed to extricate the insulin plant from that pot , and re-pot it elsewhere in a different window. 

Very clearly , the pigeon, was "expecting",  eggs were seen a few days later, and the pigeon would sit over them for days on end, in a state of what might be called "wings edema";  it would look hugely puffed up, enhanced in size, and sat occupying almost the entire surface area of the pot. No amount of shooing, making noises,   waving the newspaper, flinging water etc had any effect . She would deflect the water with the skill of a Sachin, swiping a tough ball to the ropes. She would duck, shake, move, blink, but she refused to vacate.

The family , very sympathetic to the diabetic pigeon and its mothering activities, decided to let her be, and whenever we checked , she would be sitting in edemic glory over the eggs .

Children's Day arrived with a crow.  This was discovered by the non stop cawing emanating from that window sill.  The crow would be sitting , like,  two feet away on the window grill,  cawing away at the mother pigeon, and she continue to hold fort, protecting the eggs .  Very clearly, he hankered after the eggs. And very much more  clearly, she wasn't going to give him a chance.

As the only person at home while the family goes out daily about their chores outside and at work, it has fallen upon me to interfere in the crow pigeon war.  The crow's beak, thrusting through the grill looks ominous. The crow can easily squeeze through, but is aware of space limitations and is probably avoiding bloody fights. I admire the other pigeon, who remains there , come what may, sitting defiantly over her eggs.

There are future children to be protected from the avaricious crows.

I decide to side with the mother pigeon.  I fold newspapers and wave them at the crow, who ducks a few times as if he is a batsman facing my bouncers.  A few bouncers later , he flies off , and continues to caw from a distance.

I am amazed at it all.  The unusual location of the window. How no pigeon ever bothered , till I placed the Insulin plant there. The tenacity of the mother pigeon protecting her yet-to-be-born.  Perhaps a bite of the insulin plant stem, reinitialized her body energy, needed for producing an offspring. The ability of the crow to spot this random window in a hugely spaced out set of buildings. The threatening overtures by the crow towards the pigeon.

And the defiant attitude of the mother pigeon,  as she sits protectively over the eggs,  in a extra puffed plumage which appears to breathe on its own.

Unlike what happens in a biped human world, she doesn't care whether her offspring is male or female. Gender discriminatory tactics haven't yet made it into the pigeon world. Yes, gundagiri is there.  Crows and possibly other birds, trying to intimidate her and making efforts to snatch the eggs.

And I am extra  angry shooing off the crow, whenever I hear him doing his threatening caw-caw.

I decide to side with her.

It is Children's Day.   The as-yet-unborn pigeon offspring deserve a chance at life.  I let her be, but am extra alert about the crows. 

After all, no child should be hurt, and every child , male of female, must have a chance at enjoying a decent, fruitful, flying life.        



 

by Ugich Konitari (noreply@blogger.com) at November 15, 2016 05:12 AM

अब्द शब्द

२४६. पाश्शेहजाराच्या गोष्टी: २. नोट


तशी थंडी अजून जोरदार पडत नसली तरी नोव्हेबरमध्ये सकाळी सहाची वेळ म्हणजे थंडीची वेळ. नाशिककडं जाणा-या एसटी बसमधले प्रवासी खिडक्या बंद करून बसले होते आणि बरेचसे झोपेत होते.

सोमवार सकाळची बस म्हणजे दोन दिवस पुण्यात येऊन परत जाणारे कॉलेजचे विद्यार्थी, काही बँकवाले आणि कंपनीत काम करणारे काही नोकरदार लोक, काही सरकारी कर्मचारी. त्यांच्या बसायच्या जागाही ठरलेल्या.

बसचे चालक-वाहक ठरलेले त्यामुळे तसे सगळे चेह-याने एकमेकांना ओळखतात, काही नावानिशीही ओळखतात हे ते आले बघा पाटील साहेब, चल आता असं वाहक चालकाला म्हणाला त्यावरून लक्षात आलं.

पाटलांच्या मागोमाग एक म्हातारी चढली. ती चढताना पाटलांनी तिची पिशवी हातात घेतली होती, म्हणून आधी कंडक्टरला वाटलं की पाटलांची आई-मावशी-चुलती कोणीतरी असलं ती.

पण तसं काही नव्हतं. जागेवर बसायच्या आधीच म्हातारी कडोसरीचे पैसे काढत म्हणाली, नाशकाला जाती ना रं बाबा ही यष्टी? आर्दं तिकिटं दे मला.

आज्जे, जरा दमानं घे. बस तिकडं जागेवर. आलोच मी पैसे घ्यायला, कंडक्टर जरा त्रासलेल्या आवाजात म्हणाला.

शिवाजीनगर स्थानकातून बस बाहेर पडली. चालक-वाहकाच्या गप्पा रंगात आल्या होत्या. नाशिक फाट्यावर आणखी एक दोन प्रवासी चढले. बस पुढं निघाली. मग कंडक्टर तिकिटं द्यायला आला. बहुतेक प्रवाशांनी तिकिटाचे नेमके पैसे आणले होते, त्यामुळे कंडक्टर खुषीत होता.

आज्जीबाईने एक नोट पुढं केली. कंडक्टरने घेतली आणि तो चमकला.

म्हातारे, पाश्शेची नोट चालत न्हाय आता. दुसरे पैसे काढ. कंडक्टर शांतपणे म्हणाला.

म्हातारी घाबरली.चांगली नवीकोरी नोट हाये की बाबा. येकबी डाग न्हाय. न चालाया काय झालं?” ती अवसान आणत म्हणाली. सुरकुत्यांनी वीणलेल्या तिच्या चेह-यात दोन आठ्यांची भर पडली.

कालपरवा टीवी बघितला न्हाय का? मोदी साहेबांनी सांगितलं की ही पाश्शेची नोट चालणार नाही आता म्हणून. सारखं सांगतायत की समदे लोकं. कंडक्टरने तिला समजावून सांगितलं.

अरं द्येवा, आता काय करू मी? बुडलं की माजं पैसं आता, आजीबाईने जोरदार हंबरडा फोडला. म्हातारीच्या आवाजाने एसटीतले सगळे टक्क जागे झाले.

आजीबाई, बुडले नाही पैसै. बँकेत नायतर पोस्टात जावा, बदलून मिळेल. आधार कार्ड आहे ना, ते घेऊन जावा सोबत, समदे मिळतील पन्नासच्या न्हायतर वीसच्या नोटांमध्ये. लगेच मिळणार, काळजी नको. एका प्रवाशाने आजीला धीर दिला. मग काही लोक आपापसात एटीएमच्या रांगांबद्दल तक्रारवजा सुरांत बोलायला लागले. तर आणखी काही लोक त्यांना देशप्रेमाचं महत्त्व पटवून द्यायला लागले. सरकारच्या धोरणांना विरोध म्हणजे देशद्रोह नाही असा एक सौम्य आवाज त्या गजबजाटात बहुधा कुणाच्याही कानी पडला नाही.

आजीच्या आजूबाजूचे प्रवासी मात्र तिला धीर देण्याचा प्रयत्नात मग्न होते. खातं आहे का बँकेत? तिकडं भरून टाका म्हणजे फार रांगेत उभारायची पण कटकट नाही. पैशे कुटं जात नाहीत तुमचे. या पाश्शेऐवजी शंभर-पन्नास-वीसच्या नोटा वापरायच्या आता काही दिवस. आणखी एकाने सल्ला दिला.

म्हातारी सावरली. असं म्हनतायसा? बुडणार न्हाय ना पैशे? बदलून देताना कट न्हाय ना द्यावा लागणार? झ्याक हाये की मंग. पर इतका कुटाना कशापायी करतोय म्हनायचा तो मोदीबाबा?” म्हातारीच्या या प्रश्नावर सहप्रवासी हसले. मग दोन-तीन लोकांनी म्हातारीला समजावून सांगायचा प्रयत्न केला. महागाई, भ्रष्टाचार, पाकिस्तान हे तीन शब्द म्हातारीला ओळखू आले. मग म्हातारीने लोकांचं बोलणं समजल्यागत मान डोलवली. पण बरेच शब्द म्हातारीच्या डोक्यावरून गेले. पैसा काळा कुटं असतुया व्हयं या म्हातारीच्या उस्फूर्त प्रतिक्रियेवर लोक पुन्हा हसले. सगळे हसताहेत हे पाहून म्हातारीही हसायला लागली. मोदीबाबाचं भलं होवो असा तिने तोंड भरून आशीर्वादही दिला.

कुणी तुम्हाला पाश्शेहजारच्या नोटा द्यायला लागलं तर घेऊ नका बरं आज्जी, एका कॉलेजकुमाराने प्रेमळ सल्ला दिला.

म्हातारी मनापासून हसली. अरं लेकरा, मला कोण द्यायला बसलंय पैशे? काडून घ्यायला बगतेत समदे. मालक मेले माजे तवापासून सरकार मला पैशे देती दर म्हैन्याचे म्हैन्याला. समद्यांची माज्या पेन्शनीवर नजर असतीय.  देवाला जायचं म्हणून हेच लपवून ठेवलेले. हरवायला नकोत म्हणून परवाच नातवानं एक नोट करून आणली बाबा पाश्शेची. त्यो न्हाय का फटफटीवर आलता मला सोडाया, तो नातू. घे रे मास्तरा, दे तिकिट. म्हातारी मूळ पदावर आली.

कंडक्टर म्हणाला, घ्या. सगळं रामायण झाल्यावर म्हातारी विचारतेय रामाची सीता कोण ते. प्रवासी हसले.

म्हातारे, ही नोट घरी घेऊन जायची. त्या साहेबांनी सांगितली तशी पोस्टात न्हायतर बँकेत जाऊन बदलून घ्यायची. आता ती नोट आत ठेव अन् दुस-या नोटा काढ. कार्ड हाये ना? शंभर न चाळीस रूपये दे. कंडक्टर म्हणाला.

दुसरी नोट न्हाय रे लेकरा. येवढीच हाये. म्हातारी काकुळतीने म्हणाली.

काय बोलावं ते कंडक्टरला सुचेना. आजूबाजूचे प्रवासीही चपापले.

आजी, असं करू नका. मास्तरला सरकारचा हुकूम आहे. न्हाय घेता येत तेस्नी पाश्शेची नोट. शोधा जरा, सापडंल एखादी शंभराची नोट, एका प्रवाशाने समजावलं.

म्हातारीकडं खरंच दुसरी नोट नव्हती. म्हातारी रडकुंडीला आली. प्रवासीही भांबावले. एकटी म्हातारी, तिच्यासोबत कुणी नाही. तिला न धड अक्षरओळख. ना पोराचा फोन नंबर तिला माहिती. काय करायचं आता?  कुणाला काही सुचेना. सगळे गोंधळले.

तोवर चालकालाही या गोंधळाचा अंदाज आला. त्याने रस्त्याच्या कडेला गाडी थांबवली आणि तोही चर्चेत सामील झाला.

लेट हर गेट डाऊन. आय वील बी लेट फ़ॉर .... म्हणणा-या एका भपकेबाज युवकाकडे सगळ्यांनीच वळून रागाने पाहिलं. तो गप्प बसला.

घ्या हो कंडक्टर तुम्ही ही नोट. तीस डिसेंबरपर्यंत आहे की वेळ. भरून टाका बँकेत. हाय काय आन नाय काय, एकाने सल्ला दिला.

तसं नाही करता येत मला, साहेब. ड्यूटी संपली की पैसे जमा करावे लागतात. तिकडं कॅशियर घेणार नाही पाश्शेची नोट. तुम्हीच कुणीतरी घ्या ती नोट आन द्या म्हातारीला शंभराच्या नोटा. कंडक्टरने आपलं संकट दुस-यांवर ढकललं.

सगळ्यांच्या नजरा पाटील आणि जोशींकडं वळल्या. दोघंही स्टेट बँकवाले.

शेजारी-पाजारी, नातलग, ओळखीचे लोक, बायकोच्या ऑफिसमधले सहकारी, पोरांच्या मित्रांचे पालक, बहिणीच्या सासरचे लोक ... या सगळ्यांच्या पाहिजे तितक्या नोटा बदलून मिळण्याच्या अपेक्षांचं ओझं घेऊन ते मागचे पाच दिवस जगत होते. तीस डिसेंबर फार दूर होतं अजून.

पाटील जोशींच्या कानात काहीतरी कुजबुजले. जोशींनी मुकाट्याने मान हलवली.

तेवढ्यात आपण सगळे थोडीथोडी वर्गणी काढू. आजींना तिकिट काढून देऊ. चालेल का?” असं म्हणत एका कॉलेज युवतीने वीसची नोट काढली. प्रश्न वीस-पन्नासचा नव्हता, नोटांचा होता. म्हणून तातडीने बरेच प्रवासी परत झोपी गेले. तरी बघताबघता काही नोटा जमा झाल्या. आजींना उतरवा असं म्हणणा-यानेही वीस रूपये दिले. बक्कळ साडेचारशे रूपये जमा झाले.

आजी हे घ्या तिकिट आणि हे बाकीचे पैसे ठेवा वरच्या खर्चाला. ते पाश्शे ठेवून द्या आता. पाटील म्हणाले.

देवा, नारायणा, तुजी किरपा रं समदी. या समद्यांना सुखी ठेव रं बाबा, आजींनी डोळे मिटून हात जोडले.

प्रवास पुढं सुरू झाला.

आजी, त्या पाश्शेच्या नोटेचं आता काय करायचं?” उजळणीसाठी एकानं विचारलं.

परत येयाला लागतीलच की पैशे. तवा त्या मास्तरला दीन नोट, न्हायतर मोडून घीन नाशकात. माजा पैसा काय काळा नव्हं, मी काय मोदीबाबाला ही नोट देणार नाय. आजीबाई विजयी स्वरांत, ठामपणे म्हणाल्या.

सहप्रवासी एकमेकांची नजर चुकवत आणि हसू लपवत फेसबुक- व्हॉट्सऍपवर किस्सा सांगायला मोबाईलकडं वळले.

by aativas (noreply@blogger.com) at November 15, 2016 02:59 AM

November 14, 2016

Lakshmi Sharath

Varanasi photo feature – Gullies and Ghats of Varanasi

Varanasi Photo Feature – Ghats of Varanasi

“The real voyage of discovery consists not in seeking new landscapes, but in having new eyes.” said Marcel Proust.  Anyone who has been to Varnasi will tell you about life in small lanes where you can barely stand with men, cows, dogs, bikes, autos jostling with each other for space.  While Ganga forms the face of Varanasi, this is where the real town lives and breathes. So, here is a Varanasi Photo feature – showcasing vignettes in the gullies and ghats of Varanasi

Varanasi Sunrise on the Ganges

Varanasi – Sunrise on the Ganges

Death and life are two sides of the same coin in Varanasi. Faith is the lifeline of the people who head here. Hope is their salvation. There is a Moksh Bhavan where the old, the sick, the uncared and the lonely live, waiting for death. And even as death beckons people here, I see life unfolding in the city . An early morning scene at the Varanasi ghats.

Varanasi Sunrise on the Ganges

Varanasi – Sunrise on the Ganges

Watching the little rosy ball of sun emerging from the Ganges, throwing his coat of pink on her waters, I realize Varanasi is a city of contrasts. The ghats of Varanasi come alive then

Selling lamps on the Ganges

Selling lamps on the Ganges

There is a pristine silence that echoes through the river.

life on the ghats in Varanasi

Varanasi – life on the ghats

The ghats  of Varanasi are lit, the sun’s rays stroke the monuments. Music is in the air. The devout dip in the Ganges, hoping she would absolve them of their sins, while the not so devout pose for a few notes of money.The ghats of Varanasi are filled with them.

The holy and the unholy of Varanasi

The holy and the unholy of Varanasi

Death maybe a way of life here but Varanasi is different things to different people.

The Manikarnika Ghat in Varanasi where death is a way of life

The Manikarnika Ghat in Varanasi where death is a way of life

It is the holy city,the city of the unholy, the city of death, the city of salvation, the city blinding you with colours, the city crippled with dirt and dust, the city bubbling with energy, the city where life stands still, the which is timeless, the city where the old and the sick wait for time to beckon them, the city where faith is intoxicating, the city where people look for intoxicants, the city of music, the city of noise.

God in every corner of varanasi

I see a God in every corner

The Ganga Aarti is a spectacle

The Ganga Aarti is a spectacle

Chaos and silence go hand in hand. Life sometimes begins here when someone’s life ends. Even in death, the wheels are set to motion. Bodies make a beeline to the ghats. The transcience of life is permanently etched in my mind.

Shiva is omnipresent in Varanasi

Shiva is omnipresent in Varanasi

Travel is all about capturing the essence of the place by observing, absorbing and discovering  different perspectives and you can get a feel of it in the Varanasi ghats.

The holy Ganga in a jug

The holy Ganga in a jug

And all that you need sometimes is just a new pair of lens to aid you in documenting your experience in a destination.

Colours of Varanasi

Colours of Varanasi

My travel companion in Varanasi was Honor 5C, a sleek, lightweight and stylish phone with a 5.2 inch display where the colours came alive through its lens.The most important feature for a travel photographer is the design of a phone. I hate carrying anything bulky and large and it needs to fit into my pocket when I travel. The Honor 5C is perfect – lightweight and sits snugly in my pocket. The second important feature is the battery life. I have worked with several smart phones whose battery dies after I shoot a few videos and share them on instagram. This phone did not die on me, especially when I needed it the most.

Doors of Varanasi

Doors of Varanasi

And now, for the camera. It is the era of videos. In addition to the video mode, you have a PRO video mode too and a slow motion video mode as well.  And my favorite modes are the HDR and the Good Food mode and if you have time, you can try the PRO mode as well.  For the selfie generation, there is a beauty mode as well and it offers you 10 different settings within it. With a 78° wide-angle 5-element (5P) macro lens in the rear camera you get great images . The rear camera is 13 MP with F2.0 aperture and the front camera is 8MP with aperture setting of F 2.0 and 77° wide-angle lens.

Flavours of Varanasi

Flavours of Varanasi

Flavours of Varanasi

Flavours of Varanasi

I have worked with Huawei before, especially the P9 that comes with a pair of Leica lens. And I created a photofeature of Indonesia with this phone.

Read – Indonesia travel diary with Huawei P9

As a travel photographer, every street in a city speaks to me – the colours, the flavours, the energy, the emotions, the culture . And these phones are great companions to capture the spirit of any destination.

Doors of Varanasi

Doors of Varanasi

Places to visit in Varanasi

Varanasi also referred to as Banaras or Kashi is a pilgrimage destination and is synonymous with the Ganges. Over 2000 temples line the town, some of them are in the Varanasi ghats while the others are in the city. The main temples are Kashi Vishwanath Temple, the Kala Bhairava Temple, the Durga Temple, the Sankat Vimochan temple among others.

Faces of Varanasi

Faces of Varanasi

There are over 80 Varanasi ghats and each ghat tells a story. Kings of yore, saints and poets have lent their names to the ghats. Dasashawamedh Ghat is one of the oldest ghats here while Manikarnika Ghat is where the funeral rites began. There is also the Harishchandraghat as well where bodies are cremated.Walking along the ghats of Varanasi is the best way to experience the rhythm of life and death here.

Kashi Naresh is the main king of Varanasi although it is believed that Shiva founded the city. A dip in the Ganges is believed to purge you of sins while people flock here to die, hoping to get salvation from next rebirth. The Ramnagar Fort, the Benaras Hindu University are some of the must see places to visit in Varanasi.

Coloyrs of Varanasi

Colors of Varanasi

Hotels at Varanasi

Although the five star hotels are located at Cantonment, it is better if you stay near the Varanasi ghats to get a better experience of Varanasi. Assi Ghat is much quieter than the rest of the ghats and you can find hostels, Bed and Breakfasts, homestays and hotels at Varanasi here.

Best time to visit Varanasi – Dev Diwali

Winters are the best time to visit Varanasi for a traveller . The Ram Leela during Dussehra attracts a lot of tourists. But the city comes alive during Dev Deepavali or Dev Diwali that starts today on the eve of Karthik Poornima and lasts for ten days. The ghats of Varanasi are beautifully lit . There is also Ganga Mahotsav that is celebrated during October-November every year.

This post was written in partnership with Huawei, Honor 5C. All photographs are shot with this smart phone. 

The post Varanasi photo feature – Gullies and Ghats of Varanasi appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at November 14, 2016 12:30 PM

रानमोगरा

ये तू मैदानात : शेतकरी गीत

ये तू मैदानात : शेतकरी गीत 

ये तू मैदानात, ये तू मैदानात
ये तू मैदानात, पाईका ये तू मैदानात
काळ्या आईचा एल्गार
बिगूल फुंकण्या हो तय्यार
उलवून फेकू गुलाम बेड्या
जगण्या स्वातंत्र्यात
जगण्या स्वातंत्र्यात, जगण्या स्वातंत्र्यात
जगण्या स्वातंत्र्यात, पाईका ये तू मैदानात ||धृ||

गोरे गेले, काळे आले
शस्त्राचे रंगांतर झाले
काळी आई खितपत पडली
विझल्या अंधारात
विझल्या अंधारात, विझल्या अंधारात
विझल्या अंधारात तेवण्या, ये तू मैदानात
ये तू मैदानात, तेवण्या ये तू मैदानात ||१||

झोन बंदी, निर्यातबंदी
साठेबंदी, प्रदेशबंदी
आयातीचा दोर खेचतो
कंठाचा गळफास
कंठाचा गळफास, कंठाचा गळफास
कंठाचा गळफास सोडण्या, ये तू मैदानात
ये तू मैदानात, सोडण्या ये तू मैदानात ||२||

हात बांधती, पाय बांधती
डोळ्यावरती टाय बांधती
आणिक म्हणती स्पर्धा कर तू
विद्वानांची जात
विद्वानांची जात, ‘ती’ विद्वानांची जात
‘ती’ विद्वानांची जात ठेचण्या, ये तू मैदानात
ये तू मैदानात, ठेचण्या ये तू मैदानात ||३||

शेतीला गिळणार कायदे
हिरवळीला पिळणार वायदे
सुगीशिखरावर श्वापदं झाली
नांगी रोवून स्वार
नांगी रोवून स्वार, नांगी रोवून स्वार
सरावलेली नांगी चेचण्या, ये तू मैदानात
ये तू मैदानात, चेचण्या ये तू मैदानात ||४||

रणकंदनाची हाळी आली
नीजप्रहरावर पहाट झाली
दे ललकारी अभय पाईका
हाती घेत मशाल
हाती घेत मशाल, हाती घेत मशाल
मशाल हाती घेत झुंजण्या, ये तू मैदानात
ये तू मैदानात झुंजण्या, ये तू मैदानात ||५||

– गंगाधर मुटे ’ अभय’
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
हे काव्यफ़ूल युगात्म्याच्या चरणी वाहून शेतकरी संघटनेला अर्पण करून दिलेल्या वचनमुक्तीतून उतराई होण्याचा प्रयत्न.
संदर्भ >>> http://www.baliraja.com/node/986 “हतबल झाली प्रतिभा”
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~


Filed under: कविता, वाङ्मयशेती, शेतकरी गीत Tagged: कविता, वाङ्मयशेती, शेतकरी गीत, शेती आणि शेतकरी, Poems

by Gangadhar Mute at November 14, 2016 06:13 AM

नरेन्द्र प्रभू

मधुमेहाचा (Diabetes) रोगी बरा होतो?

आज जागतिक मधुमेह दिन. हा काय साजरा करण्यासारखा दिवस नाही, तर या रोगा विषयी जागरुकता निर्माण करण्यासाठी याचे आयोजन असावे. गेली दहा वर्ष मला मधुमेहाने ग्रासलेलं असून त्यावर उपाय म्हणून घेतलेली ऍलोपथीची औषधं मुंबईतले निक्ष्णात समजले जाणारे डॉक्टर नेहमीच वाढवून देत आले आहेत. रक्तातील वाढलेली साखर नियंत्रणात ठेवण्यासाठी ही औषधं घेत रहायचं. मात्र त्या रोगावर उपाय केला जात नाही. म्हणजे असं की ही

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at November 14, 2016 05:27 AM

November 13, 2016

ashishchandorkar

माघारेंद्रांचे सरकार



एखादा निर्णय घेण्यासाठी किंवा कायदा करण्यासाठी पावले उचलायची. मात्र, ‘सोशल मीडिया’ किंवा मीडियावरून त्याची खिल्ली उडविण्यात येऊ लागली किंवा त्याला जोरदार विरोध होऊ लागला, जनमानस विरोधात जाते आहे, हे ध्यानात आल्यानंतर पलटी मारायची, हे केंद्र आणि राज्य सरकारच्या बाबतीत अनेकदा दिसून आले आहे. ‘एनडीटीव्ही’ बंदी प्रकरणाच्या निमित्ताने ही गोष्ट पुन्हा एकदा दिसून आली. त्या अनुषंगाने…

 
एक हजार पुन्हा मार्केटमध्ये…

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी काळ्या पैशांवर ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ करताना पाचशे आणि एक हजार रुपयांच्या नोटा चलनातून रद्द करण्याचा निर्णय जाहीर केला आणि एका रात्रीत राबविण्याचा प्रयत्न केला. मोठ्या किंमतीच्या नोटा चलनातून हद्दपार करून काळ्या पैशाला लगाम घालण्याचा प्रयत्न मोदी सरकारचा आहे. त्यासाठी पाचशे आणि हजारच्या नोटा रद्द करण्याचा निर्णय घेण्यात आल्याचे सांगण्यात आले.

मात्र, याच भाषणात पंतप्रधानांनी पाचशे रुपयांची आणि दोन हजार रुपयांची नोट बाजारात आणण्याचे जाहीर केले. दोनच दिवसांनी सरकारने नव्या डिझाइनची एक हजार रुपयांची नोटही चलनात आणण्याचे जाहीर केले. याचा अर्थ मोदींनी भाषण केले तेव्हा एक हजार रुपयांची नोट चलनात आणण्याचे ठरले नव्हते. मग दोनच दिवसांत हा निर्णय कोणत्या जनरेट्यामुळे घेतला गेला, हे प्रश्नचिन्ह आहेच. सुरू असलेली प्रक्रिया खूप मोठी आहे. त्यामुळे या निर्णयाच्या यशापयशाबाबत आताच काहीच वक्तव्य करणे संयुक्तिक ठरणार नाही. मात्र, एक हजारची नोट पुन्हा मार्केटमध्ये आणण्याचा निर्णय दोन दिवस उशिराने जाहीर करणे हा एक प्रकारचा ‘यू टर्न’च म्हणावा लागेल.


‘एनडीटीव्ही’… एक पाऊल मागे

पठाणकोट हल्ल्याप्रकरणी ‘एनडीटीव्ही’ने केलेल्या वार्तांकनाबाबत कायदेशीर आक्षेप घेत केंद्र सरकारने ‘एनडीटीव्ही हिंदी’ या वाहिनीचे प्रसारण २४ तासांसाठी बंद करण्याचा आदेश काढला होता. केंद्र सरकारच्या माहिती आणि प्रसारण खात्याने या संदर्भातील आदेश दोन नोव्हेंबर रोजी जारी केला होता. त्यावरून देशभरात काहूर माजले. ‘एनडीटीव्ही’ने केलेले वार्तांकन चुकीचे होते की नाही, यावरून चर्चा आणि दाव्या-प्रतिदाव्यांना जोर चढला होता. कायदा मोडल्यामुळे अशा प्रकारची बंदी योग्यच आहे, असे अनेकांचे म्हणणे होते. मात्र, माध्यमांवर अशा पद्धतीची बंदी म्हणजे अघोषित आणीबाणीच अशी भूमिका माध्यमातील बहुतांश मंडळींनी घेतली. 

‘एनडीटीव्ही’ने या प्रकरणी सुप्रीम कोर्टात गाठले. सुप्रीम कोर्टाने याचिकेवर सुनावणी करण्याचे मान्यही केले. आठ नोव्हेंबर रोजी या प्रकरणी सुनावणी होती. मात्र, सुप्रीम कोर्टात याचिकेवर सुनावणी होणार असल्याचा फायदा घेत ‘एनडीटीव्ही’चे प्रणव रॉय यांनी केंद्रीय माहिती-प्रसारण मंत्री व्यंकय्या नायडू यांची भेट घेतली आणि सुप्रीम कोर्टाचा निर्णय येईपर्यंत थांबविण्याची विनंती केली. नायडू यांनी ती मान्य केली आणि एक दिवसांची बंदी प्रलंबित ठेवण्याचा निर्णय घेतला. मुळात सुप्रीम कोर्टाने या संदर्भात काहीच आदेश किंवा निर्देश दिलेले नव्हते. पण त्या आधीच सरकारने नांगी टाकली. सरकारने बंदी प्रलंबित ठेवण्याचा निर्णय घेतल्यामुळे सुप्रीम कोर्टानेही या संदर्भातील सुनावणी पाच डिसेंबरपर्यंत पुढे ढकलली.

आता व्यंकय्या नायडू आणि प्रणव रॉय यांच्यात नेमकी काय चर्चा  झाली, हे गुलदस्त्यातच आहे. रॉय यांना नाक घासत सरकारपुढे शरण आणण्यापुरतेच या बंदीचे औचित्य होते, की आणखी काही मांडवली या चर्चेदरम्यान झाली किंवा कसे, हे पुढे येण्याची शक्यता नाही. मात्र, सरकारची बोटचेपी भूमिका पुन्हा एकदा समोर आली. वादग्रस्त मुद्द्यांवर धाडसाने घेतलेले निर्णय रेटून नेण्याची हिंमत नरेंद्र मोदी यांच्या सरकारमध्ये नाही, हे अनेक निर्णयांप्रमाणेच यावेळीही दिसून आले.



पंधरा लाखांच्या भूलथापा

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी लोकसभा निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान अनेक ठिकाणी जाहीर सभांमधून असे सांगितले होते, की भाजपचे सरकार सत्तेवर आल्यानंतर परदेशातून काळा पैसा आणण्यात येईल आणि गरीब भारतीयांच्या खात्यात प्रत्येकी १५ लाख रुपये जमा करण्यात येतील. मात्र, निवडणुकीच्या दरम्यान सभांमधून आणि भाषणबाजीतून देण्यात आलेली आश्वासने कधीच मनावर घ्यायची नसतात, असे सांगत भारतीय जनता पार्टीचे अध्यक्ष अमित शहा यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे वक्तव्य म्हणजे निव्वळ भूलथापा असल्याचेच स्पष्ट केले. 

‘परदेशातून काळा पैसा आणण्यासंदर्भात नरेंद्र मोदी यांनी व्यक्त केलेल्या मताकडे फक्त उदाहरण म्हणूनच पाहिले पाहिजे. जरी काळा पैसा भारतात आला, तरी तो नागरिकांच्या खात्यात जमा होणार नाही, हे उघड आहे. असा पैसा जमा होण्याची व्यवस्था अस्तित्वात नाही, हे समजून घ्यायला पाहिजे,’ असे अमित शहा यांनी मुलाखतीदरम्यान सांगितले होते. गृहमंत्री राजनाथसिंह यांनीही त्यांची ‘री’ ओढली. ‘एकवेळ तो पैसा गरीब नागरिकांच्या योजनांसाठी वापरता येऊ शकतो. पण पैसा आला तरी तो थेट खात्यात जमा करणे शक्य नाही,’ असे राजनाथसिंह म्हणाले होते.


‘भविष्या’वर डल्ला 

भविष्य निर्वाह निधी अर्थात, ‘प्रॉव्हिडंट फंड’. गोरगरीब, मध्यमवर्गीय आणि नोकरदार वर्गाची निवृत्तीनंतर यावरच खऱ्या अर्थाने भिस्त असते. पण आयुष्यभराच्या या बचतीवरच डल्ला मारण्याचा केंद्र सरकारचा प्रयत्न होता. भविष्य निर्वाह निधीतील रक्कम काढणे हे पूर्णपणे करमुक्त होते. पण नागरिकांना पैसे काढण्याची सवल लागू नये आणि त्यांच्या भविष्यासाठी निधी सुरक्षित राहावा, अशी सबब देत विद्यमान केंद्रीय अर्थमंत्री अरुण जेटली यांनी प्रॉव्हिडंट फंडातील पैसे काढण्यावर कर लावण्याची घोषणा अर्थसंकल्पात केली. ४० टक्क्यांपेक्षा अधिक रक्कम काढण्यावर कर लावण्याचा प्रस्ताव त्यामध्ये होता. 

देशभरात त्यावर जोरदार प्रतिक्रिया उमटल्या. विरोधी पक्षांसह भारतीय जनता पार्टी आणि संघ परिवारातील संघटनांनीही या निर्णयाला जोरदार विरोध केला. भारतीय जनता पार्टीचा हक्काचा मतदार असलेल्या मध्यमवर्गानेही तीव्र विरोध केला. सोशल मीडियावरही संताप व्यक्त झाला. अखेरीस पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना लोकभावनेची दखल घ्यावी लागली आणि सरकारने सपशेल माघार घेत भविष्य निर्वाह निधी काढण्यावरील कर रद्द करण्यात आल्याचे जाहीर केले.


एनक्रिप्शन’प्रकरणी तोंडावर

‘नॅशनल एनक्रिप्शन पॉलिसी’ तयार करण्याच्या नावाखाली पुन्हा एकदा केंद्र सरकारने नागरिकांवर जाचक बंधने लादण्याचा प्रयत्न केला. माहिती आणि तंत्रज्ञान खात्याने तयार केलेल्या मसुद्यानुसार, फेसबुक, व्हॉट्सअप, ट्विटर आणि इतर ‘डिजिटल कम्युनिकेशन’ ९० दिवस सांभाळून ठेवणे सक्तीचे करण्यात आले असते. तसेच सुरक्षा यंत्रणांनी मागणी करताच सर्व मेसेज दाखविण्याची सक्ती या कायद्यानुसार करण्यात येणार होती. इतर काही तरतुदीही जाचक आणि अनाठायी अशा स्वरुपाच्या होत्या. ज्यांना देशभरात विरोध झाला. देशातील ‘ई-कॉमर्स’ आणि ‘ई-गव्हर्नन्स’चा दर्जा वाढविण्यासाठी हा कायदा करण्याचे सांगितले जात असले, तरीही त्याचा शेवट नागरिकांच्या खासगी आयुष्यात डोकाविण्यात आणि त्यांना जाच होण्यातच होत होता. अखेर तत्कालीन केंद्रीय दूरसंचार मंत्री रविशंकर प्रसाद यांना या प्रकरणात उडी घ्यावी लागली आणि अशा पद्धतीचा कायदा करण्याचा सरकारचा कोणताही प्रस्ताव नाही, असे स्पष्टीकरण द्यावे लागले. तसेच अधिकाऱ्यांना अधिक अभ्यास करून मसुदा तयार करण्याचे आदेश दिल्याचेही त्यांनी सांगितले.


भूमिअधिग्रहणा’चे तीनतेरा

सत्तेवर आल्यानंतर भूमि अधिग्रहण विधेयकाच्या मंजुरीसाठी जवळपास वर्षभराचा कालावधी हाकनाक वाया घालविल्यानंतर भारतीय जनता पक्षाच्या नेत्यांना शहाणपण सुचले आणि त्यानंतर त्यांनी संसदेमध्ये मांडलेले विधेयक मागे घेतले. संयुक्त पुरोगामी आघाडीने तयार केलेल्या विधेयकात नरेंद्र मोदी सरकारने सत्तेवर आल्यानंतर काही सुधारणा केल्या. मात्र, त्या शेतकरीविरोधी आहेत आणि उद्योगपतींच्या फायद्याच्या आहेत, अशी चर्चा सुरू झाली. खुद्द राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संलग्न असलेल्या किसान संघ आणि स्वदेशी जागरण मंच यांनीही या विधेयकाला तीव्र विरोध केला होता.

केंद्र सरकारने वटहुकूम काढून आपली भूमिका रेटण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, हे विधेयक संसदेमध्ये संमत करून घेणे सरकारला जमले नाही. राज्यसभेत आपले बहुमत नाही, हे माहिती असूनही भाजपच्या चाणक्यांनी विधेयकाचा मुद्दा रेटून नेण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, विरोधकांची एकजूट कायम राहिली आणि अखेर सरकारला माघार घ्यावी लागली. हे विधेयकही संमत झाले नाही. सरकारने पुन्हा वटहुकूमही काढला नाही आणि हा मुद्दा काही वर्षांसाठी बासनात गुंडाळून ठेवण्याची वेळ मोदींवर आली. 

‘अंतर्गत सुरक्षे’चेही धिंडवडे

राज्यातील अंतर्गत सुरक्षा व्यवस्थाअधिक मजबूत करण्यासाठीमहाराष्ट्र प्रोटेक्शन ऑफ इंटरनलसिक्युरिटीअर्थात,मापिसाहानवा कायदा आणण्याचे मनसुबे महाराष्ट्रातील देवेंद्र फडणवीस सरकारने रचले होते. सरकारी, निमसरकारी, खासगी कार्यालये, मॉल्स आणि सार्वजनिकस्थळी सुरक्षा ऑडिटसक्तीचे करण्याचा प्रस्ताव होता. पोलिसांनी केलेल्या सूचनांनुसार सीसीटीव्ही, सुरक्षा व्यवस्था ठेवण्याची जबाबदारीसंबंधितांवर असेल.इथपर्यंत कदाचित सुसह्य होते. पण जोरदार विरोध झाला पुढील जाचक तरतुदींना. शंभरपेक्षाअधिक लोकसहभागाचे समारंभ, मेळावे आणि सभांसाठी पोलिसांची परवानगी घेणे आवश्यक करण्याची तरतूद त्यात होती. ही परवानगी घेण्यात कुचराई करणाऱ्यांना किंवा त्याकडे डोळेझाक करणाऱ्यांवर कठोर कारवाईची तरतूद त्यामध्ये करण्यात आली होती.  तसेचसंबंधित कार्यक्रमांच्या सुरक्षेची जबाबदारी आयोजकांवरसोपविण्यात येणार होती. 

मुळात हल्ली कोणताही समारंभ आयोजित करायचा असेल, तर शंभर एक मंडळी नक्कीच जमतात. मग लग्न असो, मुंज असो, किंवा अगदी एखादी बर्थ डे पार्टी असो किंवा साधा घरगुती कार्यक्रम. बरं, भारतीय जनता पार्टीचा हक्काचा मतदार असलेल्या गुजराती, मारवाडी आणि मध्यमवर्गीय मंडळींचेही कार्यक्रम शंभर पान उठल्याशिवाय पूर्ण होत नाहीत. गावाकडे तर संख्येची मोजदादच नाही. अशा साध्या साध्या कार्यक्रमांना पोलिस परवानगी घ्यायची वेळ आली, तर पोलिस किती सोकावतील आणि भ्रष्टाचार किती वाढेल, याचा विचारच केलेला बरा. पोलिस ऑफिसात गेलो आणि परवानगीचा कागद घेऊन आलो, इतकी यंत्रणा सरळसोपी नि स्वच्छ नाही, हे मुद्दाम सांगायची आवश्यकता नाही. 

हल्ली काय झालंय, सोशल मीडियावरून अशा गोष्टींची जोरदार चर्चा होते. सडकून टीका करण्यात येते. ज्या ‘सोशल मीडिया’चा नरेंद्र आणि देवेंद्र सरकार निवडून आणण्यात मोलाची भूमिका निभावली त्याच ‘सोशल मीडिया’वर सरकारचे वाभाडे काढण्यात येतात. मग सरकारला जाग येते आणि ते संबंधित प्रस्ताव, तरतूद मागे घेतात, अशी परिस्थिती. या प्रकरणातही तसेच झाले. आदल्या दिवसापर्यंत भाजपचे प्रवक्ते आणि समर्थक या कायद्याचे जोरदार समर्थन करीत होते. भक्त मंडळी यामध्ये पुढे नव्हती. कारण नेमके प्रकरण काय आहे, हे त्यांच्या समजुतीच्या पलिकडचे होते. आणि समजून घेण्यात त्यांना ना रस होता ना अभ्यास. प्रकरण अंगाशी शेकणार म्हटल्यानंतर देवेंद्र फडणवीस यांनीही हात झटकले आणि जबाबदारी सरकारी अधिकाऱ्यांवर अर्थात, बाबू लोकांवर ढकलून ते मोकळे झाले. ‘प्रस्तावित मापिसा कायद्याचा मसुदा कॅबिनेटसमोर न मांडण्याचा निर्णय अधिकाऱ्यांनी घेतला आहे,’ असे त्यांनी सांगितले. 

गृह मंत्रालयाचे सचिव, अधिकारी जर गृहमंत्र्यालाच म्हणजेच देवेंद्र फडणवीस यांना न विचारता प्रस्ताविक कायद्याचा मसुदा तयार करत असतील, तर फडणवीस यांची गृह खात्यावर किती पकड आहे, हे बोलायलाच नको. अर्थात, असे होणे शक्य नाही. सर्व गोष्टी फडणवीस यांच्याशी सल्लामसलत करूनच तयार केल्या गेल्या असणार. पण प्रकरण अंगाशी येते आहे, म्हटल्यानंतर बाबूंवर सर्व जबाबदारी टाकून देवेंद्रबाबू मोकळे.




नो हेल्मेट, नो पेट्रोलचा आगाऊपणा

हेल्मेट सक्तीची अंमलबजावणी करण्याच्या ईर्ष्येने पेटलेले महाराष्ट्राचे परिवहन मंत्री दिवाकर रावते यांनीनो हेल्मेट, नो पेट्रोलची घोषणा करून टाकली. कोणतीही घोषणा करताना त्याचे परिणाम काय होतील, याचा काहीही विचार करता अत्यंत मूर्खपणाने आणि घिसाडघाईने निर्णय घेण्यात मंत्री महोदय पटाईत असतात. त्याचे परिणाम समोर येऊ लागल्यानंतर मग ही मंडळी बॅकफूटवर जातात आणि घोषणा मागे घेतात. ‘नो हेल्मेट, नो पेट्रोलची घोषणाही अशीच बिनडोकपणाची ठरली.

दुचाकीस्वार आणि पेट्रोल डिलर्स असोसिएशनकडून या घोषणेला विरोध झाला. राजकीय पक्षांनीही या निर्णयाला विरोध करीत आंदोलनात उडी घेतली. काही दिवसांतच दिवाकर रावते यांना नागरिकांच्या रोषासमोर गुडघे टेकावे लागले आणि सरकार या निर्णयाचा फेरविचार करीत आहे, असे सांगून या प्रकरणातून सुटका करून घ्यावी लागली. ‘जे चालक हेल्मेट घालता पेट्रोल घ्यायला येतील, त्यांचे नंबर लिहून घेण्यासंदर्भात आम्ही पेट्रोल पंपचालकांना आदेश दिले आहेत,’ अशी सारवासारव करीत त्यांनी प्रकरणावर पडदा टाकला.


थोडक्यात म्हणजे, पाकिस्तानवर ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ करून नरेंद्र मोदींनी त्यांची छाती ५६ इंचाचीच आहे, हे दाखवून दिले आहे. काळ्या पैशांवर नियंत्रण आणण्यासाठी आणि चलनातील काळा पैसा दूर करण्यासाठी अचानकपणे पाचशे आणि हजार रुपयांच्या नोटा रद्द करून मोदी यांनी आणखी एक दणका दिला. या निर्णयाची अंमलबजावणी व्यवस्थितपणे झाली, म्हणजेच नागरिकांची तारांबळ झाली नाही किंवा मार्केटमध्ये तंगी निर्माण झाली नाही तर आणखी एक ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ यशस्वी झाला, असे म्हणता येईल. 

असे असतानाच इतर महत्त्वाच्या किंवा प्रतिष्ठेच्या मुद्द्यांवर निर्णय घेताना केंद्र सरकारने थोडेसे ताक फुंकून प्यायले तर मग नामुष्कीची किंवा माघारीची वेळ येणार नाही. कारण लोकांच्या खासगी जीवनात हस्तक्षेप करण्याची, लोकांना देशभक्ती आणि बचतीची सवय लावण्याची, सर्वसामान्य मध्यमवर्गीयांना फटका बसेल, असे निर्णय घेण्याची हातोटी केंद्र आणि राज्य सरकारकडे आहे. तसे अनेकदा दिसूनही आले आहे. निर्णय अंगाशी येण्याची शक्यता आहे, असे ध्यानात आल्यानंतर तातडीने ‘यू टर्न’ घेण्याचे कौशल्य नरेंद्र आणि देवेंद्र या माघारेंद्रांकडे आहे ते वादातीत आहे. ही प्रतिमा बदलण्यासाठी या माघारेंद्रांनी प्रयत्न केले, तर ‘रोल बॅक’ करणारे सरकार ही प्रतिमा बदलण्यास मदत होईल. त्यासाठी शुभेच्छा…

by ashishchandorkar (noreply@blogger.com) at November 13, 2016 11:02 AM

झाले मोकळे आकाश

ताजी ताजी सकाळ

   ताज्या ताज्या सकाळी, फिरायला गेल्यावर आज अशी नागमोडी वाट भेटली.


    मग गवतातली गंमत. आधी इथे गवताला भाले फुटतात.:)


    मग त्या भाल्यांची अशी नाजुक सुबक तोरणं होतात. दोन दिवस दिमाखात मिरवतात, मग त्यातली ती पांढरी पदकं जांभळी होतात, कधीतरी अलगद जमिनीवर उतरतात. मी मुद्दलात ते भालेच इतकी वर्षं बघितलेले नव्हते, मग पुढची ही गंमत कळणार कशी?





    वाटेवरून जातांना एक पाऊलसुद्धा वाकडं न टाकता जरा डोळे उघडे ठेवल्यावर ताजे ताजे पंख सुकवत बसलेली फुलपाखरं भेटली –


याने तर फसवलंच ... त्याचा खोटा डोळा आणि खोट्या मिश्याच आधी खर्‍या वाटल्या होत्या मला!


मोर दिसला नाही पण एक पीस ठेवून गेला होता आमच्यासाठी :)


 ***
    तशा मला वेगवेगळ्या गोष्टी करायला, अनुभवायला आवडतात. पण मला बरं वाटण्यासाठी रोज मी नव्या देशात, नव्या शहरातच (खरं तर नव्या डोंगरावरच) डोळे उघडयला हवेत असं नाही. फक्त डोळे उघडल्यावर नवा थरार अनुभवायला मिळाला पाहिजे एवढं खरं. याला आत्मसंतुष्टता म्हणायचं का?का हे अंथरूण पाहून पाय पसरण्याचं गोड नाव आहे ? महत्त्वाकांक्षेचा आभाव आहे का हा? (खरं म्हणजे आहेच. पण त्याला इलाज नाही. माझं असच्चे!) रोजच्याच आयुष्यात नव्याने गोष्टी दिसणं, नवे अनुभव येणं – being able to see things in new light is the high I yearn for. म्हणजे तुम्ही जगभर हिंडलात, पण मिळाणारे अनुभव टिपून घेऊच शकला नाहीत, तर त्या फिरण्याला काय अर्थ? तर जगभर भटकायचं कधी जमेल ते बघू (पैशे???), पण सद्ध्या दिसतंय ते बघण्याचा सराव करायला काय हरकत आहे म्हणते मी.

    या “बघण्याच्या सरावाची” गुरू म्हणजे हायडी. हायडी मला फार आवडते, कारण तिची नजर मेलेली नाही. रोज सूर्य उगवतांना – मावळतांना बघूनसुद्धा तिला त्याचं अजीर्ण झालेलं नाही. म्हणून रोज ती “त्यात काय बघायचंय?” म्हणत नाही, ती

    “The wonder of the moment
    To be alive, to feel the sun that follows every rain”

    अनुभवू शकते. आपल्या भवतालच्या गोष्टी आपण इतक्या गृहित धरत असतो, की त्यांचं असणं - सुंदर असणं - दुर्मीळ असणं - त्यातलं नाट्य वगैरे गोष्टी आपल्याला जाणवतही नाहीत. बघायला कसं शिकायचं?






Add to Anti-Banner

by Gouri (noreply@blogger.com) at November 13, 2016 09:34 AM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

हम सब चोर हैं (आपण सर्व चोर)- एक जाणीव


आपल्या देशात ९४ टक्के आर्थिक व्यवहार रोख  होतो. देशात फक्त १ टक्के लोक आयकर भारतात. त्यात हि ९० टक्के आयकर देणारे संगठीत क्षेत्रातले कर्मचारी आणि मजबूरी में इमानदार सरकारी बाबू आहेत. काय करणार सरकार न विचारता पगारातून आयकर कापून घेते. बाकी अधिकांश थोक  आणि फुटकर व्यापारी आपला धंधा रोख करतात. मला आठवते, २०१३ मध्ये मुलीचे लग्न ठरले, चांदणी चौक येथे एका मित्राच्या ओळखीच्या दुकानात कपडे विकत घ्यायला गेलो.  ज्या दुकानात रोज २५-३० लाखांचा व्यवहार होत होता, त्या दुकानदाराने डेबिट कार्ड नाकारले. ATM मधून पैशे काढून नगदी द्यावी लागली. निश्चितच हा दुकानदार आयकर भरत नसणार. लाखोंची रोज उलाढाल करणारे चांदनी चौक सदर बाजारातले अधिकांश व्यापारी आयकर इत्यादी भरत नाहित. (चांदनी चौक आणि सदर बाजार देशातील सर्वात मोठे थोक व्यापारचे केंद्र आहेत). बाकी देशात हि हीच परिस्थिती आहे, ९९ टक्के थोक आणि फुटकर व्यापारी आयकर भरत नाही किंवा अत्यंत कमी भरतात (मोठे मोठे शोरूम जिथे ई-मनी स्वीकारल्या जाते, मजबूरी में काही प्रमाणात कदाचित आयकर भरत असतील). आजच्या digital युगात इमानदार व्यापारीला रोख मध्ये आर्थिक व्यवहार करण्याची गरज नाही. हजार रुपयांच्या वरची खरीदारी ई-मनी द्वारा सहज होऊ शकते. यात चोरी आणि डकैतीची भीती हि नाही. तरीही आयकर इत्यादी सरकारी कर चुकविण्यासाठीच देशात ९४ टक्के आर्थिक व्यवहार रोखमध्ये होतात. याचा अर्थ एकच निघतो, आपल्या देशात अधिकांश लोक कर चोरी करतात.  

देशात १४.६ लक्ष कोटी १००० आणि ५००च्या नोटा आहेत. त्यातले किमान ७-८ लक्ष कोटी रूपये  आयकर इत्यादी सरकारी कर चुकवून जमा  केलेला आहे.  गेल्या ८ नोव्हेंबरला प्रधानमंत्री मोदीनी १०० अणि ५००च्या नोट चलनातून बंद करण्याची घोषणा केली.   त्या क्षणापासून बातम्या ऐकतो, आहे, जुन्या नोटांचा वापर लोक संपती कर, विजेचे आणि इतर पाणीपट्टी, संपती कर इत्यादी थकित बिले भरण्यासाठी करत आहेत.    सूरत असो वा ठाणे सर्व नगरपालिकांची तिजोरी भरत आहे. 

मनात एक प्रश्न आला, आधी या लोकांनी बिले का नाही भरली. कारण स्पष्ट आहे, सरकारी बिले भरायची नसतात. सरकारी कर कधी द्यायचा नसतो. कधी न कधी राजनेता बिल माफी देतातच (दिल्लीत आमच्या इमानदार सरकारने ४-५ हजार कोटींची वीज आणि पाणीपट्टी माफ केली). आमच्या सारखे नियमित बिले भरणारे  इमानदार मूर्ख बनले. आता नोटा रद्द झाल्या, रद्दी  कागज सरकारच्या माथी मारून बिले भरणे म्हणजे एक प्रकारची कर माफीच. काल पर्यंत ३ लक्ष कोटी रुपयांचे चलन बँकांनी बदलून दिले तरीही हि मोठ्या मोठ्या रांगा संपत नाही आहे, कारण स्पष्ट आहे. बहुतेक गरीब जनतेचे निष्क्रिय जनधन खाते मोठ्या प्रमाणात जागे झाले आहेत. कमिशन घेऊन पैसा जमा करण्याचा खेळ सुरु झाला आहे. आधार कार्डचा उपयोग गरीब जनता,  करबुडव्यांचे  दररोज  ४००० काळे रुपये (५०० रुपये कमिशन घेऊन) स्वच्छ करून देत आहेत. काही हि म्हणा गरिबांची काही कमाई तरी होत आहे. हि गोष्ट वेगळी ते अश्याप्रकारे या कर बुडव्यांना मदत करीत आहेत. छोटे- मध्यम व्यापारी आपला काळा पैसा कमिशन देऊन किंवा परिचितांना लाईनीत उभे करून पांढरा करून घेतील.  बाकी ज्यांचा तिजोरीत भरगच्च काळा पैसा आहे. त्यांना सर्व पैसा काळ्याचा पांढरा करणे संभव नाही अशेच लोक अणि कंगाल झालेले नेता आरडाओरडा करीत आहे आणि नित नव्या अफवा पसरवितआहेत(सध्या गादीवर नाहीत, पुन्हा भरगच्च पैसा मोठ्या प्रमाणात नवीन नोटांत गोळा करणे शक्य नाही). किमान २-३ लक्ष कोटी रुपय्या अग्नीत जाळणार किंवा गंगेत बुडणार हे निश्चितच. 

आज सकाळीच एक ओळखीचा एक मित्र   भेटला, तो म्हणाला पटाईतजी कुछ भी कहो मोदीजीने देश के लोगोंको अहसास करा ही दिया की वे सब चोर हैं आणि जोरात हसला. मला ही हसू आले.   किती हि कटू असले तरी हेच आजचे सत्य आहे. 





by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at November 13, 2016 05:16 AM

साधं सुधं!!

Ventilator



एकत्र कुटुंबातील नात्यांचे एक सुंदर चित्रीकरण! ह्या चित्रपटात मला जाणवलेल्या, भावलेल्या काही मानवी स्वभावाच्या छटा!


  1. एकत्र कुटुंबाच्या दृष्टिकोनातून पाहिला गेलं तर लग्न, जन्म मृत्यू, आजारपण ह्या नियमीत घडणाऱ्या गोष्टी! ज्या वेळी त्या ह्या कुटुंबातील दुसऱ्या कोणाच्या बाबतीत घडतात त्यावेळी त्यांच्याकडं बघण्याचा आपला दृष्टिकोन बराच वेगळा असतो आणि ज्यावेळी ह्या गोष्टी आपल्या बाबतीत घडतात त्यावेळी आपण अगदी वेगळ्या भावनांचा अनुभव घेतो. त्यावेळी बाकीच्या लोकांच्या वागण्यामुळं कदाचित आपल्याला विरक्तपणा येऊ शकतो. पण जीवनरहाट चालू ठेवण्याचं जो अविरत दबाब आज आपण सर्वजण अनुभवत आहोत त्यामुळं त्या बाकीच्या सर्वांचं वागणं आपण समजून घ्यायला हवं.
  2. एकत्र कुटुंबात ज्यांचं मत मोलाचं मानलं जातं अशा मोजक्या व्यक्ती असतात. जसजसा काळ पुढं सरकत जातो तसतसं नवीन व्यक्ती पुढं येतात आणि सूत्र आपल्या हाती घेतात. अशा वेळी  वयोमानापरत्वे ज्या व्यक्तीच्या हातून सूत्र  निघून गेलेली असतात त्यानं ते वेळीच ओळखायला हवं. नाहीतर चित्रपटातील भाऊ (आशुतोष गोवारीकर ह्याचे वडील) ह्यांना काही प्रसंगात ज्या चेष्टेला तोंड द्यावं लागलं तशी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. 
  3.  जारी नातेवाईकाला पाहायला जायचा प्रसंग - प्रसंग सुखाचा असो व दुःखाचा! त्याला एक सोहळा बनविण्याची जी वृत्ती अशा एकत्र कुटुंबात दिसून येते त्याचं एक हलकंफुलकं चित्रण गजाभाऊ (गजानन कामेरकर) ह्यांच्या आजारपणाच्या निमित्तानं दिसतं. 
  4. एकत्र कुटुंबातील एक सर्वांपेक्षा यशस्वी पुरुष! त्याला बाकीच्या सदस्यांकडून मिळणारी खास वागणूक! आणि त्यानेसुद्धा सर्वांना समजुन घेण्याचा खास प्रयत्न! आशुतोष गोवारीकरचा अभिनय अगदी लीलया आणि यशस्वी माणसाचं वागणं दाखवणारा! 
  5. मुलगा आणि वडील ह्यांच्या नात्यांचं एक खोलवर विश्लेषण! आपल्या भारतीय कुटुंबात बऱ्याच वेळा पिता - कन्या आणि माता -पुत्र ह्यांचं बऱ्यापैकी चांगलं जमतं. पण पिता आणि पुत्र ह्यांच्या उदाहरणात बऱ्याच वेळा संवादांची कमतरता जाणवते. आणि ह्या संवादांच्या अभावाने बऱ्याच वेळा गैरसमज निर्माण होतात आणि आयुष्यभर टिकुन राहतात. ह्या नात्यातील दोन क्षण महत्वाचे असतात.  
  6. अ) ज्या क्षणी मुलगा आपलं शिक्षण संपवून स्वतःच्या पायावर उभं राहायचा प्रयत्न करीत असतो त्यावेळी पित्यानं त्याला कोणत्या प्रकारे वागणुक देतो  ह्यावर ह्या नात्याचं सुदृढपण अवलंबून असतं. 
  7. ब ) ज्या क्षणी पिता आपला सक्रियपणा गमावून बसतो आणि आधारासाठी पुत्रावर अवलंबू पाहतो त्यावेळी पुत्र कोणत्या प्रकारे वागतो हे ह्या नात्याचा पुढील प्रवास ठरवतं. 
  8. ह्या चित्रपटात एक गोष्ट खास प्रकर्षानं जाणवते. माणसं त्यांना खंत लावून गेलेल्या गोष्टी आयुष्यभर लक्षात ठेवतात आणि त्याचा बदला घेण्याची संधी आयुष्यभर शोधत राहतात. मग हा बदला कधी बोलण्यातून तर कधी कृतीतून घेतला जातो.    
  9. चाळिशीतील पुरुष - आशुतोष आणि त्याच्या सोबत असणारा त्याचा भाऊ! दोघेही व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी आणि एकत्र कुटुंबातील आपल्या जबाबदाऱ्या मुख्यत्वेकरुन महत्वाचे निर्णय घेण्याचे पार पाडणारे! ह्या दोघांनी ह्या व्यक्तिरेखा अगदी सुरेख रंगविल्या! 
  10. ऐशीतील पुरुष - गात्रं थकलेली! आणि आपलं एकंदरीत महत्वाचं स्थान गमावलं गेल्याची खंत मनात बाळगणारा! आशुतोषच्या वडिलांची भूमिका निभावणाऱ्या जेष्ठ अभिनेत्यांनी ही व्यक्तिरेखा अगदी उत्तमरित्या निभावली आहे! 
  11. लग्न झालेली बहीण - आपल्या वडिलांच्या आठवणी, त्यांचं उमेदीच्या काळातील कर्तृत्व कायम मनात जतन करुन ठेवणाऱ्या  बहिणीची भुमिका सुकन्या कुलकर्णी मोने ह्यांनी  अगदी उत्तमरीत्या वठविली आहे.  
  12. अवयवदान - हा खरंतर सामाजिक जाणीव दर्शविण्याचा उत्तम मार्ग! पण जी व्यक्ती ह्या भावनिक कठीण प्रसंगातुन जात आहे तिचीभावुकता लक्षात घेणं सुद्धा कसं महत्वाचं आहे ह्याचा उत्तम संदेश इथं मिळतो.  
  13. अशा कुटुंबातील छोट्या छोट्या गोष्टींवरून बरीच वर्षे टिकणारी भांडणं / वाद - विवाद! कदाचित ह्या गोष्टी बाहेरच्या जगात वावरणाऱ्या लोकांना क्षुल्लक वाटत असतील पण केवळ त्या विश्वात वावरणाऱ्या लोकांसाठी मात्र त्या गोष्टींतील जय - विजय हे त्यांच्यासाठी सर्वस्व असतं. 
  14. पैशाचा प्रश्न - अशा प्रसंगी ज्याच्यावर हा दुर्धर प्रसंग ओढवला त्याची आर्थिक बाजू सांभाळणं'सुद्धा किती महत्वाचं आहे हा संदेशसुद्धा हा चित्रपट हळूच देतो. 
 जितेंद्र जोशींचा, आशुतोष गोवारीकर, सुकन्या कुलकर्णी आणि अन्य मात्तबर अभिनेत्यांचा अभिनय सुरेख! Toilet ह्या मुलभूत हक्कासाठी भांडणाऱ्या अभिनेत्रीचा अभिनय धमालच! एकंदरीत एक सुरेख चित्रपट! मस्ट सी! आणि हो हॉलिवूडवासी प्रियांका चोप्रा हिचे एका मराठी चित्रपटाचे दिग्दर्शन केल्याबद्दल अभिनंदन !

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at November 13, 2016 01:34 AM

November 12, 2016

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

ऑपरेशन ब्लाइंड हॉक

 

 

‘स्टोक’ अवघ्या काही हजारांची लोकसंख्या असलेले एक छोटेसे गाव. लडाखची राजधानी ‘लेह’पासून साधारण वीस – पंचवीस किलोमीटर अंतरावर वसलेलं एक छोटंसं खेडेगाव. तसं पाहायला गेलं तर ‘स्टोक’ (किंवा काहीजण याचा उच्चार ‘स्टाक’ असाही करतात) अगदीच काही अज्ञात किंवा दुर्लक्षीत नाहीये. माऊंट एव्हरेस्टवर चढाईसाठी येणारे बहुतांश गिर्यारोहक आधी सरावासाठी म्हणून ‘स्टोक कांगडी’ या शिखरावर चढाई करतात. हिमालयाच्या रौद्र निसर्गाने भरलेल्या आणि भारलेल्या स्टोक पर्वतराजीमधलं हे एक उत्तुंग शिखर. त्यामुळेच असेल कदाचीत पण ….

स्टोकच्या सौंदर्याला ख्यातीला कारणीभूत अशी अजुन एक गोष्ट म्हणजे लद्दाखच्या गतकालीन राजघराण्याचा वारसा सांगणारा, आता वस्तु संग्रहालयामध्ये रुपांतरीत झालेला त्यांचा वैभवशाली राजवाडा.

हिमालयाच्या पर्वतराजीतलं एक लहानसं, फारसा लोकसंपर्क नसलेलं गाव म्हणजे त्याला दैवी निसर्ग सौंदर्याचं वरदान असणं हे ओघाने आलंच. नजर जाईल तिथपर्यंत पसरलेली पांढर्‍‍याशूभ्र बर्फाची चादर. चारी बाजूला दिसणारी उत्तुंग पर्वतशिखरे आणि एका बाजुला खोलचखोल स्टोक व्हॅली. अशा या निसर्गरम्य, परंतू  अतिशय दुर्गम भौगोलीक परिस्थीत वसलेले स्टोक. गाव तसं छोटंसंच, कधीमधी येणारे पर्यंटक आणि स्टोक कांगडीच्या चढाईसाठी येणारे गिर्यारोहक सोडले तर तसे ‘शांत’ , थोडेसे आळशी , सुस्त भासणारे गाव आहे स्टोक !

एका बाजूला उंचचउंच अजस्त्र कातळकडा उभा, तर आजुबाजूला स्टोक व्हॅलीची भीषण दरी.  त्या कातळकड्यात वसलेली जगप्रसिद्ध स्टोक मॉनेस्ट्री, एक सेकंडरी स्कुलपर्यंत शिकण्याची व्यवस्था असलेलं हायस्कूल, एक-दोन बर्‍यापैकी हॉटेलं आणि स्टोक व्हॅलीतून वाहणार्‍या झन्स्कार नदीच्या दोन्ही तीरावर वसलेली लहान मोठी घरे, काही बंगलीवजा वास्तू, तिथेच एका कोपर्‍यात एका जुनाट बंगलीत थाटलेली पोलीस चौकी आणि स्टोकच्या अगदी एका कोपर्‍यात, लेहच्या विरुद्ध दिशेला जिथे झन्स्कारचा प्रवाह अगदीच लहान होत जातो, तिथे कायम भारतीय सैन्याच्या पहार्‍याखाली असलेली एक छोटीशी हवेली. खरेतर ती बहुदा कुणा भारतीय सेनाधिकार्‍याची खाजगी प्रॉपर्टी होती. पण बाहेर बोर्ड मात्र ‘ऑफिसर्स क्लब’चा. कधी अधुन मधुन लडाखला हिमवर्षावामुळे अडकलेले सैन्याधिकारी अधेमध्ये तिथे उतरायचे. नाहीतर हा तथाकथीत आर्मी क्लब तसा ओसाडच होता. पण तरीही तिथे कायम आर्मीचे सैनीक पहारा देत असत. ‘आंगचूक मोथूप’ ने दोनतीन वेळा त्या प्रॉपर्टीत घुसण्याचा प्रयत्न करून पाहीला होता. पण त्याला सुद्धा बंगलीच्या गेटवरुनच परत पाठवण्यात आले होते. …, ‘आंगचूक मोथूपला’ सुद्धा ! गंमत म्हणजे चार-पाच वर्षांपुर्वीपर्यंत अगदी आत पर्यंत जरी नाही तरी त्या बंगलीच्या दिवाणखाण्यापर्यंत प्रवेश होता ‘आंगचूकला’. म्हणजे तिथले निवासी असणारे रिटायर्ड कर्नल फुन्सूक थापा यांच्याशी त्याची ओळख होती. त्यावेळी खरे तर सैनिकांचा पहारा पण नसायचा. पण चार एक वर्षापूर्वी अचानक सगळेच दृष्य बदलले. ती वास्तू सिव्हिलियन्ससाठी पुर्णपणे बंद करण्यात आली. बंगलीच्या चारी बाजूल अगदी सख्त पहारा सुरू झाला. एकदोन वेळा आंगचूकने प्रयत्न केला आपल्या उच्चाधिकार्‍यांशी बोलण्याचा, पण अगदी कडक शब्दात समज देवून त्याचे तोंड बंद करण्यात आले.

‘आंगचूक मोथूप’ , ३५ वर्षाचा उंचापूरा, गव्हाळ वर्ण, पण देखणा चेहरा लाभलेला ‘आंगचूक मोथूप’. स्टोकच्या इवल्याश्या वस्तीतल्या इनमीन सात-आठ कर्मचारी असलेल्या पोलीस चौकीचा रुबाबदार, धाडसी एस्. एच. ओ. सतत काहीतरी साहस हवे असलेल्या आंगचूकला गेली चार वर्षे ती वास्तू खटकत होती. तीथे काहीतरी विचित्र, काहीतरी सामान्याच्या पलीकडचे घडतेय ही शंका त्याच्या मनाला शांत बसू देत नव्हती. आपल्या  धाडसी स्वभावाला जागून दोन तीन वेळा त्याने गुपचूप त्या वास्तूत शिरण्याचा प्रयत्नही केला. पण तिथे पहार्‍यास असलेल्या सैनिकांनी त्याचा प्रयत्न हाणुन पाडला होता. एकदा तर त्याला तुरुंगवासच घडायचा. तो सापडलाच होता सैनिकांच्या तावडीत. पण त्यावेळी कर्नल थापांनी हस्तक्षेप केल्यामुळे निव्वळ गंभीर चेतावणी देवून त्याला सोडून देण्यात आले होते. त्याच्या वरिष्ठांनी कानपिचक्या दिल्या त्या वेगळ्याच. तिथून बदलीच व्हायची त्याची पण सुदैवानेच तो वाचला होता. तरीही त्या बंगलीबद्दल वाटणारे औत्सुक्य काही कमी होत नव्हते. गेल्या काही दिवसात ते जास्तच वाढले होते.

आठवड्याभरापूर्वी नासीर सांगत आला…

“हुजूर, त्या बंगलीभोवतीची चहल पहल वाढलीये आजकाल.”

“चहलपहल ? पण मी तर गेल्या कित्येक दिवसात आर्मीची माणसं नाही पाहिली गावात, मार्केटमध्ये. म्हणजे बघ ना, स्टोकपासून त्या बंगलीपर्यंत जाणारा गावातला एकमेव रस्ता आपल्या चौकीवरुनच जातो. आणि आपली चौकी गावाच्या एका टोकाला आहे. इथून पुढचा रस्ता तसा थेट दरीत उतरणारा असल्याने डेड एन्डच आहे. त्यामुळे इथून पुढे जाणार्‍याला आपली परवानगी घेतल्याशिवाय जाता येत नाही. अगदी आर्मीवाले आले तरी हेडऑफीसहून आपल्या आगावू सुचना मिळालेली असते. तसं काहीही या वेळी झालेलं नाहीये.”

आंगचूक आपल्या समोरची गेल्या आठवड्याभराची रजिस्टर्स चाळत म्हणाला.

हा भाग तसा शांतच असल्यामुळे चौकीत असणारे ७-८ पोलीस कर्मचारीसुद्धा तसे बर्‍यापैकी सुस्त आणि निष्क्रिय बनत चाललेले होते. त्यामुळे आंगचूक अजुनच वैतागायचा. त्यातल्या त्यात हवालदार नासीरुद्दीन बनातवाला हे एक अजब कॅरेक्टर त्याच्या दिमतीला होतं. नासीरमिया ऐन पंचविशीत होते. रक्तातली सळसळ, धाडसी स्वभाव आणि त्याबरोबर  असलेलं देशावरचं , त्याहीपेक्षा त्याची लाडकी मातृभुमी लद्दाखवरचं प्रेम यामुळे हा पोरगा पोलीसात भरती झाला होता. पण इथे स्टोकमधल्या थंड ( केवळ ‘गार’ या अर्थाने नव्हे, तर एकुणच थंड ) वातावरणात कंटाळला होता. पण त्याच्या या स्वभावामुळेच त्याचं आंगचूकशी चांगलं जमायचं. त्यामुळे आंगचूकने कायम संशयाच्या घेर्‍यात असलेल्या ‘त्या’ हवेली कम ऑफिसर्स क्लबवर लांबूनच नजर ठेवायची कामगिरी नासीरवर सोपवली होती.

“दिड महिन्यांपूर्वी मेजर लांबा आणि त्यांच्या फॅमिलीची विश्रांतीसाठी म्हणून झालेली पर्सनल व्हिजीट सोडली तर आर्मीकडून कसलीही नोंद नाहीये आपल्याकडे. त्या व्यतिरीक्त गेल्या महिन्यात स्टोक कांगडीवर चढाई करण्यासाठी आलेली ती कोरीयन गिर्यारोहकांची टीम , तीची एक नोंद आहे. पण ती टीम परत गेल्याची सुद्धा नोंद आहे. त्या दिवशी आपण दोघेच होतो ना मार्केटमध्ये जेव्हा ती टीम परत गेली.  त्यांचा तो टीमलीडर वूजीन आणि तो कॅसानोव्हा टाईप होता तो.. काय त्याचं नाव बरं ?

” तो ‘मिनजून’ हुजूर…”

” करेक्ट मिनजून, काय पण एकेक नावं त्यांची.” आंगचूक स्वतःशीच पुटपूटला. पुटपुटताना त्याची नजर नासीरकडे गेली. नासीर त्याच्याकडे बघत मिश्किलपणे हसत होता. त्याच्या हासण्याचे कारण लक्षात आले आणि ‘आंगचूक’ स्वतःसुद्धा हसायला लागला.

“आमच्याकडे असलीच नावे असतात रे.”

“असो, तर मुद्दा हा की हे दोन गृप्स सोडले तर इतर कुठल्याही गृपची नोंद नाहीये यात. ”

नासीर थोडा घुटमळला बोलताना….

“सर, मलाही त्यामुळेच आश्चर्य वाटतेय. त्या वूजीनच्या टीममेट्सपैकी दोघे जण त्या हवेलीच्या आसपास घुटमळताना पाहीले आहेत मी. ”

“कसं शक्य आहे नासीर, ते तर… , एक मिनीट, आर   यू शुअर अबाऊट धिस? ”

” तुम्हाला माहितीय हुजूर,  मी एकदा पाहिलेला चेहरा परत जन्मात विसरत नाही. खरेतर मी त्यांना हटकायचा विचार केला होता. पण त्यामुळे ते सावध झाले असते. मी  दोन कॉन्स्टेबल्स त्यांच्या  रादर बंगलीच्या पाळतीवर ठेवले आहेत. सद्ध्यातरी त्यांना फक्त लांबूनच त्या दोघांवर नजर ठेवायला सांगितली आहे. ”

आणि आज परत नासीर सांगत आला होता…

” हुजूर… ‘रायान’ गायब आहे गेले सकाळपासून . त्याला आणि  तेन्जीनला मी बंगलीवर नजर ठेवायला सांगितली होती. रायान गायब झालाय आणि…

‘आणि ……?’

‘ आणि तेन्जीनला अपघात झालाय . बंगलीमागच्या एका खोल कपारीत तेन्जीन बेशुद्धावस्थेत सापडला आर्मीच्या जवांनांना.  सद्ध्या तरी तो बेशुद्धावस्थेत आहे. त्यामुळे अपघात आहे की घातपात हे तो शुद्धीवर आल्यावरच कळेल.

” मी तुला म्हणलो नव्हतो नासीर? त्या बंगलीत काहीतरी शिजतय नक्कीच. आधी अचानक सैनिकी पहारे बसवले जातात. आपल्याला सुद्धा प्रवेष निशिद्ध ठरवला जातो आणि आता हे नवीन त्रांगडं. तू एक काम कर, अजुन काही जण बरोबर घेवून ‘रायान’चा शोध घ्या. मी दवाखान्यात जावून तेन्जीनची खबर घेतो…”

“आणि नासीर….

दारापर्यंत गेलेला नासीर मागे वळला, ” जी हुजूर…!”

“काळजी  घ्या. उगीच जास्तीचे धाडस दाखवायला जावू नकोस. मला माझी माणसं गमावणं परवडणारं नाहीये.”

“जी हुजूर”

नासीर अजून काही कॉन्स्टेबल्स घेवून रायानच्या शोधात निघाला तर आंगचूक दवाखान्याकडे….

****************************************************

स्टोकपासून हजारो किमी अंतरावर….

उत्तर कोरीयातील एका छोट्याश्या शहरात…

फोन खणखणला तसा त्याने लॅपटॉपमधली नजर बाहेर काढली. खुर्ची सोडून निवांतपणे सिगारेट शिलगावली आणि मग आपला सेलफोन उचलून कॉल पिकअप केला. बहुदा हा कॉल त्याला अपेक्षीतच असावा आणि आपण उचलल्याशिवाय कट होणार नाही हे सुद्धा त्याला पक्के ठाऊक असावे.

” annyeonghaseyo, mal ( Hello, tell me)

“boseu , jihoo ga jug-eoss” ( Boss, Jihoo is dead)

त्याने एक थंड नि:श्वास सोडला. कपाळावर क्षणभर एक आठी उमटली आणि..

“Choa , naui da-eum myeonglyeong eul gidalineun dasi jeonhwahaji anhseubnida. naega god dangsin-eul hochul ( OK, wait for my next instructions. and don’t call me again. I will call you soon.)

त्याने फोन टेबलवर आदळला.

परत तिरीमिरीत त्याने फोन उचलला आणि कुठलातरी नंबर लावला….

थोडा वेळ रिंग गेल्यानंतर पलीकडच्या व्यक्तीने फोन उचलला.

“मेजर शौकत हिअर…. , व्हाय डिड यू कॉल मी? आय हॅड वॉर्न्ड यू नॉट टू कॉल, बेवकुफ?”

“आय हॅव लॉस्ट अ मॅन मेजर.  कॉस्ट इनक्रीज्ड नाऊ.”

“डू व्हॉट एव्हर यू वॉन्ट. यू विल गेट व्हॉट एव्हर यू नीड. आय वॉन्ट रिजल्ट्स मिस्टर जोंग यु.”

“डोंट वरी, यू विल गेट व्हॉट यु आर पेयींग फॉर.”

त्याने फोन ठेवला, ठेवता ठेवता पलिकडच्या मेजरने हिंदीतून हासडलेली शिवी त्याच्या कानावर आली आणि तो हसला. बराच काळ नेपाळच्या भागात काढल्यामुळे त्याला हिंदी तशी नवीन नव्हती. त्यामुळे मेजर शौकतने उच्चारलेला तो शब्द म्हणजे एक अतिशय गलिच्छ शिवी आहे हे त्याच्या बरोबर लक्षात आले. पण जोपर्यंत मेजर त्याला वेळच्या वेळी पैसे देत होता, तोपर्यंत असल्या शिव्यांनी त्याच्या अंगाला भोके पडणार नव्हती.

*****************************************************

“सर, ते दोघे जण होते. त्यातला एक जण गेल्या महिन्यात आलेल्या त्या कोरीयन गिर्यारोहकांपैकी एक होता.”

नुकताच शुद्धीवर आलेला तेन्जीन समोर बसलेल्या आंगचूकला सांगत होता.

“एकच…., ?”

” कदाचित दोघेही असतील. मी मात्र एकालाच ओळखले. हवालदार साहेबांच्या सांगण्यावरून आम्ही त्या ऑफिसर्स क्लबवर पाळत ठेवून होतो….

….

” रायान, तू उत्तरेकडील बाजूने पहारा ठेव, मी दरीकडची बाजू सांभाळतो. पोलीसात भरती होण्यापूर्वी काही काळ शेर्पागिरी केलेली असल्याने मला त्या दरीची आणि पर्वतरांगाची रेघ न रेघ माहीत आहे. तेव्हा तो भाग मी सांभाळतो. तू हा उत्तरेकडचा गेटच्या बाजुचा भाग सांभाळ” , तेन्जीनने रायानला सुचना दिली आणि तो बंगलीच्या मागच्या बाजूला जाण्यास निघाला.

“तेन्जीन, तुला असे नाही वाटत का की हवालदारसाब उगीचच बाऊ करताहेत. अरे गिर्यारोहक आहेत ती पोरं. कड्याकपारीत गिर्यारोहणाचा सराव नाय करणार तर काय बंगल्यात करणार?” , कायम गस्त, पहारा देणे असल्या कामाचा कंटाळा असलेल्या रायानने वैतागलेल्या आवाजात तेन्जीनला विचारले. ” त्यांच्या मागे फिरत बसण्यापेक्षा सरळ दोघांना उचलुयात आणि चौकीत घेवून जावुयात. आपली स्पेशल ट्रीटमेंट दिली की पोपटासारखे बोलायला लागतील दोघेही.”

“हे बघ रायान, हवालदारसाबनी   सांगितलय की ते दोघेही कोरियन नागरीक आहेत, परवानगी घेवून इथे गिर्यारोहणाच्या सरावासाठी आलेत. त्यांच्यावर थेट हात टाकायला आपल्याकडे काहीही पुरावा नाहीये. अश्याने देशाचे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचे संबंध धोक्यात येवू शकतात. तेव्हा जेवढे साबनी सांगितलेय तेवढे कर. स्वतःचे डोके चालवू नकोस.” तेन्जीनने रायानला दटावले आणि तो आपल्या ठरलेल्या दिशेने निघाला.

रायानच्या चेहर्‍यावरून त्याला काही ते पटलेले दिसत नव्हते. आळशी जरी असला तरी रायान भित्रा नव्हता. पण साहेबांचा हुकूम न पाळण्याचे परिणाम नोकरीवर होवू शकतात हे माहीत असल्याने तो गपचूप सांगितलेले काम करत राहीला.

तेन्जिनच्या वॉकीटॉकीने मंद स्वरात बीप-बीप करायला सुरुवात केली…

हॅलो, हॅलो …

तेन्जिन, रायान बोलतोय. ते दोघे जण बंगल्याच्या उत्तरेला आहेत. त्यांच्यापैकी एक जण आत शिरण्याचा प्रयत्न करतोय. लवकर पोहोच, मी आता थांबू शकत नाही फार काळ.

मी, आलोच रायान. तू घाई करू नकोस. काहीतरी काळेबेरे आहे नक्कीच. त्यांच्याकडे शस्त्रे असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मी येतोच आहे, तोपर्यंत फक्त नजर ठेव…

..

..

..

..

आणि त्यानंतर मला रायानही दिसला नाही आणि ते दोघे सुद्धा. बंगलाही शांत होता. ते दोघे आत शिरले असते तर कदाचित आतल्या सैनिकांनी काहीतरी विरोध केला असता. काहीतरी गडबड, गोंधळ झाला असता. पण….. ! तरीही मी बंगल्याच्या कंपाऊंडवरून आत डोकावून पाहण्याचा प्रयत्न केला. पण नेमके त्याच वेळी माझ्या डोक्यावर मागून काहीतरी प्रचंड आघात झाला आणि माझी शुद्ध हरपली. त्यानंतर शुद्धीवर आलो तेव्हा इथे तुमच्यासमोर होतो. साबजी, रायान…?

तेन्जीन, रायान अजुनही गायब आहे. वी हॅव नो ट्रेस ऑफ हिम येट?….. आंगचुकने एक दीर्घ निश्वास सोडला.

सर, अजुन एक गेल्या काही दिवसात अजून एक माणुस त्या परिसरात वावरताना दिसला होता मला.

कोरियन?

नाही सर, तो कोणीतरी भारतीय होता. मला नक्की नाही सांगता येणार पण त्याचा चेहरा ….?, तो माणूस एकदाच ओझरता दिसला मला. चेहरा नाही आठवत आता, पण त्याचे अतिशय कठोर, पण चकाकणारे डोळे मात्र मी कधीच विसरू शकणार नाही.

तू ठिक आहेस तेन्जीन? बाहेर येवू शकशील?

एकदम फिट साबजी…. तेन्जीन पटकन अटेन्शन मोडमध्ये आला तसा हसत आंगचुक उठला. आता सगळे प्रोटोकॉल्स बाजूला ठेवायची वेळ आली होती. त्याचा एक माणूस गायब होता आणि एक जखमी झाला होता. काहीतरी शिजत होतं नक्कीच.

नासीर , गाडी काढ, आपल्याला हवेलीत जायचय. मी सांगितलेलं काम केलयस ना?

यस्सर !

*************************************************

कर्र्च्चक्क ! पोलीस व्हॅन ऑफिसर्स क्लबच्या दारात थांबली. तसे पहार्‍यावरचे जवान चौकन्ना झाले. पण गाडीतून उतरताना आंगचुकही चमकला. कारण क्लबच्या दारात अजुनही एक लांबलचक गाडी उभी होती….. स्टेशन वॅगनटाइप.

जवानांनी त्याला गेटवरच अडवले. आंगचुकला याची कल्पना होतीच, पण त्यामुळेच त्याने रायानच्या बेपत्ता होण्याची खबर वापरून आधीच हेडक्वार्टरकडून परवानगी मिळाली होती. पण ते वॉरंट वापरण्याची त्यावर वेळच आली नाही. क्लबच्या दारात एक अनोळखी चेहरा डोकावला आणि त्यांने जवानांना काहीतरी खुण केली तशी जवान आपोआप बाजूला झाले.

“वेलकम इन्स्पेक्टर मोथूप ! मायसेल्फ मेजर चैतन्य निंबाळकर. मला माहीत होतं तू येणार ते.”

तेन्जीन हळूच आंगचुकच्या कानात कुजबुजला…

“साबजी, हाच तो चकाकणार्‍या डोळ्याचा……”

राईट यु आर, तेन्जीन. तोच मी.

आंगचूक जाम गोंधळात पडला होता.

“आय एम सॉरी सर, पण माझा एक माणूस गायब झालाय या प्रकरणात. हे नक्की काय चाललेय ते मला कळायलाच हवंय….. आंगचुक थोडा रागातच बोलला.

“आय कॅन अंडरस्टँड माय फ्रेंड. आय एम सॉरी, पण तो जिवंत असण्याची शक्यता कमीच आहे. हा तेन्जीनही त्याच्याच वाटेने गेला असता पण ऐन वेळी मी त्याच्या मागे पोचलो आणि त्याच्या डोक्यावर आघात करून त्याला बेशुद्ध केले म्हणून वाचला. मी काहीही हालचाल करायच्या आधीच रायान आत पोचला होता, नेमका तेन्जीनच्या नादात वेळ गेल्याने मला उशीर झाला आणि मी आत उशीरा पोचलो…, तोवर चौघेही गायब झालेले होते.”

बोलता बोलता चैतन्यची नजर पहार्‍याच्या जवानांकडे वळली पण पुढच्याच क्षणी त्याच्या लक्षात आले की त्यांना दोष देण्यात काहीच अर्थ नव्हता. त्यांना तर बिचार्‍यांना आपण कशावर पहारा करतोय ते ही माहीत नव्हते. आणि इथे तर त्याची गाठ जगातल्या एका अतिशय घातकी गुन्हेगारी टोळीशी होती.

“चौघे?”इति आंगचुक

चैतन्यने आर्मीच्या त्या दोन जवानांना बाहेर जाण्याची खुण केली. त्यांच्या बरोबरच त्याने नासीर आणि तेन्जीनकडेही पाहीले तसे ते दोघेही बाहेर पडले.

“आंगचुक, खरे तर हा पुर्णपणे आर्मीच्या अखत्यारीतला मामला आहे, सो आय एम नॉट अ‍ॅट ऑल अलाऊड टू टेल यू एनीथिंग. पण तू यात एक माणूस गमावलायस. म्हणजे कदाचित तो अजुनही जिवंतही असू शकतो, कदाचित मृतही. पण तुझी पुर्ण माहीती माझ्या रेकॉर्डला आहे. त्यामुळे तुझ्यावर विश्वास ठेवून ही गोष्ट तुला सांगतोय. आय होप, इट विल रिमेन बिटवीन यू अँड मी. आणि तुला हे सांगतोय, कारण कदाचित आम्हाला तुझी मदत होवू शकेल या केसमध्ये म्हणून. एक लक्षात घे, बाहेर पहारा देणार्‍या त्या जवांनासुद्धा हे माहीत नाहीये की ते इतके दिवस कशासाठी आणि कुणावर पहारा देत होते.”

आंगचुकचे खांदे साहसाच्या कल्पनेने उत्तेजीत झाले.

“यु प्लीज रेस्ट अ‍ॅश्युअर्ड सर. माझ्या या कानाने ऐकलेली गोष्ट त्या कानापर्यंत सुद्धा पोचणार नाही.”

“थँक्स आंगचुक, मग ऐक… गेली तीन वर्षे इथे एक भारताच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा कैदी अतिशय गुप्तपणे कैदेत ठेवलेला होता. त्याच्या इथे असण्याबद्दल खुप कमी जणांना माहिती होती. तुझ्या माहितीसाठी म्हणून सांगतो, चार वर्षापुर्वी जेव्हा पहिल्यांदा तुला इथे यायाला बंदी करण्यात आली, तेव्हा या बंगलीचे एका तुरुंगात रुपांतर करणे चालु होते. त्यांनंतर त्याला इथे हलवण्यात आले. गेली तीन वर्षे तो इथेच होता आमच्या संरक्षणात, कैदेत. पण समहाऊ….

समहाऊ, इंडीयन आर्मी हॅड फेलड धिस टाईम. एका अतिशय कुख्यात अश्या कोरीयन मर्सिनरीजच्या गँगने त्याला सोडवून नेण्याची सुपारी घेतल्याची माहिती आम्हाला मिळाली होती. गेल्या काही दिवसात त्यांच्या गुप्त हालचाली वाढल्याचे आमच्या लक्षातही आले होते. पण ते लोक आपल्यापेक्षा खुपच फास्ट ठरले. कधी नव्हे ते मी फसलो आणि त्या लोकांनी माझ्यावर मात केली. दोन दिवसांपूर्वी, ज्या दिवशी रायान आणि तेन्जीन इथे आले होते, त्याच दिवशी त्या टोळीने त्याची सुटका केलीय. कशी? ते अजुनही कळालेले नाहीये. पण मी लवकरच शोधून काढेन. त्या कामात कदाचित मला तुझी मदत लागेल.” चैतन्यने आपले बोलणे संपवले तसा आंगचुकने पुढचा प्रश्न विचारला.

“पण मग इतक्या खतरनाक कैद्याला, केवळ बाहेरच्या काही पहारेकर्‍यांच्या भरवशावर कसे ठेवले होते?”

“नाही आंगचुक, बाहेरचा चार जवानांचा पहारा हा केवळ दिशाभूल करण्यासाठी होता. आत, प्रत्य़क्ष सेलवर बारा अतिशय घातकी अशा कमांडोजचा पहारा होता, ज्याबद्दल बाहेरच्या जवांनानाही माहिती नव्हते. आणि तुला तर माहीतीच आहे, आर्मीत प्रश्न विचारले जात नाहीत, फक्त आज्ञा पाळल्या जातात. पण इथे शत्रू आपल्यापेक्षाही घातकी आणि हुशार ठरलाय.”

“म्हणजे?”

“आत माझ्या बारा कमांडोजची प्रेतं पडली आहेत आंगचुक. तू एक माणुस गमावलाहेस, मी बारा बहाद्दर गमावून बसलोय. सामना अतिशय भयंकर आणि घातकी लोकांशी आहे.”

“इफ यु डोंट माइंड……

“मला माहिती आहे तू काय विचारणार ते. खरे तर मी तुला काही सांगायला नकोय. पण मी दुर्दैवाने तितका कट्टर आर्मीमॅन नाहीये, त्यामुळे काही निवडक अपवादांच्या बाबतीत मी प्रोटोकॉल मोडतो बिंधास्त. सुदैवाने या आधीच्या दोन्ही वेळी माझे निर्णय योग्य ठरलेत आणि का कोण जाणे मला तुझ्याबद्दल तितकीच खात्री वाटतेय जितकी शिर्‍याबद्दल वाटली होती.”

“शिर्‍या…?”

“कळेल लवकरच. हा जो कैदी आपल्या कैदेतून पळालाय ना, त्याला पकडून देण्यात शिर्‍याचा सिंहाचा वाटा होता, त्यामुळे आता तो पळालाय म्हटल्यावर मी कितीही नाही म्हटले तरी शिर्‍या या प्रकरणात उतरणार आणि मग त्याची, तुझी भेट होइलच. इफ यु आर इंटरेस्टेड, आय वुड आस्क माय सुपिरीयर्स टू इन्वोल्व्ह यू इन धिस केस?”

“ऑफकोर्स सर, आय वुड लव्ह टू. पण सर, तुम्ही अजुनही…….

“हिज नेम इज ‘पख्तुनी,  पाकिस्तानी गुप्तहेर संघटनेचा, जगातील अतिशय घातकी हेरांपैकी एक म्हणून ओळखला जाणारा मेजर दिलबागखान पख्तुनी !”

************************************************

नजर जाईल तिथवर पांढरा आणि काही प्रमाणात हिरवा रंग पसरलेली ती सुविख्यात, निसर्गरम्य स्टोक , खरेतर हिमालयाचा परिसर. स्टोक तसं आता बरेच मागे पडलेले होते. सगळीकडे अभेद्य पर्वतशिखरे आणि दर्‍या. पण त्याचं हे प्रेमात पाडणारं सौंदर्यही तितकंच दुर्गम होतं. एका बाजुला उंचच उंच कडा आणि दुसरीकडे दरी. एखादे पाऊल चुकून इकडे तिकडे पडले की लगेच खाली पडायच्या ऐवजी थेट वर जाण्याची शक्यताच जास्त. आणि अश्यात जर तुमच्या पाठलागावर भारतीय सैन्याचे एखादे पथक असेल तर विचारुच नका….

ते दोघेजण होते. दोघेही साधारण सहा-साडे सहा फुटी, धिप्पाड शरीरे. दोघेही कसलेले वाटत होते. सराइतासारखे न चुकता त्या भीषण दरीतुन मार्गक्रमण करत होते.

“व्हाट्स युवर नेम, बडी?” पख्तुनीने गेल्या दिड दिवसात तिसर्‍यांदा हा प्र्श्न विचारला होता. पण त्याचा जोडीदार एखाद्या मुक्या माणसाप्रमाणे शांत होता. तो पुन्हा एकदा नेहमीप्रमाणे पख्तुनीकडे बघून हलकेच हसला आणि…

“इज दॅट रिअली इम्पॉर्टन्ट मिस्टर पख्तुनी?”

आवाजात एक प्रकारचा कठोर, खरखरीतपणा होता. पण असहकार नक्कीच नव्हता. त्याला आपले डिटेल्स शेअर करायचे नाहीयेत हे एव्हाना पख्तुनीच्या लक्षात आलेले होते. पण त्याला जास्तीत जास्त बोलते करुन पख्तुनी त्याचा बेस जाणुन घेण्याचा प्रयत्न करत होता. कारण या माणसाचा चेहरा थोडासा नॉर्थ इस्ट एशियन वाटत होता, पण त्याची साडे सहा फुटापेक्षा जास्त असलेली धिप्पाड देहयष्टी त्याच्या चेहर्‍याशी मेळ खात नव्हती. पण भाषेचा एक्सेण्ट मात्र किंचित कोरीयन वाटत होता. या माणसाने आपल्या सुटकेसाठी भारतीय कमांडोजची एक पुर्ण टीम उध्वस्त केलेली पख्तुनीने पाहिली होती. त्याच्या पराक्रमाबद्दल एक अनामिक आदर निर्माण झालेला असला तरी मनात कुठेतरी शंकेचे पिल्लुही वळवळायला लागलेले होते.

(इथुन पुढे वाचकांच्या (आणि माझ्याही) सोयीसाठी आपण सरसकट मराठी भाषा वापरणार आहोत, सर्व संभाषणांसाठी)

“मला माहीती आहे पख्तुनी, तुझ्या मनात सद्ध्या अनेक प्रश्न आहेत. का? कशासाठी? कोण? कुणासाठी? पण लेट मी टेल यु, मला काहीही बोलायची परवानगी नाहीये. सद्ध्या इतकेच सांगू शकेन की मला , एका प्रोफेशनल संघटनेकडून तुला सोडवण्याची सुपारी मिळालेली आहे. त्यासाठी एक अवाढव्य रक्कम माझ्या अकाऊंटला जमा झालेली आहे. आणि अर्थातच जोपर्यंत माझ्या अकाउंटला नंबर्स दिसताहेत तोपर्यंत बाकीचे प्रश्न विचारायची किंवा त्यांची उत्तरे शोधायची मला गरज भासत नाहीये.”

“पण ज्या लोकांना तू संपवलेस , ते कोण होते माहीत आहे का? ”

“भारतीय सैन्यदलाचे किंवा कदाचीत रॉ, एम आय चे कमांडोज असावेत. इट डझन्ट मेक एनी डिफरन्स टू मी. आय एम अ प्रोफेशनल असासीन. मला पैश्याशी मतलब आहे. तुला सोडवून आणण्याचे काम माझ्यावर सोपवण्यात आले होते. ते मी केले. एकदा तुला ‘त्या’ लोकांच्या ताब्यात दिले की माझे काम संपले. त्यानंतर जर दुसर्‍या कोणी मला तुला मारायची सुपारी दिली, किंवा परत त्या संघटनेच्या तावडीतून सोडवून भारतीय सैन्याच्या ताब्यात देण्याची सुपारी दिली तर मी ते ही काम तेवढ्याच आनंदाने करेन.”

“गुड, मग जर मीच आत्ता तुला एक आगाऊ सुपारी दिली तर स्वीकारशील?” पख्तुनीने जाळे टाकायला सुरूवात केली तसा तो धुर्तपणे हसला.

“मिस्टर पख्तुनी, तुझ्याबद्दल माझ्याकडे असलेली माहिती अगदीच चुकीची नाहीये तर. मी तुला त्या संघटनेच्या ताब्यात देण्यापूर्वी माझे कॉन्टॅक्ट डिटेल्स तुला मिळतील. त्यानंतर जर तूला शक्य झालेच, आणि तू माझी किंमत देवू शकलास तर ….. आय विल बी एट युवर सर्व्हीस.”

इतक्यात त्याचा सॅटेलाइट फोनने बिप द्यायला सुरुवात केली आणि त्याने कॉल पिकप केला. आपल्या भाषेत फोनवर काहीतरी बोलून झाल्यावर पख्तुनीकडे वळून एक स्माइल केले.

“गेट रेडी मिस्टर पख्तुनी, तुझी माणसं तुझी वाट पाहताहेत , तासाभरात मी तुझी डिलीव्हरी पुर्ण करेन. अर्थात ती तुझी माणसं आहेत का शत्रु आहेत हे मला माहीत नाही. पण त्यांना तू हव आहेस हे नक्की. माझी गरज पडलीच तर नोमपेन्ह मध्ये प्याँगयाँग रेस्ट्रॉच्या मागे एक कोरीयन नाइट कॅफे आहे, ‘किम्स डेन’ या नावाचा. तिथल्या काऊंटरला एक मेसेज ठेव लिओपॉर्डसाठी , तुझे कॉन्टॅक्ट डिटेल्स देवून ठेव. मी कॉन्टॅक्ट करेन. विश यु अ नाइस फ्री लाइफ माय फ्रेंड. ”

पख्तुनी नावाचं वादळ मुक्त झालं होतं. मेजर चैतन्य आणि ब्रिगेडीयर चक्रवर्ती यांच्यासाठी हि बातमी अतिशय चिंताजनक होती.

***************************************************************

” चैतन्य, पाहायला गेलं तर बातमी तशी निरुपद्रवी आहे आणि म्हणायला गेलं तर चिंताजनकही आहे. ”

” मी समजलो नाही कर्नल ????”

“चैतन्य, आतापर्यंतच्या , विशेषतः मागच्या केसमधील एकंदरीत वर्तन लक्षात घेता शिर्‍यावर नजर ठेवायची तुझी मागणी चक्रवर्तींनी मान्य केली होती.”

“यस्स सर, पैश्यांच्या बाबतीत शिर्‍या थोडा ढिलाच आहे, म्हणून अगदी जवळचा मित्र असुनही मी त्याच्यावर लक्ष ठेवण्याची मागणी केली होती.”

“आय माइट बी राँग माय सन, पण या कर्नल देशमुखाचा अनुभव धोका देत नसेल तर काहीतरी गडबड नक्की आहे चैतन्य. कारण गेले आठवडाभर शिर्‍या गायब आहे. त्याच्या पाळतीवर असलेल्या आपल्या एजंटला अगदी सहज गुंगारा दिलाय शिर्‍याने. काल पर्यंत आपल्या एजंटकडून व्यवस्थीत अहवाल येत होता शिर्‍याच्या हालचालींचा. पण काल एक शॉकिंग बातमी कळाली. शिर्‍याच्या पाठलागावर असलेला आपला एजंट एलिफंटा केव्ह्जच्या जंगलात हात, पाय बांधलेल्या अवस्थेत सापडला. त्याच्यामते गेले चार-पाच दिवस तो कुणाच्या तरी कैदेत होता. ”

“मग…., म्हणजे असे असेल तर?”

“यु आर राईट मेजर, असे असेल तर शिर्‍याबद्दलची प्रत्येक बातमी, माहिती आपल्याकडे कशी काय पोहोचत होती?”

“कर्नल, डु यू मीन टू से, शिर्‍या….?”

“आय डोंट वान्ट टू से एनीथिंग मेजर, पण काहीतरी गोंधळ आहे. रॉच्या माहितीनुसार शिर्‍याच्या हाताचे ठसे नोमपेन्हमधल्या एका नाइट कॅफे मध्ये सापडलेत. तिथे गँबलींग टेबलवर झालेल्या हाणामारीत एका अज्ञात माणसाचा मृत्यु झालाय. तेव्हा स्थानिक पोलीसांनी घटनास्थळाचा पंचनामा करताना घेतलेल्या माहितीत जे ठसे सापडलेत त्यात शिर्‍याचे ठसे आहेत असे रॉ खात्रीशीररित्या सांगतेय. ”

“पण सर, नोमपेन्हसारख्या एका शांत शहरात घडलेल्या एका क्षुल्लक मारामारीत रॉ  ला स्वारस्य असण्याचं कारण काय?”

” ‘किम्स डेन’  या नावावरून काही लिंक लागतेय चैतन्य?”

” किम्स डेन….. ! म्हणजे…. एथिकल ड्रॅगन्स?”

“येस्स चैतन्य. एथिकल ड्रॅगन्स या कुप्रसिद्ध भाडोत्री मर्सीनरीज पुरवणार्‍या संघटनेचं संपर्क केंद्र असणार्‍या या नाइट कॅफेमध्ये झालेल्या या हाणामारीत जे काही फिंगरप्रिंट्स सापडलेत त्यातले काही शिर्‍याच्या फिंगरप्रिंट्सबरोबर मॅच होताहेत. जे आपल्यासाठी खुप शॉकींग आहे. कारण पख्तुनीला आपल्या तावडीतून सोडवून नेणारा सुद्धा एक एकांडा शिलेदारच होता.”

शिर्‍या… शिर्‍या… नक्की काय करतोयस तू? तू जर शत्रुपक्षात असशील तर माझ्यासाठी हे प्रकरण शारीरीक, बौद्धीक आणि मानसिक अशा तिन्ही पातळ्यांवर फार कठीण जाणार आहे…..

मेजर चैतन्य, आयुष्यात प्रथमच एका विलक्षण प्रसंगात अडकला होता. अर्थात कुठल्याही परिस्थितीत पहिले प्राधान्य कायम देशालाच असणार होते.

**********************************************

मलेशियामधल्या एका पंचतारांकीत हॉटेलच्या एका राजेशाही सुइटमध्ये ती भेट झाली….

“शौकतमिया आप? मुझे तो लगा था की …..

“आपकी आर्मीसे ज्यादा हमे आपकी जरुरत है, मेजरसाहब. और सच मानीये तो फिक्र भी !”शौकत हुसैन मिर्झा, आय.एस. आय्.चा एक अतिशय वरच्या स्थानावरचा असा अधिकारी. असे मानले जात असे की तो थेट आणि फक्त चीफलाच आन्सरेबल आहे. एवढ्या वरच्या स्थानावरचा माणुस इन्व्होल्व्ह असलेला पाहून पख्तुनी आपोआपच गंभीर झाला.

“तो ये देढ-दो सालका इंतजार क्युं किया आपने?”

“आप तो खफा हो गये मेजरसाब, खैर छोडीये , कमींग टू द पॉइंट. एक बहोतही अहम काम के लिए आपकी जरुरत है ! और मुझे, सॉरी… हमे यकीन है के ये काम सिर्फ आपही कर सकते है! ”

“ऐसा क्युं?”

“क्युंकी इस बार हमे दुश्मन के साथ साथ अपनेही लोगोंसे लडना है?”

“मै…..

“समझाता हूं, वक्त बहोत कम है और काम बहोत ज्यादा. लेकीन एक बात जान लिजीये, इस कामके लिए आपको इसलिये चुना गया है क्योन्की ये काम आपको अकेलेही करना है ! इव्हन हम भी इसमें कही नही आयेंगे, ना आपकी कोई मदत कर पायेंगे. कल को आप अगर पकडे जाते है तो ना तो पाकिस्तान ना ही आय. एस. आय. आपकी कोइ जिम्मेदारी लेगा ! ”

“इसमे नई बात क्या है, सरहदपे लडे मेरे नब्बे हजार भाइयोकी जिम्मेदारी भी कहा ली थी सरकारने?” पख्तुनीचा स्वर कडवट झाला होता.

“कुछ चिजे ना चाहते हुये भी करनी पडती है मेजरसाहब. खैर ये फाइल संभालीये, इसमें सारी डिटेल्स है, बस इतना बता देता हूं की दो साल पहले एक सिक्रेट लॅबोरेटरी खोली गयी थी, जहांपर किसी बहोतही खतरनाक बायोलॉजिकल वेपनपर काम चल रहा है! आपको उस लॅब को तहसनहस करना है ! अगर उस वेपनका फॉर्म्युला मिल जाता है तो सुभानअल्लाह, वर्ना उनके हाथ भी कुछ नही लगना चाहीये!”

“इस छोटेसे कामके लिए इतना खर्चा करके, एक मर्सीनरी अपॉइंट करके मुझे छुडवाने की जरुरत क्या थी शौकतसाब ! ये काम तो आपके अपने लोगभी आसानी से कर सकते थे”

“नही कर सकते, क्योंकी इस लॅब के बाहर पाकिस्तानी फौज का सख्त पहरा है ! एक पूरी रेजिमेंट तैनात है वहापर !”

“इसका मतलब आप इतनी हद तक उतर आए? आपने ये सोच भी कैसे लिया की पख्तुनी अपने ही मुल्क के खिलाफ लडनेमें आपकी मदत करेगा?” पख्तुनी भडकला होता.

“कुल डाऊन , मेजरसाहब. हमने अभी पुरी बात नही बतायी है आपको. आपने मिया झुल्फिकार हसन जहांगीर’के बारे मे तो सुना होगा?”

“उस कमजर्फ को कौन नही जानता शौकतमिया? सदर-ए- रियासतका साला है इसिलिये आजतक बचा हुआ है, वर्ना कबका मै ही मार चुका होता उसे !”

“आपके पास जो फाइल है, उसमें कुछ सबूत ऐसे है जो ये साबीत करते है की अब आप अपनी मन्शा कभी पूरी नही कर पायेंगे, क्योंकी झुल्फिकार देढ साल पहले कराचीके एक हॉटेलमे मारा जा चुका है , सारे सबुत उस फाइल में मौजूद है !”

“तो फीर आप उससे इतना डर क्युं रहे है, अब तो रास्ता बिल्कुल साफ है! ”

“नही मेजरसाब, ये मामला इतना साफ नही है, आपकी जानकारी के लिए बता दूं झुल्फिकारमिया कल शाम लाहोरमे हुयी एक रॅलीमे मौजूद थे ! रादर पिछले देढ सालसे वो बिल्कुल सक्रीय है यहां की पॉलिटिक्स में, और अब उनका रुतबा और भी बडा हो गया है !”

“मै कुछ समझ नही पा रहा हूं जनाब… आप अभी कुछ कहते है, अभी कुछ….”पख्तुनी गोंधळला

“ये कोइ और है मेजरसाब, जो पिछले कही महिनोसे झुल्फिकार बने छाया हुआ है, बदकिस्मती से जो सबुत उस फाइलमे है उन्हे आप तो समझ सकते है लेकीन सदर को समझाया नही जा सकता ! अहम मुद्दा ये है की जिस सिक्रेट लॅब की बात हम कर रहे है, वो इन्ही झुल्फिकारमियां की अगवानीमें चल रहा है ! और हमे पक्का यकीन है लॅबमे जो कुछ भी पक रहा है उसके पिछे हिंदुस्थान का हाथ है ! ये बंदा कोइ हिंदोस्थानी जासूस है जो इतने अंदरतक घुसा हुवा है, हमारीही फौज की निगरानी में हमारेही मुल्क के खिलाफ एक जहरीला हथियार तैयार करवा रहा है और चुंके वो सदर का साला है हम उसपर हाथ नही डाल सकते ! उसे टॉपमोस्ट सिक्युरिटी हासील है, कमसे कम सौ कमांडोजसे घिरा रहता है हमेशा ! ऐसेमें अगर कोइ हमारे मुल्क की मदत कर सकता है तो वो नाम है मेजर दिलबागखान पख्तुनी…. ”

” मै अपने सोर्सेस से पता लगाऊंगा शौकतमियां. ऐसा नहीं है की आपपे यकीन नही है, लेकीन.. आप समझ सकते है, पख्तुनी के काम करने का यही तरीका है !”

“बिल्कुल मेजरसाहब, आप अपने सारे सोर्सेस युज कर सकते है, इन्शाल्लाह हमे यकीन है की आप कामयाब होकर ही लौंटेंगे!”

..

फाईल आणि आपल्या वैयक्तीक सोर्सेसकडून खात्री करून घेतल्यावर पख्तुनीच्या डोक्यात आलेला पहिला विचार होता, तो म्हणजे या वेळी लढा आपल्याच, म्हणजे त्याने स्वतःच ट्रेन केलेल्या कडव्या कमांडोजशी असणार आहे. कारण अशा कामासाठी पाकिस्तानी आर्मी इतर कुठल्याही रेजिमेंटचा विचार करणार नाही हे त्याला पक्के माहीत होते. एक एक माणुस त्याने स्वतः पारखून घेतलेला होता, एकेक जवान म्हणजे साक्षात सैतान होता. अशा जवळ जवळ तीनशे जणांच्या पहार्‍यातून त्याला त्या लॅबमध्ये घुसायचे होते. हे करताना आपल्याच माणसांची कमीत कमी हानी होइल याचीही काळजी घ्यायची होती कारण ती माणसे तशी निर्दोषच होती, आपण कुणाचे काम करतोय हेच मुळी त्यांना माहीत नव्हते. त्यांच्या दृष्टीने ते त्यांच्या पाक वतनसाठीच लढत होते. त्याच क्षणी पख्तुनीने मनातल्या मनात दोन निर्णय घेवून टाकले…

पहिला … लॅब उध्वस्त झाली की पहीले काम म्हणजे झुल्फिकारला उडवायचे, त्या आधी त्याच्याकडून सगळे डिटेल्स काढून घ्यायचे. खरेतर आत्ताच त्याच्यावर हात टाकायचा मोह होत होता, पण अशाने दुश्मन होशियार झाला असता.

दुसरा निर्णय त्याने घेतला, तो म्हणजे “किम्स डेन “वर मेसेज सोडायचा…

***********************************************************

“आंगचुक, तुझ्यावर एक अतिशय महत्त्वाची कामगिरी सोपवणार आहे मी. पण त्या आधी मला तुझ्याकडून पुर्ण माहिती हवीये त्या कोरियन गिर्यारोहकांच्या टीमबद्दल. ते लोक कधी आले? कधी परत गेले? त्यांच्यातला कोणी मागे राहिला होता का?”

“पण सर तुम्हाला त्या लोकांबद्दल…., श्या मी पण काय मुर्ख माणुस आहे. कुणाला काय विचारतोय. सर ते लोक एकुण १८ जण होते….

आणि आंगचुक बोलायला लागला, ते शेवटी तेन्जीनकडून मिळालेली ताजी माहिती सांगुनच थांबला.

“म्हणजे दोघे जण कोणीतरी मागे राहीले होते. म्हणजे ज्या कुनी पख्तुनीची सुटका केली तो एकटा नव्हता. त्याच्याबरोबर मदत होती.. कदाचित बाहेरुन असेल पण होती. मुळ मुद्दा, असा आहे की ते जे कोणी होते ते तुझ्या माहितीनुसार कोरियन्स होते, पाकिस्तानी नव्हे. मग त्यांनी पख्तुनीची सुटका का करावी? आणि त्यांना पख्तुनीचा ठावठिकाणा कसा काय लागला? पॉसिबिलिटी ऑफ इनफिल्ट्रेशन ! ह्म्म्म…..”

“आंगचूक तुला आता महत्त्वाचे काम करायचे आहे ते म्हणजे शक्य ते सोर्सेस वापरून त्या टीमची माहिती काढायची. आलेल्यां-गेलेल्या प्रत्येक व्यक्तिचे डिटेल्स आउट पोस्टवर मिळतील. आणि या बंगलीवर नजर ठेवायची. इथे कोण येते, कोण जाते. आजपर्यंत रेग्युलर येणार्‍यांपैकी मग त्यात हरकामे नोकरसुद्धा येतात कोण कोण यायचे बंद झालेय. ही सर्व माहिती काढायची.”

“श्या… मला वाटलं सर, तुम्ही मला या केसमध्ये बरोबर घ्याल.”आंगचुकने नाराजी व्यक्त केली.

“तू आमच्या बरोबरच आहेस आंगचूक. हे ही काम तितकेच महत्त्वाचे आहे. आणि लवकरच मी तुला बोलवून घेइन. तुला इन्वोल्व्ह करुन घ्यायचे म्हणजे काही सरकारी सोपस्कार पुर्ण करुन घ्यावे लागतील, त्यात काही दिवस जातील. तोपर्यंत तू हे काम कर. मग मी तूला बोलावून घेतोच. ”

************************************************

नोमपेन्हच्या प्योंगयोंग रेस्टोरंटच्या त्या लॉबीत तो म्हातारा बराच वेळ कुणाची तरी वाट पाहात बसला होता. गेल्या दोन दिवसांपासून तो तिथेच , त्याच हॉटेलात मुक्काम करून होता. कुठल्यातरी आफ्रिकन देशातून आलेला टुरीस्ट म्हातारा, त्याच्याबरोबर त्याची साधारण त्याच्याच वयाची बायको. दोघांचाही वर्ण त्यांच्या नागरिकत्वाची ग्वाही देत होता. वय झालेले असले तरी म्हातारा अंगकाठीने धिप्पाड होता. वेटरला एकाच गोष्टीचे आश्चर्य वाटत होते की आल्यापासून म्ह्मातार्‍याने एकदाही बीअर किंवा कुठल्याही मद्याला हात लावलेला नव्हता. निव्वळ कॉफी , कॉफी….. आजही त्याचे चार वेळा कॉफी मागवून झालेले होते. वेटरने विचारले सुद्धा त्याला की सर तुम्हाला गाइड वगैरे हवा आहे का? , कुणाची वाट पाहताय? हवे असेल तर हॉतेलतर्फे सोय करून देवु का?”पण यावर म्हातारा नुसताच हसून गप्प राहिला होता.

एवढ्यात एक तरुण त्याच्यासमोर येवून उभा राहीला. कुठल्यातरी भडक अत्तराचा उग्र वास भक्क करुन नाकावर आला तसे म्हातार्‍याने  वर पाहीले, आपले पिवळेजर्द दात दाखवत तो तसाच समोर उभा राहीला होता.

“सर, त्या वेटरने सांगितले की तुम्हाला गाइड हवा आहे म्हणून…”

म्हातारा भडकला.,”मी त्याला आधीच नकार दिलाय. नाऊ यु प्लीज टेक युवर फिल्दी माऊथ अँड डिसअ‍ॅपीयर, अदरवाईज आय विल हॅव टू कॉल हॉटेल गार्ड्स टू थ्रो यु आउट.”

चिडून म्हातार्‍याने हातातल्या मॅगझिनमध्ये डोके खुपसले…

“अ‍ॅक्टींग अच्छी कर लेते हो मेजरसाहब, भेस भी अच्छा बदला है ! कोइ भी पहचान नही पायेगा आपको. लेकीन लिओ की नजरोंको धोका नही दे सकते.”

म्हातार्‍याने चमकून वर पाहीले. समोर तोच गाईड दात दाखवत हासत होता.

“लिओ….? तुम….?”

“तुम्हाला काय वाटलं , चेहरा फक्त तुम्हालाच बदलता येतो. दॅट्स द मेन वेपन ऑफ माय बिझनेस सर.”

तेवढ्यात वेटर जवळ येताना दिसला आणि तो परत भुमिकेत शिरला…”

चेहर्‍यावर शक्य तेवढी लाचारी आणत म्हणाला…

“साबजी मै हैदर, थॉमससाबने भेजा है, आपका गाइड हूं मै.”

वेटरचे समाधान झाले पण आपले कमिशन हुकल्यामुळे तो वैतागला सुद्धा.

चले साबजी ?

हैदरने पुढे झुकून आदराने विचारले तसे पख्तुनी उठला. त्याच्या चेहर्‍यावर समाधान होते. त्याची निवड सार्थ ठरली होती. आता फक्त त्या भाडोत्री अभिनेत्रीचे पेमेंट करून तिला रफादफा करणे बाकी होते.

*****************************************************

” हॅलो डेडशॉट, एव्हरीथिंग इज ओके?”

“आतापर्यंत तरी सगळं प्लानींगप्रमाणेच होतय सर. झुल्फिकारने काही घोळ घालू नए म्हणजे मिळवली.”

“पाखरू उडालय, आतापर्यंत शिकारी त्याच्या मागे लागले असतील.”

“डोंट वरी सर, पकहरू लवकरच आपल्या ताब्यात येइल. आपले शिकारी सराईत आहेत.”

“काही गोंधळ होता कामा नये, एक लक्षात घे इथे जर काही झालं तर आपलं सरकारदेखील आपल्याला वार्‍यावर सोडेल. वी ऑल मे लुज अवर क्रेडीबिलिटी.”

“तसे होणार नाही सर. मी त्याला लवकरच परत आणेन. काहीही झाले तरी आपल्या प्रोजेक्टला धक्का लागू देणार नाही मी. इट्स अ वर्ड !”

“वेलडन चॅप अँड ऑल दी बेस्ट.”

“थँक्स चीफ, नाऊ वी विल मीट टू सेलिब्रेट द सक्सेस ऑफ “ऑपरेशन ब्लाइंड हॉक”.

*********************************************

“सो, आता तरी तू तुझ्या मुळ रुपात येणार आहेस का लिओ? बादवे लिओ हे तरी तुझं खरं नाव आहे की….”

आपला उद्देश्य स्पष्ट केल्यावर पख्तुनीने हैदरला म्हणजे लिओला विचारले. अर्थात लिओला त्याने पुर्ण माहिती दिलेली नव्हतीच. लिओला फक्त एवढेच सांगण्यात आले होते की एका पाकिस्तानी सैनिकांच्या पहार्‍यात बंदीस्त ठिकाणी एका माणसाला कैद करून ठेवले आहे. तिथुन त्याला उचलायचेय. आणि त्यासाठी लिओने पख्तुनीला त्या अभेद्य गढीत प्रवेश मिळवून द्यायचा होता. लिओच्या माहितीप्रमाणे ते सर्व पाकिस्तानी गणवेशातले भारतीय जवान होते.

“माझा अकाऊंट नंबर तुझ्याकडे आहे मेजर. माझी फी जमा झाली की मी तुझ्याबरोबर आहे. ”

“संध्याकाळपर्यंत होवून जाईल ते काम. पण एक लक्षात ठेव, तिथे स्टोकमध्ये तू बारा कमांडोज कापले होतेस. इथे मला फार रक्तपात नकोय. कमीतकमी जिवीतहानी व्हायला हवी. ”

“ओके डुड, माझी फी जमा झाली की मी कामाला लागतो. एका आठवड्याने इथेच भेटुयात. तुझ्या फाइलमधला तो नकाशा तेवढा मला देवून ठेव. आय नीड टु फाइंड आउट अ‍ॅटलीस्ट टू-थ्री पॉसीबल वे आउट्स ! अँड येस वी मे नीड सम अ‍ॅमो.”

“त्याची व्यवस्था मी करेन. आठवड्याभराने तू भेटशील तेव्हा मी तयार असेन. पण एक गोष्ट लक्षात ठेव लिओ. मी तुझ्यावर विश्वास ठेवतोय कारण आजपर्यंत मी कधीही तुझे नाव ऐकलेले नव्हते. पण गेल्या काही दिवसात मी बरीच माहिती मिळवलीय. अगदी ‘झाई झँग’पासून ते जोंग यू पर्यंत. तेव्हा माझ्याशी गद्दारी करण्याचा प्रयत्न करशील तर यापुढे लिओ हे नाव कधीच, कुणालाच ऐकू येणार नाही याची काळजी हा मेजर दिलबागखान पख्तुनी जातीने घेइल.”

लिओच्या चेहर्‍यावर आधी आश्चर्य आणि मग कौतुकाचे भाव उमटले.

“इट्स रिअली प्लेझर टू वर्क विथ अ डिझर्व्हींग सोल्जर , मेजर. तू थेट जोंगपर्यंत पोचलास म्हणजे यु आर समथींग. उगाच नाही आय. एस. आय. ने तुझ्यावर विश्वास टाकून तुला सोडवण्यासाठी एवढा खर्च केला.”

“आय. एस. आय.”?

“कमॉन मेजर, मी पण कोणी बच्चा नाहीये. गेली कित्येक वर्षे या खेळात टिकून आहे ते याच मुळे. आय हॅव माय ओन सोर्सेस माय डिअर. एकच सांगतो, मला फक्त आणि फक्त पैश्याशी मतलब आहे. जोपर्यंत तू आर्थिक बाबतीत माझ्याशी दगाबाजी करत नाहीस तोपर्यंत आय एम विथ यू. अदरवाइज, लिओच्या असंख्य शत्रुंमध्ये अजुन एकाची वाढ होइल.”

“जाण्यापूर्वी एकच प्रश्न लिओ ……..’

“माहितीये, पण त्याला माझे आजही तेच उत्तर आहे. नावात काय आहे? चल, तरीही तू मला आवडलास. लिओच्या मुळापर्यंत पोचणारा तू पहिलाच माणुस आहेस, त्यामुळे धोकादायक असलास तरी मला आवडलास. ज्या कामासाठी तू मला हायर केले आहेस, ते सक्सेसफुली पुर्ण झाले की मी तुला माझे खरे नाव नक्की सांगेन. दॅट्स अ जंट्लमॅन्स वर्ड.”

***********************************************************************

“हॅलो डेडशॉट धिस एन्ड…”

“डेडशॉट, पाखरु लोकेट झालय. ते कंबोडियामध्ये आहेत. प्योंगयाँग हॉटेल, नोमपेन्ह सिटी. गेल्या दोन दिवसात तो एका हैदर नावाच्या मुसलमान गाईडबरोबर पाहिला गेलाय.””

“गुड, लक्ष ठेव. तो नजरेच्या टप्प्याबाहेर जाता कामा नये.

“योग्य वेळ आली की त्याला उचलूच आपण.”

“यस बॉस्स”

**********************************************************************

“चीफ, पाखरू टप्प्यात आहे. शिकारी नजर ठेवून आहेत. त्याच्या हालचालीची खबर आपल्यापर्यंत पोचत राहील.”

“गुड, तो जास्त काळ तिथे नाही थांबणार.  लवकरच गंतव्याकडे निघेल. किप अ‍ॅन आय. मला कसलाही गोंधळ नकोय या केसमध्ये.”

“डोंट वरी चीफ, एव्हरी थिंग इज अंडर कंट्रोल.”

“ते दुसरं कबूतर, त्याचं काय?”

“ते स्वतःला गरुड समजतय चीफ, पण डोंट वरी, आय विल टेक केअर ऑफ हिम.”

****************************************************************

एक आठवड्यानंतर…

“मेजर, पैसे मिळाले. फक्त एकच चेंज आहे प्रोग्राममध्ये. तो म्हणजे आपण आठवड्याने भेटणार होतो, त्याला आता पंधरा दिवस लागतील.”

“लिओ, मला गंडवायचा…”

“विचारही नाहीये माझा. बट यु वाण्ट मी टु एंटर अक्साई चीन. ”

“नॉट जस्ट यु लिओ, वुई , वुई आर गोइंग देअर… ”

“यस्स, पण त्याच तयारीसाठी हा वेळ लागणार आहे. बऱ्याच अरेंजमेंट्स कराव्या लागतील. बनावट कागदपत्रे तयार करावी लागतील.  अम्युनेशन आपल्याला तिथेच ताब्यात मिळायला हवंय.”

“अर्थात, नाहीतरी मी ते इथून वागवत नेणार नाहीच आहे.”

“आता शेवटचा आणि महत्वाचा मुद्दा, मला माझी फी वाढवून हवी आहे.”

“लिओ, तू शब्द फिरवतोयस… ”

“तू मला फिरवतोयस मेजर, तू खोटं बोललाहेस माझ्याशी. तिथे तुला नक्की काय काम आहे याच्याशी मला देणं घेणं नाही. पण दे आर नॉट इंडियन सोल्जर इन पाकिस्तानी डिसगाईस. दे आर पाकिस्तानी सोल्जर्स ! आपल्याच देशाच्या कुठल्यातरी प्रोजेक्टशी तुझं काय वैर आहे मला माहित नाही. पण तू खोटं बोललास. मी अजूनही काम करायला तयार आहे पण अर्थात माझी किंमत वाढलीये.”

“ओके, लिओ. आय अपोलोजाईज. तुझे पैसे तुला संध्याकाळपर्यंत मिळतील.”

“गुड बॉय अँड बाय…”

तिकडून फोन ठेवला गेला, त्याच क्षणी पख्तुनीने निर्णय घेतला , मिशन संपलं कि लिओसुद्धा संपायला हवा.

***********************************

” अहा, आता कसं मस्त वाटतंय सर. गेली चार पाच वर्षे तिथे सडत होतो लिटरली.” आंगचुक नुसता सळसळत होता उत्साहाने. चैतन्यने त्याला श्रीनगरला बोलावून घेतले होते. वरून सगळ्या परवानग्या वगैरे त्यानेच काढल्या होत्या. आता आंगचुक आपल्या पहिल्यावहिल्या साहसाला सिद्ध झाला होता.

“हा नकाशा बघ आंगचुक. काही लिंक लागतेय का?”

आंगचुक नकाशा पाहू लागला , थोड्याच वेळात त्याचा चेहरा गंभीर झाला पण डोळे एका वेगळ्याच उत्साहाने तेजाळले होते.

“आपण अक्साई चीन मध्ये घुसणार आहोत सर?

चैतन्याच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले.

“येस आंगचुक. तुला त्या भागाची माहिती आहे?”

“लेह, लद्दाखच्या परिसरात मोठा झालोय सर. आमच्या भागात दर दहामध्ये दोघांना तरी या भागाची इत्तंभूत माहिती असतेच आणि मी त्या दर दोघापैकी एक आहे सुदैवाने. माझं मूळ गाव त्या बॉर्डरवरच आहे. तिथेच लहानाचा मोठा….

आंगचुकने एकदम मान वर करून चैतन्य कडे पाहिले. त्याच्या डोळ्यात आनंदमिश्रीत कुतूहल होते…

“शीट, हे माझ्या आधीच लक्षात यायला हवं होतं. हे सगळं प्री प्लान्ड आहे ना? म्हणजे माझ्यावर तुमची नजर आधीपासून होती तर.”

चैतन्य फक्त हसला, काही गोष्टी गुप्तच राहिलेल्या बऱ्या असतात.

“अगदीच प्री प्लान्ड नाही म्हणता येणार, पण पख्तुनी गायब झाल्यावर त्याला कशासाठी सोडवण्यात आले असावे याचे काही अंदाज आम्ही बांधले होते. आता हे स्पष्ट झालय की वुई वेअर राईट. अशा वेळी तुझ्या सारखा लोकल आणि या भारत देशावर जीवापाड प्रेम करणारा माणूस बरोबर असणे जास्त फायदेशीर ना?”

“डोन्ट वरी सर, इट्स माय मिशन नाऊ. घरभी मेरा है, आंगन भी मेरा, अब आयेंगा मजा !  करायचंय काय तेवढं सांगा. एखादी चिनी चौकी उध्वस्त करायचीय?”

“चिनी चौकी नाही आंगचुक , एक भारतीय लॅबोरेटरी उध्वस्त होणार आहे. पण ते काम दुसरेच कुणी करणार आहेत. आपल्याला फक्त त्यांचे काम झाले की त्यांना उचलायचे आहे.”

सर, आपलीच लॅब…

फक्त विश्वास ठेव आंगचुक, माझेही माझ्या भारतावर तुझ्याइतकेच प्रेम, श्रद्धा आहे.”

“आय ट्रस्ट यु सर. आय एम इन ! त्या भागात चालू शकतील अशा वाहनांची व्यवस्था करावी लागेल. कारण तिथे चॉपर्स नेणे धोकादायक आहे. यु लिव्ह इट टू मी !”
**********†***********************

लिओ आणि पख्तुनीची नोमपेन्हमध्ये भेट झाली त्यानंतर बावीसावा दिवस.

दोघेही आठवढ्यापुर्वीच अकसाई भागात दाखल झाले होते. एका छोट्या खेड्यातील सराईत उतरले होते. इथून गंतव्य स्थान अवघ्या साठ किमी अंतरावर होते. गेल्या काही दिवसात दोन वेळा दोघांनीं त्या भागाची रेकी केली होती. आत उद्या अम्युनेशन हातात आले की प्रत्यक्ष ऑपरेशन…

लिओने एका स्थानिक राहिवाश्याला पटवून एक पिकअप ट्रेक आणि दोन खेचरे मिळवली होती. शेवटच्या सहा सात किमीच्या टप्प्यात ती खेचरेच उपयोगी पडणार होती.

दुसऱ्या दिवशी दुपारच्या वेळी खेचरांसह पिकअपने सराई सोडली आणि कूच केले…

गावाबाहेर पडताना ऐन रस्त्यावर बंद पडलेला एका बर्फ़ाळ प्रदेशातील सामानाची ने आण करणारा ट्रक सोडला तर बाकी काहीच अडचण आली नव्हती.

ऑपरेशन ब्लाइंड हॉक वाज इन लास्ट स्टेज…
************************************

बर्फ, खुरटी झाडं, अधून मधुन दिसणार्‍या बोडक्या, बसक्या टेकड्या आणि दुरवर निर्मनुष्य पसरलेला ओसाड प्रदेश. आणि अशा या दुर्गम भागात ऐन चीनी सैनिकाच्या नजरेच्या टप्प्याखाली असलेली ती तथाकथीत सिक्रेट लॅब. खरेतर लॅब म्हणावे असे बाहेरून काहीच वाटत नव्हते. एक जुनाट पण भक्कम गढीवजा बंगला. खरेतर ती एक प्रायव्हेट इस्टेटच होती. दिड ते दोन किमीच्या परिसरात पसरलेली कुणा अज्ञात व्यक्तीची ती इस्टेट. बाहेरून ओसाड वाटणारी ती हवेली तीनेक वर्षांपुर्वी अचानक गजबजून गेली. एका आठवड्याच्या अंतरात साधारण दिडशे ते अडीचशे सैनिकांचा पहारा बसला. कसले कसले बॉक्सेस हवेलीत येवून दाखल झाले आणि हवेली गजबजून गेली….

तसेही आधीच वैराण असलेल्या त्या भागात त्यानंतर हळुहळु आसपासच्या दहा किलोमीटरच्या परिसरात पुर्ण सन्नाटा निर्माण झालेला होता. पाकिस्तानी सैनिकांचा पहारा आणि का कोण जाणे पण चीनी सैनिकांनी केलेले दुर्लक्ष यामुळे ती हवेली आणि त्यातले लोक बिनधास्तपणे कसलाही अडथळा न येता आपले काम करत होते. झुल्फिकारची मध्यस्थी आणि पाकिस्तानी सैनिकांच्या उपस्थितीमुळे बहुदा चीननेही याकडे दुर्लक्ष केले असावे. पण एकंदरीत काय तर लॅबचे काम अगदी बिनबोभाट चालू होते.

आणि आज पख्तुनी लिओला घेवून… सॉरी लिओ, पख्तुनीला घेवून तिथे हजर झाला होता. नखशिखांत काळ्या कपड्यातले ते दोघे रात्रीच्या अंधारात बेमालुमपणे मिसळून गेलेले होते. लिओच्या डोक्यात नक्की काय शिजत होते हे कळायला मार्ग नव्हता पण त्याने काहीतरी प्लानींग नक्की केले होते.

हवेलीच्या दक्षीणेकडील बाजुला पहारा जरा कमजोर आहे हे लिओने शोधून काढलेले होते त्यामुळे तेथुनच आत शिरायचा त्या दोघांचा इरादा होता. भिंत ओलांडून दोघे आत शिरले. दक्षीण बाजुला कपाउंड वॉलपासून आतली हवेली साधारण अर्ध्या किलोमीटर अंतरावर होती. पण हा टप्पा ठिकठिकाणी उभ्या असलेल्या सैनिकी चौक्या, पहारे हे सगळे ओलांडून त्यांना आत लॅबपर्यंत पोचायचे होते. पण आतली एकंदरीत परिस्थिती पाहिली तर ते एकंदरीत कठीणच वाटत होतं. पख्तुनीला अजुनही लक्षात येत नव्हतं की लिओचा प्लान काय आहे? कारण लिओने त्याला प्रॉमीस केलं होतं की जिवितहानी न होता तो त्याला आत, लॅबमध्ये घेवून जाईल. पण नक्की कसे?

अरे हा गेला कुठे? लिओ परत गायब झाला होता….

*********************************************************************

“सर, ते दोघे दक्षीणेकडच्या बाजूने आत शिरलेत. भिंतीवर चढण्यासाठी बांधलेला दोर तसाच सोडलाय त्यांनी. इतके सराईत लोक, अशी मुर्ख चुक कशी काय करताहेत? दोर कुणाच्या नजरेला पडला तर…? ”

“नाही आंगचुक, हवेलीच्या बाहेरच्या बाजुला, त्या बाजुला कुणीही येणार नाही याची खात्री करुनच ते आत शिरलेले असणार. पण मला एक कळत नाही, आतला एवढा खतरनाक पहारा कसा काय पार करणार आहेत ते?”

“स्टोकच्या हवेलीतही घुसलाच होता की तो…”

“आंगचुक, तिथे बाहेर फक्त चार लोक होते आणि आत बारा…. , इथे शेकडो कमांडोज आहेत.”

“वाट पाहण्या पलिकडे आपल्या हातात काहीही नाही.”

**********************************************************************

पख्तुनीने थोडा वेळ वाट पाहून शेवटी एकटेच पुढे सरकायचा निर्णय घेतला. तो हवेलीच्या दिशेने पुढे सरकला तसे डाव्या बाजुच्या झाडीत कसलीतरी हालचाल झाली आणि क्षणार्धात त्याच्यावर अनेक फ्लॅशलाइट्स पडले. एका क्षणात त्याच्याभोवती सैनिकांचा वेढा पडला. पुर्ण काळ्या कपड्यात असलेला, बुर्ख्यातला पख्तुनी एका क्षणात जेरबंद झाला. काय झाले हे कळायच्या आत सगळा प्लान उधळला गेला होता.

“चुपचाप हमारे साथ कॅप्टनसाबके पास चलो, तुम्हाला फैसला अब वोही करेंगे.”

आयुष्यात प्रथमच पख्तुनीचा प्लान फसला होता. स्वतःच्या सामर्थ्यापेक्षा परक्या लिओवर भरवसा ठेवल्याचा पश्चाताप त्याला आता होत होता.

सैनिक त्याला घेवून आपल्या चीफ ऑफिसरकडे पोचले तेव्हा पख्तुनीच्या डोक्यात एकच विचार सुरु होता. आता नक्की काय आणि कसा स्तॅंड घ्यायचा. मुळात तशी संधी तरी मिळेल का? कारण त्यानेच तयार केलेले कमांडोज होते ते. कर्तव्याच्या पुढे इतर कसलेही आणि कुठलीही नाती, संबंध पाहायचे नाहीत हेच ठसवले होते त्याने त्यांच्यावर.

त्याच्या चेहर्‍यावरचा कपड्याचा बुरखा हटवण्यात आला आणि कॅप्टन बक्ष ताडदिशी उभा राहिला. सवयीने त्याने आपल्या मेजरला एक कडक सॅल्युट ठोकला.

“मेजरसाहब आप, यहां कैसे? इसका मतलब वो लडका सच बोल रहा था?”

“कौन लडका ?”

“जवान, उसे सामने ले आओ.”

चार सैनिकांच्या गराड्यात , गनपॉइंटवर असलेला लिओ पुढे आला. गंमत म्हणजे त्याच्या चेहर्‍यावर अजिबात भीती नव्हती, तो निर्धास्त होता.

“कॅप्टनसाहेब, मुझे यहां गनपॉइंटपे लिया गया है और मेजरसाबको ऐसे ट्रीट किया जा रहा है जैसे वो आपके दोस्त हो?” लिओने प्रश्न केला.

“मेजरसाहब, हुजूर आप इस लडके को जानते है? ये आपके साथ है? लेकीन आप तो हिंदुस्थानीयोंकी कैद में थे, फिर….”

“मै बताता हूं कॅप्टन साहब. आप मेरा जर्कीनके पिछले जेबमे चेक किजीये, एक कागज मिलेगा आपको. उसपे कोइ मोहर नही है, लेकीन एक ऐसा निशान है जो सिर्फ एक पाकिस्तानी आर्मी का अफसरही पहचान सकता है ! ये कागज मेरा लाइफ सेवींग कार्ड बनने जा रहा है अब.”

त्याच्या खिश्यातून तो तथाकथीत कागद शोधून काढण्यात आला. कॅप्टन बक्षने त्या कागदावर असलेला एका कोपर्‍यातला चांदतारा बरोबर ओळखला. ती त्या कागदाची वैधता स्पष्ट करणारी खुण होती. आणि त्या कागदाप्रमाणे त्या व्यक्तीवर म्हणजे लिओवर पख्तुनीला भारताच्या कैदेतून सोडवून आणण्याची कामगिरी सोपवण्यात आली होती. त्यासाठी ऑफर करण्यात आलेली रक्कम बघून कॅप्टनचे डोळेच फिरले.

“येस कॅप्टन, तो माझ्या बरोबरच आहे. रादर मी त्याच्या बरोबर आहे. त्याने माझी त्या कैदेतून सुटका केली आणि आम्ही भारतीय सैन्याला शंका येवू नये म्हणून या उलट्या दिशेने प्रवास सुरू केला. इथुन असेच पुढे जावून एल ओ सी क्रॉस करायची आणि पाकिस्तानात प्रवेश करायचा असा आमचा विचार होता. मध्येच ही हवेली दिसली म्हणून रात्रीच्या निवासासाठी आत शिरलो. तर इथे भलतेच नाटक सुरु दिसतेय. आणि बक्ष, तूझी तुकडी इथे काय करतेय?

आपण काय बोलतोय ते पख्तुनीला कळत नव्हते, पण परिस्थिती परत आपल्या ताब्यात घेण्याचा मार्ग त्याला सापडला होता.

“दॅट्स अ लाँग स्टोरी मेजरसाहब. लेकीन आप थके हुए हो. तुम्ही आपलेच आहात. आणि हा माणुस आपल्याला सोडवू घेवून आलाय म्हणजे तो तर आमच्यासाठी अल्लाह का फरिश्ताच आहे. आप दोनो आज की रात आराम कर लो. आपण उद्या सकाळी बोलुयात. जवान, मेजरसाबको और इनके दोस्तको, हवेलीके अंदर ले जाओ. बाकी बाते कल सोचेंगे.”

पख्तुनी लिओकडे पाहातच राहीला. त्याच्या चेहर्‍यावरचे मिस्किल हास्य पाहताच पख्तुनीच्या डोक्यात प्रकाश पडायला सुरूवात झाली होती. लिओची योजना हीच होती तर….

कसलाही रक्तपात न घडवता लिओ त्याला घेवून हवेलीत अगदी बिनबोभाट शिरला होता.

*******************************************************

एकच समस्या होती , ती म्हणजे त्यांच्याकडचे सगळे अ‍ॅम्युनेशन मागे, जिथे त्याला पकडण्यात आले तिथेच राहून गेले होते. आता लॅब उध्वस्त करायची म्हणजे….

“धिस इज फॉर यू मेजर…!”

लिओने त्याच्यापुढे कागदाचा एक तुकडा टाकला होता. पख्तुनीने त्याच्याकडे प्रश्नार्थक नजरेने पाहीले.

“या हवेलीतल्या अ‍ॅम्युनेशनच्या स्टोअरचा मॅप. आय एम सॉरी मेजर, पण तुमचे पाकिस्तानी लोक पैश्याच्या बाबतीत फार हपापलेले असतात. मी त्यांच्याकडून हवेलीचा अंतर्गत नकाशा मिळवला काही हजार डॉलर्सच्या बदल्यात. एकंदरीत नकाशावरुन आणि हवेलीच्या अंतर्गत रचनेवरुन मी तीन जागा अशा ठरवल्या होत्या की जिथे हत्यारे किंवा दारुगोळ्याचे कोठार असु शकेल. आत शिरल्यावर मघाशी अजून काही डॉलर्सच्या बदल्यात एक्झॅक्ट लोकेशनही कळाले. मेजर तुला आत आणुन सोडायचे काम मी केलेय. आता येथुन पुढे काय करायचे ते तु ठरावायचे आहेस. मी आता इथून बाहेर पडणार आहे. माझं काम झालय. इथे कोणीही महत्त्वाचा माणुस कैद नाहीये हे नक्की. आय डोंट नो तुझा इथे येण्याचा हेतु काय आहे ते. पण ज्यासाठी तू मला हायर केलं होतंस ते काम मी पुर्ण केलय. पुढचं तुझं तुला ठरवायचय. माझ्यातर्फे तुला ही शेवटची भेट…”

लिओने एक गोष्ट पुढे केली, ती बघून पख्तुनी हरखलाच.

सायलेन्सर बसवलेलं एक ऑटोमॅटीक पिस्टल होतं ते.

“… आणि ही एक्स्ट्राची दोन मॅगझीन्स. हवेलीच्या मागच्या बाजूला एक आउट हाऊस आहे. त्याच्या मागे ड्रेनेजची एक लाइन आहे. ती थेट हवेलीच्या बाहेर निघते. ऑल दी बेस्ट मेजरसाहेब. जरूरत पडे तो बंदे को फिर याद जरुर किजीयेगा. ”

“थँक्स लिओ अँड सॉरी बडी, पण मी ही रिस्क नाही घेवू शकत..”

लिओच्या चेहर्‍यावरचे आश्चर्य त्याच्याच वेदनेत जिरले होते. पख्तुनीच्या , त्यानेच दिलेल्या पिस्टलमधून सुटलेली गोळी त्याच्याच छातीचा वेध घेवून गेली होती. पुढच्याच क्षणी लिओ, कसातरी धडपडत त्या रुमच्या बाहेर पडला आणि अंधारात शिरला…

पख्तुनीने त्याच्या मागे जाण्याचा प्रयत्नसुद्धा केला नाही. कारण गोळी बरोबर हॄदयच्या जागी बसलेली होती. लिओ फार दूर जावू शकणार नाही याची खात्री होती त्याला. त्याला लवकरात लवकर महत्त्वाचे काम उरकायचे होते.  स्टोअर हुडकून बॉम्ब्स शोधायचे होते, ते योग्य जागी फिट करायचे होते. त्या तथाकथीत फॉर्म्युल्यात त्याला रस नव्हता आणि तो घातक फॉर्म्युला आय एस आय च्या हातात पडावा असे त्याला चुकूनही वाटत नव्हते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ती हवेली उडवून लावण्यापुर्वी आतल्या शक्य तितक्या सैनिकांना हवेलीच्या बाहेर काढायचे होते. तसेही आत फार फार पन्नासच्या घरात जवान होते पहार्‍यावर. त्यातले काहीतरी नक्कीच वाचवता आले असते.

बाहेरच्या अंधाराकडे पाहात त्याने एक सुस्कारा सोडला. लिओला मारायची खरेतर त्याची इच्छा नव्हती, पण त्याला पर्याय नव्हता. हा पोरगा फारच डेंजरस होता. पण लिओ जखमी अवस्थेत बाहेर पडण्या