निवांत समय

August 21, 2017

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

अर्थकारणाचे राजकारण विघातक.....


Related image


आपण अर्थव्यवस्था कशी असायला हवी याबद्दल मागील काही लेखांत चर्चा केली याचे कारण आम्ही भारतीय जरी बाकी कोणत्याही इतिहासात रमत असलो तरी आर्थिक इतिहासाकडे, वर्तमानातील अर्थकारणाकडे कधी डोळे उघडून पहात नाही. पण अर्थकारण बिघडले की सामाजिक संघर्ष कसे टोकदार व द्वेषमुलक कसे होत जातात हे आपण पाहिले. जगाचा इतिहास पाहिला तर लक्षात येते कि बव्हंशी साम्राज्ये कोसळण्यामागे इतर अनेक कारणांबरोबरच महत्वाचे कारण होते ते म्हणजे विशिष्ट मर्यादेनंतर आलेली आर्थिक विकलांगता. रोमन साम्राज्याचे पतन हे नेहमीच इतिहासकारांच्या आकर्षणा॑चे केंद्र राहिले आहे. गिबनच्या जगप्रसिद्ध "डिक्लाइन अँड फॉल ऑफ रोमन एम्पायर" या ग्रंथात त्याने आर्थिक अंगाने रोमन साम्रज्याच्या पतनाची चिकित्सा केली नसली तरी त्याने दिलेल्या पुराव्यांनुसार ज्युलियन फेन्नरसारखे आधुनिक अर्थतद्न्य आता या पतनामागे आर्थिक विकलांगता होती असे म्हणू लागले आहेत. त्याच अनुषंगाने भारतातील शिशुनाग, मौर्य, गुप्त, सातवाहनादि साम्राज्यांच्या पतनांचा अभ्यास केला असता असे दिसते कि ही साम्राज्ये पतीत होण्यामागे केवळ परकीय आक्रमणे, स्थानिक बंडे, सांस्कृतीक वा राजकीय कारणे नव्हती तर आर्थिक विकासाचे भरकटलेले राजकारणही होते.

महाराष्ट्राचे पुरापर्यावरण पाहिले तर याच भुमीवर एके काळी महाराष्ट्रात पाणथळ जमीनी मोठ्या प्रमाणावर होत्या व पाणघोड्यासारख्या पाण्यातच हुंदडणा-या अनेक प्रजाती येथे निवास करत होत्या हे कोणाला सांगुनही खरे वाटणार नाही. भरभराटीला आलेली आपली सिंधू संस्कृती इसपू १७०० मध्ये केवळ पर्जन्यमान क्रमश: कमी होत गेल्याने तिला उतरती अवकळा लागली. त्याचा शेतीवर परिणाम झाला. अर्थकारण ढासळले आणि त्याबरोबरच कलांतही अवनती झाल्याचे अवशेषांवरुन दिसते. महाराष्ट्रात सन १०२२ पासून भारतात राष्ट्रव्यापी दुष्काळांची रांग लागलेली दिसते. सन १०२२, १०३३ व १०५२ असे सलग तीन भिषण राष्ट्रव्यापी दु:ष्काळ भारतात पडल्याची नोंद आहे. या दु:ष्काळाने अन्न-पाण्याच्या शोधात फार मोठ्या प्रमाणावर विस्थापन तर झालेच परंतु लक्षावधी माणसे व जनावरे मरण पावली. मुख्य उत्पादन अन्नधान्याचे...तेही पुरते ठप्प झाले. मोठ्या प्रमाणात पशू संहार झाल्याने धनगर-गोपालही अवनतीला पोहोचले. अन्य उत्पादनांची मागणीही अर्थातच पुरती घटली. अन्न विकत घ्यायला पैसा नाही, पैसे असले तरी अन्न उपलब्ध नाही तेथे अन्य उत्पादनांना कोण विचारतो? त्यामुळे उत्पादनकेंद्रेही ओस पडणे स्वाभाविक होते.

दुष्काळांचे सत्र येथेच थांबले नाही. बारावे शतक ते १६३० पर्यंत जवळपास २५० पेक्षा अधिक प्रदेशनिहाय दुष्काळ भारतात पडले याची नोंद डच व्यापारी व्हॅन ट्विस्टने करुन ठेवली आहे. मृत प्राणी...कधी मृत माणसेही खावून जगायची वेळ या दुष्काळांनी आणली होती. त्यात १३९६ ते १४०७ या काळात पडलेल्या दुर्गादेवीच्या भयंकर दुष्काळाची नोंद जागतीक पातळीवर घेतली गेली, एवढा तो प्रलयंकारी होता. समग्र अर्थव्यवस्था भुईसपाट करणा-या या दुष्काळाने निर्माणकर्त्यांना रस्त्यावर आणुन सोडले नसले तरच नवल!

आपल्या देशात पारमार्थिक भान ब-यापैकी असले तरी अर्थभानाची वानवाच असल्याने जे मार्ग शोधले गेले ते समाजाला जगवू शकले असले तरी उत्थानाप्रत कधीच नेवू शकले नाहीत. बलुतेदारी/अलुतेदारी पद्धत भारतात दहाव्या शतकानंतर आलेल्या आर्थिक अवनतीमुळे समाजाला स्विकारणे भाग पडले. गुप्तकाळापासुनच उतरती कळा लागलेल्या श्रेणी संस्थेचे अध:पतन होत त्यांचे रुपांतर या काळात जात-पंचायत संस्थेपर्यंत घसरले व अर्थात अन्यायकारक बनले. केंद्रीकरण झालेली उत्पादन पद्धती गांव पातळीपर्यंत विकेंद्रित झाली. आपल्या व्यवसायात कोणाला शिरू देणे परवडणारे नसल्याने स्पर्धा नको म्हणून प्रत्येक व्यवसाय संस्थेने आपली दारे इतरांना बंद केली. या बंदिस्त व्यवस्थेतून आधी अस्तित्वात नसलेली जातिसंस्था जन्माला आली. या पद्धतीने समाज जगवला असला तरी कितीही कौशल्ये दाखवली तरी आर्थिक उत्पन्न वाढवण्याची सोय या पद्धतीत नव्हती. बाजारपेठा गांवपातळीवर स्थिर झाल्याने स्वतंत्र संशोधने करणे, उत्पादकता वाढवणे याची उर्मी असणेही शक्य नव्हते. स्पर्धात्मकता संपते तेथेच अर्थोत्थानही खुंटते हे कोणाच्याही लक्षात आले नाही.

आम्ही ज्या आर्थिक हतबलतेतून गेलो त्यातून आलेल्या न्यूनगंडाच्या भावनेतून आम्ही आजही बाहेर पडलो आहोत असे दिसत नाही. आज आम्ही ज्या अर्थसिद्धांतावर देशाचा म्हणून आपलाही गाडा चालवू पाहतो आहोत त्यातून आम्ही काय मिळवले व काय गमावले याचा गंभीरपणे विचार करणे आवश्यक बनते त्यामुळेच आपण एवढे चर्चा करीत आहोत.

भाकरी लहाण आहे आणि वाटा मागणारे अधिक आहेत अशी आपल्या आजच्या अर्थव्यवस्थेची रचना आहे. शोषित-वंचितांचे अर्थकारण कसे बदलायचे हे मात्र आम्हाला अजुनही समजलेले नाही. उलट नित्य नवे समाज आम्हीही मागास आहोत असे म्हणत आपल्या व्यथा मांडू लागले असले, आरक्षण मागू लागले असले तर आमचे काहीतरी गंभीरपणे चुकते आहे. यात काही समाजांचे राजकारणच आहे असा भोंगळ दावा केल्याने वस्तुस्थिती बदलणार नाही.

आपले अर्थतज्ञ स्वतंत्रतावाद, भांडवलवाद, समाजवाद अथवा मार्क्सवादाभोवती फिरत सिद्धांत मांडत असतात. सत्ता या सिद्धांतांना कितपत प्राधान्य देतात, चर्चा करत आर्थिक धोरणे ठरवतात हा विवादास्पद प्रश्न आहे. किंबहुना सत्तांचे धोरण हे नेहमीच कुंपणावरचे राहिले आहे. समाजाचा सुदृढ आर्थिक विकास व्हावा यासाठी ठोस असे धोरण नाही. काहींची प्रगती झालेली दिसते ती केवळ अपघाताने अथवा भ्रष्टाचाराने झालेली प्रगती.

आमच्याकडे एवढी आधुनिक साधने आली पण त्यांचा वापर आम्ही आमच्या व्यक्तिगत अर्थव्यवस्थेला हातभार करण्यासाठी किती करतो आणि अनुत्पादक कार्यासाठी किती करतो हे प्रत्येकाने आपापले नीट निरिक्षण केले तरी सहज लक्षात येईल. मोबाईलचेच उदाहरण घ्या. सर्वात बोलभांड देश म्हणून आपली गणती होते. या बोलभांडपणातून कोणाच्या संपत्तीत भर पडते हेही आमच्या अजून लक्षात आलेले नाही. एवढेच काय लोकशाही म्हणजे काय व आम्ही नेते का व कशासाठी निवडतो याचेही भान आम्हाला राहिलेले नाही. ही प्रगल्भ लोकशाही नाही. समाजच प्रगल्भ नसेल तर नेते तरी कोठून प्रगल्भ मिळणार? केवळ सत्तेचे राजकारण होते, पण अर्थव्यवस्थेचे ज्ञानकारण मात्र त्यातून साध्य होत नाही.

मग यातुनच आश्वासनांवर जगणा-या पिढ्या निर्माण होतात. त्या आपली कार्यक्षमता अर्थव्यवस्थेशी सुसंगत ठेवत नाहीत. त्यातील एक महत्वाचा भाग बनत स्वत:चे अर्थकारण नैतिक आणि सबळ बनवत नाहीत. त्यत जे व्यवस्थेचे अडथळे आहेत ते दूर व्हावेत अशा मागण्या करत नाहीत. मागण्या केल्या जातात त्या फुकटेपणाच्या! पदरात आश्वासनांखेरीज काही भरीव न पडताही जयजयकार करण्याची सवय मात्र काही केल्या जात नाही. जेंव्हा लोकांचीच एकुणातीलच मन:स्थिती तशी बनत जाते तेंव्हा अर्थसत्ता कोसळणे अनिवार्य असते आणि आम्ही त्याच दिशेने निघालो असल्याचे आपले सामाजिक चित्र आहे.

भारतात अनेक आंदोलने होत असली तरी "आर्थिक पर्यावरण" सुदृढ होईल अशी आंदोलने झालेली नाहीत. आर्थिक पर्यावरणात अर्थकारणांचे, गरजांचे आणि भवितव्याचे सर्वांगीण व सार्वत्रिक भान याचा समावेश होतो. त्या दृष्टीने आम्ही अर्थ-अडाणी आहोत असे म्हटले तरी वावगे होणार नाही. आम्हाला अजुनही स्वस्ताई-महागाई कशी येते हे नीट समजत नाही तर मग बाकी बाबींचे काय? ज्या अर्थकारणाला विघातक बाबी आहेत त्यांना आपलीच मूक संमती असते कारण आपल्याला मुळात त्या बाबी नीट समजलेल्याच नसतात.

अर्थकारण हा राजकारणाचा भाग असला तरी अर्थकारणाचे राजकारण कधीही होऊ द्यायचे नसते हे आपल्याला समजलेले नाही. पुर्वीही समजले नव्हते त्यामुळेच उत्थानात अत्यानंदी होणा-या समाजांचेही नंतर एवढे अध:पतन झाले कि त्यांचा इतिहास आता अवशेषांत शोधावा लागतो!

इतिहास इतिहास करत असतांना, राजारजवाड्यांच्या इतिहासात रमत असतांना, खो-ट्या-ख-या विजयगाथांचे गायन केले जात असतांना आम्हाला पर्यावरणीय व म्हणूणच त्यासोबतच वाटचाल करणारा आर्थिक इतिहासही माहित असला पाहिजे. पण तो नसतो म्हणून, दुष्काळ कधीही पडू शकतो हे माहित असुनही, आम्ही पाण्याबद्दलही आज तेवढेच बेपर्वा आहोत. त्यापेक्षा भयंकर बेपर्वाई आम्ही आमच्या अर्थव्यवस्थेबाबतही दाखवत आहोत. आणी केवळ म्हणुणच आमचे खरे आर्थिक उत्थान होत नाही असे म्हणावे लागते. राजकारणाने देशाचे व देशातील प्रत्येक समाजघटकाचे अर्थकारण सुदृढ करावे अशी सत्तांकडून वाजवी अपेक्षा असते पण आपल्याकडे अर्थकारणाचेच तत्वहीन राजकारण होते, ते केवळ आम्ही अर्थ-अडाणी असल्याने हे आपल्याला समजावून घेत अर्थोन्नतीचे मार्ग स्वबळावर शोधायची सवय लावली पाहिजे.

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at August 21, 2017 03:58 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

August 20, 2017

पाइनॅपल सन्

डोळे 'भरून'... (भाग १)

 शौर्य फ्लॅटच्या गॅलरीत आला... सहजच. त्यानं छातीभरून श्वास घेतला. मुंबईचा वास, मुंबईची हवा.
बाराव्या मजल्यावरून त्यानं डावीकडे नजर टाकली... कालीना युनिव्हर्सिटीचा अंमळ हिरवा पट्टा. 
आणखी लांबवर दिसणारा एअरपोर्टचा कंट्रोल-मनोरा. तो मनोरा नेहमी त्याला 'बुदबळा'तील वजिरासारखा वाटायचा.  'बुदबळं' त्याच्या आजीचा शब्द. भारी गोड वाटायचं त्याच्या कानांना ते. 

आजीच्या आठवणीनं हलकेच हसत त्यानं नजर उजवीकडे फेकली. 
बॅन्ड्रा-कुर्ला कॉम्प्लेक्सच्या रस्त्यापलीकडे तिवरांच्या झाडीचा छोटासा तुकडा अजून शाबूत होता.
त्यापलीकडे खाडी... पाणी... हलके झुळमूळ वाहत असलेलं पाणी!
आपल्या घरातून पाणी दिसावं अशी त्याची कैक वर्षांची इच्छा पूर्ण झाली होती नवीन फ्लॅट घेतल्यावर.... आणि आत्ता लगेचच... 
मनातनं ते विचार काढून टाकत गॅलरीतून त्यानं सरळ खाली बघितलं:
गव्हर्न्मेंट कॉलनी आणि भारतनगरच्या मधल्या पट्ट्यात पसरलेली ज्ञानेश्वर नगर झोपडपट्टी. 
अधल्यामधल्या छपरांवर घातलेल्या त्या इलेक्ट्रिक ब्लू रंगाच्या ताडपत्र्या... 
वरून दिसणारी अगणित छपरं, काही राखाडी काही इलेक्ट्रिक ब्लू आणि वरती केबलच्या थाळ्या. 

ते ग्रे आणि ब्लू तुकड्यांचं विचित्र पॅटर्न तो बघत राहिला... 
आणि एका राखाडी पत्र्यावर अवचित ती मुलगी आली. 
चादरी वाळत घालायला... पावसाच्या ब्रेकमध्ये. 
हार्डली चौदा-पंधरा वर्षांची असेल ती. शिडशिडीत, बहुतेक मुस्लिम. 
तिनं जर्द निळ्या रंगाचा कुर्ता घातला होता आणि फुश्चिया फिटेड लेगिंग्ज 
निळा आणि फुश्चिया त्याचं आवडतं कॉम्बिनेशन, सुखविंदर आणि रेहमानसारखं.  
इतक्यात अजून एक मुलगी छपरावर आली... तिच्या मदतीला. 
तिचं पण कॉम्बिनेशन छानच होतं: फिकट पेस्टल हिरव्या रंगाचा कुर्ता आणि तशाच पेस्टल गुलाबी रंगाचा सैलसर पतियाळा. 
पावसाळी हवेत राखाडी छपरावर लगबगीनं चादरी वाळवत घालणाऱ्या त्या मुलींचं कंपोझिशन... 
निळं फुश्चिया हिरवं गुलाबी...  
चंद्रमोहन कुलकर्णींच्या चित्रासारखं...
त्यानं डोळ्यांत भरून घेतलं आणि तो आत वळला. 

आतमध्ये न्यूजपेपर्सचा पसारा पडला होता. 
तसेच वाचायचा तो रविवारचे पेपर्स... पसरून...  
न्हाव्यानं सगळ्यांच्या अर्ध्या दाढ्या करत जावं तसे. 
मध्येच पंकज भोसलेचा इंग्लिश फिल्म्सवरचा लेख, मध्येच चिन्मय मांडलेकरचे स्ट्रगलर्सचे किस्से, मध्येच सचिन कुंडलकरची आयुष्यावरची तिरकस (पण प्रचंड लॉजिकल) टिप्पणी असं सगळं तो थोडं थोडं चिवडत वाचायचा... मजा घेत. 
पण आता?... 
लोकसत्ताची ऑडिओ एडिशन मिळते का बघायला पाहिजे... 
परत त्याच्या छातीत बारीक कळ आली. 

क्रमश:


   
     
   



by nilesh arte (noreply@blogger.com) at August 20, 2017 05:47 PM

विज्ञान तंत्रज्ञान

मायक्रोमॅक्सचा दोन रेअर कॅमेरा असलेला स्मार्टफोन लाँच

मायक्रोमॅक्स मोबाईल कंपनीने आकर्षित फिचर्ससह नवा स्मार्टफोन भारतीय बाजारात लाँच केला आहे.

नवी दिल्ली- मायक्रोमॅक्स मोबाईल कंपनीने आकर्षित फिचर्ससह नवा स्मार्टफोन भारतीय बाजारात लाँच केला आहे. ‘इव्होक ड्युअल नोट’ या नव्या स्मार्टफोनची किंमत नऊ हजार ९९९ रुपये आहे. हा स्मार्टफोन येत्या २२ ऑगस्टपासून फ्लिपकार्ट या ऑनलाई शॉपिंगसाईटवर विक्रीसाठी उपलब्ध होणार आहे.

ड्युअल रिअर कॅमेरा आणि अँड्रॉईड ७.० नॉगट सिस्टम ही या फोनची खास वैशिष्ट्ये आहेत. या फोनमध्ये दोन रिअर कॅमेरा आहेत. यापैकी एक १३ मेगापिक्सेल तर दुसरा पाच मेगापिक्सेल आहे. शिवाय सेल्फीसाठी पाच मेगापिक्सेल फ्रंट फ्लॅश कॅमेरा देण्यात आला आहे.

इव्होक ड्युअल नोटवर ११ हजार रुपयांपर्यंतची एक्स्चेंज ऑफर देण्यात आली आहे. तर आयडियाच्या ग्राहकांसाठीही खास ऑफर आहे. ४४३ रुपयांमध्ये ८४ दिवसांसाठी अनलिमिटेड व्हॉईस कॉलिंग आणि ४ जी डेटा मिळणार आहे. तसेच फोन दोन व्हेरिएंटमध्ये आहे. मात्र कंपनीने या फोनच्या दुस-या व्हेरिएंटबाबत अद्यापही कोणतीही माहिती दिलेली नाही.

‘मायक्रोमॅक्स इव्होक ड्युअल नोट’ स्मार्टफोनचे फिचर्स

» ५.५ इंचाचा डिस्प्ले

» तीन जीबी रॅम

» ऑक्टा-कोर प्रोसेसर

» ३२ जीबी इंटरनल मेमरी

» १०८० X १९२० पिक्सल स्क्रिन रेझ्योल्यूशन

» १३ मेगापिक्सेल आणि पाच मेगापिक्सल रेयर कॅमेरा

»पाच मेगापिक्सल फ्रंट कॅमेरा

» अँड्रॉईड ७.१ नॉगट

» ३००० एमएएच बॅटरी

» किंमत नऊ हजार ९९९ रुपये

by priyanka gaikwad at August 20, 2017 09:30 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

August 19, 2017

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

​नदी वाहते ….

काही दिवसांपूर्वी, कदाचित काही महिन्यांपूर्वी इथे फेसबुकवरच एक पोस्ट लिहिली होती.  नामवंत गुजराती लेखक श्री ध्रुव भट्ट यांचे ‘अकुपार’ वाचताना त्यातली हिरण नदीवरची एक कविता / गाणे खुप आवडले होते. कथेच्या नायकाला गीरच्या वास्तव्यात भेटलेला एक अंध मालधारी (गुराख्याची एक जात) , ज्याने आयुष्यात कधीही प्रकाश बघितलेला नाही तो गिरच्या लेकीचं ” हीरण नदीचं ” सौंदर्य वर्णन करताना तिथल्या स्थानिक भाषेतलं एक गाणं ऐकवतो. त्या नायकालाही ते गाणं पुरतं समजलेलं नसतं, मलाही यातल्या खूप शब्दांचा अर्थ लागलेला नाहीये. पण त्यामागचं विलक्षण प्रेम, गीरबद्दलची, विशेषतः हीरण नदीबद्दलची आत्मीयता त्या गाण्यात जाणवत राहते. 
गिरमधल्या रहिवाशांचे गिरशी, निसर्गाशी, सृष्टीशी असलेले नाते गडद होत जाते, उमजत जाते. शब्दांचे अर्थ कळत नाहीत पण कसा कोण जाणे त्या गाण्याचा भाव आपल्या मनापर्यंत सहज पोचत राहतो. अनेक भाषामधली अनेक विषयांवरची गाणी ऐकली, वाचली आहेत. पण स्पेशली एका नदीवर लिहिलं गेलेलं हे पहिलंच गाणं वाचायला मिळालं. (ज्या दिवशी अशाच कुणा स्थानिक गुराख्याकडून ऐकायला मिळेल तो सुदिन) ….

डुंगरथी दडती घाट उतरती पडती न पडती आखडती       आवे उछळती जरा न डरती डगलां भरती मदझरती।  किलकारा करती जाय गरजती घोराळी।                     हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आंकडीयावाळी हेलळियाली वेल्युवाळी वखवाळी।       अवळा आंटाळी जामी जाळी भेखाडियाळी भेवाळी।         तेने दई ताळी जातां भाळी लाख हिल्लोळी नखराळी     हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आंबा आंबलियु उंब उंबरीयूं खेर खिजडियूं बोरडीयु।     केहुडा कळियूं वा वखारीयुं हेमनी कळियु आवळियुं।     प्रथवी उतरयुं सरगी परीयुं वळियुवाळी जळधारी।         हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आज हे सगळं पुन्हा नव्याने आठवायचे कारण म्हणजे संदीप सावंत आणि नीरजा पटवर्धन यांचा नवा चित्रपट ‘नदी वाहते’ ! 
एका मृत्युपंथाला लागलेल्या नदीला जीवंत ठेवण्यासाठी, तिचा काठ जागा ठेवण्यासाठी धडपडणाऱ्या गावाची, गावच्या काही मनस्वी वेड्यांची ही कथा. ‘श्वास’ नंतर सावंतांच्या मनाने घेतलेली जगावेगळी ओढ़ #नदीवाहते या नितान्तसुन्दर चित्रपटाच्या रूपाने जन्माला आलीय. येत्या २२ सप्टेंबरला हा चित्रपट चित्रपटगृहातून दाखल होतोय. 

या नदीच्या निमित्ताने कित्येक जुन्या आठवणीसुद्धा जाग्या झाल्यात. लहानपणी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत पंढरपुरला आत्याकडे जायचो. हो, मला आठवतेय त्या दिवसात चंद्रभागेला बऱ्यापैकी पाणी असायचे. विशेषत: विप्रदत्त मंदिराच्या मागच्या भागात नदीत काही ठिकाणी खोलगट डोह तयार झाले होते, त्यातल्या पाण्यात आत्याच्या मुलांबरोबर तासनतास डूंबण्याच्या आठवणी असोत वा होडीत बसून विष्णुपदाला काढलेली सहल असो. मला आठवतेय पावसाळ्यात तर अगदी गोपाळपुरला सुद्धा होडीने जावे लागायचे. 

आता पात्रातुन निवांत चालत पलीकडे जाता येते. कधीतरी उजनीचे पाणी सोडले तरच काय ते चंद्रभागेच्या पात्रात पाणी असते नाहीतर अकरा महीने चंद्रभागेच्या डोळ्यातच काय ते पाणी असेल फक्त. एवढे प्रचंड पात्र नदीचे, आता त्याचे गटारच व्हायचे काय ते बाकी राहीले आहे. तसेही वारीच्या दिवसात नदीची अवस्था गटारीपेक्षा वेगळी नसते म्हणा. नदीच्या वाळवंटाची तर कधीच हागणदारी झालीये. विठ्ठलाची बडव्याच्या तावडीतुन सुटका केली खरी पण माझ्या चंद्रभागेची या गटारगंगेतुन सुटका कोण करणार आणि कधी? 

शाळेत असताना काही वर्षे दौंडला होतो. तिथुन आम्ही सिद्धटेकला गजाननाच्या दर्शनाला यायचो. दौंडहुन शिरापुर पर्यन्त लाल डब्बा आणि मग तिथुन होडीने नदी पार करून सिद्धटेक. लहान होतो, डोक्यात देव, दानव, सृष्ट, दुष्ट सगळ्याच गोष्टीचे सारखे महत्व असे . कुणीतरी सांगितलेले की होडीने नदी ओलांडताना मनात कसलीही म्हणजे पाणी वाढले तर, होडी बुडाली तर अशी कल्पनाही करायची नाही.  का? तर म्हणे नदीच्या खोल पाण्याला आशा असते. (तेव्हा समुद्र फक्त ऐकूनच माहीत होता, फार फार फोटोत पाहीलेला आणि सावरकरांच्या “ने मजसी ने” मध्ये कोरसमध्ये आळवलेला). आपण असे काही मनात आणले की त्याला आमंत्रण दिल्यासारखे होते. मग आम्ही नदी क्रॉस करताना होडीच्या काठाला घट्ट धरून बसायचो. काही वाइट विचार मनात येवू नये म्हणून मोठ्या मोठ्याने एकमेकांशी गप्पा मारत राहायचो. पण तरीही मनात भीती उभी राहायचीच. पण पाण्याने आम्हाला कधीच ओढुन नेले नाही. त्यालासुद्धा बिचाऱ्याला पुढचे गाव गाठायची घाई असावी. पण गंमत म्हणजे कधीही काहीही न होवून सुद्धा प्रत्येक वेळी ही भीती मनात उभी राहायचीच. अगदी काही वर्षापूर्वी ऑस्ट्रेलियात स्वान नदीमध्ये क्रुझने फिरताना सुद्धा हा विचार मनात आला आणि स्वत:च्याच वेडेपणाचे हसू आले. काही वर्षापूर्वी गेलो होतो परत सिद्धटेकला. तेव्हा नदीची अवस्था पाहिली आणि वाटले , लहानपणी ऐकलेली ती वेडगळ गोष्ट खरी असती तरी सुद्धा कसलेही भय वाटले नसते. कारण नदीला आता जेमतेम गुडघे भिजतील एवढे पाणी असते.

त्यामानाने पर्थमध्ये स्वानच्या किंवा लंडनमध्ये थेम्सच्या किनारी फिरताना त्या नदीबायांचा फार हेवा वाटला होता. स्वच्छ किनारे, स्वच्छ पाणी, किनाऱ्याच्या बाजूने पादचाऱ्यांना फिरण्यासाठी असलेले स्वच्छ आणि टिपटॉप रस्ते, बसण्यासाठी बेंचेस. महत्वाचे म्हणजे आपल्या गावातली नदी स्वच्छ ठेवण्यासाठी धडपडणारे प्रशासन आणि जागरूक नागरिक सुद्धा. 

ही जागरूकता आपल्यात कधी येणार? नद्या या आपल्या भूभागाला जीवंत ठेवण्यासाठी अत्यावश्यक असणाऱ्या रक्तवाहिन्या असतात. इथले समाजजीवन सुदृढ़ आणि निरोगी राहाण्यासाठी या रक्तवाहिन्या स्वच्छ आणि निरोगी असणे किती गरजेचे आहे हे आपल्याला कधी उमजणार? आपण जर असेच वागत राहीलो, निष्काळजीपणे नद्यांकडे दुर्लक्ष करत राहीलो तर एकेक करत या सगळ्याच बाया त्या सरस्वतीसारख्या लुप्त होत जातील आणि मग त्या मॅड मॅक्सच्या फ्यूरी रोडसारखे चित्र प्रत्यक्षात येण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. 

सावंतानू , लै भारी काम केलत ह्यां पिच्चर काडून. _/!\_
लोकांना किमान नदीच्या असण्याची गरज जरी समजली, पटली तरी या तुमच्या मेहनतीचे सार्थक होईल. कोण जाणे, खेड्यापाड्यातल्या गावा-शहरातल्या मृतप्राय होत चाललेल्या नद्या पुन्हा एकदा जीवनरसाने भरभरून, खळखळत वाहायला लागतील.

खुप खुप शुभेच्छा ! 💐💐💐💐

© विशाल विजय कुलकर्णी


Filed under: प्रासंगिक

by अस्सल सोलापुरी at August 19, 2017 02:14 PM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

संत्रा : विदर्भाचा भाग्योदय होणार का?


शर्माजी ज्यूस स्टाल समोर उभे होते, मला येताना पाहून सहज विचारले, पटाईतजी ज्यूस पिओगे क्या? आपण हि पक्के बेशरम, हाँ हाँ क्यों नहीं. झक मारून शर्माजीने दोन गिलास संत्र्याचे ज्यूस मागविले. ज्यूस पिता पिता शर्मा म्हणाला, हा दुकानदार भेसळ करत नाही, किती गाढे स्वादिष्ट ज्यूस आहे. मी उतरलो, शर्माजी हे संत्र्याचे ज्यूस नाही, किन्नूचे आहे. समोर पहा दुकानात किन्नू सजवून ठेवलेले आहे. पैसे देताना, शर्माने दुकानदाराला सहज विचारले, आप संत्रे कि जगह किन्नू पिलाते हो, कभी- असली संत्रे का ज्यूस भी पिलाया करो. दुकानदार हसून बोलला, ग्राहक दुगनी कीमत देने को तैयार हो तो संतरा भी पिला देंगे. 

भगव्या रंगाचे आंबट गोड ज्यूस म्हणजे संत्र्याचे ज्यूस, हि सामान्य ग्राहकाची कल्पना. त्याला किन्नू, माल्टा आणि संत्र्यातील फरक कळत नाही. भारतात संत्र्याच्या नावावर किन्नूचे ज्यूस देशी विदेशी कंपन्या विकतात. कारण स्पष्ट आहे, किन्नूत संत्र्याच्या तुलनेत जास्त रस. रस हि जास्त गाढ आणि  जास्त गोड. शिवाय स्वस्त: हि. 


पण विदर्भात संत्रा होतो. ८० हजाराहून जास्त हेक्‍टरवर संत्र्याच्या बागा आहेत. दरवर्षी पाच ते सहा लक्ष टन संत्र्याचे उत्पादन होते. कमी पाऊस झाला कि कमी उत्पादन  होते आणि  शेतकर्याचे नुकसान होते. चांगला पाऊस झाला, उत्पादन जास्त झाले तरी संत्र्याला विदर्भा बाहेर पाठविण्याची व्यवस्था चांगली नसल्याने रुपयाचे २ संत्रे विकण्याची पाळी शेतकर्यावर येते.  दुसर्या शब्दांत संत्र्याची शेती हि नुकसानीची शेती. जो पर्यंत संत्र्यावर मोठ्याप्रमाणावर प्रक्रिया करणारे उद्योग लागत नाही संत्र्याची शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांचे भाग्योदय होणे नाही. 

विदर्भात संत्र्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी अनेक उद्योग  वेळोवेळी लागले आणि बंद हि पडले. उदा. अमरावती फ्रुट ग्रोअर इंडस्ट्रियल को-ऑपरेटिव्ह सोसायटीने १९५८ मध्ये   सुरू केलेला प्रकल्प १९६३ मध्ये बंद पडला. नोगा (NOGA) ची स्थापना 1972 मध्ये झाली. या सरकारी कंपनीची वार्षिक क्षमता ४९५० टन अर्थात दिवसाची फक्त १५ टन आहे. हि कंपनी हि संत्र्याचे ज्यूस लोकप्रिय करण्यास असमर्थ ठरली. सध्या टमाटो केचप हे ह्या कंपनीचे मुख्य उत्पादन आहे.  निजी क्षेत्रात हि अनेक संयंत्र सुरु झाले आणि बंद पडले. सरकारी क्षेत्रातला काटोल संयंत्र हि तोट्यामुळे बंद पडला.  मार्केटची सद्य परिस्थितीत पाहता मुफ्त जागा आणि संयंत्रासाठी ५०% टक्के अनुदान दिले तरी कुणी संत्र्याचे ज्यूस काढणारे संयंत्र लावण्याची हिम्मत करणार नाही.  सत्य हेच आहे, संत्रा किन्नू किंवा माल्टा सोबत प्रतियोगिता करू शकत नाही. असे कृषी भवन मधल्या माझ्या एका जुन्या सहकारीचे मत.  

अश्या परिस्थितीत बातमी आली, पतंजली नागपूर मध्ये मेगा फूडपार्क आणि संत्र्याचे ज्यूस काढण्याचे मोठे संयंत्र लावणार आहे.  पतंजलीचा कारभार अत्यंत पारदर्शी असल्यामुळे, काही दिवसांपूर्वी या विषयावर आस्था चेनेल वर चर्चा आणि आचार्य बाळकृष्ण यांचे विचार ऐकले. विदर्भातील शेतकर्यांच्या आत्महत्या थांबवायच्या असेल, नक्षलवाद संपवायचा असेल, तर ग्रामीण भागात मोठ्या संख्येत रोजगार निर्मिती झाली पाहिजे. नागपुरात  मेगा फूडपार्क  लावण्यामागचा हाच उद्देश्य. 

विदर्भात संत्रा होतो, संत्र्याचा ज्यूस काढण्याचा एक मोठा संयंत्र विदर्भातील शेतकर्यांचे भाग्य बदलू शकतो. पण एक खंत हि त्यांच्या भाषणात दिसली, महाराष्ट्र किंवा इतर राज्यांत जिथे उद्योगांना कौड़ियों के भाव जमीन दिली जाते, तिथे फक्त विदर्भातील शेकऱ्यांच्या कल्याणासाठी २५ लाख प्रती एकर भाव बाबाजीनी मोजला.  शेती आधारित उद्योगांबाबत सरकारी उदासीनता स्पष्ट दिसून येते.  बाबांची आज्ञा, जगातल्या संत्र्या उद्योगाबाबत माहिती गोळा करणे सुरु केले. माहिती मिळाली, संत्र्याचे ज्यूस काढण्याचा संयंत्र किती हि मोठा असला तरी, फक्त ज्यूस काढून त्याला चालविणे अशक्य.  संत्र्याच्या साली आणि बियांपासून इतर उत्पादने घेतली तर संत्रा संयंत्र चालविल्या जाऊ शकते. इथे तर ग्राहकांना संत्र्याचे ज्यूस इतरांपेक्षा स्वस्त: हि विकायचे आहे.

विदर्भात ५ लक्ष टनपेक्षा जास्त संत्रा होतो. उच्च दर्जेचा संत्रा सोडल्यास बाकी संत्र्याचे अधिकाधिक ज्यूस काढल्यास शेतकर्यांना संत्र्याचा जास्त पैसा मिळू शकतो.   सर्व  बाबींचा विचार करून पतंजलीने  ८०० टन रोज अर्थात वार्षिक २,९०,००० टन क्षमतेचे विशाल संयंत्र लावण्याचा निर्णय घेतला. पाच महिने तरी संत्र्याचा ज्यूस काढण्यासाठी हा संयंत्र वापरला गेला तरी दिडेक लाख टन संत्र्यापासून ज्यूस निश्चित काढल्या जाईल. हे वेगळे हा नवीनतम तकनीकवर आधारित संयंत्र इटालियन कंपनी पुरविणार आहे. 

२०१९च्या सुरवातीला हे संयंत्र सुरु करण्याची मनसुबा पतंजलीचा आहे. मेगा फूडपार्क आणि मेगा ज्यूस संयंत्रामुळे विदर्भातील शेतकर्यांचे भाग्योदय होईल का, या प्रश्नाचे उत्तर काळातच दडलेले आहे. 








by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at August 19, 2017 05:30 AM

डीडीच्या दुनियेत

भाजपला रजनीकांत मिळाला…कर्नाटकात!

भारतीय जनता पक्षाने तमिळनाडूत हातपाय पसरण्याचे जोरदार प्रयत्न चालवले आहेत. सुपरस्टार रजनीकांत यांना पक्षाने हाताशी धरले आहे. भाजपने मारलेल्या हवेमुळेच रजनीकांत यांची महत्त्वांकाक्षा जागृत झाली आणि म्हणूनच त्यांनी राजकारणात प्रवेश […]

by देविदास देशपांडे at August 19, 2017 04:34 AM

August 18, 2017

येता जाता

निमित्त

(छायाचित्र: केतकी
.
.
आपण भेटतो
तेव्हा मी नेहमी
स्वतःला खूप सावरून
ठेवलेले असते
ओठांना बजावून ठेवलेले असते
पण तू हसतेस आणि
हलकेच डोळे बंद करतेस
माझा उत्कटतेचा सागर
हिंदकळायला
इतके निमित्त नेहमीच पुरते

तुष्की नागपुरी
नागपूर, १७ जुलै २०१७, १९:३०

by Tushar Joshi (noreply@blogger.com) at August 18, 2017 02:58 PM

विज्ञान तंत्रज्ञान

लेनोव्हो ‘के ८ नोट’ भारतात विक्रीसाठी उपलब्ध

लेनोव्होचा ‘के ८ नोट’ हा नवा स्मार्टफोन शुक्रवारपासून ‘अॅमेझॉन’ या ऑनलाईन शॉपिंगसाईटवर विक्रीसाठी उपलब्ध करण्यात आला आहे. 

नवी दिल्ली- लेनोव्होने आपला नवा स्मार्टफोन ‘के ८ नोट’ भारतात लाँच केला आहे. अॅमेझॉन या ऑनलाईन शॉपिंगसाईटवर हा स्मार्टफोन शुक्रवार दुपारी १२ वाजल्यापासून विक्रीसाठी उपलब्ध करण्यात आला आहे. हा स्मार्टफोन ‘के ६’ सीरीजचा व्हेरिएंट आहे.

मागील आठवड्यातच हा स्मार्टफोन लाँच करण्यात आला असून ‘के ८ नोट’ स्मार्टफोनच्या तीन जीबी आणि चार जीबी रॅम व्हेरिएंटची किंमत अनुक्रमे १२ हजार ९९९ रुपये आणि १३ हजार ९९९ रुपये आहे. लेनोव्होचा हा पहिला स्मार्टफोन आहे ज्यामध्ये ड्युल रिअर कॅमेरा देण्यात आला आहे.

अ‍ॅमेझॉन इंडियाने लिनोवो ‘के ८ नोट’ स्मार्टफोनवर काही ऑफर्सही दिल्या आहेत. लिनोवो ‘के ८ नोट’ खरेदी करताना अ‍ॅमेझॉन किंडल बुकसाठी ३०० रूपयांची क्रेडीट ऑफर दिली जाणार आहे. सोबतच ६९९ रूपयांमध्ये यूजर्स मोटोरोला हेडफोनही घेऊ शकता.

या हेडफोनची किंमत एक हजार ५९९ रूपये इतकी आहे. तर ३४३ रूपयांच्या रिचार्जवर आयडिया यूजर्सना ६४ जीबी ४ जी डेटा आणि अनलिमीटेड कॉल सुद्धा दिले आहेत. याची वैधता ५६ दिवसांची असेल.

‘लेनोव्हे के ८ नोट’ चे फिचर्स?

» ५.५ इंचाचा डिस्प्ले

» तीन जीबी आणि चार जीबी रॅम

» डेका-कोर प्रोसेसर

» १२८ जीबी इंटरनल मेमरी

» १०८० X १९२० पिक्सल स्क्रिन रेझ्योल्यूशन

» १३ मेगापिक्सेल आणि पाच मेगापिक्सल रेयर कॅमेरा

» १३ मेगापिक्सल फ्रंट कॅमेरा

» अँड्रॉईड ७.१ नॉगट

» ४००० एमएएच बॅटरी

by वृत्तसंस्था at August 18, 2017 09:00 AM

नस्ती उठाठेव

संकटी रक्षी, शरण तुला मी!

('मुंबई सकाळ'च्या श्रावण विशेष पुरवणीसाठी लिहिलेला लेख क्र. 4)


घरी आल्यापासून केतनला चहा मिळाला नव्हता. या श्रावणात घरात रोज कुठल्या ना कुठल्या पदार्थांचे वास घमघमत असायचे. आपणच केलेला पदार्थ त्याने सगळ्यात आधी खावा, यासाठी सासू-सुनांमध्ये चढाओढ लागलेली दिसायची. मग दोघींचेही पदार्थ कसे चांगले आहेत, असं कौतुक करताना केतनचा मुत्सद्दीपणा पणाला लागायचा. आज मात्र असं काहीच झालं नव्हतं. आज मात्र जेवणाची वेळ झाली, ती साध्या आमटीभाताचा वाससुद्धा दरवळत नव्हता.

केतननं जरा आढावा घेतला, तेव्हा त्याला लक्षात आलं, की सोनालीचा घरीच गणपती तयार करण्याचा उपक्रम सुरू आहे. गणपतीची माती, पाणी, काटे-चमचे, पळ्या, कागद, यांचा तिनं एवढा पसारा करून ठेवला होता, की खोलीत पाऊल ठेवायला जागा नव्हती. केतनला बघितल्या बघितल्या ती उत्साहाने उडी मारून म्हणाली, ``कसा झालाय माझा गणपती?`` तिनं खरंच छान मूर्ती घडवली होती. ``कमाल! हे कधी शिकलीस तू?`` त्यानं कौतुकानं विचारलं. सोनालीकडूनच त्याला समजलं, की तिनं गणपती तयार करण्याच्या एका कार्यशाळेत भाग घेतला होता. अवघ्या दोन दिवसांत ती असा गणपती तयार करायला शिकली आणि आता यंदा घरच्या गणपतीची मूर्ती आपणच तयार करायची, असं तिनं मनाशी ठरवलं होतं.

केतन म्हणाला, ``खरंच भारी आहेस तू. घरातली कामं सांभाळून तू गणपती करायला शिकलीस, एवढ्या लवकर एवढी सुबक मूर्ती तयार केलीस. यंदा हाच गणपती आपण बसवायचा. फायनल!`` आश्वासन दिलं खरं, पण नजीकच्या भविष्याची त्याला अजिबात कल्पना नव्हती. त्याचं बोलणं संपतं न संपतं, तोच वत्सलाबाईंची हाक आली आणि तो तिकडे पळाला.

वत्सलाबाईंच्या खोलीत आल्यावर केतनला बसलेला धक्का आधीच्या धक्क्यापेक्षाही जास्त रिश्टरचा होता. त्यांनीसुद्धा असाच पसारा पाडला होता आणि त्याच्या मध्यभागी होती, त्यांनी स्वतःच्या हातांनी घडवलेली गणपतीची सुबक मूर्ती.
``कसा झालाय माझा गणपती?`` त्यांनी उत्साहानं विचारलं.
``कमाल! हे कधी शिकलीस तू?`` केतनच्या स्वरात आश्चर्य, धक्का, उत्सुकता, भीती आणि भविष्यातल्या संकटाची चाहूल, सगळंच दाटून आलं होतं. वत्सलाबाईसुद्धा अशाच कुठल्यातरी कार्यशाळेत गणपती करायला शिकल्या होत्या आणि त्यांनीही घरी हा यशस्वी प्रयोग केला होता, हे त्याच्या लक्षात आलं. `यंदा हाच गणपती आपण बसवायचा,` असं आश्वासन त्याला इथेही द्यावंच लागलं.
आता केतनपुढे धर्मसंकट उभं होतं. दोघींपैकी एकीचा गणपती बिघडला असता, त्यांना जमला नसता, तर त्यांनी स्वतःहूनच माघार घेतली असती. पण यावेळी मुकाबला बरोबरीचा होता. घरात दोन गणपती बसवणं तर शक्य नव्हतं. कुणाचा एकीचा गणपती निवडला, तर दुसरीला राग येणार होता.

गणपतीच्या काळातल्या बंदोबस्ताचा पोलिस यंत्रणेला येत नसेल, एवढा तणाव केतनला या काळात आला होता. गणपती रंगवून पूर्ण होईपर्यंत केतनच्या जिवात जीव नव्हता. मात्र, एके दिवशी अचानक सोनाली आणि वत्सलाबाई एकदमच त्याच्या समोर आल्या आणि वादावर तोडगा निघाल्याचं त्यांनी सांगितलं.
``हे बघ, आम्ही ठरवलंय, की दोन्ही गणपती चांगले आहेत, त्यामुळे दोन्ही बसवायचे. फक्त एकाची पूजा करायची आणि दुसरा नुसताच. सार्वजनिक मंडळं करतात, तसं.`` वत्सलाबाईंनी खुलासा केला.
केतन समाधानाचा निःश्वास टाकणार, एवढ्यात सोनाली म्हणाली, ``फक्त मखरात कुठला बसवायचा आणि पूजेसाठी कुठला ठेवायचा, हे तेवढं तू ठरव!``

केतनला पुढच्या संकटाची चाहूल लागली आणि त्यातून वाचण्यासाठी त्यानं मनातल्या मनात विघ्नहर्त्याचा जप सुरू केला!

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at August 18, 2017 02:51 AM

August 17, 2017

सुखदा

मालिका जगताच्या लाडक्या माई..

थोडय़ाशा मिश्कील, खंबीर, खटय़ाळ, जबाबदार, समजूतदार, खूपशा प्रेमळ.. आणि प्रत्येक वयातल्या नात्यात सहजपणे मिक्स होणा-या मराठी मालिकांच्या विश्वातील लाडक्या माई, अर्थातच सुकन्या कुलकर्णी – मोने.. कलर्स मराठीवर नुकत्याच सुरू झालेल्या आणि पहिल्याच आठवडय़ात चाहत्यांच्या पसंतीस उतरलेल्या घाडगे अ‍ॅण्ड सून या मालिकेत सुकन्या कुलकर्णी एक दमदार सासुबाई साकारत आहेत. त्यांच्या आजवरच्या अभिनय प्रवासातील टर्निग पॉइंट दै. प्रहारच्या माध्यमातून जाणून घेतला, तेव्हा त्यांनी साधलेला दिलखुलास संवाद..

मराठी असो वा हिंदी चित्रपटसृष्टी आई, वहिनी या मध्यम वयाच्या भूमिका साकारणा-या कलाकार नेहमीच आपला ठसा उमटवतात. त्यातूनही त्या जर  सुकन्या कुलकर्णी-मोने या दिग्गज कलाकार असतील तर क्या बात हैं.. अशी प्रतिक्रिया सहज निघते..

घाडगे अ‍ॅण्ड सूनमधील आपल्या ठसकेबाज, अदबशीर सासूच्या भूमिकेविषयी सुकन्या कुलकर्णी म्हणाल्या, ‘‘खरं तर मला अभिनय क्षेत्रात कारकीर्द करण्याची इच्छा नव्हती, मला बँकेमध्ये कर्मचारी किंवा शिक्षिकेचा पेशा आयुष्यभर साकारायला जास्त आवडलं असतं. दादरमध्ये बालपण गेल्यामुळे तिथल्या आमच्या सोसायटीच्या स्पर्धेत आवडीने सहभाग घेत होते आणि तिथून मला रंगमंचाची थोडी ओळख व्हायला लागली.’’

‘‘दुर्गा झाली गौरी’’ या आविष्कार निर्मित नाटकातून त्यांची अभिनय प्रवासाला सुरुवात झाली. त्याच वेळेला सुचेता भिडे-चाफेकर यांच्याकडे त्या भरतनाटय़म् शिकत असता ३०० मुलींमधून सुकन्या मोने यांची या नाटकासाठी निवड झाली होती. या नाटकाविषयी बोलताना त्या म्हणाल्या, ‘‘मला नाटक क्षेत्रात वळायचे नव्हते पण केवळ मला नृत्य करायला मिळणार, या एकाच भावनेने मी हे नाटक करायचं ठरवलं.’’

‘‘ईश्वर’’ हा हिंदी चित्रपटसृष्टीमधला त्यांचा पहिला चित्रपट. त्याच दरम्यान त्या झुलवा नावाचे नाटकही करत होत्या. साधारण सोळा ते सेहेचाळीस वयातील स्त्रीच्या प्रत्येक छटा, भावना त्यांना तिथे अनुभवायला मिळत होत्या. कधी प्रेम, माया, लडिवाळ, हिंसा, बलात्कार ह्या सा-या छटा साकारायच्या म्हणजे सुकन्या मोने यांच्या समोर मोठे आव्हान ठरले. पण ‘‘झुलवा’’ मधील त्यांच्या अभिनयाला महाराष्ट्र राज्य शासनाचे पारितोषिक आणि अखिल भारतीय नाटय़ परिषदेची दोन पारितोषिकं त्यांना मिळाली. इतक्यावरच गाडी थांबली नाही तर ‘‘नाटय़पदार्पण’’ हे पारितोषिक मिळाल्यामुळे ‘‘झुलवा’’ हा माझ्या आयुष्यातला टर्निग पॉइंट ठरला.

झुलवानंतर गावाकडल्या गोष्टी,  महानगर आणि अशा अनेक मालिका, नाटकं त्यांना मिळत गेली. पण मध्यंतरी झालेल्या अपघातामुळे आणि आजारपणामुळे त्यांचे नृत्य मात्र थांबले. त्यावेळी त्यांना आई आणि त्यांच्या गुरूंनी दिलेल्या आधारामुळे पुन्हा उभं राहायचं असं ठरवल्यावर महेश भट यांची जमीन आसमान, शांती अशा मालिका मिळाल्या. अनेक पुरस्कार, चांगली माणसं याही क्षेत्रात आहेत असे वाटल्यामुळे सुकन्या मोने यांनी याच क्षेत्रात करिअर करायचे असे ठरवले.

पुत्रवती, घे भरारी सारखे चित्रपट त्यांना मिळाले. कुसुम मनोहर लेले, आभाळमाया, जुळून येती रेशीम गाठी, व्हेंटिलेटर, चूक भूल आणि आता घाडगे अँड सूनमधील प्रत्येक पात्र प्रेक्षकांच्या लक्षात राहणारे आहे. इतक्या मालिका, चित्रपट केल्यानंतरही मनासारखी भूमिका अजूनही करायला मिळाली नाही, याची मात्र खंत वाटते, असेही त्या म्हणाल्या.

by विशेष प्रतिनिधी at August 17, 2017 08:30 PM

देखणे ते हात..

मातीच्या गोळय़ाला फक्त आकार, रंगच नव्हे तर त्याला आपल्यातीलच एक बनविणा-या अनंत कलाकारांच्या हातांपैकी एक हात रमा शहा यांचाही आहे. त्यांच्या गणेशमूर्ती घडवण्याच्या कलाकृतींना पाहून ‘देखणे ते हात ज्या निर्मितीचे डोहाळे ’ याची प्रचिती आल्याशिवाय राहात नाही. दखलपात्र गोष्ट अशी की, रमा सतीश शाह- केसरवालांच्या कलेची नोंद थेट गिनीज वल्र्ड रेकॉर्डमध्ये झाली आहे.

गणेशाचे आगमन हा प्रत्येकाकरिता आनंदाचा सोहळा असतो, बालगोपाळांपासून ते ज्येष्ठांपर्यंत सर्वचजण गणरायाच्या आगमनाकरिता आपापल्या परीने तयारी करीत असतात. या सर्व उत्सवात भाव खाऊन जातात ते गणपतीच्या मूर्तीत प्राण भरणारे देखणे हात.. मातीच्या गोळय़ाला फक्त आकार, रंगच नव्हे तर त्याला आपल्यातीलच एक बनविणा-या अनंत कलाकारांच्या हातापैकी एक हात रमा शहा या महिला कलाकाराचाही आहे आणि दखलपात्र गोष्ट अशी की,  शहांच्या कलेची नोंद थेट गिनीज  वल्र्ड रेकॉर्डमध्ये झाली आहे.

रमा सतीश शाह याना लहानपणापासून चित्रकला, हस्तकला, संगीत यांची खूप आवड होती. लग्नानंतर त्यांनी नव्या सदस्यांच्या आवडीनिवडी तसेच तेथील परंपरा समजून स्वत:ला त्यात एकरूप करून घेतले व स्वत:ची नवीन ओळख निर्माण केली. यामुळे त्यांच्या पतीसह संपूर्ण कुटुंबातील सदस्यांना त्यांचा आदर वाटला आणि त्यांनी त्यांना मदतही केली. स्वप्नात आभूषणांनी नटलेल्या गणरायाच्या मूर्तीच्या दर्शनाने त्यांच्या मनात मूर्ती बनवण्याची जिज्ञासा जागृत झाली. ह्याच प्रेरणेतून त्यांनी गणेशमूर्ती बनवण्याची सुरुवात केली. हेच त्यांच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचे वळण ठरले.

सुरुवातीला फक्त ९९ दिवसांमध्ये ९९९९ मूर्त्यां घडवल्या आणि त्या मूर्त्यां वल्लभ आश्रम हॉलमध्ये प्रदर्शित करण्यात आल्या. अशाप्रकारे १६ वर्षे त्यांनी अखंडितपणे कार्य करून ३,५१,००० इतक्या मूर्त्यां साचा न वापरता व तोंडी श्लोक बोलता बोलता घडविल्या, त्यातील काही मूर्त्यां त्यांनी डोळ्यांवर पट्टी बांधूनही बनवल्या. २००० सालापासून सुरू झालेली ही यात्रा त्यांनी निरंतर जपली.

त्यांच्या या कलेच्या यशाची नोंद पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही घेतली. रमाजींनी केलेल्या गणेश मूर्ती सामान्य घरात तर परिचयाच्या झाल्यातच; परंतु नरेंद्र मोदी, अंतराळवीर सुनीता विल्यम्स, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना बहुमान देण्यासाठी या गणेशमूर्ती भेटस्वरूप दिल्या गेल्या. २००९ साली २४ तासांत ९९९ मूर्ती बनविण्याचा एक वल्र्ड रेकॉर्ड केला. याशिवाय जगामध्ये महत्त्वाच्या असणा-या लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डस कंपनीने त्यांना खास रेकॉर्डसाठी लक्षात ठेवून १६ वेळा त्यांना लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये स्थान दिले.

इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्येही रमाबाईंच्या यशाला मानाचे स्थान मिळाले. अमेरिकन बायोग्राफीक इन्स्टिटय़ूटने २००८ साली त्यांना ‘वूमन ऑफ धी इयर’चा पुरस्कार दिला. रिप्लिज बिलीव ईट और नॉट आणि इलाईट वल्र्ड रेकॉर्ड यांनीही त्यांच्या ९९ दिवसांत बनवलेल्या ९९९ मूर्तीची अद्भुतपूर्वक गोष्ट म्हणून रेकॉर्डसमध्ये त्याचा समावेश करून घेतला.

by प्रतिनिधी at August 17, 2017 08:20 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Lentil Marinara, Oil Free, Delicious

In this recipe for Lentil Marinara I make my favorite marinara sauce even healthier by adding peppery, delicious French lentils. There’s no added oil here; instead, use vegetable broth for...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at August 17, 2017 01:41 PM

माझिया मना जरा सांग ना

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

जडणघडण दिवाळी अंकासाठी २०१७

जडणघडणदिवाळीअंकासाठी२०१७
दहादशकांचीनोकरशाही 

गेल्यादहावर्षातमहाराष्ट्रामध्येयूपीएससीपरीक्षांबाबतमोठेआकर्षण निर्माणहोऊनबरीचतरुणी- तरुणसरकारीसेवेतरुजूहोऊलागलेआहेत. हीपरीपाठीपुढेहीकाहीकाळसु्रुराहणारआहे,सबबत्याचा आढावाप्रस्तुतआहे.

नोकरशाही, ऑफिसरशाही, ब्युरोक्रसीइत्यादीनावांनीसध्या ओळखलीजाणारीप्रशासनयंत्रणाआपल्यादेशातब्रिटीशकाळातआली. त्यापूर्वीहीदेशातप्रशासनयंत्रणाहोतीच. राजांकडेअष्टप्रधान किंवामंत्रीमंडळअसायचेपगारीअधिकारीअसायचेदंडाधिकारी( म्हणजेसमाजातीलकायदासुव्यवस्थाआणिन्यायव्यवस्थासांभाळणारेअधिकारी) असायचे. मात्रजुनीभारतीयप्रशासनव्यवस्थाब्रिटिशांनीआणलेलीव्यवस्थायांतदोनमूलभूतफरक होते. ब्रिटिशयंत्रणेचाभौगोलिकविस्तारअवाढव्यहोता. तेवढ्यामोठ्याभूभागावरराज्यकरणारात्याआधीचाराजा बहुधाविक्रमादित्यचहोता. मधल्याकालखंडातछोट्या- छोट्याभूप्रदेशावर राज्यकरणारेकित्येकराजेभारतभरअसत. प्रत्येकाचीशासनयंत्रणास्वतःची

मात्र संपूर्ण समाजमान्यअशीएकरुपअसलेलीसमाजव्यवस्थाभारतम्हणवल्याजाणाऱ्यापूर्णप्रदेशावरलागूहोती आणिशासन यंत्रणेचामोठा भारया समाजव्यवस्थेकडूनउचलला जातअसे. उदाहरणार्थ, शिक्षण, आरोग्य, न्यायदान, व्यापारातीलचोखपणा, गुन्हेगारीवरआळा, अन्नदानइत्यादि. समर्थराजाकडून रस्तेबांधणी, तलावबांधणीधर्मशाळाबांधणीहेकार्यक्रमघेतले जातअसत. तेत्यांच्यासत्तेखालीलक्षेत्रापुरतेमर्यादितनसूनतीर्थस्थळांवरहीकामेहोतअसतमगतीस्थळेत्यांच्याराज्याबाहेरकाअसेनात. तिथले व्यवस्थापन त्या त्या स्थळांकडेच ठेवले जायचे हे महत्वाचे. थोडक्यातसमाजाद्वारेप्रशासनहीपद्धत एकामोठ्याकालखंडामध्येचालूहोती. तीबदलूनब्रिटीशांनीप्रत्येकबाबतीतराज्यसत्तेमार्फतप्रशासनहापायंडाघातला.

अशाप्रकारेब्रिटिशांनाखूपमोठ्याभूभागासाठीअतिशयवेगवेगळेविषयसांभाळण्यासाठीप्रशासनव्यवस्थातयारकरावीलागली. त्यामध्येराज्याच्याउत्पन्नाच्यादृष्टीनेवनखाते, महसूलखाते, रेल्वे, पोस्टअॅण्डटेलीग्राम, सरकारीदवाखाने, सरकारीशाळा, पोलिसआणिन्यायव्यवस्थाहेप्रमुखहोते. पुढे पुढेबांधकाम, सिंचनबँकिंग, शहरीप्रशासनहेविषयहीमहत्वाचेठरले.

यायंत्रणेतीलवरिष्ठअधिकारीमंडळींचीबदलीभारतभरहोऊशकतहोती. जिल्ह्या-जिल्ह्यातकलेक्टरअॅण्डडिस्ट्रिक्टमॅजिस्ट्रेटअसे पदनामअसणारेयंग, ब्राइट, ब्रिटिशअधिकारीयायंत्रणेतील, सर्वांतमहत्वाचादुवाहोताअधिकाराच्यादृष्टीने तेइतरसर्वखात्यांनावरिष्ठअसायचे.

स्वातंत्र्यानंतरदेशातलोकशाहीराज्ययंत्रणाआली, म्हणजेलोकांनीनिवडूनदिलेल्याप्रतिनिधींमार्फतराज्यकारभारचालवणे. पणप्रशासनाचीगरजतशीचराहीली. दोनशेवर्षांपूर्वीचेसमाजाभिमुखकिंवासमाजचालितप्रशासनआणणेशक्यनव्हतेकारणमधल्याकाळातत्यांचाकोणीअभ्यासचकेलानव्हता. उलटआधुनिकअभ्यासम्हणजेलोकशाही, कम्युनिझम, सोशॅलिझम, फासिझमअशाप्रकारच्याराज्ययंत्रणांचाअभ्यास हिरिरीनेहोऊलागलाआणितेचपर्यायदेशविकासालाआवश्यकआहेतअशीसर्वबुद्धिमान, पंडितराजकारण्यांचीधारणाझाली. मग आधीहीकाहीप्रशासनव्यवस्थाहोतीयाचासर्वांनाविसरपडला. नव्याराज्यकर्त्यांनाब्रिटिशकालीनब्यूरोक्रसी, तीचप्रशासनव्यवस्थातीचमार्गदर्शकतत्वेसांभाळण्यावाचूनगत्यंतरनव्हते. त्यातत्वांंमधलेप्रमुखतत्वअसेहोतेकीनोकरशाहीहीऊर्ध्वमुखी( म्हणजेवरिष्ठांच्यातोंडाकडेपाहूनकामकरणारी) होतीकारणअंतिमतःसर्वराज्ययंत्रणेलाप्रमुखइग्लंडचीराणीहोती.

म्हणूनचस्वातंत्र्यानंतरलोकशाहीआलीतरीप्रशासनयंत्रणातशीचराहीली. कलेक्टरहाजिल्ह्यासाठीदेवचराहिलातोपूर्वीप्रमाणेच सामान्यजनांपासूनदोनहातलांबचराहूलागला. जिल्हापातळीवरीलशासनयंत्रणाजनताभिमुखनसूनजनतेपेक्षा"श्रेष्ठ" होती, अगदीसाधाशिपाईकिंवाकारकूनकाअसेना. हीपरिस्थितीतीनतेचारदशकेटिकली.

सत्तेतीलनोकरशाहीमधेईमानदारीआणिलाचखोरयादोन्हीहीगुणांचेलोकअसतातच. याचेवर्णनअगदीचाणक्यापीसूनसर्वांनी केलेआहे. तशीमाणसेब्रिटिशराजवटीतहीहोतीआणिस्वातंत्र्यानंतरहीहोती. पैकीईनामदाराअधिकारीकर्मच्याऱ्यांच्यापाठीशीब्रिटिशशासनउभेराहीलहाविश्वासत्याशासनानेप्रयत्नापूर्वकरूजवला. स्वातंत्र्यानंतरचेराज्यकर्तेहीसुरवातीलातसेचवागतराहीले. त्यामुळेराज्यकर्त्यांच्यागैरबाबींना "गैर"असेठामपणेसांगण्याचाअधिकारअशाइमानदारवर्गाकडेहोतात्याबद्दलत्यांनासन्मानानेवागवलेजातअसे, त्यांचेसांगणेगांभीर्यपूर्वक ऐकलेजायचे.

पणयास्थितीतहळूहळूबदलहोतगेले. असेतीनकारणांनीघडले. राजकारणीनेतृत्वहेनिवडणुकीच्याआवश्यकतेमुळेलोकाभिमुखहोते, तरपूर्वीच्यापरिपाटीमुळेनोकरशाहीअजूनहीलोकाभिमुखझालेलीनव्हती. तरीहीराजकारणीनेतृत्वहेतुलनेनेकमीशिक्षित, तज्ज्ञतानसलेलेआणिकधीकधीकण्टिन्युइटीनसलेलेहोते, याउलटनोकरशाहीनेत्यात्याविषयांचासमग्रअभ्यासकेलेलाआहेहीजाणीवठेऊनत्यांचामानठेवलाजातहोता. पुढीलनेतृत्वहेस्वतःउच्चशिक्षितअतिमहत्वाकांक्षीहोऊलागले. राजकीय किंवाआर्थिकविधिनिषेधांनाझुगारूनदेऊलागले. ईमानदारब्यूरोक्रसीलाबदलीहेमोठेअस्त्रवापरूनतरसंधीसाधूब्यूरोक्रसीलामर्जीप्रमाणेवळवूनघेऊलागले. याचसुमारालाम्हणजे१९८०ते२०००यादोनदशकांमधेसंपूर्णदेशभरखण्डित जनाधार, पक्षांच्यामोटीबांधणे, आयाराम-गयारामप्रचंडभ्रष्टाचारसुरूझाले. १९८१मध्ये"एककोटीच्या" भ्रष्टाचारानेअंतुलेगाजलेतर२०००नंतरसहस्त्रो-कोटींचाभ्रष्टाचारकरणारेवारंवारगाजूलागले. याभ्रष्टाचारीप्रवृत्तीने नोकरशाहीलाहीआपल्याविळख्यांतबांधूनटाकलेनसतेतरचनवल.

म्हणूनआतानोकरशाहीतूनहीएकेकावरिष्ठअधिकाऱ्याचीशेकडोकोट्यावधीरूपयांचीबेनामीसंपत्तिउघडकीलाआलीतरीलोकांनात्याचेकाहीविशेषवाटतनाही. त्यांनावाटतेहेअसेचअसते. भ्रष्टाचाराचा लागलेलाहा डागपुसूनकाढतायेणेहेपुढीलकाळातीलसचोटीच्याअधिकाऱ्यांपुढेमोठेआह्वानराहील.

अलीकडेनव्यानेझपाट्यानेतयारहोतअसलेलेराजकीयनेतृत्वदेखीलउच्चशिक्षण, महत्वाकांक्षा, घोडेबाजार, भ्रष्टाचारयाचक्रामधूनफारसेबाहेरपडलेलेनाही. पणत्याचसोबतनोकरशाहीमधेहीभ्रष्टाचारापाठोपाठजातीयवादाचीसमीकरणेयेऊलागलीआहेतहेहीदुसरेमोठे आह्वान आहे.

आजचीनोकरशाहीमोठ्याप्रमाणावर" फेसलेस" नोकरशाहीहोतचाललीआहे. तिचामानवीचेहराहरवून"डिजिटल" होतचाललाआहे. मीस्वतःडिजिटलसॅव्हीआहे. एकवरिष्ठअधिकारीयानात्यानेडिजिटलायझेनचेकित्ये्ककार्यक्रमराबवलेआहेत, प्रक्षिशणदिलेलेआहे. आणिमाझेस्पष्टमतआहेकीब्यूरोक्रसीनेडिजिटायझेशनमधीलमानवीचेहराहरवण्याचाधोकाओळखलापाहिजेथांबवलापाहिजे. कोणत्याहीडिजिटलायझेनप्रोग्राममधे"ग्लिचेस" असतात. ग्लिचेससाठीमलाभरकटलेपणाहामराठीशब्द समर्पकवाटतो. हाभरकटलेपणामानवीइंटरव्हेंशननेजाग्यावरआणायचाअसतो. याचीजाणीवब्यूरोक्रसीनेटाकूनदिल्यासारखेवाटते. त्यामुुळेडिजिटलायझेनम्हणजेराजरोसपणेकरतायेणारा"ऑनेस्ट" दिसणाराभ्रष्टाचारअसेही चित्रनिर्माणहोतआहे. याचीदोनतीन उदाहरणेदेतायेतील.

सुमारेवीसवर्षांपूर्वीMSEB नेठरवलेकीविजेचेबिलसंगणकावरतयारकरूनलोकांनापाठवायचे. एकाकंपनीनेसॉफ्टवेअरतयारकरूनदिले. अवाढव्यव्याप्तिअवाढव्यखर्च. म्हणून त्यातूननिघणाऱ्याबिलांनादुरूस्तकरण्याचाअधिकारकुणालाहीनाही. त्याप्रोग्राममधेझीरोकन्झम्पशनबिलाचीसोयनव्हतीकारणसॉफ्टवेअरबनवणाऱ्याकंपनीलायाचीमाहितीनव्हती. त्यामुळेएखादाग्राहकघरबंदकरूनबाहेरगावीगेलाकित्याचेमीटररीडींगबदलतनसे. मगमीटरफॉल्टीआहेअसाशिक्कामारूनसंगणकएक "अॅव्हरेज" बिलतयारकरूनपाठवतअसे. यामधेसंगणकप्रोग्रामलाकिंवासॉफ्टवेअरकंपनीलानावेठेवण्याचामाझाहेतूनाही. याप्रोग्राममुळेखूपमोठ्याप्रमाणावरमॅनपॉवरचीबचतझालीहोती, MSEB चाआस्थापनाखर्चबराचकमीहोणारहोता,याजमेच्याबाजूआहेतच.पणज्याग्राहकालाझीरोकन्झम्पशनमुळेखूपमनस्तापसहनकरावालागतअसे आणि तीन-चार महिने खेटे घालून समस्या सोडवून घ्यावी लागत असे. कारणप्रोग्राममधीलअशाचुकांचीमानवीपातळीवरदखलघेऊनत्याततत्काळसुधारणाकरण्याचीखबरदारीकिंवाजबाबदारी MSEB घेऊइच्छितनव्हती. अशावेळीब्यूरोक्रसीआणिसॉफ्टवेअरसर्विसप्रोव्हायडरएकमेकांकडेबोटदाखवत. ब्यूरोक्रसीचेम्हणणे आम्हालासंगणककळतनाहीत्यांतअॅडमिनिस्ट्रेटरम्हणूनआम्हालाअधिकारनाही. सॉफ्टवेअरकंपनीलाएकदाकेलेल्या प्रोग्रामवरपुनःवेळखर्चकरावयाचानसतो.

एकअगदीअलीकडचाकिस्सा.एकाटॅक्सीड्रायव्हरचालायसेंसरिन्यूकरायचाहोता. त्यालासांगितलेआताफक्तऑनलाइनअर्जस्वीकारलेजाताततसेकरा. त्याने-दिवसखूपप्रयत्नकेलेपणत्याचाअर्जपुढेजाईचना. मगएकाएजेंटनेसांगितलेसर्वमाहितीआणमीभरूनदेतोअर्ज. त्याप्रमाणेयानेकेले. RTO कडीलरिन्यूचार्जेसरू४००,त्याचीपावतीमिळाली.एजेंटने ऑनलाईनफॉर्मभरूनदेण्याचामेहनतानारू५००घेतला,तोहीपावतीशिवाय. म्हणजेसामान्यमाणसाच्यादृष्टीनेपाहिलेतरमागील"लाच" हे स्वरूपजाऊनहेराजरोस"सर्विसचार्जेस" आहेत. पणअसेकसेहोतेकीबाहेरीलसंगणकावरचेऑनलाइनअर्जपोचतनाहीतआणिएजेंटचेपोचतात? यात एजंट व RTO कार्यालयाची मिलीभगत असू शकते.


आपण म्हणू शकतो की कदाचितनवख्यामाणसालानेमकेपणानेफॉर्मभरतायेतनसेल  किंवाकदाचितयाप्रोग्रामचाअॅडमिनिस्ट्रेटरकाहीतरीगडबडकरीतअसेल. अशीगडबडसरकारीघराचेअलॉटमेंट करतानाकेलीजाते PWD च्या अधिकाऱ्यांना पटवूनचफॉर्मभरलाजाऊ शकतोहे कित्येक  वरिष्ठ  अधिकाऱ्यांनी मला सांगितलेआहे.

म्हणजेहेतुपुरस्सरकिंवाअर्जभरणाऱ्याचीचूकदोन्हीकरणेअसूशकतात. पणयांनाउपायकायअसतो ?  

इथेमानवीचेहऱ्याचामुद्दायेतो. प्रगतदेशातअशासर्वऑनलाइनसर्विससाठीएखादाटोलफ्रीनंबरअसतोआणितुमचाफॉर्मयोग्यरित्याभरण्यासाठीत्यानंबरवरुनतुम्हीकधीहीमार्गदर्शनघेऊशकता. आपल्यादेशातहीकाहीप्रायव्हेटसर्विसेसदेणारेअशीसुविधाठेवतात. पणसरकारीब्युरोक्रसीहेकरतनाही. कारणत्यांच्यामधेएकसर्वगुणसंपन्नतेचाभावअसतोज्याअर्थीहीसोयसरकारीआहे, त्याअर्थीत्यांतकाहीहीचूकअसूशकतनाही. मगतीअगदीगोरखपूरच्यासरकारीदवाखान्यातीलअर्भकांच्याअपमृत्युचीघटनाकाअसेना. या वृत्तीमुळे चूक झाल्याचेच सरकारी अधिकाऱ्यांना कळत नाही मग ती दुरुस्त करायचा प्रश्न कुठे येतो ?

राजीवगांधींच्याकाळापासूनकमीगतीनेआतातीव्रगतीनेडिझिटायझेशनचाकार्यक्रमसर्वत्रराबवलाजातआहे. तोहवाआहे यातदुमतनाही. पणतोराबवतानायेणाऱ्या अडचणींचीदखलघेणारीसिस्टिमकुठेआहे ? तशीअसेलतरयाकामाचेरिझल्टस आजपेक्षापाचपटवेगानेवाढतील. पणतीक्षमताब्यूरोक्रसीमध्ये आहेका? नवीनयेणाऱ्या अधिकाऱ्यांनाहेआह्वानपेलेलका?


सर्वगुणसंपन्नतेचीखात्रीअसल्याने"आम्हीजनतेच्याप्रश्नांनाउत्तरदेणेलागतनाही" हाभारतीयब्यूरोक्रसीचापहिला हेकाआहेतर"प्रशासनसुधारणेहाआमचारोलनाही. आम्हीआमच्यासमोरीलफाइलीचोखपणेतातडीनेकाढतो" असेसांगणारेबरेचअधिकारीपाहिलेत. हीदोनवाक्येज्यांनाम्हणतायेतनाहीतअशाब्यूरोक्रॅट्सना"मंदबुद्धीकिंवास्वतःवरसंकटेओढवूनघेणारा" असेम्हटलेजाते. KTP (keen type probationer ) असेमसूरीअकादमीतीलप्रशिक्षणकाळातहेटाळणीपूर्वकवापरलेजाणारेसंबोधनपुढेही वापरलेजाते. ब्यूरोक्रसीमधे यापुढे येणारे अधिकारी असेच वागणार की वेगळे ?

जनतेला एक गोष्ट कधीच कळलेली नाही कि जनतेचेप्रश्नब्यूरोक्रसीपर्यंतपोचतातकां? डिजिटायझेशनच्यासिद्धान्ताप्रमाणेहोयअसेउत्तरआहे. जनतेनेत्यात्याखात्याच्यासेक्रेटरीलाथेटईमेलकरावाअसेसांगितलेजाते. पण जनतेचेप्रश्नप्रत्यक्षतिथपर्यंत पोचतनाही.याचेअजूनएकतांत्रिककारणआहे. प्रत्येकब्युरोक्रॅटच्यानावानेnic मार्फतएकइमेलउघडूनदिलेलाआहे. जीमेलकिंवायाहूवापरणाऱ्यांनासवयअसतेकीपासवर्डविसरलाकीबदलूनमिण्यालाफक्तपाचमिनिटेपुरतात. पण nicवरयेणाऱ्यामेलबघतांनातुम्हीपासवर्डविसरलातरबदलूननवामिळवायला चारदिवसलागतात. मगकोणअधिकारीत्याच्याकडेआलेल्यातक्रारीवाचतअसेल? याआलेल्याईमेल्सनाएकामशीनजेनेरेटेडउत्तरपाठवलेजाते( तेहीकधीकधी) तुमचीईमेलमिळालीयोग्यवेळीयोग्यतीकारवाईहोईल. पुढे१०वर्षेसर्वनिश्चिंतआणित्यांनंतरसर्वांनाविस्मरण. म्हणजे मुळातच ऑफिशियल ईमेलवर आलेले प्रश्न वाचण्याची जबाबदारी न घेणाऱ्यांना हे उत्तम कारण मिळालेले आहे.

शिवायडिजिटायझेशनच्यासोयीफक्तइंग्लिशमधेआहेत.स्थानिक त्यात्याराज्याचाराजभाषेतहीनाहीतहीदेखीलमोठीअडचआहे. हेआव्हानतरीब्यूरोक्रसीपेलूकेलकां? या समस्येवरएकअतिशयसोपेउत्तरआहे --सरकारमधीलसर्वांनाइनस्र्किप्ट कळपाटीकम्पलसरीकरणे.कारणतीसर्वभारतीयभाषांनाएकसारखीलागूपडतेइंटरनेटवरटिकते. मात्रदेशीभाषाहीराज्यकर्तेआणिब्यूरोक्रसीयादोघांचीही दूरान्वयेहीप्रायोरिटीनसल्यानेयाअतिशयसोप्यायुक्तिकडेलक्षदेण्यासत्यांनावेळहोतनाही.

ब्रिटिशकाळातसमाजचलितज्याप्रशासनयंत्रणाहोत्या. त्यांचेसरकारीकरणझाले. आतात्याचालवणेझेपतनाहीम्हटल्यावरत्याचेखाजगीकरणकरण्याकडेसरकारचाकलदिवसेंदिवसवाढतआहे. खाजगीकरणम्हणजेव्यापारीकरण. याचेदोनसर्वातमोठेदुष्परिणाम आपणशिक्षणआणिआरोग्यक्षेत्रातबघतआहोतआणि पुढेहीभोगणारआहोत. यावर किती ब्यूरोक्रॅट विचारमंथनाला तयार आहेत ?

सर्वातमोठीगोष्टम्हणजेपुर्वीब्युरोक्रसीआणिनिवडूनआलेलेशासक हे"इक्वलपार्टनर इनअॅडमिनिस्ट्रेशन" होते. आताअसे"इक्वल पार्टनर" फक्ततेचआहेतजेकरप्शनमधेपार्टनरआहेत. अन्यथातेहुकुमबजावणारेनोकरचआहेत. सातदशकांमधीलहेमोठेस्थित्यंतरआहे.

मानवीचेहराहरवण्याचएकवेगळकारणहीआहे तेम्हणज मोठ्याचाहव्यास. मीकितीमोठमोठ्याआणिनवनव्याकल्पनाआणलया, योजनागढवल्या, आणिदेशभर (किंवाराज्यभरलागूकेल्या) तेवढेयशाचेगमकम्हणूनमोजलेजाते. छोटेप्रश्न किंवा आधीच्या अधिकाऱ्याने सुरू केलेली योजना बाजूलाचराहतातआणिसामान्यजनहोरपळतचराहतात. एकउदाहरणआठवते.

एकछोटेसेदेवस्थान. लोकांचीश्रद्धाअसल्यानेआजूबाजूच्याकित्येकगावातूनलोकयेत. इथेथोडफारखर्चकरुनथोड्यासुविधानिर्माणकराअशीगावकऱ्यांचीमागणीहोती. तहसिलदार, कलेक्टरआणिसांस्कृतिकविभागाचेसचिवइथपर्यंतफाइलगेलीतोपर्यंतफाइलचेनांवविषयपालटलाहोता. अमुकखेड्यातीलअमुकइतक्यादर्शनार्थींच्यासोईसाठीअमुकचारसुविधाहाविषयबदलराज्यांतएकपर्यटनविद्यापीठउभेकरणेअसेझालेहोते. तेखेडेअजहोतेतसेचआहे. हां, गावकऱ्यांनीस्वयंप्रज्ञेनेकाहीसुविधानिर्माणकेल्या आहेत. मीआधी लिहिल्याप्रमाणेसमाजचालितव्यवस्थेचाहाअगदीछोटा, नवानमुना. पणतोब्युरोक्रसीच्यानकारात्मकतेतूनघडूनआलेला. याऐवजीब्युरोक्रसीनेसमाजशासितव्यवस्थापनाच्यादिशेनेपुढीलपावलेटाकायलाशिकणेहापर्यायहवा. अन्यथाshort term solution म्हणूनछोटेछोटेउपक्रमचवणाऱ्याफाइलीतरीलगेचमंजूरकरूनटाकाव्या. पण मोठे, भव्य, दिव्य असे काही करण्याच्या आग्रहात असलेल्या ब्यूरोक्रसीला छोट्या प्रमाणावर तत्काळ यश देणाऱ्या योजना दिसतच नाहीत अशी अवस्था आहे.

गेल्यादहावर्षातएकवेगळाट्रेंडआलाआहे. निवृत्तहोऊनराजकारणातजाणाऱ्यांचीसंख्यावाढलीआहे. यालादेखीलचांगलीवाईटअशादोन्हीबाजूआहेत. पणहीसंख्यावाढणारहेनिश्चित. म्हणूननोकरीच्यामध्यावरकधतरीसेवानिवृत्तीघेऊनराजकारणातशिरण्याकडेब्युरोक्रसीचावाढताकलराहीलअसेवाटते. यातूनब्युरोक्रसीची पिछेहाट होईल कारण अनुभवी ब्यूरोक्रॅट बाहेर निघतील. राजकारणसुधारेलकाहेसांगणेकठिणआहे.

गेल्यातीनवर्षात सरकारने काहीअत्यंत रिव्होल्यूशनरी योजना आणल्या आहेत, त्या चिरपरिचित ब्युरोक्रसीला बाजूला ठेऊन. उदाहरणार्थ नोटबंदी मधे बँकांची भूमिका होती, जन-धन योजना, पीक विमा योजना मधे बँकांची भूमिका होती. GST मधे CA ची भुमिका आहे. या सर्वांचा फायदा तळागाळापर्यंत पोचलेलादिसूनयेतनाही. कारण ते करण्याचा अनुभव बँकांना नाही. शिवाय त्यासाठी खूपशा खात्यांमधे समन्वय ठेवावे लागते. पण तसातोपोचवण्याचीकल्पकतातळमळब्युरोक्रसीमधेदिसूनयेतनाही. आम्हीतरफाइलीकाढणारेबाबूहेकेंद्रसरकारमधीलएकावरिष्ठअॅडिशनलसेक्रेटरीचेशब्दसारखे माझ्याकानातघुमतराहतात.

बँकांकडेभरपूरपैसाआलेलाआहेत्याचेकायकरावेतेसुचूनबँकालोकांनाघरेवाहनेघेण्यासाठीकर्जघ्याम्हणूनपाठीलागल्याआहेत. कोणत्याहीबँकेचीवेबसाईटउघडा-- कर्जघ्याकर्जघ्याअशामोठमोठ्याघोषणाचतिथेठळकपणेदिसतात.

हापैसायोग्यत्यादिशेनेवळवणेहेचब्युरोक्रसीचेकामआणिकौशल्यआणिकसहेतीन्हीआहेत. हापैसाकितीचांगल्यातऱ्हेनेशेतकऱ्यांसाठीरोजगारनिर्मितीसाठीवळवलाजातोयावरदेशाचीसंपन्नताआणिसमृद्धिअवलंबूनराहणारआहे. सध्याच्या ब्यूरोक्रसीनेच यावर तातडीने विचारमंथन सुरू करायला हवे, अन्यथा या दोन समस्यांमुळे देशाची सर्व आर्थिक व सामाजिक घडी विसकटून जाण्याचा धोका आहे.

--------------------------------------------------------------------------------------------- 




सर्वगुणसंपन्नतेची खात्री असल्याने "आम्हीजनतेच्याप्रश्नांनाउत्तरदेणेलागतनाही" हा भारतीय ब्यूरोक्रसीचा पहिला  हेका आहे तर     "प्रशासन सुधारणेहाआमचारोलनाही. आम्हीआमच्यासमोरीलफाइलीचोखपणेतातडीनेकाढतो" असे सांगणारे बरेच अधिकारी पाहिलेत. हीदोनवाक्येज्यांनाम्हणतायेत नाहीतअशाब्यूरोक्रॅट्सना"मंदबुद्धीकिंवास्वतःवरसंकटेओढवूनघेणारा" असेम्हटलेजाते. KTP (keen type probationer ) असे मसूरी अकादमीतील प्रशिक्षण काळात हेटाळणीपूर्वक वापरले जाणारे संबोधन पुढेही  वापरलेजाते

जनतेचेप्रश्नब्यूरोक्रसीपर्यंतपोचतातकां? डिजिटायझेशनच्यासिद्धान्ताप्रमाणेहोयअसेउत्तरआहे. जनतेने त्या त्या खात्याच्या सेक्रेटरीला थेट ईमेल करावा असे सांगितले जाते.  पण प्रत्यक्ष तसे घडत नाही याचे अजून एक तांत्रिक कारण आहे.  प्रत्येकब्युरोक्रॅटच्यानावानेnic मार्फतएकइमेलउघडुनदिलेलाआहे. पुर्े




by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at August 17, 2017 12:50 PM

भावतरंग

श्लोक ८: सृष्टीची व्यवस्था – भाग २

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृज्यामि पुनः पुनः ।

भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्‌ ॥ ८:९ ॥

नवव्या अध्यायातील सातव्या श्लोकातून भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की अर्जुना, शेवटी या जगातील सर्व जीव शेवटी माझ्या प्रकृतीतच विलीन होतात आणि योग्य वेळ आली की परत जन्म घेऊन आपले आयुष्य व्यतीत करतात. हे जन्ममृत्यूचे चक्र कधीही न थांबणारे आहे हे स्पष्ट करण्यास भगवान या श्लोकात असे म्हणत आहेत की “ माझ्यात असलेल्या प्रकृतीमुळे सर्व सृष्टी निर्माण होते. यातील सर्व जीव प्रकृतीच्या नियमांनी बांधलेले असून, ते आपल्या गुणांनुसार (आपोआप) परत परत उत्पन्‍न होतात.” एकदा प्राण गेला की प्रत्येक जीवाचे शरीर नष्ट पावते. ते परत उद्भवणे असंभव असल्याने वरील श्लोकात निर्देश केलेला पुनर्जन्म देहाचा नसणार हे स्पष्टच आहे. मग नक्की कोण प्रकृतीच्या कचाट्यात अडकून परत परत जन्म घेतो यावर विचार करणे या श्लोकाचा गूढार्थ समजण्यास आवश्यक आहे. कारण एकदा जन्म-मरण्याच्या चक्रात अडकलेल्या आपल्या अस्तित्वाचा बोध झाला की स्वतःला त्यापासून वेगळे ठेवणे ही साधना जन्ममृत्यूच्या चक्रातून सुटण्याचा मार्ग होते.

एकच व्यक्ति निरनिराळ्या स्तरांवर अस्तित्वात असते. आपले शरीरावर आधारीत असलेले अस्तित्व यापैकी अगदी जन्मल्यापासून आपल्या नजरेसमोर आहे. परंतु आपण म्हणजे निव्वळ देह नाही याची कल्पनासुद्धा आपणास निश्चितपणे आहे. याचे कारण असे की जन्मल्यापासून आत्तापर्यंत आपल्या देहामध्ये इतके बदल झालेले असूनसुद्धा आपण स्वतःला एकच व्यक्तिमत्व समजतो. एकाच अस्तित्वाचा आपण प्रकर्षाने अनुभव घेतो. आपले दुसरे अस्तित्व म्हणजे आपल्या मनाची घडण. शारीरीक अस्तित्वापेक्षा हे निश्चित जास्त महत्वाचे आहे. अमुक व्यक्तीला तुम्ही ओळखता का? असे आपणास विचारल्यास आपण काय म्हणतो? मी त्यांना पाहीलेले आहे पण जवळीक नसल्याने ओळखत नाही. यातून हे स्पष्ट होते की निव्वळ व्यक्तीच्या शरीराचे ज्ञान झाले तरी आपले समाधान होत नाही. याउलट त्या व्यक्तीची विचारसरणी पूर्णपणे कळली की आपण म्हणतो मी त्याला चांगला ओळखतो. याचाच परीणाम म्हणजे एखाद्या व्यक्तीशी मैत्री टाळायची असेल तर आपण आपल्या मनात काय चालले आहे हे सांगत नाही. म्हणजे आपले खरे व्यक्तिमत्व आपल्या शरीरावर नसून मनातील घडामोडींवर जास्त अवलंबून आहे असे दिसून येते.

त्यामुळे जर आपल्या मनातील इच्छा-आकांक्षांचा पुनर्जन्म झाला तर तो आपलाच दुसरा अवतार आहे असे आपण मानायला हरकत नाही. पण असे होऊ शकते का? शरीर भस्मसात झाल्यावर मनातील भावनांची काय अवस्था होत असेल? या प्रश्नाचे उत्तर मिळविण्यास अडचण अशी येते की जसे आपण स्वतःच्या शरीराला ओळखतो तसे मनाला जाणत नाही. त्यामुळे या प्रश्नाचे उत्तर बघायचे असेल तर मन म्हणजे काय हे बघायला हवे. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांच्या मते मन म्हणजे बुद्धी आणि इंद्रिये यांच्या संयोगामध्ये आपोआप तयार झालेले आहे. ते बुद्धीच्या नंतर आणि अहंकाराच्या आधी असे दोन्हींच्या सांध्यात प्रगट होते (पहा अध्याय १३, ओवी १०४ ते ११५). म्हणजे आपले मानसिक अस्तित्व स्वतःच्या अहंकारावर अवलंबून आहे असे दिसून येते. सर्वसाधारणपणे आपला अहंकार भूतकाळात घडलेल्या शारीरीक कर्मांवर अवलंबून असतो. उदाहरणार्थ, महाविद्यालयातील विद्यार्थी स्वतःच्या शालेय कामगिरीवर आपला अहंकार ठेवतो, कचेरीतील बॉस आपल्या कर्मचारी अवस्थेतील कर्तबगारीवर बढाई मारतो आणि पारमार्थिक साधक आत्तापर्यंत केलेल्या साधनेवर स्वतःची प्रगती मोजत असतो. अशारीतीने विचार केल्यास असे दिसून येते की आपला पुनर्जन्म होतो म्हणजे काय, तर देहाचे पतन होईस्तो आपल्या हातून जी काही कर्मे झाली आहेत त्यांच्याबद्दल आपल्या ज्या भावना आहेत त्या नष्ट न पावता परत दुसऱ्या एका देहाचा आश्रय घेऊन जन्म पावतात. ज्याप्रमाणे क्षारयुक्त पाणी उकळून नष्ट जाल्यावर त्यामधील क्षारांचा थर भांड्यात राहतो त्याचप्रमाणे देह काळाच्या तापाने नाहीसा झाला तरी त्याने केलेल्या कर्मांचा अवशेष प्रकृतीच्या भांड्यात बाकी राहतो. नवीन देहारुपी द्राव त्यावर पडला की तो क्षार पूर्णपणे विरघळून त्या देहात सुप्त रुपाने राहतो. आता या नव्या देहाकडून जी कर्मे होतील त्याबद्दलच्या भावना या पूर्वीच्या भावनांना जोडल्या जाऊन आपल्या अस्तित्वातील अहंकाराची खारट चव अजूनच वाढते आणि आपण जन्म-मृत्यूच्या चक्रात अजून गुरफटले जातो!

इथे एक गोष्ट विचार करण्यासारखी आहे. ती म्हणजे भूतकाळातील ज्या कर्मांचे ज्ञान आपणांस आहे त्याने अहंकार वाढतो पण जी कर्मे आपण करतो आणि विसरुन जातो त्यांचे काय होते? जर अशी कर्मे अहंकाराची वृद्धी करत नसतील तर पुनर्जन्मापासून सुटका करुन घेण्यास केलेली कर्मे विसरुन जाणे हा एक सोपा उपाय आपणास उपलब्ध होईल. परंतु जर जगाकडे बघितले तर असे होत नाही असे दिसून येते. कारण असे जर असते ज्या वृद्ध माणसांना विस्मृतीचा रोग जडलेला असतो ती सर्व मोक्षाला पात्र जाली असती. परंतु अशा लोकांमध्ये सतत आनंदी वृत्ती आढळत नाही. आणि शास्त्रात असे लिहीले आहे की ज्याप्रमाणे पहाट दिसल्याशिवाय सूर्योदय होत नाही त्याचप्रमाणे मनात निरंतर आनंदाचा झरा वहात असल्याची स्थिती असल्याशिवाय मोक्ष मिळत नाही. दुसरा मुद्दा म्हणजे, विस्मृतीत सुटका असती तर संतांनी आयुष्य़ कसेही जगा पण म्हातारपणी विस्मृती वाढवा अशी साधना सांगितली असती! परंतु असे कुठल्याही संताने सांगितलेले आढळून येत नाही. त्यामुळे मी नक्की काय कर्मे केली आहेत याची जाणीव नसणे त्यांच्या बंधनांतून सुटका करीत नाही असे म्हटल्याशिवाय पर्याय रहात नाही.

स्वतः केलेया कर्मांचा लेप आपल्या अस्तित्वाला लावायचा नसेल तर कर्म करतानाच आपण अतिशय सावध रहायला हवे हे आपण निःसंदेह जाणून घेतले पाहीजे. एकदा बेसावधपणे कर्मे केली ती आपल्यामागे लागतातच. यातून सुटण्याचा मार्ग दुहेरी आहे. एक म्हणजे सद्गुरुंनी सांगितलेली साधना अतिशय प्रेमाने करणे (ज्याने आत्तापर्यंत अविचाराने केलेल्या कर्मांचा लेप हळूहळू धुतला जातो) आणि यापुढे जी कर्मे करु ती करतानाच सावध रहाणे, विचारपूर्वक करणे. सद्गुरुंची साधना आपल्यासमोर आहेच, त्यामुळे त्याबद्दल मनात संदेह रहात नाही. पण कर्म करताना सावध कसे रहावे हे आपणांस समजून येत नाही. म्हणूनच भगवान पुढच्या श्लोकातून जीवनातील सावधपणा म्हणजे काय हे अर्जुनाला शिकवितील. ते आपण पुढच्या वेळी बघू, आत्ता एव्हढेच.

॥ हरि ॐ ॥


by Shreedhar at August 17, 2017 08:24 AM

काय वाटेल ते……..

आयुष्य

पण सांग ना, जर मी गेले, तर तु पुन्हा लग्न करशील? काहीतरी वेड्यासारखी बोलू नकोस. आधी लवकर बरी हो, नंतर बोलू. पण सांग ना .. करशिल ना पुन्हा लग्न? खरंच सांग. थर्ड स्टेज ओव्हरीज मॅलिग्नंट कॅन्सरची पेशंट,किती दिवस तग धरणार … Continue reading

by महेंद्र at August 17, 2017 06:30 AM

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

भारतीय वर्णमाला, भाषा, राष्ट्र और संगणक -- हिंदी लेख

भारतीय वर्णमाला, भाषा, राष्ट्र और संगणक

भारतीय भाषा, भारतीय लिपियाँ, जैसे शब्दप्रयोग हम कई बार सुनते हैं, सामान्य व्यवहारमें भी इनका प्रयोग  करते हैं। फिर भी भारतीय वर्णमालाकी संकल्पनासे हम प्रायः अपरिचित ही होते हैं। पाठशालाकी पहली कक्षामें अक्षर परिचयके लिये जो तख्ती टाँगी होती है, उसपर वर्णमाला शब्द लिखा होता है। पहलीके पाठ्यपुस्तकमें भी यह शब्द होता है। लेकिन जैसेही पहली कक्षासे हमारा संबंध छूट जाता है, तो उसके बाद यह शब्द भी विस्मृत हो जाता है। फिर हमारी वर्णमालाकी संकल्पनापर चिन्तन तो बहुत दूरकी बात है।

इसीलिये सर्वप्रथम वर्णमाला शब्दकी संकल्पनाकी चर्चा आवश्यक है। भारतीय वर्णमाला सुदूर दक्षिणकी  सिंहली भाषासे लेकर सभी भारतीय भाषाओंके साथ साथ तिब्बती, नेपाली, ब्रम्हदेशी (थाय भाषा) इंडोनेशिया, मलेशिया तक सभी भाषाओंकी वर्णमाला है। यद्यपि उनकी  लिपियाँ भिन्न दिखती हैं,  लेकिन सभीके लिये एक वर्णन देवनागरी  लागू है। बस, हर लिपीमें आकृतियाँ अलग हैं। अतिपूर्व देश चीन, जपान व कोरिया  तीनोंमें  चीनी वर्णमाला प्रयुक्त है। तमाम मुस्लीम देशोंमे  फारसी वर्णमाला है जबकि युरोप व  अमेरीकन भाषाएँ ग्रीको-रोमन-लॅटीन वर्णमाला का उपयोग करती हैं जिसमें  उस उस भाषानुरूप  वर्णाक्षरोंकी संख्या कहीं २६ (इंग्रजी भाषामें ) तो कहीं २९ (ग्रीकके लिये) इस प्रकार कम-बेसी है।
,
मानवकी उत्क्रांतीके महत्वपूर्ण पडावोंमें एक वह है जब उसने बोलना सीखा और शब्दकी उत्पत्ति हुई। वैसे देखा जाय तो चिरैया, कौए, गाय, बकरी, भ्रमर, मख्खी आदि प्राणीभी  ध्वनीका उच्चारण करते ही हैं, लेकिन मानवके मनमें शब्दकी  परिकल्पना उपजी तो उससे नादब्रह्म अर्थात् ॐकार और फिर  शब्दब्रह्म का प्रकटन हुआ। आगे मनुष्यने चित्रलिपी सीखी व गुहाओंमें चित्र उकेर कर उनकी मार्फत संवाद व ज्ञानको स्थायी स्वरूप देने लगा। वहाँसे अक्षरोंकी परिकल्पना का उदय हुआ। अक्षरचिन्होंका निर्माण हुआ और वर्णक्रम या वर्णमाला अवतरित हुई।

भारतीय मनीषियों ने पहचाना की वर्णमाला में विज्ञान है । ध्वनि के उच्चारणमें शरीरके विभिन्न अवयवों का व्यवहार होता है । इस बात को पहचानकर शरीर-विज्ञान के अनुरूप भारतीय वर्णमाला बनी और उसकी वर्गवारी भी तय हुई । सर्वप्रथम स्वर और व्यंजन इस प्रकार दो वर्ग बने । फिर दीर्घ परीक्षण और प्रयोगों के बाद व्यंजनोंमें  कंठ वर्ग के पाँच व्यंजन, फिर तालव्य वर्ग के व्यंजन, फिर मूर्धन्य व्यंजन, फिर दंत और फिर ओष्ठ इस प्रकार वर्णमाला का एक क्रम  सिद्ध हुआ । क ख ग घ ङ, इन अक्षरों को एक क्रम से उच्चारण करते हुए शरीर की ऊर्जा कम खर्च होती है, इस बातको हमारे मनीषियोंने समझा। विश्व की अन्य तीनों वर्णमालाओंका शरीरशास्त्र अथवा उच्चारणशास्त्र से कोई भी संबंध नहीं है । परंतु भारत में यह प्रयोग होते गए । व्यंजनों में महाप्राण तथा अल्पप्राण इस प्रकार और भी दो भेद हुए । इससे भी आगे चलकर यह खोज हुई कि ध्वनि के उच्चारणमें मंत्र शक्ति है । तो इस मंत्रशक्ति को साधनेके लिये अलग प्रकारका शोध व अध्ययन आरंभ हुआ । शरीर शास्त्र की पढ़ाई  और चिंतन से कुंडलिनी, षट्चक्र, ब्रह्मरंध्र, समाधीमें विश्वसे एकात्मता, सर्वज्ञता, इत्यादि संकल्पनाएँ बनीं। आणिमा, गरिमा, लघिमा, इत्यादी सिद्धियोंकी प्राप्ति  हो सकती है, इस अनुभव व ज्ञानतक भारतीय मनीषी पहुँचे। भारतीय विज्ञानके अनुसार  षट्चक्रोंमें पँखुडियाँ हैं  और प्रत्येक पँखुडीपर एकेक अक्षर (स्वर अथवा व्यंजन) विराजमान है। उस उस अक्षरपर ध्यान केंद्रित करनेसे एकेक पँखुडी व एकेक चक्र सिद्ध किया जा सकता है। इसी कारण हमें सिखाया जाता है -- अमंत्रं अक्षरम् नास्ति- जिसमें मंत्रशक्ती न हो, ऐसा  कोईभी अक्षर नही ।

इस प्रकार हमारी वर्णमालामें वैज्ञानिकता  समाई हुई है। विज्ञान का विचार यहां हुआ है, और यह विरासत हमारे लिए निश्चित ही अभिमान की बात है। 

जब ज्ञानकी प्रगति और विस्तार होता है तब उसीसे समाज की प्रगति, अभ्युदय और समृद्धि भी आते हैं । इसी का दूसरा पहलू यह है कि समाजके विभिन्न घटकवर्ग और उनके कौशल्यके आधारसे ज्ञानका विस्तार होता है । इस प्रकार ज्ञानविस्तार और एक सुगठित समाज, एक साझेका समाज, एक दूसरे के पूरक होते हैं। कोई समाज एकत्र रूपसे आगे जा सकेगा या नहीं इसे तय करनेका आधार भी यही है कि कोई भी नया ज्ञान समाज के सभी स्तरोंतक कितनी गतिसे पहुंचता है।  एकत्रित रूपसे आगे जाने के लिए कई समाजमूल्य रोपे जाते हैं, रोपने पडते हैं, जैसे पौधे रोपे जाते हैं। सत्यम् वद, धर्मं चर, अतिथि देवो भव, चरैवेति चरैवेति, यह भारतीय समाजमूल्यों के कुछ उदाहरण गिनाए जा सकते हैं । लेकिन केवल नीति तत्व ही समाज मूल्य नहीं होते । उनके साथ साथ यह भी महत्वका होता है कि ज्ञानका विस्तार और प्रचार कहाँ, कहाँ, कैसे हुआ। उससे जो तंत्र और यंत्र निर्माण हुए वह समाजमें किस प्रकार रुढ हुए और पनपे। एक उदाहरण हम देख सकते हैं दूध दही और  घी के संबंधका । दूध को एक निश्चित प्रक्रियासे  जमा कर दही बनाया जाता है, उसके मंथनसे मक्खन से निकलता है और इस मक्खन पर अग्नि की बड़ी प्रक्रिया करनेके बाद ही घी निकलता है । दूध से घी बननेकी तीन विभिन्न प्रक्रियाओंको अलग-अलग स्तरों पर समझ कर  फिर वह ज्ञान समाजमें घर घर पहुंचाना और उससे घर घर में प्रवीणताका निर्माण होना यह कोई छोटी बात नहीं है । अर्थात् समाजमूल्योंके साथ-साथ तंत्रज्ञान भी सामूहिक और सार्वजनिक हो यह आवश्यक था और इसे करने के लिए हमारे पूर्वजों ने अतिशय परिश्रम किया।  सहनाववतुसहनौ भुनक्तुसहवीर्यं करवावहैतेजस्विनावधीतमस्तुमा विद्विषावहै  जैसे शांति मंत्र और प्रार्थनाका  पुनरुच्चार हमारे कई ग्रंथोंमें  हुआ है, वह केवल एक औपचारिकता या अकारण नहीं था।
  
भारतीय संस्कृतीमें  राष्ट्रकी परिकल्पना समाजकारण पर आधारित थी - न कि राजकारण पर।   एक राजा, उसकी प्रजा (अर्थात् राज्य कोष में कर देने वाली प्रजा ), उसीका राज्यउसीकी सैन्य शक्ति, और सैन्यके आधारसे टिका हुआ राज्य इतना यदि हो तभी उसे राष्ट्र कहेंगे ऐसी अवधारणा पश्चिमी देशोंकी मान्यता से आती है, हम उसको सर आँखोंपर बिठाते हैं। फिर वह देश हमें ठेंगा दिखाते हुए हमसे पूछते हैं -- कब, कहाँ था तुम्हारा भारत राष्ट्र -- वह तो हमने बनाकर तुम्हें दिया। इस प्रश्नकी चोटसे हम तिलमिला जाते हैं, हीनभावनामें डूब जाते हैं -- फिर अपने ग्रंथोंमें खोजने लगते हैं कि कहाँ है हमारी भौगोलिक सीमाका वर्णन -- और जब भारतकी भौगोलिक सीमाएँ नहीं मिलती तो  युरोपियन विद्वानोंकी श्रेष्ठता स्वीकार करते हुए और अपने देशके कभी न होनेका बोध धारण करते हुए आत्मग्लानीसे भर जाते हैं। 

तो मूल कारण  है कि हमने उनकी परिभाषाको स्वीकार किया। हमारी परिभाषा क्या थी,  उसके पीछे हमारी सोच क्या थी इसकी पढाई हम नही करते । हमारे वेेेेदोंमें जहाँ राष्ट्र शब्द दिखा -- विदेशियोंने उसका अनुवाद तय किया -- नेशन, और उसकी परिभाषा वही बताई जो उनके यहाँ नेशन शब्दकी है । और हमने भी कभी नही जाना कि हमारे राष्ट्र शब्दकी  परिभाषा व अवधारणा क्या थी। जानते तो डंकेकी चोट कह सकते की जहाँतक हमारा यह एकात्म समाज था, समान तंत्रज्ञान, समान शब्दावली, वर्णमाला, संस्कृति, समाजमूल्य माननेवाला समाज जहाँतक था, वहाँतक भारत राष्ट्रकी सीमा थी। वह किसी राजाके भूगोल या सैन्यपर आधारित नही थी वरन् ज्ञानप्रसार और समाजधर्मपर आधारित थी। अस्तु, यह विषयान्तर हो गया। 

मुख्य मुद्दा है वर्णमाला. भारत देशमें हजारो वर्षोंकी परिपाटीके कारण  वर्णमालाके विभिन्न आयाम प्रकट हुए। 
वह लोककलाओंका भी  एक विषय बनी। वर्ण  शब्दका दूसरा अर्थ है - रंगछटा.  तो  शरीरके अंदर षट्चक्रोंमें  जो-जो वर्णाक्षरका स्थान है वहाँ वहाँ उस चक्रका रंग  भी  वर्णित है। सारांशमें हमारी  वर्णमालाकी उपयोगिता केवल लेखनतक मर्यादित नही अपितु जीवनके कई अन्य अंगोंमें इस ज्ञानके अगले आयाम प्रकट हुए हैं।.




वर्णमाला या विषयावर इतके प्रदीर्घ विवेचन करण्याचे कारण आहे. नव्या युगात विकसित झालेले संगणकाचे तंत्रज्ञान आणि वर्णमाला यांचा अन्योन्य संबंध आहे. हे नवे तंत्रज्ञान सर्वदूर वापरात असल्यामुळे त्याचे संख्याबळ अवाढव्य आहे तसेच त्याची भेदक शक्ती देखील प्रचंड आहे. जीवनातील कित्येक सोई किंवा ज्ञान प्रसार दोन्ही बाबत या तंत्रज्ञानाने काही मूलभूत बदल आणले आहेत. एकीकडे आपल्या हजारो वर्षाची परंपरा सांगणारी आणि कित्येक आयामांमधून प्रकट होणारी आपली वर्णमाला आहे. दुसरीकडे पुढला कित्येक शतकांचा भविष्यकाळ घडवणारे हे संगणक तंत्रज्ञान आहे. आता भारतियांनी या प्रश्नांचे उत्तर द्यायचे आहे की हे नवे तंत्रज्ञान आणि आपली वर्णमाला यांची सांगड कशी घालायची. ती सकारात्मक असेल तरच आपली वर्णमाला टिकू शकते, इतकेच नव्हे तर भविष्यात संगणक-तंत्राला समृद्धही करू शकते. या उलट घडले तर आपल्या वर्णमालेला नामशेष करण्याचे सामर्थ्यही संगणक तंत्रज्ञानात आहे हे आपण ओळखले आणि स्वीकारले पाहीजे. वर्णमालेसोबत आपल्या लिप्या आणि भाषासुद्धा नामशेष करण्याचे किंवा सकारात्मक सांगड असेल तर त्यांना समृद्धीच्या नव्या शिखरावर नेण्याचे सामर्थ्य संगणक तंत्रात आहे.
म्हणूनच संगणकाचा विकास कसा झाला याबाबत थोडेसे विवेचन आधी देत आहे.
एकोणिसाव्या शतकात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने जी प्रचंड झेप घेतली त्यातून क्ष-किरणे आणि मेडीकल शास्त्रात उत्क्रांती, अणुविच्छेदन व त्यातून अणुउर्जा निर्मिती, खगोलशास्त्रीय दुर्बिणी, अँटमबाँमचा वापर अशा कित्येक घटना सांगता येतील. त्याच्याही आधीच मेंदुयुक्त यंत्राची कल्पना पुढे आली होती. आधी अगदी साधी बेरीज, गुणाकार, भागाकार करणारी मशिन्स आली. मला आठवतय की १९६८ मध्ये आमच्या भौतिक विज्ञान प्रयोगशाळेत आम्ही असे मशिन वापरत असू आणि काही जणांचा तोंडी गणित करण्याचा वेग त्यापेक्षा जास्त होता म्हणून हसतही असू. पण मोठमोठ्या संख्यांची उलाढाल करताना याचा वेग आणि अचूकता आमच्यापेक्षा चांगली होती हे भानही होते. युरोपिय देशात मात्र ही संकल्पना बरीच पुढे गेलेली होती. यंत्रांशी संवाद करण्यासाठी बेरीज, वजाबाकी,गुणाकार, भागाकार, लोग्यारीथम्, घात ही चिन्हे पुरेशी नव्हती. तर आपली भाषा संगणकाला समजली पाहीजे व संगणकाने त्याच्या भाषेत प्रश्नाचे उत्तर शोधून पुन्हा ते मानवी भाषेत मानवापर्यंत पोचवले पाहीजे. यासाठी इंग्रजी भाषा वापरली गेली. संगणकाचा प्रारंभिक डोलारा पूर्णपणे इंग्रजी भाषा व इंग्रजी वर्णमालेवर उभा राहिल्यामुळे इतर सर्व भाषांना मागे लोटण्याचे आणि नामशेष करण्याचे सामर्थ्य संगणकात आले. हे ओळखूनच काय की सर्वप्रथम जपानने या बाबतीत पुढाकार घेतला. संगणकामध्ये पडद्यामागील आणि पडद्यावरील व्यवहार असे दोन भेद करता येतात. त्यामुळे पडद्यावरील सर्व व्यवहार जपानी भाषेत व जपानी लिपीतच राहतील याबद्दल ते आग्रही राहिले.पाठोपाठ फ्रान्स, स्वित्झरलॅन्ड, रशिया, जर्मनी याही देशांनी त्यांची थोडीफार वेगळी स्वरचिन्हे, ग्रीक वर्णाक्षरे इत्यादी संगणकाच्या पडद्यावरील व्यवहारात समाविष्ट होतील हे पाहिले. मात्र जपान खेरीज या सर्व देशांची वर्णमाला ग्रीको-रोमन-लॅटिन - म्हणजे इंग्रजी सदृशच होती आणि लिपीमध्ये फरकही फार नव्हते. फार तर कॅलीग्राफी वेगळी होती असे म्हणता येईल.जपानी वर्णमाला आणि लिपी या सर्वांहून नितांत वेगळी होती हे लक्षात घेतले म्हणजे जपान्यांचे कौतुक केल्याशिवाय रहावत नाही. पडद्यावरील व्यवहार इंग्रजीखेरीज इतर भाषांमध्ये असणे हा संगणक इतिहासातील वेगळ्या वाटेचा टप्पा होता. कालांतराने चीनी लिपी, फारसी लिपी याही कॉम्प्लेक्स लिप्या असूनही त्यांनी संगणक क्षेत्रावर मोठी पकड बसवली – भारतीय लिप्या मात्र अजूनही रखडत आहेत.
आता पडद्यामागील व्यवहाराबाबत एकत्रीकरणाची गरज होती त्या मुद्द्याकडे वळू.
मानवी (म्हणजे इंग्रजी) भाषेतील वाक्य, शब्द, अक्षर हे सर्व संगणकाला समजावे यासाठी प्रत्येक अक्षराचे एक संगणकीय चिन्ह किंवा खूण निर्माण करावी लागते. संगणकाला फक्त दोन गोष्टी कळतात- वीज प्रवाह असणे किंवा नसणे. यालाच गणिती भाषेत १ किंवा ० असे मूल्य ठरविण्यात आले. त्यामुळे दशमलव पद्धतीतील सर्व गणितीय मुळांक म्हणजे १ ते ९ आणि शून्य हे सर्व द्विअंशी --ज्यात फक्त एक आणि शून्य असे दोनच अंक आहेत अशा पद्धतीत बदलता येतात. उदाहरणार्थ ३ हा अकडा ११ असा लिहिणे किंवा ७ हा अकडा १११ आणि १२ हा अकडा ११०० असा लिहिणे. गणिती आकडे अशा प्रकारे लिहून आपल्याला आणि संगणकालाही गणिते करणे कठिण नसते. हे ज्ञान जगभर होतेच. मात्र अक्षरांचे काय? यासाठी पहिल्या महायुद्धात बिनतारी संदेश पाठवण्यासाठी- मोर्सकोड या नावाने अक्षरचिन्हे ठरविण्यात आली होती ते माँडेल डोळ्यासमोर होते. बिनतारी संदेश पाठवताना दुस-या टोकाला छोटा सिग्नल (डिड् असा आवाज) किंवा मोठा सिग्नल (डाssss असा आवाज) पाठवता येतात. मोर्स कोड मध्ये A साठी डिड्-डा असा म्हणजे ०-किंवाS साठी डिड-डिडि-डिड ००० , Oसाठी डा-डा-डा-अशा प्रकारे सर्व इंग्रजी अक्षरे, विरामचिन्हे आणि दहा आकडे तसेच स्पेस किंवा जागा सोडणे यासाठी डिड् आणि डा या दोनच ध्वनींच्या सहाय्याने मानवी संदेश पाठवायचे तंत्र विकसित केले गेले होते. त्याच धर्तीवर संगणकावर वापरण्यासाठी प्रत्येक अक्षराची संकेत-श्रृंखला विकसित झाली. त्याचप्रमाणे प्रत्येक अक्षराला त्याच्या संकेतशृंखलेनुसार संगणकाच्या मेमरी मध्ये एक ठराविक जागा बहाल करून तिथे साठवून ठेवता येते व हवे तेव्हा त्याचा प्रिन्टआऊट काढता येतो. मग तो प्रिन्टआऊट सुबक दिसावा व त्याचा आकार लहान मोठा करता यावा या दृष्टीने इंग्रजी लिपीतले वेगवेगळे फाँन्ट्स उपयोगात आणले गेले. उदाहरणार्थ टाईम्स न्यू रोमन, एरीयल, कूरियर इत्यादी. या पैकी काही फाँन्टसेट्स हे आधीपासून प्रकाशनाच्या कामासाठी विकसित केलेले होते,तर काही नव्याने विकसित केले जाऊ लागले. एव्हाना १९६० ते १९७० हे दशक संपले होते. मात्र एक समस्या उरली होती. संगणकावर काम करताना प्रत्येक अक्षराची संकेतश्रृंखला काय असेल आणि संगणकाच्या मेमरीतील जागा कोणती असेल (तांत्रिक भाषेत संगणकाचे स्टोरेज कोड काय असेल) ते त्या त्या संस्थेतील लोकांनाच तयार करावे लागत असे व फक्त त्या संस्थेपुरतेच वापरता येत असे.
अशा काळात संगणकीय काम करणा-या संस्थांनी एकत्र येवून ठरवले की, एकमेकांचे काम एकमेकांना न कळू शकणे हा विकासाच्या मार्गात मोठा अडसर आहे. व तो दूर केलाच पाहीजे. यासाठी प्रत्येक अक्षरासाठी आठ संकेतांची एक अशी संकेतश्रृंखला निश्चित करण्यात आली केली गेली व तिचे स्टॅण्डर्डायझेशन झाले. सर्वाधिक वापरले जाणारे स्टॅण्डर्ड ASCII होय, पण इतरही काही स्टॅण्डर्ड्स विकसित झाली. हे स्टॅडर्डायझेशन एकदा निश्चित झाल्यावर काही संगणक प्रोग्रामर्स सॉफ्टवेअर्स तयार करण्याकडे वळले, त्यांनी शब्दलेखनाचे सॉफ्टवेअर तयार करून ते विकायला सुरूवात केली. हा ही संगणक विकासातला पुढला टप्पा ठरला.
त्या काळात नवे सॉफ्टवेअर लिहीणे हे जिकिरीचे व खर्चाचे काम होते. अशा प्रकारे चार-सहा वेगवेगळ्या कंपन्यांनी आपापले भाषा लेखन सॉफ्टवेअर बाजारात उतरवले. त्यामुळे नव्याने संगणकीय काम करणाऱ्या कंपन्यांना पुन्हा पहिल्या धड्यापासुन सुरूवात न करता अशी उपलब्ध सॉफ्टवेअर्स घेता येऊ लागली. भाषा लेखनाप्रमाणे सारणी लेखनाचीही सॉफ्टवेअर तयार करण्यात आली.
तरीही या सर्व कंपन्यांचे स्टोरेज कोड वेगवेगळे होते. म्हणजे जरी अक्षरश्रृखलाचे स्टॅण्डर्डायझेशन झाले होते तरी संगणकाच्या मेमरी मध्ये त्या अक्षरांची जागा कोणती ते प्रत्येक सॉफ्टवेअरचे गुपित असायचे. पण याने विकास खुंटतच होता. तेव्हा पुन्हा त्या क्षेत्रातील लोकांनी एकत्र येऊन याचेही स्टॅण्डर्डायझेशन केले. थोडक्यात इंग्रजी भाषेतून काम करणा-या संगणक कंपन्यांनी अशा प्रकारच्या एकत्रीकरणाला मान्यता दिल्यामुळे संगणक ज्ञानाचा विस्तार व प्रसार झाला व विकासाची भरभराट झाली. संगणक क्षेत्रातील उलाढाल ही जगातील मोठ्या उलाढालींपैकी एक ठरली.
भारतीय भाषांचे दुर्दैव असे की, या भाषांमधून सॉफ्टवेअर तयार करणारे लोक इतक्या दशकांनंतर अजूनही आपापल्या वेगळेपणाचा हट्ट सोडायला तयार नाहीत आणि या हट्टामध्ये सर्वात पुढे आहे ती संपूर्णपणे सरकारी खर्चावर म्हणजेच जनतेच्या पैशांवर अवाढव्य पगार घेऊन पोसली जाणारी सी-डॅक हीच यंत्रणा. हा हट्ट त्यांनी दोन प्रकारे जोपासला.
पहिला प्रकार की-बोर्डाबाबतचा. अगदी प्रारंभिक काळात सी-डॅक ने देशी भाषांच्या संगणक वापरासाठी जे काही सॉफ्टवेअर बनवले त्यामध्ये तीन प्रकारांनी की-बोर्ड वापरण्याची सोय होती - हुबेहुब जुन्या टाईपरायटरच्या लेआऊटचा व तसाच क्लिष्ट पण पूर्वापार टायपिंग करणा-या सर्वांना तात्काळ परिचित होणारा, दुसरा इन्स्क्रिप्ट की-बोर्ड जो भारतीय वर्णमालेच्याच अनुक्रमाचा व शिकायला अत्यंत सोपा. तिसरा प्रकार इंग्रजी स्पेलिंग वापरून देवनागरी लिहिणे -- ज्याला पुढे रोमनागरी, फोनेटीक, युनिकोड अशी कित्येक चुकीची नावे चिकटली. कालांतराने पहिल्या प्रकारचा लेआऊट बाद होणारच होता. पण सी-डॅक ने दुस-या ऐवजी तिस-या लेआऊटला सर्वतोपरी पुढे आणले आणि प्रादेशिक भाषांचे आतोनात नुकसान चालवले ते आजतागायत. देशाच्या सुदैवाने लीनक्स ऑपरेटींग प्रणालीने इन्स्क्रिप्ट की-बोर्डला आधारभूत धरल्यामुळे आणि त्यांच्या तुलनेत आपण भारतीय बाजार गमवायला नको हे भान ठेऊन मायक्रोसॉफ्टने देखील देवनागरी लिपीसाठी साठी युनिकोड-कम्पॅटीबल असा मंगल फॉण्ट आणल्यामुळे ही सोपी पद्धत अस्तित्वात राहिली. ज्यांच्यापर्यंत हे ज्ञान पोचले त्यांनी संगणकावर देशी लिपींमधून लिहीण्यासाठी ही प्रणाली वापरली. अशांची संख्या अद्यापही १०-१५ टक्के एवढीच आहे. इतर ८०-९० टक्के लोकांना आजही देशी भाषा लिहीण्यासाठी रोममचा आधार घ्यावा लागतो. याचा सर्वात मोठा फटका बसत आहे त्या विद्यार्थ्यांना ज्यांना आठवी-नववीच्या आसपास शाळा सोडावी लागते. ही संख्या एकूण पहीली प्रवेशाच्या ७० टक्क्याहून अधिक आहे हे लक्षात घेतले की या प्रश्नाची तीव्रता लगेच समजून येते.
सी-डॅक ने देशी भाषांची अडवणूक अजून एका त-हेने केली आहे. त्यांनी गेल्या २५-३० वर्षात कित्येक सुंदर फॉण्ट विकसित करूनही त्याचे डिझाइन ओपन सोर्समध्ये न टाकता मालकीहक्काअंतर्गत ठेवल्यामुळे देशी भाषा लिहीण्यासाठी एखाद- दुसराच फॉण्ट उपलब्ध राहतो. यामुळे प्रकाशन व्यवसायातील प्रगति मोठ्या प्रमाणांत खुंटून रहात आहे. त्या मानाने देशातील इतर भाषांमधील प्रकाशन संगणकाच्या सहायय्याने वेग घेत आहे.
मानवाला शब्द बोलता येणे, त्यानंतर अक्षरे लिहिता येणे हे अती महत्वाचे दोन टप्पे होते. त्यामध्ये एक राष्ट्र म्हणून भारत अग्रेसर होते आणि तेही हजारो वर्षांपूर्वीपासून. साधारण त्याच तोडीचे महत्व असलेल्या संगणकावर व इंटरनेटवर भविष्यकाळातील भाषा हा विषय अवलंबून रहाणार आहे. संगणक क्षेत्रातील सर्वाधिक इंजिनीयर्सची संख्या भारतियांची असल्याचा मोठा अभिमान आपण बाळगू शकतो. पण त्यांची ही ऊर्जा आपण संगणकावर आपल्या वर्णमालेला धिक्कारून, लिप्यांचे खच्चीकरण करीत इंग्रजीच्या वाढीसाठी वापरत आहोत हे ध्यानांत ठेवले पाहीजे. आपल्या वर्णमालेविना लिप्या व भाषा विस्कळित होतील हे ओळखले पाहिजे व त्यासाठी संगणकामधील ही अत्यंत सोपी आणि तरीही दूर ठेवलेली पद्धतच आपण प्रचारात आणली पाहिजे.


हिन्दी राग – अलगाव का या एकात्मता का ?

भारतीय भाषा अभियान के ब्लॉग पर भी


श्रीमती लीना मेहेंदले(पूर्व भाप्रसे अधिकारी, सम्प्रति गोवा राज्य की मुख्य सूचना आयुक्त)

इस देवभूमि भारत की करीब 50 भाषाएँ हैं, जिनकी प्रत्येक की बोलने वालों की लोकसंख्या 10 लाख से कहीं अधिक है और करीब 7000बोली भाषाएँ  जिनमें से प्रत्येक को बोलनेवाले कम से  कम पाँच सौ लोग हैंये सारी भाषाएँ  मिलकर हमारी अनेकता में एकता का अनूठा और अद्भुत चित्र प्रस्तुत करती है । इन सबकी वर्णमाला एक ही हैव्याकरण एक ही है और सबके पीछे सांस्कृतिक धरोहर भी एक ही  है । यदि गंगोत्री से काँवड भरकर रामेश्वर ले जानेकी घटना किसी आसामी लोककथा को जन्म देती हैतो वही घटना उतनी ही क्षमता से एक भिन्न परिवेश की मलयाली कथा को भी जन्म देती है । इनमे से हरेक भाषा ने अपने शब्द-भंडार से और अपनी भाव अभिव्यक्ति से  किसी न किसी अन्य भाषा को भी समृद्ध किया है । इसी कारण हमारी भाषा संबंधी नीति में इस अनेकता और एकता को एक साथ टिकाने और उससे लाभान्वित होने की सोच हो यह सर्वोपरि है, यही सोच हमारी पथदर्शी प्रेरणा होनी चाहिये। लेकिन क्या यह संभव है ?
 पिछले दिनों और पिछले कई वर्षों तक हिन्दी-दिवसके कार्यक्रमों की जो भरमार देखने को मिली उसमें इस सोच का मैंने अभाव ही पाया । यह बारबार दुहाई दी जाती रही  है कि हमें मातृभाषा को नहीं त्यजना चाहिये, यही बात एक मराठीबंगालीतमिलभोजपुरी या राजस्थानी भाषा बोलने वाला भी कहता है और मुझे मेरी भाषाई एकात्मता के सपने चूर-चर होते दिखाई पड़ते हैं । यह अलगाव हम कब छोड़ने वाले हैं ? हिन्दी दिवस पर हम अन्य सहेली-भाषाओं की चिंता कब करनेवाले है
हिन्दी मातृभाषा का एक व्यक्ति हिन्दी की तुलना में केवल अंग्रेजी की बाबत सोचता है और शूरवीर योद्धा की तरह अंग्रेजी से जूझने की बातें करता है। हमें यह भान कब आयेगा कि एक बंगालीमराठीतमिल या भोजपुरी मातृभाषा का व्यक्ति उन उन भाषाओं की तुलना में अंग्रेजी के साथ हिन्दी  की बात भी सोचता है और अक्सर अपने को अंग्रेजी के निकट औऱ हिन्दी से मिलों दूर पाता है। अब यदि हिन्दी  मातृभाषी व्यक्ति अंग्रेजी के साथ साथ किसी एक अन्य भाषा को भी सोचे तो वह भी अपने को अंग्रेजी के निकट और उस दूसरी भाषा से कोसों दूर पाता है। अंग्रेजी से जूझने की बात खत्म भले ही न होती हो,लेकिन उस दूसरी भाषा के प्रति अपनापन भी नहीं पनपता  और उत्तरदायित्व की भावना तो बिलकुल नहीं । फिर कैसे हो सकती है कोई भाषाई एकात्मता?
कोई कह सकता है कि हम तो हिन्दी -दिवस मना रहे थे,- जब मराठी या बंगाली दिवस आयेगा तब वे लोग अपनी अपनी सोच लेंगे. लेकिन यही तो है अलगाव का खतरा। जोर-शोर से हिन्दी दिवस मनानेवाले हिन्दीभाषी जब तक उतने ही उत्साह से अन्य भाषाओं के समारोह में शामिल होते नहीं दिखाई देंगे, तब तक यह खतरा बढ़ता ही चलेगा।
            एक दूसरा उदाहरण देखते हैं- हमारे देश में केन्द्र-राज्य के संबंध संविधान के दायरे में तय होते हैं। केन्द्र सरकार का कृषि-विभाग हो या शिक्षा-विभाग,  उद्योग-विभाग हो या गृह विभागहर विभाग के नीतिगत विषय एकसाथ बैठकर तय होते हैं।  परन्तु राजभाषा की नीति पर केन्द्र में राजभाषा-विभाग किसी अन्य भाषा के प्रति अपना उत्तरदायित्व ही नहीं मानता तो बाकी राजभाषाएँ बोलने वालों को भी हिन्दी के प्रति उत्तरदायित्व रखने की कोई इच्छा नहीं जागती । बल्कि सच कहा जाए तो घोर अनास्थाप्रतिस्पर्धायहाँ तक कि वैर-भाव का प्रकटीकरण भी हम कई बार सुनते हैं। उनमें से कुछ को राजकीय महत्वाकांक्षा बताकर अनुल्लेखित रखा जा सकता हैपर सभी अभिव्यक्तियों को नहीं । किसी को  तो ध्यान से भी सुनना पडेगाअन्यथा कोई हल नहीं  निकलेगा।
इस विषय पर सुधारों का प्रारंभ तत्काल होना आवश्यक है। हमारी भाषाई अनेकता में एकता का विश्वपटल पर लाभ लेने हेतु ऐसा चित्र संवर्द्धित करना होगा जिसमें सारी भाषाओं की एकजुटता स्पष्ट हो और विश्वपटल पर लाभ उठाने की अन्य क्षमताएँ भी विकसित करनी होंगी। आज का चित्र तो यही है कि हर भाषा की हिन्दी के साथ और हिन्दी की अन्य सभी भाषाओं के साथ प्रतिस्पर्धा है जबकि उस तुलना में  सारी भाषाएँ बोलने वाले अंग्रेजी के साथ दोस्ताना ही बनाकर चलते हैं। इसे बदलना हो तो पहले  जनगणना में  पूछा जाने वाला अलगाववादी प्रश्न हटाया जाये कि आपकी मातृभाषा कौन-सी है? उसके बदले यह एकात्मतावादी प्रश्न पूछा जाये कि आपको कितनी भारतीय भाषाएँ आती हैं? आज विश्वपटल पर जहाँ-जहाँ जनसंख्या गिनती का लाभ उठाया जाता है – वहाँ-वहाँ हिन्दी  को पीछे खींचने की चाल चली जा रही है क्योंकि संख्या-बल में हिन्दी की टक्कर में केवल अंग्रेजी और मंडारिन (चीनी भाषा) है- बाकी तो कोसों पीछे हैं। संख्या बल का लाभ सबसे पहले मिलता है रोजगारके स्तर पर । अलग अलग युनिवर्सिटियों में भारतीय भाषाएँ सिखाने की बात चलती हैसंयुक्त राष्ट्र संघ (यूएनओ) में अपनी भाषाएँ आती हैंतो रोजगार के नये द्वार खुलते हैं।
भारतीय भाषाओं को विश्वपटल पर चमकते हुए सितारों की तरह उभारना हम सबका कर्तव्य है । यदि मेरी मातृभाषा मराठी है और मुझे हिन्दी व मराठी दोनों ही प्रिय हों तो मेरा मराठी-मातृभाषिक होना हिन्दी के संख्याबल को कम करें यह मैं कैसे सहन कर सकती हूँ और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर हिन्दी के संख्या बलके कारण भारतीयों को जो लाभ मिल सकता है उसे क्यों गवाऊँक्या केवल इसलिए कि मेरी सरकार मुझे अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर हिन्दी की महत्ता का लाभ नहीं उठाने देती?  और मेरे मराठी ज्ञान के कारण मराठी का संख्याबल बढ़े यह भी उतना ही आवश्यक है। अतएव सर्वप्रथम हमारी अपनी राष्ट्रनीति सुधरे और मेरे भाषा-ज्ञान का लाभ मेरी दोनों माताओं को मिले ऐसी कार्य-प्रणाली भी बनायें यह अत्यावश्यक है।
और बात केवल मराठी या हिन्दी की नहीं है। विश्वस्तरपर जहाँ  मैथिलीकन्नड या बंगाली लोक-संस्कृति की महत्ता उस उस भाषा को बोलने वालों के संख्याबल के आधार पर निश्चित की जाती हैवहाँ वहाँ मेरी उस भाषा की प्रवीणता का लाभ अवश्य मिले- तभी मेरे भाषाज्ञान की सार्थकता होगी। आज हमारे लिये गर्व का विषय होना चाहिये कि संसार की सर्वाधिक संख्याबल वाली पहली बीस भाषाओं में तेलगू भी हैमराठी भी हैबंगाली भी है और तमिल भी। तो क्यों न हमारी राष्ट्रभाषा नीति ऐसी हो जिसमें मेरे भाषाज्ञानका अंतर्राष्ट्रीय लाभ उन सारी भाषाओंको मिले और उनके संख्याबल का लाभ सभी भारतीयों को मिले। यदि ऐसा होतो मेरी भी भारतीय भाषाएँ सीखने की प्रेरणा अधिक दृढ़ होगी।

आज विश्व के 700 करोड़ लोगों में से करीब 100 करोड़ हिन्दी को समझ लेते हैंऔर भारत के सवा सौ करोड़  में करीब 90 करोड़; फिर भी हिन्दी  राष्ट्रभाषा नहीं  बन पाई। इसका एक हल  यह भी है कि हिन्दी-भोजपुरी-मैथिली-राजस्थानी-मारवाडी बोलने वाले करीब 50 करोड़ लोग देश की कम से कम एक अन्य भाषा को अभिमान और अपनेपन के साथ सीखने-बोलने लगें तो संपर्कभाषा के रूपमें अंग्रेजी ने जो विकराल  सामर्थ्य पाया है उससे बचाव हो सके।
देश में 6000 से अधिक और हिन्दी की 2000 से अधिक बोली भाषाएँ हैं। सोचिये कि यदि हिन्दी की सारी बोली भाषाएँ हिन्दी से अलग अपने अस्तित्व की माँग करेंगी तो हिन्दी के संख्याबल का क्या होगा, क्या वह बचेगा ? और यदि नहीं करेंगी तो हम क्या नीतियाँ बनाने वाले हैं ताकि हिन्दी के साथ साथ उनका अस्तित्व भी समृद्ध हो और उन्हें विश्वस्तर पर पहुँचाया जाये। यही समस्या मराठी को कोकणीअहिराणी या भिल-पावरी भाषा के साथ हो सकती है और कन्नड-तेलगू को तुलू के साथ। इन सबका एकत्रित हल यही है कि हम अपनी भाषाओं की भिन्नता को नहीं बल्कि उनके मूल-स्वरूपकी एकता को रेखित करें। यह तभी होगा जब हम उन्हें सीखेंसमझें और उनके साथ अपनापा बढायें। यदि हम हिन्दी –दिवस पर भी रुककर इस सोच की ओर नहीं देखेंगे तो फिर कब देखेंगे 
जब भी सर्वोच्च न्यायालय में अंग्रेजी को हटाकर हिन्दी लाने की बात चलती हैतो वे  सारे विरोध करते हैं जिनकी मातृभाषा हिन्दी नहीं  है। फिर वहाँ अंग्रेजी का वर्चस्व बना रहता है। उसी दलील को आगे बढाते हुए कई उच्च न्यायालयों में उस उस प्रान्त की भाषा नहीं लागू हो पाई है। उच्च न्यायालयों के न्यायाधीश भारत के किसी भी कोनेसे नियुक्त किये जा सकते हैंउनके भाषाई अज्ञान का हवाला देकर अंग्रेजी का वर्चस्व और मजबूत बनता रहता है। यही कारण है कि हमें ऐसा वातावरण फैलाना होगा जिससे अन्य भारतीय भाषाएँ सीखने में लोग अभिमान का भी अनुभव करें और सुगमता का भी।
हमारे सुधारों में सबसे पहले तो सर्वोच्च न्यायालय,  राज्यों के उच्च न्यायालयगृह व वित्त मंत्रालयकेंद्रीय लोकराज्य संघ की परीक्षाएँ,इंजीनियरिंगमेडिकल तथा विज्ञान एवं समाजशास्त्रीय विषयों की स्नातकस्तरीय पढाई में भारतीय भाषाओं को महत्व दिया जाये। सुधारोंका दूसरा छोर हो प्रथमिक और माध्यमिक स्तर की पढाई में भाषाई एकात्मता लाने की बात जो गीतनाटकखेल आदि द्वारा हो सकती है। आधुनिक मल्टिमीडिया संसाधनों का प्रभावी उपयोग हिन्दी और खासकर बालसाहित्यके लिये तथा भाषाई बालसाहित्योंको एकत्र करने के लिये किया जाना चाहिये। भाषाई अनुवाद भी एकात्मता के लिये एक सशक्त संग्रह बन सकता है लेकिन देश की सभी सरकारी संस्थाओं में अनुवादकी दुर्दशा देखिये कि अनुवादकों का मानधन उनके भाषाई कौशल्य से नहीं बल्कि शब्दसंख्या गिनकर तय किया जाता है जैसे किसी ईंट ढोने वाले से कहा जाये कि हजार ईंट ढोने के इतने पैसे। 

अनेकता में एकताको बनाये रखने के लिये दो अच्छे साधन हैं - संगणक एवं संस्कृत। उनके उपयोग हेतु विस्तृत चर्चा हो। मान लो मुझे कन्नड लिपि पढ़नी नहीं आती परन्तु भाषा समझ में आती है। अब यदि संगणक पर कन्नड में लिखे आलेख का लिप्यन्तर करने की सुविधा होती तो मैं धडल्लेसे कन्नड साहित्यके सैकड़ों पन्ने पढ़ना पसंद करती। इसी प्रकार कोई कन्नड व्यक्ति भी देवनागरी में लिखे तुलसी-रामायण को कन्नड लिपि में पाकर उसका आनंद ले पाता। लेकिन क्या हम कभी रुककर दूसरे  भाषाइयों के आनंद की बात सोचेंगेक्या हम माँग करेंगे कि मोटी तनखा लेने वाले और कुशाग्र वैज्ञानिक बुद्धि रखने वाले हमारे देश के संगणक-विशेषज्ञ हमें यह सुविधा मुहैया करवायें। सरकार को भी चाहिये कि जितनी हद तक यह सुविधा किसी-किसी ने विकसित की है उसकी जानकारी लोगों तक पहुँचाये।
लेकिन सरकार तो यह भी नहीं जानती कि उसके कौन कौन अधिकारी हिन्दी व अन्य राजभाषाओं के प्रति समर्पण भाव से काम करनेका माद्दा और तकनीकी क्षमता रखते हैं। सरकार समझती है कि एक कुआँ खोद दिया है जिसका नाम है राजभाषा विभाग । वहाँ के अधिकारी उसी कुएँ में उछल-कूदकर जो भी राजभाषा(ओं) का काम करना चाहे कर लें (हमारी बला से) ।
 सरकार के कितने विभाग अपने अधिकारियों के हिन्दी-समर्पण  का लेखा-जोखा रखते हैं और उनकी क्षमता से लाभ उठानेकी सोच रख पाते हैं ?हाल में जनसूचना अधिकार के अंतर्गत गृह-विभागसे यह सवाल पूछा गया  कि आपके विभागके निदेशक स्तर से उँचे अधिकारियों में से कितनों को मौके-बेमौके की जरूरतभर हिन्दी  टाइपिंग आती है। उत्तर मिला कि ऐसी कोई जानकारी हम संकलित नहीं  करते। तो जो सरकार अपने अधिकारियों की क्षमताकी सूची भी नहीं  बना सकती वह उसका लाभ लोगों तक कैसे पहुँचा सकती है ?

मेरे विचार से हिन्दी के सम्मुख आये मुख्य सवालों को इस प्रकार वर्गीकृत किया जा सकता है:
वर्ग 1:आधुनिक उपकरणोंमें हिन्दी
1.  हिन्दी लिपि को सर्वाधिक खतरा और  अगले 10 वर्षों में मृतप्राय होने का डर क्योंकि आज हमें ट्रान्सलिटरेशन की सुविधाका लालच देकर सिखाया जाता है कि राम शब्द  लिखने के लिये हमारे विचारों में भारतीय वर्णमाला का  फिर  फिर  नहीं  लाना है बल्कि हमारे विचारों में रोमन वर्णमाला का  आर आना चाहियेफिर ए आयेफिर एम आये। तो दिमागी सोच से तो हमारी वर्णमाला निकल ही जायेगी। आज जब मैं अपनी अल्पशिक्षित सहायक से मोबाइल नंबर पूछती हूँ तो वह नौसातदोचार इस प्रकार हिन्दी अंक ना तो बता पाती है औऱ न समझती है,वह नाइन,  सेवनटू..... इस प्रकार कह सकती है।
2.  प्रकाशन के लिये हमें ऐसी वर्णाकृतियाँ (फॉण्टसेट्स) आवश्यक हैंजो दिखनेमें सुंदर हों, एक दूसरे से अलग-थलग हों और साथ ही इंटरनेट कम्पॅटिबल हों। सी-डॅक सहित ऐसी कोई भी व्यापारी संस्था जो 1991 में भारतीय मानक-संस्था द्वारा और 1996 में यूनिकोड द्वारा मान्य कोडिंग स्टैण्डर्ड को नहीं अपनाती होउसे प्रतिबंधित करना होगा। विदित हो कि यह मानक स्वयं भारत सरकार की चलाई संस्था सी-डॅक ने तैयार कर भारतीय मानक-संस्थासे मनवाया था पर स्वयं ही उसे छोडकर कमर्शियल होनेके चक्करमें नया अप्रमाणित कोडिंग लगाकर वर्णाकृतियाँ बनाती है जिस कारण दूसरी संस्थाएँ भी शह पाती हैं और प्रकाशन-संस्थाओं का काम वह गति नहीं   ले पाता जो आज के तेज युगमें भारतीय भाषाओंको चाहिये।
3.  विकिपीडिया जो धीरे धीरे विश्वज्ञानकोष का रूप ले रहा हैउस पर कहाँ है हिन्दी?  कहाँ है संस्कृत और कहाँ हैं अन्य भारतीय भाषाएँ ?

वर्ग2: जनमानस में हिन्दी
4.  कैसे बने राष्ट्रभाषा – लोकभाषाएँ सहेलियाँ बनें या दुर्बल करें यह गंभीरता से सोचना होगा ।
5.  अंग्रेजीकी तुलनामें तेजीसे घटता लोकविश्वास और लुप्त होते शब्द-भण्डार ।
6.  एक समीकरण बन गया है कि अंग्रेजी है संपत्तिवैभवग्लॅंमरकरियरविकास और अभिमान जबकि हिन्दी या मातृभाषा है गरीबीवंचित रहना,बेरोजगारीअभाव और पिछडापन। इसे कैसे गलत सिद्ध करेंगे ?
वर्ग 3: सरकार में हिन्दी
7.  हिन्दी के प्रति सरकारी विजन (दृष्टिकोण) क्या है क्या किसी भी सरकार ने इस मुद्दे पर विजन-डॉक्यूमेंट बनाया है ?
8.  सरकार में कौन-कौन विभाग हैं जिम्मेदारउनमें क्या है समन्वयवे कैसे तय करते हैं उद्देश्य और कैसे नापते हैं सफलताको उनमें से कितने विभाग अपने अधिकारियों के हिन्दी-समर्पण का लेखा-जोखा रखते हैं और उनकी क्षमता से लाभ उठाने की सोच रख पाते हैं ?
9.  विभिन्न सरकारी समितियोंकी  सिफारिशों का आगे क्या होता हैउनका अनुपालन कौन और कैसे करवाता है?
वर्ग :साहित्य जगतमें हिन्दी
10.      ललित साहित्य के अलावा बाकी कहाँ है हिन्दी साहित्य- विज्ञानभूगोलवाणिज्यकानून/विधिबैंक और व्यापार का व्यवहारडॉक्टर और इंजीनियरों की पढ़ाई का स्कोप क्या है  ?
11.      ललित साहित्यमें भी वह सर्वस्पर्शी लेखन कहाँ है जो एक्सोडस जैसे नॉवेल या रिचर्ड बाख के लेखन में है।
12.      भाषा बचाने से ही संस्कृति बचती है, क्या हमें अपनी संस्कृति चाहियेहमारी संस्कृति अभ्युदय को तो मानती है पर रॅट-रेस और भोग-विलास को नहीं। आर्थिक विषमता और पर्यावरण के ह्रास से बढ़ने वाले जीडीपी को हमारी संस्कृति विकास नहीं मानती,तो हमें विकास को फिर से परिभाषित करना होगा या फिर विकास एवं संस्कृति में से एक को चुनना होगा ।
13.      दूसरी ओर क्या हमारी आज की भाषा हमारी संस्कृति को व्यक्त कर रही है ?
14.      अनुवादपढ़ाकू-संस्कृतिसभाएँ को प्रोत्साहन देने की योजना हो।
15.      हमारे बाल-साहित्यकिशोर-साहित्य और दृश्य-श्रव्य माध्यमोंमेंटीवी एवं रेडियो चॅनेलों पर  हिन्दी व अन्य भारतीय भाषा ओं को कैसे आगे लाया जाय ?
16.      युवा पीढ़ी क्या कहती है भाषा के मुद्दे पर, कौन सुन रहा है युवा पीढ़ी कोकौन कर रहा है उनकी भाषा समृद्धि का प्रयास ?

            इन मुद्दों पर जब तक हम में से हर व्यक्ति ठोस कदम नहीं बढ़ाएगातब तक हिन्दी दिवस-पखवाड़े –माह केवल बेमन से पार लगाये जाने वाले उत्सव ही बने रहेंगे।

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at August 17, 2017 05:22 AM

August 16, 2017

दुनियादारीसे हटके...

आयुष्य...

आयुष्य आता कुठं कळायला लागलयं
नियतीचं कोडं उलगडयला लागलयं

कधी कठीण तर कधी सोपं
जगण्याचे कसं ठरवावे माप

कधी आवरा कधी विस्कटवा
रोजचा हा खेळ असे नवा

काहूर उठवी कशी ही आगतिकता
क्षणात येई कुठूनशी मनात शांतता

येईल सुख किंवा दुःख दारी
हसूनी करावीत ती साजरी

जसे आहे तसेच हे स्विकरावे
आयुष्य मात्र मनापासून जगावे

by ज्योती साळुंखे (noreply@blogger.com) at August 16, 2017 04:48 PM

मला काय वाटते !

शिरजोर


आता हे  चित्र वरचेवर दिसायला लागले आहे. एकीकडे धान्याच्या राशी सडताहेत तर दुसरीकडे उपासमारीला समोर जाणारी जनता. वीज निर्मिती नव्या विक्रमी उचांकावर तर दुसरीकडे विजेचे  बिल भरायला परवडणारे नागरिक.

मुंबईत पुण्यात अनेक नवे मेट्रो प्रकल्प होऊ घातले आहेत. त्यांची तिकिटे एव्हढी महाग असतील कि फक्त थोडे लोक त्यातून प्रवास करू शकतीलसध्या मुंबईकर लोकलमध्ये कांय दृश्य दिसते? विरार, वसई, दिवा, टिटवाळा वगैरे ठिकाणाहून घरकाम करणाऱ्या बायकांचा मोठा पुरवठा होतो. बहुतेक पब्लिक महिन्याचा अगदी स्वस्त मिळणारा पास काढून प्रचंड गर्दी अनियमितता सहन करत रोजचा प्रवास करते. त्यांना महागडे पर्याय मिळाले तरी ते तिकडे वळतील याची शक्यता मला कमीच वाटते. रोजचे प्रवासावर वीस रुपये खर्च करणारे एकदम रोज 70 रुपये कसे खर्च करतील?

आता  तिकिटे एव्हढी महाग कां याचे कारण प्रकल्पाचा वाढलेला  खर्च. त्याचे एक अंग म्हणजे निर्णय प्रक्रियेत घातलेला घोळ. निर्णय घेणाऱ्यांना मेट्रो म्हणजे कांय हे काहीच माहीत नाही. नगरसेवकांचे शिक्षण ज्ञान यथातथाच.त्यांच्याकडून दूरगामी परिणाम होणाऱ्या निर्णयांचा अभ्यासपूर्ण विचार व्हावा ही अपेक्षा ठेवणारे आपण फारच बावळट.

आज बातमी आली कि सरकारने विनंती केली आहे कि सर्व मेट्रो कंपन्यांनी आपल्याला मिळालेल्या जमिनीचा व्यवस्थित उपयोग करून अर्थार्जन करावे. म्हणजे प्रकल्पाचा खर्च केवळ तिकिटविक्रीतून वसूल होईल असा हट्ट धरू नये.

हल्ली एक गोष्ट सर्व ठिकाणी पाहायला मिळते. ती म्हणजे डामडौलावर प्रचंड पैसा उधळला जातो. प्रत्येक वास्तुरचनाकार दुसऱ्या वास्तुरचनाकाराच्या नाकाला मिरच्या झोंबतील अशा पद्धतीने इमारती बांधतो. मग तेथे  पैसा पाण्य़ासारखा खर्च होऊन तो खर्च शेवटी वास्तू वापरणाऱ्याच्या गळ्यात मारला जातो.


जयपूरचा विमानतळ राजवाड्यासारखा कां दिसला पाहिजे? शिवाजीनगर स्टेशन किल्ल्यासारखे कां दिसले पाहिजे? असले हट्ट आणि पर्यायाने वाढ्लेला खर्च जनतेने कां सहन करायचा?

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at August 16, 2017 03:54 PM

माझिया मना जरा सांग ना

पारंब्या

     वीकेंडला घरी गेले होते, कोरेगावला. तशी तर मागच्या वर्षी पण गेले होते, यावेळी जरा निवांत. जाताना रस्त्यात नवीन होत असलेल्या फ्लायओव्हर आणि वाढलेले टोल यावर बोलणं झालंच. घरी श्रावणातली सत्यनारायणची पूजा होती. घरी आयतं पोळ्याचं जेवण करून  डाराडूर झोपले. म्हणजे अगदी नेहमी घरी गेल्यावर झोपते तसंच.
      संध्याकाळी पूजेला काही मोजकी का होईना लोकं येऊन गेली. त्या सर्वांना भेटताना  जाणवलं कोरेगांव मध्ये काही गोष्टी अजूनही बदलल्या नाहीयेत आणि तरीही बरेच काही बदलून गेलंय. आम्ही शाळेत असताना सर्व शिक्षकांना आवर्जून आमंत्रण द्यायचो. घराजवळ सर्वांना घरी जाऊन आमंत्रण द्यायचो आणि तीर्थ-प्रसाद घ्यायला सर्वजण यायच्या आधी  छान आवरून तयार राहायचो. सर्वजण येऊन जाईपर्यंत नऊ वाजून जायचे, आम्ही सर्वजण कंटाळलेले असायचो. 
      यावेळी गेले तर आईनेच फोनवर काही लोकांना आमंत्रण दिले होते. त्यातील काही जण येऊन गेले. ठराविक लोक बसून, गप्पा मारून आमची चौकशी करून गेले. लहानपणी असायचा तो उत्साह दिसला नाही तरी काही ठरलेली वाक्य मात्र यावेळीही ऐकली,'अरे तुमचा फोन आला म्हणजे येणारच', 'हो मिळाला ना निरोप, तुमचा फोन डायरेकट आला नाही तरी चालतंय', 'प्रसाद घेऊन जा घरच्यांना', 'थांबा पुडीत बांधून देते', 'काय म्हणताय? बराय ना सगळं?',इ. इ. हे सर्व जितकं परिचयाचं होतं तितकेच वय झालेले सर, मोठी झालेली मुलं, त्यांची लग्नं, छोटी मुलं हे सगळं तितकंच नवीन होतं.
     हे झालं सत्यनारायणाचं. घराभोवती सकाळी पारिजाताखाली पडलेला सडा अजूनही तसाच होता आणि चिंचेच्या झाडावर उड्या मारणारी माकडंही, सीताफळांनी भरलेलं झाडही. इतकं असलं तरी मोगऱ्याचे जुने दोन वेल कधीतरी काढून टाकलेले. त्या वेलीवरच्या फुलांचे एकेकाळी मोठमोठे गजरे डोक्यात माळलेले होते. दारातील बंब काढून पाणी तापवायला गीझर लावलेला. जुन्या अनेक इमारती पडून नवीन बांधलेल्याही पाहिल्या.  शाळेबद्दल विचारलं तर अनेक बदल झालेत. गाडीत हवा भरायला थांबलो तर त्या दुकानाच्या मालकाला ओळखलंही नाही. अगदी नंतर आठवलं 'अरे हा तर आजोबांकडे शिकवणीला यायचा'. अशा अनेक गोष्टी मनात घेऊन पुण्यात परत आले.
      आता कुणी म्हणेल हे आताच का जाणवलं. आता जाणवलं नाही पण त्याबद्दल लिहिलं मात्र नव्हतं अजून. हे सर्व लिहिण्याचं कारण असं की अनेक देशांत -गावांत फिरताना मनात खात्री असायचीच की आपलं मूळ
अजूनही त्या गावातच आहे जिथे आपण वाढलो. पण त्या गावातले बदल पाहताना, जुन्या लोकांची ओळख पटायला वेळ लागतो तेव्हा वाटतं, 'अरे खरंच आपण हे सर्व विसरत चाललोय का?'.  त्याच वेळी ओळखीच्या जागा, लोक आणि प्रथा पाहून अजूनही आपण त्या गावचेच आहोत हा आधारही वाटतो.
       गावातून निघताना रस्त्यात वडाची अनेक झाडं दिसतात, माझी आवडती एकदम. यावेळी आवर्जून त्यांचा फोटो काढला. त्या वडाच्या पारंब्यांसारखेच आम्हीही पसरत, विस्तारत राहतो. पण कितीही दूर गेलं तरी मूळे मात्र अजून तिथेच असतात.

विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at August 16, 2017 01:58 PM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

निघाला शिकारीला कालीयानाग



  घालून विळखा दोन्ही धृवांना
दाबून शेपटीत हिमालयाला 
दहाफणांनी ओकीत विषारी आग 

निघालाआहे शिकारीला 
 कालीयानाग.


अदृश्य या दैत्य पुढे, व्यर्थ आहे  
 मानवी अस्त्र, शस्त्र, क्षेपास्त्र सारे.

कारण 

दशेंद्रीयांच्या  रथावर स्वार होऊनच  
निघाला आहे शिकारीला
 कालीयानाग. 








by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at August 16, 2017 01:42 PM

साधं सुधं!!

रिसेप्शनला उशिरानं येणारी वधु !



अखिल भारतीय पुरुष वर्गाला ज्या समस्यांना तोंड द्यावं लागतं त्याविषयी क्वचितच मी लिहावं असा सततचा आग्रह मित्रवर्गाकडुन धरला जातो. त्यांच्या विनंतीचा मान ठेवून आणि योग्य ती परवानगी घेऊन लिहलेली आजची ही पोस्ट ! 

भारतीय पुरुषवर्ग आणि लग्नसमारंभ ह्यांचं म्हटलं तर नाजुक नातं आहे. अगदी लहानपणी आई जबरदस्तीनं लग्नाला घेऊन जाते त्यावेळी घरी एकटयाला सांभाळणार कोण असा प्रश्न असतोच (आमच्या लहानपणी एकत्र कुटुंबात हा प्रश्न नसायचा !). त्यावेळी मात्र लग्नसमारंभातील मांडवांचे खास आकर्षण असायचं. ओळखपाळख नसलेली समवयस्क पोरं दंगामस्ती करायला चालायची. पुर्वी अशा मस्तीत काय पडापडी, लुटूपुटीची मारामारी झाली तर मोठ्यांना येऊन सांगायची पद्धत नसायची, हल्ली चित्र थोडं बदललं आहे. असो! 

मग काही वर्षांनी चित्र बदलतं. सातवी, आठवीत मुलांना शिंग फुटतात. हे वय ते लग्न होईपर्यंतचा काळ हा मुलांच्या आयुष्यातील सुवर्णकाळ असतो. आईने 'Give Up' करण्याचा काळ आणि मुलाच्या आयुष्यात 'Supreme Authority' येण्याचा काळ ह्यामधील ह्या कालावधीत मुलगा चक्क आपल्या मतानुसार वागु शकतो, आणि केवळ आपल्या हव्या असलेल्या लग्नांना हजेरी लावायचा हक्क बजावु शकतो. मग कधीतरी मुलगा सेटल होतो. हे सेटल होणं हा प्रकार म्हणजे नक्की काय आहे हे कोणालाच माहित नसावं.

मग कधीतरी मुलाच्या आयुष्यात त्याला हजेरी लावण्याची फार इच्छा असणारं लग्न येतं आणि मग सर्व चित्र पालटतं. नव्यानं लग्न झालेलं जोडपं म्हणुन, कधी सासरचे जवळचं म्हणुन तर कधी सासरचे अटेंड केलं म्हणुन घरचं लांबचं अशी अनेक लग्न हा मुलगा अटेंड करत राहतो. आणि मग त्याचा चक्क गृहस्थ बनतो. तो गृहस्थ बनल्यावर लग्नमांडवाला शोभा लावणं ही त्याच्या पुर्वजांनी पार पडलेली जबाबदारी त्याच्या शर्टी (अंगावर) येऊन पडते. 

इतक्या भल्या मोठ्या प्रस्तावनेनंतर आजच्या पोस्टचा मुख्य विषय ! रिसेप्शनला उशिरानं येणारी वधु ! हल्ली लग्न लागल्यावर साधारणतः एक तासानं रिसेप्शनची वेळ असते. वधुवरांवर अक्षता टाकल्यावर (आणि अक्षता टाकणं योग्य की अयोग्य ह्यातील द्वंद्वाला मनातल्या मनात सामोरं जाऊन) लग्न लागतं आणि मी स्थानापन्न होतो. 

आपण हजेरी लावत असलेली लग्न दोन प्रकारची असतात असं माझं म्हणणं ! एक ज्यात बहुतांशी लोक आपल्या परिचयाची असतात आणि दुसरं म्हणजे ज्यात फार थोडे लोक आपल्या ओळखीतले असतात. पहिल्या प्रकारात वेळ घालवणं हा मोठा प्रश्न नसतो, पण काही मंडळींविषयी आपण साशंक असतो; त्यांचं नक्की नाव काय, आपलं आणि त्यांचं नक्की नातं काय? काही वर्षांपुर्वी मंडळी मला थेट प्रश्न विचारायची; हल्ली नाही विचारत. पण त्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव सर्व काही सांगुन जातात. 
दुसऱ्या प्रकारात आपण पुर्ण हॉलला नजरेनं स्कॅन करतो आणि ओळखीचा माणुस शोधायचा प्रयत्न करतो. असा एखादा गृहस्थ दिसला की युसेन बोल्टच्या वेगानं त्याच्या दिशेनं जाऊन त्याच्याशी वार्तालाप करतो. ह्यावेळी अजुनही मंडपात वावरणारे नवरा- नवरी माझ्या डोळ्यात खुपसतात. ह्यांना तयारीला जायला काय होतं असले विचार माझ्या मनात घोळु लागतात. 

ह्या दोन्ही प्रकारात आपला (किंवा माझा ) एक डोळा / कान जेवणाची व्यवस्था कोठे आहे, जेवण सुरु केलं आहे का ह्या गोष्टीवर असतं. पुर्वी बुफेच्या रांगेत पहिल्या पाचात असायला मला कसंस व्हायचं, हल्ली होत नाही. जेवण आटपुन मी पुन्हा हॉलमध्ये येतो. अजुनही परिस्थितीत फारसा काही फरक पडलेला नसतो. महिलावर्ग ऐतिहासिक परंपरेनुसार एकमेकींच्या साड्या, दागिने ह्यांचे निरीक्षण करण्यात दंग / गुंग असतो. मागील पाच समारंभात घातलेली साडी, ड्रेस ह्या लग्नात रिपीट झाला नसावा ह्या तत्वामुळं पानेरी, लाजरी, सुविधा वगैरे दुकानं निर्विघ्नपणे गेले कित्येक दशके चालु आहेत आणि चालु राहतील. पुरुषवर्ग भारताचे आर्थिक धोरण, भारत - पाक - चीन त्रांगडं ह्या विषयांवर आपली मतं नोंदवत असतो. ह्यातील काही माणसांचं अशा आंतरराष्ट्रीय विषयांवरील ज्ञान पाहुन ही लोक मोदींसोबत का नाहीत हे मला न उलगडलेलं कोडं असतं. मी मोठ्या निर्धारानं वेळ व्यतित करत असतो. क्रिकेट सामन्याच्या थेट प्रक्षेपणात दोन षटकाच्या मधील ३० सेकंदात सुद्धा जाहिरात देणाऱ्या जाहिरातदारांना अशा ह्या मधल्या वेळात बोलावुन मांडवात आपली जाहिरात करण्यास परवानगी द्यावी अशी माझी सुचना आहे. आणि ह्या सुचनेचं मी पेटंट घेऊ इच्छितो. 

जर पत्नीसोबत लग्नाला आलो असेन तर हळुच तिच्याकडं पाहुन मी नाराजी व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करतो. अशा वेळी उगाचच आपण चर्चेत दंग आहोत असा भास निर्माण करण्याची कला तिला चांगली साधली आहे. मग नाईलाजानं मी व्हाट्सअँप आणि फेसबुकला शरण जातो. बराच वेळ गेलेला असतो. ह्या क्षणी आहेर असल्यास ते पाकीट दुसऱ्याकडं सोपवुन कलटी मारण्याचे किती गंभीर परिणाम होतील ह्याची मी मनातल्या मनात चाचपणी करत असतो. 

बहुदा देवाला माझी दया आलेली असते. सुस्त मांडवात अचानक हालचाल दिसु लागते. दोन तासांच्या तयारीनं सज्ज अशा वरवधू ह्यांचं मांडवात आगमन होणार अशी आतल्या गोटातील बातमी आली असते. डोळ्याची पापणी लवते न लवते तोच तज्ञ मंडळीनी योग्य टोकाने रांगसुद्धा लावली असते.   मग मी सुद्धा त्यात सामील होतो. उत्सवमूर्तींचं अखेरीस आगमन होतं. आतातरी हे थेट स्टेजवर विराजमान होतील ह्या आशेवर दुष्ट फोटोग्राफरची टीम पाणी फेरते. मग मी 'Dig deep into संयम' चा वापर करुन रांगेत उभं राहणं चालु ठेवतो. ज्यावेळी खरोखर रांग पुढं सरकु लागते त्यावेळी आपल्यापुढं असलेल्या १५ लोकांचे दीडशे लोक कसे होतात हे मला न उलगडलेलं कोडं ! शेवटी एकदाचा मी वरवधूंचे अभिनंदन करायला पोहोचतो. वर जर चांगला परिचयाचा असेल तर "अरे वा झक्कास दिसतोयस; म्हणुनच दोन तास लागले वाटतं तयारीला !" असं मी म्हणतो. तो मनापासुन हसतो, नवरीच्या नजरेला नजर देण्याचं मी टाळतो! फोटोसाठी उभं राहताना नवरा मला आग्रहानं जवळ उभं करुन कानात म्हणतो, " अरे मी तर पंधरा मिनिटांत तयार होतो, हिच्याच त्या सात की काय लेयरच्या तयारीला वेळ लागला !" आमच्या मनसोक्त हास्याच्या खळखळाटाकडं वधू साशंक नजरेनं पाहत असते. मी नवऱ्याला म्हणतो, "Welcome to Navara Club"

राहिलेल्या दुपारी झोपण्याचा अयशस्वी प्रयत्न करुन सायंकाळी चहा पिताना मग प्राजक्ता म्हणते, "अहो ऐकलं का (हे माझ्या मनातलं), पुढच्याच्या पुढच्या रविवारी xxxx कडे लग्न आहे बरं का?" आम्ही संयममुर्ती हाच शर्ट त्या लग्नाला बहुदा चालेल असा विचार करुन लोकसत्तातील न समजणारा अग्रलेख वाचण्याचं नाटक करण्यात मग्न होतो. 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at August 16, 2017 04:03 AM

कृष्ण उवाच

सजीव यंत्र.

“ती मला सांगत होती की ज्या मुलावर मी प्रेम करायची त्याला विसरून जा……..इति जयश्री.

जयश्रीच्या आणि माझ्या वयात दोन-पाच वर्षांचा फरक होता.मी जयश्रीपेक्षा लहान होतो.माझ्या आजोळी आमच्या शेजारी जयश्रीचं घर होतं.आमच्या राहात्या खोलीच्या खिडकीतून जयश्रीच्या घरातल्या स्वयंपाक खोलीची खिडकी दिसायची. जयश्री आणि तिची आई ह्यांची वादावादी झाली की आम्हाला त्यांचा संवाद ऐकायला यायचा.ते माझ्या चांगलं लक्षात होतं.

जयश्री आणि मी एकदा लहानपणाच्या आठवणी काढून चर्चा करीत होतो.
कुतूहल म्हणून मी तिला विचारलं,
“त्यावेळी तुला तुझी आई काहीतरी समजावून सांगायची.आणि तू तिचं म्हणणं एकायला तयार नसायचीस.तू बरेच वेळां तावातावाने बोलायचीस.पण कशाबद्द्ल ते मला कळायचं नाही.मी कदाचीत तुझ्यापेक्षा लहान असल्याने तुमच्या वादाचा अर्थ मला समजत नसायचा. आता तुला विचारायला हरकत नाही म्हणून विचारतो.”

“अरे,काही नाही रे,त्या वयात माझी समज तोकडी होती.आणि असं असून मला माझ्या आईपेक्षा जास्त समजतं अशी माझी समज होती.आई कुठे बाहेर फिरत नाही त्यामुळे जगात काय चालंय ते तिला कळत नसावं.असा माझा गैरसमज असायचा.त्यामुळे,आमचे वाद व्हायचे.तुझं म्हणणं खरं आहे की,माझ्या बालपणात,मी आणि माझी आई
सदैव वाद घालत असायचो.अगदी तुझ्यासारख्या आमच्या शेजार्‍या-पाजार्‍यांना हा वाद ऐकण्याचा नेहमीचाच प्रकार असायचा.एकमेकावर आरडाओरड होत असताना आमच्याच घरातून ती होत आहे हे आणि ती सुद्धा आठवडाभर होत आहे हे निश्चीतच त्यांच्या लक्षात येत असावं.
पण अगदी खरंखरं सांगायचं झाल्यास तिचा,म्हणजे माझ्या आईचा, त्यात काहीच दोष नसायचा.आणि त्याचा परिणाम एकच की,त्या वादविवादामुळे आणि त्या मतभेदामुळे मला परिपूर्तता मिळायला मार्गदर्शन व्हायचं.ह्या जगात मला खरोखरच परिपूर्ती प्रिय आहे,मनपसंत आहे”.

जयश्री पुढे सांगू लागली,
“एक दिवशी काय झालं! माझी आई माझ्यावर खूपच टणकली होती आणि ओरडून बोलत होती.ती मला सांगत होती की ज्या मुलावर मी प्रेम करायची त्याला विसरून जा.कारण त्या वयावर असं करणं, म्हणजेच असे संबंध ठेवणं, हानिकारक आहे.मी त्यावेळी पंधरा वर्षाची होती.आणि आईचं म्हणणंही बरोबर होतं.पण कोणत्याही परिस्थितीत मी तिला हो म्हणायला तयार नव्हते.त्य दिवशी मी रागारागाने घराबाहेर पडले.दरवाजाच्या बाहेर पडून सरळ चालत सुटले.एकप्रकारचा आवेश माझ्या अंगात आला होता.जवळ जवळ दहाएक मिनिटं झाली असतील आणि मी चटकन थांबले.जणूं मला एकप्रकारचा द्रुष्टांत झाला होता.

आमच्या घरामागे जे रान होतं त्यातल्या पायवाटेवरून चालत जात होते.ते एक प्रकारचं वेडेपण झालं असेल.मला कळलंच नाही.सर्व परिसर शांत आणि स्तब्ध होता.त्यामुळे माझं मनसुद्धा शांत झालं.विस्तीर्ण झाडाचे तपकिरी रंगाचे बुंधे क्षीताजापर्य़ंत विस्तारलेले मला दिसत होते.माझ्या माथ्यावर हिरव्या गर्द रंगाचा समुद्रा एव्हडा प्रचंड संलग्न प्राणी घुमत असल्याचा आवाज करीत आहे असं मला वाटत होतं.मी काहिशी मनाने विस्कळीत झाल्यासारखी झाले होते. परंतु, मला मी हरवून गेले नव्हते.आणि ते वातावरण मला भावत होतं.झाडांनी आणि वृक्षानी मला शांत केलं होतं.जणू काय प्रत्येक उश्वासाबरोबर मी सोडणारा विषारी श्वास जशी ती झाडं शोषित होती तशीच जणू
काय माझ्या अंगातली ऋण उर्जा,निगेटीव्ह एनर्जी, शोषीत होती.नाहीतरी झाडं असंच करतात.लोकांनी सोडून दिलेल्या वाईट गोष्टी ती घेतात आणि चांगल्या गोष्टी त्यांना देतात.
ह्या देखाव्याने माझ्या डोक्यावरचा भार कमी झाला.सर्व मोकळं झाल्यासारखं आणि मी विचारमग्न झाले असं मला वाटू लागलं.स्पष्ट सांगायचं तर मला माहित होतं की माझ्या आईचंच बरोबर होतं.पण अजून पर्यंत मी ते कबूल करायच्या मनस्थितीत नव्हते.

नव्याने जी माझ्या डोक्यात समझ आली होती त्यामुळे माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला होता आणि प्रश्न हाताबाहेर गेला आहे असं न समजता, प्रश्नाचा सुगाव लावायला मी आतूर झाली होते.आणि अगदी तेच मी केलं.मी समस्या सोडवली.
थोड्याश्या दुरूस्त्या,थोड्याश्या सुधारणा करून,आमच्या मधल्या संबंधामधे, म्हणजे माझ्या आणि त्या मुलाच्या संबंधामधे, आनंदाचं आणि निकोप वातावरण ठेवायला आम्ही दोघं यशस्वी झालो.”

मी जयश्रीला म्हणालो,
“तू त्या रानात एकटी फिरत होतीस.ते वातावरण विचार करायला पोषक होतं असेल.त्यामुळेच तुझ्या डोक्यात समझ आली असावी.आपला मेंदू हा एक गहन विषय आहे.आता त्यावर खूपच रिसर्च चालू आहे.कुणास ठाऊक कदाचीत निसर्गाने रचलेल्या त्या रानातल्या झाडांच्या वातावरणात तुझ्या मेंदूत एक प्रकारचा पोक्तपणा आला
असेल.नाहीतरी जसं वय वाढत जातं तसा मेंदु विकसीत होत असतो.हे जगजाहीर आहे.आणि त्यावेळी तुझ्या बाबतीत ती सुरवात असेल.”

मला पुढे जास्त बोलूं न देता जयश्री मला सांगू लागली,
“झाडं अगदी हेच माणसांसाठी करतात.ती माणसांना असमंजसपणे आणि खंड पडेल असा विचार करूं न देता स्पष्ट्पणे आणि संपूर्णपणे विचार करायला कारणीभूत होतात.ही झाडं,संघर्षामधले मध्यस्त असतात.आणि अंतिम तोडग्याला स्फूर्तीदायी असतात.लोकांना झाडात असलेल्या खर्‍याखुर्‍या क्षमतेची जाणीव नसते.
कारण त्यांच्याकडे दुसर्‍यांदा कटाक्ष टाकायचा ते प्रयत्न करीत नाहीत.पण खरंच,लोकांनी जरा थांबून,त्यांच्याकडे कटाक्ष टाकून विचार केला की,तत्वत: ही झाडं कुठे कटाक्षाने पहात आहेत हे समजायला मदत होईल.त्यांच्यात असलेली क्षमता सहजच त्या लोकांत समर्पण होईल.

व्यक्तिश: मला विचारलंत तर,मला वाटतं झाडात असलेली ही क्षमता एक चांगलं गुपित म्हणून माझ्याकडे असावं असं मी म्हणेन.मला माहित आहे की,तुम्ही म्हणाल की ही माझी स्वार्थी आणि गर्विष्ठ वृत्ती आहे.पण एक गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे की, एरव्ही जगात इतर गोष्टींचं जसं होतं तसंच माझ्या ह्या झाडातला क्षमतेचा
चमत्कार,जर का कुणी फायदा उठाण्याचा प्रयत्न केल्यास,विरून जाईल.
पश्चात माझी पारख न करणारा मला कुणी श्रोता मिळणार नाही.कायम माझ्या संगतीत असणारा मला कुणी मित्र मिळणार नाही.असंख्य पानं असलेलं एक उघडं पुस्तक म्हणून मी नसणार.उलट मी सजीव यंत्रातली एखादी तणावपूर्ण अडसर म्ह्णूनच रहाणार.”

समारोप करताना मी जयश्रीला म्हणालो,
“तुझा अनुभव हा तुझाच असणार.तो इतरांना सांगून त्यांना पण तसाच द्रुष्टांत होईल ह्याची खात्री नाही.पण एक मात्र निश्चीत आहे की,डोक्यांत ज्यावेळी गोंधळ निर्माण होतो अशावेळी वातावरण बदलण्याचा प्रयत्न केल्यास त्याचा नि:संदेह परिणाम आपल्या मेंदुत होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.रानातलं शांततेचं वातावरण निश्चीतच जास्त हितकारक होऊं शकतं असं मला वाटतं.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at August 16, 2017 01:43 AM

डीडीच्या दुनियेत

फतवे-आदेशांच्या पलीकडचा भारत

स्वांतत्र्यदिन! हा दिवस म्हणजे भारतीयांच्या आशा-आकांक्षांची उजळणी करण्याचा दिवस. हक्काची सुट्टी म्हणूनही अलीकडे त्याकडे पाहिले जात असले, तरी राष्ट्रीय सण म्हणून त्याचे महत्त्व अबाधित आहे. दिडशे वर्षे ब्रिटीशांच्या आणि त्यापूर्वी […]

by देविदास देशपांडे at August 16, 2017 01:30 AM

August 15, 2017

बाष्कळ बडबड

जय फ्लेक्स.

कुणालाही काहीही आवडू शकतं, लोकांना बेकायदेशीर गोष्टीपण आवडतात. मलाही कधीतरी काही बेकायदेशीर गोष्टी पटतात. काही गोष्टींबाबत विरुद्ध विचारसरणीच्या लोकांचे एकमत होते आणि मी फारच यडा ठरतो.
असं झालं की ब्लॉग हा एकच पर्याय आहे.

मला कायदेशीर-बेकायदेशीररीत्या लावलेले फ्लेक्सबोर्ड आवडतात. आणि त्यामुळे झालेलं शहराचं विद्रुपीकरण, सो कॉल्ड विद्रुपीकरण भयंकर आवडत. (मला सो कॉल्ड शब्दरचना वापरण अज्जिब्बात आवडत नाही, पण मला फ्लेक्सबोर्डीय विद्रुपीकरण - हे विद्रुपीकरण नाहीये हे सांगण जास्त महत्वाचं वाटतं त्यामुळे, मनावर दगड ठेवून सो कॉल्ड शब्द वापरला. कळण्याएवढा मोठा झालो आहे तेव्हापासून आजतागायत मी सो कॉल्ड असे उच्चारले नाहीये. आज लिहीला, बहुधा पहिल्यांदाच.)

अपरिहार्य कारणांमुळे फ्लेक्सबोर्ड विषयातून मधेच छोटासा ब्रेक घ्यायला लागतोय.

कुणालाही काहीही आवडू शकतं व ते जमू शकतं पण ज्यांच्या आवडीनिवडी बहुतमतीय असतात त्यांची चंगळ असते. उदाहरणार्थ गाणे येणारे. सगळे लोक जमले - स्नेही, नातेवाईक टाईप की, गाणं येणारे लोक, गाण्याकडे चर्चा वळवतात. वळवतात काय कधीकधी तर हॅंडब्रेक मारुन, अक्षरश: यू टर्न मारुन चर्चा गाण्यावर आणणार. काय अर्थ आहे का यार? आम्ही ऐकू ना रेडीओ, सीडी, फोनवर गाणी, आम्हाला हवी ती. एवढं रियाजबियाज, मेहनत करुन मग, ज्यांना म्युझिक कंपनीने सिलेक्ट केलयं त्यांची ऐकू ना. जेवायला बोलावलयं तर खायला द्या ना. मग लोकं म्हणणार - हां अरे, ते गा ना, ते तुला फार छान जमतं. मग हे गणू लोक - हो हो बरेच दिवस झाले आता, जमतयं का नाही वगैरे हंबल कमेंट करुन, स्वत:चीच कमेंट पूर्ण करायच्या आत ते गाणे सुरु करतात. अशी यांची n गाणी होतात. मग लांबड संपते.
आम्ही म्हणतो का, आम्हाला कोडींग फार छान जमतं. आम्हाला कुणी करतं का फर्माईशी - वा वा काय सुंदर कोड झाला हा...अरे तुला मल्टीथ्रेडींग छान येतं, एखादं काउंटडावून लॅच लिहून दाखव ना, नाहीतर नको - सायक्लिक बॅरिअर लिही. होतं का असं? आईच्ची कटकट.
जर कुणाला वाटत असेल की लोकांचे कौतुक केले तर याच्या पोटात दुखते. ते तर आहेच हो. पण त्याहून जास्त त्रास म्हणजे, बोर किती होतं यार इतरांना, सगळे गाणेरडे लोकं पकडून करा ना मैफिल तुमची.  शिवाय आमच्या आवडीनिवडीचं काही आहे का नाही? आजच्या प्रोग्रेसिव्ह भाषेत, आमची कुणाला काही पडलीय का नाही? हा हा हा. कॉमेडीशोवाले असेच हसतात. स्वत:च.
ब्रेक संपला आहे.

मला आजतागायत फ्लेक्सबोर्ड याविषयी सिरीयसली चांगलं बोलणारं कुणी भेटलं नाहीये. उपहासाने वगैरे लोक छान बोलतात पण सगळ्या पार्टीचे, विचारसरणीचे लोक मिळून शिव्याच घालतात. 
खरेतर लोकांनी, किंवा नेत्यांनी विविध कार्यक्रमांनिमित्त फ्लेक्सबोर्ड लावले तर काय प्रॉब्लेम आहे? शहर विद्रुप होते म्हणे? जाता येता शंभर ठिकाणी, मधेच बच्चन, हृतिक, असंख्य नट्या, विशेषत: दागिन्यांच्या जाहिराती करणार्‍या नट्या यांचे भलेमोठे बॅनर बघताना नाही का वाटत की शहर विद्रुप होते याने? (वाटत असेल तर मग हे वेगळं पब्लिक आहे, त्यांच्याशी माझा वाद नाही. त्यांच्याशी वेगळी चर्चा करावी लागेल. ते एखाद्याला फाशी देवू नका कारण मूळात फाशीची शिक्षाच चुकिची आहे म्हणणारे असतात ना तसला वर्ग असेल हा). 
जनरल जनतेला असले मेकप केलेल्या सेलिब्रिटींचे फ्लेक्सबोर्ड चालतात. पण एखाद्या गल्लीत चार जणांच्या ग्रुपने गॉगल बिगल घालून टेचात फोटो काढून एखाद्याचे अभिष्टचिंतन करणारे बोर्ड लावले की मात्र विद्रुपीकरण? इनमिन १५ दिवस असतात ते बोर्ड, नंतर निघतात. शिवाय त्या बोर्डवरच्या एखाद्याच्या गळ्यात सोन्याचे दागिनेबिगिने असले की, अजून चेकाळतात लोक - काय तो अवतार केलाय, काय ते संपत्तीचे हिडीच प्रदर्शन वगैरे. मी एक टू-व्हिलीर-वालाली पाहिले आहेत - फातिमानगरच्या सिग्नलच्या अलिकडे असेच पोरांनी एका मित्राच्या वाढदिवसाबद्दल बॅनर लावले होते, त्यात सोने घालून उत्सवमूर्तीचा कुत्र्याबरोबर फोटो होता. टू-व्हिलीरवाली बाई म्हणाली - शी काय हे बॅनर लावलंय, काय ते वेड्यासारखं घातलं आहे आणि अंगात. पुढे सिग्नलला हीच ललना म्हणाली, जेनेलिया काय सुंदर मराठमोळी दिसते ना, त्या अष्टेकरांच्या जाहिरातीच्या बॅनरवर. ( बहुधा अष्टेकर असावेत, कोणीतरी होते सराफ - अशोक सोडून). असं कसंकाय राव? कमॉन.
आणि अशा छोट्यामोठ्या बॅनरवर यमक काय सुंदर असतात, त्याच्याबद्दल तर कोणीच कौतुक करत नाही. खाली खडबडीत रस्ता, पण चिटुकल्या बॅनरने यांचे शहर विद्रुप होते. 

हे सगळं सारकॅस्टीक नाहीये.

झालं माझ्या मनातलं सगळं बोलून. मळभ दूर झालय. धन्यवाद.

by Yawning Dog (noreply@blogger.com) at August 15, 2017 03:27 PM

मी अनु

शिऱ्याचा बायकोशोध

म्हणजे काय?गाडीची किंमत जितके लाख तितके तरी लोक बसायला नको का त्यात?१२ लाखाची गाडी आणि पाच लोक बसणार याला काय अर्थ आहे?"
"शिऱ्या, रिक्षाच घेऊ का सरळ?दोन अडीच लाखात चार लोक बसतील.ड्रायव्हर ला घट्ट मिठीत घेऊन बसण्याची तयारी असेल तर सहा पण बसतील."
मी वैतागून म्हणालो.एक तर हा पैश्यात खेळणारा माणूस, याला यातलं कळतं म्हणून विचारायला आलो होतो आणि याचं वेगळंच चालू होतं.शिऱ्याची स्वतः ची कार त्याने बऱ्याच ऑफर्स, बँकेचा टाय अप वगैरे भानगडी करून बरोबर पाच लाखात मिळवलीय, आणि त्यात आई,बाबा,मिस्टर देवीताई,टु बी मदर देवीताई,तो स्वतः अशी सव्वा पाच माणसं बसवतो, त्यामुळे त्याला त्याच्या 'जितके लाख तितकी माणसं गाडीत बसली पाहिजे' वाल्या तत्वाला चॅलेंज करायला मला तोंड नव्हतं.
शिऱ्या म्हणजे आमचा फायनान्शियल विझार्ड. एका मोठ्ठ्या बिझनेस स्कूल मधून एम बी ए करून हा आता गेली 5 वर्षं एका बँकेत चांगला चिकटलाय. 'कस्टमर रिलेशनशीप मॅनेजर' म्हणजे मोजक्या दोन तीन लोकांना वर्षाला त्यांचे जास्तीत जास्त पैसे जास्तीत जास्त वर्षं बँकेत गुंततील आणि त्यांना काढता येणार नाहीत अश्या स्कीम सुचवणे, त्यांना प्रत्येक सणांना मेसेज पाठवणे आणि त्यांचे भेटण्या आधीचे सुरुवातीचे फोन वरचे 'मी कोणताही फंड तुमच्याकडून कधीही विकत घेणार नाहीये' वाले दृढ निश्चयी काटेरी संभाषण ऐकून घेऊन एक महिन्यात त्यांनाच बँकेने काढलेला बँकेच्याच फायद्याचा सर्वात मोठा फंड विकणे ही कामं हा सफाईने करतो.हिंदी सिनेमात हिरोसे नफरत करणाऱ्या प्रेयसीच्या सुरुवातीच्या 'ना मे हां' असणं आणि शेवटी दोघे हिरोचं मूल खेळवताना च्या सीन वर 'दी एन्ड' ची पाटी वगैरे चित्रपटांप्रमाणे बँकेकडून म्युच्युअल फंड गुंतवणुकीला 'ना मे हां' असलेली कमकुवत मनाची गिऱ्हाइकं शिऱ्या बरोबर ओळखतो.त्याने भरपूर मोठ्या फंड गुंतवणुकी वाली अशी 3 गिऱ्हाईकं गेली अनेक वर्षं पक्की पकडून ठेवली आहेत.
खरं तर शिऱ्या अश्या प्रकारची नाती गोती सांभाळायला लागतील अशी कामं पत्करेल असं आम्हाला स्वप्नात पण वाटलं नव्हतं.रॉक स्टार मधलं 'जो भी मै, कहना चाहू, बरबाद करे, अल्फाज मेरे(आणि पुढे ओ यां यां...यां यां यां..यां यां यां अश्या ताना)' हे गाणं याला समोर बसवून लिहिल्या सारखं आहे.त्याला कुठे चांगलं इम्प्रेशन बनवायचं असेल तर "तोंड बंद आणि ओठ स्माईल मध्ये ताणून ठेव" हा सल्ला आम्ही सर्वात पहिले देतो.
"शिऱ्या, चांगल्या फॅसिलिटी असलेल्या सेडान कार या भारतात सध्या जिफेन गुड्स आहेत, त्यात लाख तितकी माणसं वालं गणित कसं बसवता येईल?12 लाख किमती ठेवून पण लोक 1 महिना वेटिंग ने कार बुक करतातच ना?" हे बोलताना माझ्या चेहऱ्यावर आतून उमटलेलं हसू पाहून शिऱ्या उखडला.
'जिफेन गुड्स' ही कॉमर्स मधली संकल्पना हा शिऱ्याच्या आयुष्यातला एक दुखरा व्रण आहे.
झालं असं: एम बी ए करताना त्याच्या प्रोजेक्ट मधल्या मैत्रिणीने एका कॉम्प्युटराईझड पार्लर मध्ये जाऊन 1000 रु. देऊन केस एका बाजूने वर एका बाजूने खाली असलेला 'अन इव्हन' हेअर कट् केला.त्यावर शिऱ्याची प्रतिक्रिया: "हे काय, चांगले लांब केस का कापलेस?लांब केसवाल्या जरा चांगल्या दिसणाऱ्या मुली स्थळ म्हणून जिफेन गुड असतात, त्यांच्या अपेक्षा त्यांनी वाढवल्या तरी डिमांड वाढतच राहते.आणि कापले तर कापले, त्याला एका वेळी चेहऱ्याच्या दोन्ही बाजू बघायला सांगितल्या नाही का?" मैत्रीण चेहऱ्यावर शूर हसू ठेवून दीर्घ श्वास घेऊन सर्व रिऍक्शन कंट्रोल करत होती.काही महिन्यांनी शिऱ्याने एका काश्मिरी सुंदरीला एका महागड्या कॅफेत 200 रु ची कॉफी पीत असताना प्रपोज केले.तिची प्रतिक्रिया: "शिरीष, आय लाईक यु ऍज फ्रेंड.मैने तुम्हे उस नजर से कभी देखा ही नही. आय मीन, यु आर स्मार्ट, यु आर क्युट अँड डिपेंडेबल, बट तुम ना, जिफेन गुड नाही हो.मे बी आय ऍम लुकिंग फॉर समथिंग मोअर इन अ मॅन." जिफेन गुड वाला शिऱ्याचा डायलॉग "आगाऊच आहे मेला" या प्रिफिक्स सह महिलावर्गात वणव्या च्या वेगाने पसरवण्यात आला होता आणि ती एक लोकप्रिय उपमा बनली होती.
"कंपेअरिंग ऍप्पल्स टु ऑरेंजेस. मुळात सेडान किंवा प्रीमियम कार या जिफेन गुड नाहीत, आणि तुला जिफेन गुडचा विषय ओढून आणायचाय म्हणून चुकीच्या उपमा देऊ नकोस." 'कंपेअरिंग ऍप्पल्स टु ऑरेंजेस' हा शिऱ्याचा वाद विवादात किंवा एखाद्या पेच प्रसंगात काय बोलावं विचार करायला वेळ मिळवण्याचा वाक्प्रचार आहे.
हां, त्या काश्मिरी सुंदरीकडे परत वळूया.काश्मिरी सुंदरी च्या दारुण अनुभवानंतर शिऱ्याचं मन जडलं ते त्याच्या मैत्रिणीची मैत्रीण असलेल्या मेडिकल स्टुडंट वर.एका अश्याच एका कातरवेळी त्याने तिला व्हॉटस ऍप वर एक भावपूर्ण कविता लिहून आपल्या प्रेमाचा 'इजहार' केला.
शिऱ्याच्या भावनातून स्फुरलेलं काव्य रत्न खालील प्रमाणे:
"सहन होत नाही आणि सांगताही येत नाही अशी ही हुरहूर टोकेरी,
जेव्हा सर्वच संपावं म्हणती मनीच्या उदास लकेरी,
आयुष्याच्या क्षितिजाच्या अखेरी,
मावळत्या जीवनाच्या किनारी,
बनशील का तू माझ्या डोळ्यातला एक अश्रू सोनेरी?"
"विल यु बी विथ मी टिल डेथ डझ अस अपार्ट" या इंग्रजी प्रपोजल चं हे मराठी काव्यांतर भावी डॉक्टरीण बाईंना अजिबात झेपलं नाही.तिने मैत्रिणीला लगेच पिंग करून "तुझ्या त्या मित्राला अवघड जागचा लास्ट स्टेज चा कॅन्सर झालाय का,त्याला बहुतेक तो मरेपर्यंत मी त्याच्याशी सहानुभूती मॅरेज करून हवंय,कायच्या काय सेंटी मारतोय" विचारलं.
या सर्व किश्श्यानंतर शिऱ्या ने ऍरेंज मॅरेज करायचा निश्चय केला.
एक एक्सेल बनवून तो 'प्रोजेक्ट लग्न' हँडल करायला लागला.मुली निवडणे,प्रायोरिटी लिस्ट करणे,मुलीच्या लोकेशन पुढे ड्रॉप डाऊन करून 'लोकल' आणि 'रिमोट' लिहिणे या गोष्टी तो लहान मुलं पहिल्या दिवशी शाळेचं वेळापत्रक लिहितात तितक्या उत्साहाने वेगवेगळ्या रंगात लिहू लागला.शेजारी रिमार्क्स मध्ये "मे हॅव ऑनसाईट ऍस्पिरेशन्स" "मे नॉट बी गुड टीम प्लेयर" "लॅक ऑफ सॉफ्ट स्किल्स" "लुकिंग फॉर पर्सन विथ 3बीएचके" "जॉब प्रोफाइल नॉट क्लीयर" अश्या शेरयांच्या सटासट गोळ्या मारू लागला.आईबाप नवं नवं स्थळ बघायचं कौतुक विसरून "बघ जरा तो शेजारचा पिंट्या.चांगली कॉलेजात असताना पासून गर्लफ्रेंड आहे.आणि प्रि वेडिंग फोटो शूट चालू आहे.आणि तू, आता उतारवयात दर रविवारी दगदग करायला लावतोस." म्हणून हताश सुस्कारे सोडायला लागले.
"काय रे, एखादी आयटी मधली सरळ केसांची बाहुली का नाही बघत?तू जात असतोस ना क्लायंट ना भेटायला कंपन्यांमध्ये?"
"मी बघून काय उपयोग?त्यांनी मला बघायला नको का?त्यांचे डोळे फक्त त्यांच्या स्मार्टफोन साठी असतात.शेजारी शेजारी चालत एकमेकींना काहीतरी मोबाईल ऍप रेफर करून डिस्काउंटं मिळवत बसतात.समोर कपड्याचं दुकान असेल तर ब्रँड बघून त्या ब्रँड चं ऑनलाईन शॉपिंग करतात.प्रत्यक्ष मनाने कुठेच नसतात.बोलताना अगदी मोजकं बोलतात.मात्र फेसबुक वर झाशीच्या राणीच्या आवेशात पन्नास ऑनलाईन आंदोलनं आणि 100 मेणबत्त्या आणि निषेध मोर्चे जॉईन करतात.आता माझ्या फेसबुक फ्रेंड लिस्ट मध्ये 5 आहेत.पण यांना समोरून गेलो मी तर ओळखू येत नाही.फेसबुकवर कॉमेंट लिहिली तर लाईक आणि मोठे मोठे स्मायली रिप्लाय टाकतात.आपण प्रत्यक्षात 'हे वाईट जग' म्हणून अगदी सांभाळून चालत,बोलत असताना फेसबुकवर मात्र अगदी जवळच्या मैत्रिणीच्या बॅचलर पार्टीत केलेला डान्स व्हिडीओ शेअर करतात.एरवी ऑफिसातली मुलगी समोरून आली तर नाक वर करून जातात समोरून, पण फेसबुकवर मुआ मुआ वरून प्रेमाने पाप्या देत असतात.आयुष्यभराचा पार्टनर कसा रे शोधायचा असल्या व्हर्च्युअल लोकांत?"
"शिऱ्या, जनरलायझेशन होतंय.कंट्रोल.सगळे असे नसतात" आता माझं टेम्पर चढायला लागलं होतं.
शिऱ्याने आखूडशिंगीबहुदुधीयकांतासंशोधनविवेचन परत कंटिन्यू केले:
"आणि वर परत मुलीची आईशी केमिस्ट्री जमली पाहिजे.नंतरचे मेलोड्रामे नको.जी मुलगी आईला क्लिक होते ती मला म्युचुअल फंड घ्यायला तुम्ही रोज शेअर मार्केट ला जाता का विचारते.काय इंटरनेट, ऑनलाईन बँकिंग वगैरे शोध या शतकात लागले आहेत याचा पत्ताच नाय!!एक मला क्लिक झाली होती तिला समाजाच्या प्रवाहाविरुद्ध जाणारा मुलगा हवा होता.मी किती सांगितलं तिला,भर ऑफिस टाईम च्या ट्राफिक मध्ये यु टर्न मारून रिकाम्या समोरच्या रस्त्यावरून रोज बँकेत जातो म्हणून.तर नाही.तिने जे वर्णन सांगितलं त्यावरून अर्णब गोस्वामी सारखा कोणीतरी डॅशिंग माणूस समोर येत होता माझ्या.आता इतका प्रवाहा विरुद्ध जाणारा माणूस उद्या "कशाला पाहिजे घर नि बीर, मस्त मोकळ्या आकाशाखाली टेंट टाकून राहू" म्हणून मागे लागला म्हणजे?"
"शिऱ्या, खूप जास्त फिल्टर मारले तर फायनली वय वाढेल आणि "फॉर्म मध्ये सेक्स या रकान्यात 'एफ' लिहिणारी मनुष्यजातीची कोणीही व्यक्ती चालेल" इतका एकच फिल्टर ठेवता येईल"
"का? देवीताई चं नाही झालं लग्न?तिला मुलगा मिळणारच नाही म्हणून पैज लावली होती ना काकू किटी पार्टिने?"
देवीताई म्हणजे शिऱ्याची मोठी बहीण.तिच्या जन्माच्या वेळी काकूंनी खूप काकवी खाल्ली असावी अशी शंका येईल इतक्या वेळा ती 'का' विचारायची.'का?केक ताजा ताजाच केलाय मी.केक चा नैवेद्य का नाही चालणार गणपती ला?' 'चॉकलेट वाईट, मग पेढा चांगला कसा?पिझ्झा मॅगी वाईट,आणि तेलाचा 1 अर्धा सेंटीमीटर तवंग दिसणारी मिसळ पोटभर कशी जाते? आणि आईसक्रीम खाताना देशी विदेशी चा प्रश्न पडत नाही का?' असे 'पेन इन द नेक(किंवा पेन इन तुम्हाला हवा तो अवयव)' प्रश्न ती पावलोपावली उपस्थित करायची.पण देवाला चवबदल म्हणून तिने दिलेला केक आवडला असावा.एका बेंगलोरस्थित निरीश्वरवादी प्राण्याशी तिचं लग्न झालं.आता ताई प्रेग्नन्सी झुंबा चे क्लासेस घेते.अती सुंदर सजवलेले दोडकं वांगं पिझ्झा,लाल भोपळा पास्ता,गिलक्याचे कटलेट, शेपू पुलाव,ओट्स चे उकडीचे मोदक अश्या तिच्या पाककृती अनेक शाळकरी मुलांच्या आयांचे दुवे मिळवून जातात.
'देवी ताई सारख्या वेगळ्या विचारांच्या मुलीचं विचारात कोणतेही कॉम्प्रो न करता लग्न झालं.मी बिचारा साध्या अपेक्षा ठेवून एक मुलगी घरात आणायला बघतोय तर मिळत नाही.मुलगी बघायला गेल्यावर पहिले इस्टेट एजंट असल्यासारखं घराची बारीक चौकशी करतात.नंतर पगार किती,बँक नॅशनलाईज आहे का विचारतात.मग कश्यावर काम करतो विचारतात.मग 'म्हणजे 'तुम्ही शेअर ब्रोकर आहे का' विचारतात.बँकेत कस्टमर रिलेशनशिप मॅनेजर हा शेअर ब्रोकर?यांचा मुलगा बिझनेस डेव्हलपमेंट मॅनेजर आहे त्याला क्वालिटी अश्यूरांस मॅनेजर म्हणून 'तेच हो ते' म्हणू का मी?'
'शिऱ्या, समज तुला एक जबाबदारीची नोकरी मिळाली एका दुरगावी.राहण्याची खाण्याची व्यवस्था ऑफिसकडून.कामं भरपूर पण कंपनी चांगली.तुझा 50 वर्षाचा बॉण्ड आहे.बॉण्ड अगदीच वेळ आली तर तोडता येतो पण त्याला मोठी किंमत मोजावी लागते.तू नाही नोकरी घेण्या आधी बारीक बारीक गोष्ट तपासून पाहणार?त्यापेक्षा त्यांना सांग, कंपनी नीट फिरून बघा.प्रश्न विचारा.तुही विचार..अगदी पाहिल्या दिवशी टीम बॉंडिंग होणार नाही.पण काही वर्षात नक्की होईल'
'बापरे!!!एकदमच सेंटी मोड ला गेला भौ तू.तुझे हेवी वेट फंडे ऐकतात का तुझ्या टीम मधली पोरं?'
'नाय ना राव!!म्हणून तर 'सिनर्जी विथ एनर्जी' ट्रेनिंग ठेवलंय त्यांना.तो 4 वर्षांपूर्वी कचाकचा भांडून गेला होता ना पगार देत नाही करुन?आता ही ट्रेनिंग घेऊन दुप्पट पैसे काढतो!!'
'त्याला विचार त्याने इन्व्हेस्टमेंट चा काही विचार केलाय का.'
शिऱ्या वैतागवाडी मोड मधून योग्य 'नातीगोती संगोपन,संवर्धन आणि प्रसार' मोड मध्ये आला आणि मी 'सिनर्जी विथ एनर्जी' वाल्याला एनर्जी यायला चहा पाण्याची व्यवस्था सांगून ठेवायला ऑफिसात निघालो.
(समाप्त)
-अनुराधा कुलकर्णी

by अनु (noreply@blogger.com) at August 15, 2017 03:11 PM

माझे जगणे होते गाणे !!

गेम ऑफ थ्रोन सीजन७ एपिसोड५ : इस्टवॉच

Because we all are breathing... खलास ! कमीत कमी शब्दात जाॅन स्नो जणू सगळ्या गेम आॅफ थ्रोन ची कळ उलगडून दाखवतो. Survival of the fittest. अनेकरंगी अनेकढंगी नमुने बर्फाच्या रगाड्यात एकत्र आली आहेत - एकमेकांचे जुने हिशोब आणि द्वेषांचे EMI घेऊन. यात जळक्या चेहऱ्याचा हाऊंड आहे, बऱ्याच वर्षांनी सापडलेला कुशल कारागीर पण मूळचा क्षत्रिय गॅंड्री आहे, नवसंजीवनी मिळून खलिसीच्या सेवेत पुन्हा जाॅईन

by Vikrant Deshmukh... (noreply@blogger.com) at August 15, 2017 01:58 PM

गेम ऑफ थ्रोन सीजन७ एपिसोड४ : द स्पॉईल्स ऑफ वॉर

"ती आली, तिनं पाहिलं आणि तिनं जिंकलं"... हा मग फक्त वापरून गुळमुळीत झालेला डायलॉग राहत नाही. ती येतेच मुळात तुफानावर स्वार होऊन. सात सीजन ज्या क्षणाची वाट डोळ्यांच्या खाचा होईपर्यंत पाहिली ते वेस्टोरेसच्या भूमीवरचं डेनेरिसचं थेट युद्ध एकदाचं पहायला मिळालं. आग ओकणं म्हणजे काय ते असं सोदाहरण स्पष्ट केल्याबद्दल HBOकारांना दाद द्यावीच लागेल.... अर्थात एपिसोडची सुरूवात चेतेश्वर पुजारा आणि

by Vikrant Deshmukh... (noreply@blogger.com) at August 15, 2017 01:51 PM

गेम ऑफ थ्रोन सीजन७ एपिसोड३ : द क्वीन्स जस्टीस

बंदी बनवून आणलेल्या राजा पुरू ला अलेक्झांडरच्या सभेत आणण्यात आलं. सुंभ जळाला तरी पीळ तसाच होता. सिकंदराने विचारलं, "हे राजा, तुला कशी वागणूक दिली जावी?" यत्किंचीतही वेळ न दवडता पुरू ताठ मानेने उत्तरला, "एक सम्राट दुसर्या सम्राटाला देतो तशी!!" सीजन ७ भाग ३ मधे Dragonstone च्या काठावर उतरल्या उतरल्या जॉन स्नो आणि टिरीयन मधे संवादाची जी लवंगी माळ फुटली ती पाहून प्राथमिक शाळेच्या लायब्ररीत

by Vikrant Deshmukh... (noreply@blogger.com) at August 15, 2017 01:46 PM

गेम ऑफ थ्रोन सीजन७ एपिसोड२ : स्टॉर्मबॉर्न

आमच्या इंग्रजी मधे एक म्हण आहे "Power corrupts... and absolute power corrupts absolutely". बिचार्या Vareys ला तोंड सोडून फाडफाड बोलणारी डेनेरीस बघून हीच्या डोक्यात पुरेपुर हवा गेलेली आहे हे सांगायला कुणा ज्योतिष्याची गरज नाही. चार बायका मिळून (पक्षी : यारा, डेनेरिस, एलेरा, ओलेना) पाचव्या बाईच्या (पक्षी: सेरसी) साम्राज्याचा विनाश करण्याच्या कल्पना लढवत असतात हा नवपुरोगामी विचारांचा विजय आहे

by Vikrant Deshmukh... (noreply@blogger.com) at August 15, 2017 01:40 PM

August 14, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Corn Pakora Fritters, Baked, No Oil

These Corn Pakora Fritters are amazing: they are crispy, crunchy, delicious and healthy, and they are completely free of any added oils. A vegan, soy-free, nut-free and gluten-free recipe. In case...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at August 14, 2017 11:42 PM

नोंदी सिद्धारामच्या...

देशभक्तीचे दुसरे नाव : स्वामी विवेकानंद

स्वामी विवेकानंद यांचे वर्णन अनेक विद्वानांनी घनीभूत देशभक्ती या शब्दावलीत केले आहे. अतिशय सार्थ असे हे वर्णन आहे. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे गाढे अभ्यासक आणि इतिहासकार संकरी प्रसाद बसू म्हणतात की, 'फ्रान्सच्या क्रांतीवर रूसोचा जेवढा प्रभाव होता किंवा रशिया आणि चीन या देशात घडलेल्या क्रांतीवर मार्क्सचा जेवढा प्रभाव होता, तेवढाच प्रभाव भारतीय चळवळीवर विवेकानंदांचा होता.' भारताच्या स्वातंत्र्य आंदोलनातील जवळजवळ सर्वच नेत्यांवर स्वामी विवेकानंदांचा प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष प्रभाव होता याचे पुरावे उपलब्ध आहेत. त्यांच्या पाश्चात्य शिष्या भगिनी निवेदिता यांचे स्वातंत्र्यलढ्यातील योगादान सुवर्णाक्षरांनी नोंदवावे असेच आहे. 

विशेष लेख - सिद्धाराम भै. पाटील
विवेक विचार । ऑगस्ट २०१७ मधून...  

स्वामी विवेकानंदांच्या काळापासून आपल्या देशात खूप मोठे परिवर्तन झाले. त्या काळी तमोगुण, अकर्मण्यता तसेच निष्क्रियता लोकांच्या रोमारोमांत भिनली होती. नाही म्हणायला असंतोष आणि परिवर्तनाची मंद मानसिकता तयार होत होती. परंतु, स्वातंत्र्याविषयी विचार करावे इतके साहसी लोक तेव्हा नव्हते. त्या काळातील अत्यंत प्रबुद्ध व्यक्तीसुद्धा इंग्रजांसमोर सीमित प्रतिनिधित्वाची विनंती, आर्जव करीत होते. ते लोक इंग्रजांची राजवट म्हणजे भारताच्या हितासाठी ईश्वरी संकेत समजायचे. अशा मानसिकतेच्या लोकांमुळे स्वामी विवेकानंद व्यथित झाले होते. स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांनी यामध्ये मोठे परिवर्तन झाले. ब्रिटिशांच्या गुलामीतील भारतात स्वाभिमान जागवण्याचे काम स्वामी विवेकानंद यांनी केले. 

प्रा. धरमपाल
थोर चिंतक प्रा. धरमपाल यांच्या शब्दांत सांगायचे तर स्वामी विवेकानंदांनी भारतीयांना भारताकडे भारतीय दृष्टिकोनातून पाहायला शिकवलं. त्यांनी निद्रित अवस्थेतील भारताचा आत्मा जागवला. आणि यातून देशात जागृतीचे एक लाट उसळली. विवेकानंदांच्या विचारांपासून प्रेरणा घेऊन अनेक जण स्वातंत्र्य आंदोलनाचे नेतृत्व करू लागले. देशाला संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे या मागणीमागची प्रेरणाही विवेकानंदच होते. याची परिणिती पुढे जाऊन भारताला स्वातंत्र्य मिळण्यात झाली.
लोकमान्य टिळक यांच्या शब्दांत स्वामी विवेकानंद हे राष्ट्रविमोचनाच्या चळवळीचे पिता होते. कोट्यवधी देशबांधव, शेकडो क्रांतिकारक आणि नेत्यांमधे देशभक्तीची भावना जागवली. यातून भारत स्वतंत्र झाला. स्वामी विवेकानंदांनी केवळ इतकेच कार्य केले असते तरी त्यांचे वर्णन घनीभूत देशभक्ती किंवा देशभक्तीचे दुसरे नाव - स्वामी विवेकानंद या शब्दावलींनी करता आले असते. परंतु, स्वामी विवेकानंदांच्या कार्याचे महत्त्व केवळ येवढ्यापुरते मर्यादित नाही. त्यांच्या कार्याचे इतरही अतिशय महत्त्वाचे आयाम आहेत.

स्वातंत्र्य आंदोलनातील नेते स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांशी घनिष्ट बांधलेले होते तेव्हा म्हणजे १९०५ मध्ये कर्झनने देशाची हिंदू-मुस्लिम आधारावर फाळणी केली; त्याविरुद्ध प्रचंड आंदोलन उभे राहिले. ब्रिटिशांना फाळणी रद्द करावी लागली. परंतु, १९४७ च्या सुमारास जेव्हा प्रत्यक्ष स्वातंत्र्य मिळण्याची वेळ आली तेव्हा घात झाला. स्वातंत्र्य चळवळीचे नेतृत्व करणाऱ्या तत्कालीन धुरीणांनी स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांना सोडचिठ्ठी दिली. भ्रामक विचार आणि स्वार्थ प्रबळ झाला. देशाला स्वातंत्र्य मिळाले पण ते खंडित होते. देशाचे तुकडे झाले. आपल्या देशाची भूमी आज जिहादी इस्लामच्या गुलामीत आहे. जग त्या भूमीला आज पाकिस्तान आणि बांगलादेश म्हणून ओळखते. स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांपासून दूर गेल्याचा, एकांतिक धर्मांचा धोका न ओळखल्याचा हा परिणाम होता.
साऱ्या जगाला सर्वधर्मसमभावाचा संदेश देणाऱ्या स्वामी विवेकानंदांनी जिहादी इस्लाम आणि धर्मांतरणाला चटावलेल्या ख्रिस्ती मिशनऱ्यांचा या देशाला असलेला धोका अतिशय स्पष्टपणे सांगितला होता. त्याकडे दुर्लक्ष केल्याचा परिणाम आज आपला देश भोगत आहे. खंडित भारतातही एकांतिक धर्मीय धर्मांतराच्या माध्यमातून देशाच्या एकतेला नख लावण्याचे काम करत आहेत. 
काश्मीर, नागालॅन्ड, त्रिपुरा, केरळ आदी राज्यातील धर्मांतरे आणि फुटीर चळवळीचे लोण इतर भागातही पोहोचत आहेत. स्वामी विवेकानंदांच्या वाङमयात या धोक्यावरील उपाय अतिशय नि:संदिग्ध शब्दांत सांगितलेले आहेत. आज या आव्हानाला थोपवण्यासाठी देशात ज्या संस्था आणि व्यक्ती कार्य करत आहेत त्या साऱ्यांची प्रेरणा स्वामी विवेकानंद आहेत. स्वामी विवेकानंदांच्या कार्याचा हा अतिशय महत्त्वाचा आयाम आहे.
स्वामी विवेकानंद हे एक बहुआयामी आणि चतुरस्त्र व्यक्तिमत्त्व होते. ते बुद्धिमान होते. त्यांचे भाषेवर विलक्षण प्रभुत्व होते आणि ते उत्कट अंत:करणाचे होते. या सर्वात भर म्हणजे त्यांना एक साक्षेपी गुरू लाभलेले होते, ज्यांच्या सान्निध्यात त्यांना सत्याचा साक्षात्कार झाला होता. त्यामुळे त्यांच्या शब्दांना सामर्थ्य प्राप्त झाले होते आणि त्यांच्यात अंतरंग दृष्टी विकसित झाली होती.
स्वामी विवेकानंदांनी पूर्ण भारतभर भ्रमण केलेले होते आणि भारताच्या बाहेरही त्यांनी बऱ्याच देशांतून भ्रमंती केलेली होती. त्यामुळे त्यांना जगाचे दर्शन अगदी जवळून घेण्याची संधी प्राप्त झाली होती. माणसांच्या कमतरता आणि शक्तिस्थाने, विविध संस्कृती तसेच मानवाच्या जीवनावर प्रभाव गाजविण्याची त्यांची शक्ती यांचेही दर्शन त्यांना घडलेले होते. या संबंधात शतकभरात जगभर झालेले विचारमंथन स्वामी विवेकानंद यांनी समजून घेतले होते.
स्वामी विवेकानंदांनी अनेक प्रकारच्या श्रोत्यांपुढे भाषणे केलेली होती. अतिशय गरीब आणि अतिशय श्रीमंत, अशिक्षित आणि सुशिक्षित, तंत्रकुशल आणि तंत्रज्ञान वंचित, जेते असल्याचा गर्व बाळगणारे उन्मत्त राज्यकर्ते आणि त्यांच्या जुलमी राजवटीखाली दबले जाणारे गुलाम, आस्तिक आणि नास्तिक अशा सर्व प्रकारच्या श्रोत्यांना त्यांनी मार्गदर्शन केलेले होते. 
त्यांनी संबोधित केलेल्या श्रोत्यांमध्ये हे विश्व म्हणजे एका सत्याचाच विस्तार आहे असे मानणारे लोकही होते आणि त्याच्या विपरीत जगाला सश्रद्ध आणि अश्रद्ध अशा दोनच गटात वाटणारे कट्टर धर्मपंथीसुद्धा होते. सर्वांच्या कल्याणासाठी परमेश्वराची प्रार्थना करणारे लोकही त्यांच्या श्रोत्यांत होते आणि आमची देवाची व्याख्या मान्य करतील त्यांचेच फक्त कल्याण होईल असे मानणारे अभिनिवेशी लोकही होते. त्यांना अशा प्रकारे विविध प्रकारच्या श्रोत्यांपुढे भाषणे करावी लागली. त्यांचे भाषण हे त्यांच्या वक्तृत्वाचे प्रदर्शन घडविण्यासाठी होत नसे, तर त्यांचे भाषण म्हणजे त्यांच्या उत्कट अंत:करणाचा सहज आविष्कार असे. त्यांनी लोकांना आध्यात्मिकदृष्ट्या आहे त्या स्तरावरून वरच्या स्तरावर नेण्यासाठीच सातत्याने भाषणे केली. 
भारतात आल्यानंतर त्यांनी भारतीय तरुणांसाठी व्याख्यानांची एक मालिका गुंफली. कोलंबो ते अल्मोडा किंवा भारतीय व्याख्याने या ग्रंथात ही संकलित करण्यात आली आहेत. 
स्वामी विवेकानंद हे विश्व दिग्विजय करून भारताच्या भूमीवर पाऊल ठेवले ते कोलंबो (श्रीलंका) येथे. श्रीलंकेतील जनता तेव्हा स्वत:ला भारतीयच समजत होती हे आपल्या कोलंबोवासीयांनी स्वामी विवेकानंदांना दिलेल्या मानपत्रावरून दिसून येते. कोलंबो येथे स्वामी विवेकानंदांनी दिलेले पहिले व्याख्यान म्हणजे महान राष्ट्रद्रष्टा संन्याशाने दिलेला राष्ट्रमंत्रच होय. या देशाचे पुनरुत्थान कसे करता येईल, यासाठीच्या कार्याची दिशा काय असेल यासंबंधीची स्पष्टता आणि दूरदृष्टी त्यांच्या व्याख्यानातून दिसून येते. भारताच्या पुनरुत्थानाची महान योजना त्यात मांडली आहे. (जिज्ञासूंनी अधिक जाणून घेण्यासाठी भारतीय व्याख्याने हे पुस्तक वाचावे.)
 भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यावर स्वामी विवेकानंदांचा मोठा प्रभाव होता, हे खरे असले तरी केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरताच तो मर्यादित नव्हता. पुढील हजारो वर्षे भारत परतंत्र होणार नाही याची पायाभरणी त्यांनी केली आणि जगद्गुरू भारताची संकल्पना मांडली आणि त्यासाठीचे तत्त्वज्ञानही उभे केले. 
वेदांत हा भावी जगाचा धर्म असेल असेही त्यांनी सांगितले. भारताने जगाकडून शिकले पाहिजे अशा अनेक गोष्टी आहेत हे खरेच आहे; पण त्या बदल्यात भारताने जगाला अध्यात्माचे ज्ञान दिले पाहिजे. ही भारताची नियती आहे असे ठाम प्रतिपादन स्वामीजींनी केले.
स्वामी विवेकानंद आपल्याला इशारा देतात की, अध्यात्माचा संदेश देणे म्हणजे तत्त्वज्ञान देणे आहे. आपण वर्षानुवर्षे छातीशी कवटाळून बसलो आहेत त्या अंधश्रद्धा आणि रूढी देणे नाही. त्या आपल्याला या आपल्या देशातही नष्ट करायच्या आहेत, फेकून द्यायच्या आहेत. त्या कायमच्या संपाव्यात यासाठी त्यागायच्या आहेत. (खंड ३ पृष्ठ २७७-२७८) 
मानवी जातीचे हे आध्यात्मीकरण कसे होणार आहे? हे सांगताना स्वामीजींनी शत्रूंपासून सावधही केले होते.
प्रतीकात्मक चित्र 
स्वामी विवेकानंदांनी म्हटले होते, ''शूर लोकच जगाचा उपभोग घेऊ शकतात. तुमचे शौर्य दाखवून द्या, त्याचा कालानुरूप आविष्कार घडवा, तुमच्या शत्रूत फूट पाडा, भेद निर्माण करा, वेळ पडल्यास लाच द्या, त्यांच्यात बंडखोरीची पेरणी करा आणि तुमच्या शत्रूविरुद्ध उघड युद्ध पुकारा, त्याला जिंका आणि जगाचा आनंद लुटा. तरच तुम्ही खरे धार्मिक राहाल, अन्यथा इतरांनी तुम्हाला लाथाडले, सतत अपमानित केले आणि तरी तुम्ही ते अपमान गिळून अध:पतित जीवन जगत राहाल, तर तुमचे आयुष्य म्हणजे एक नरकवास ठरेल! नंतर तर तुम्हाला नरकात जावे लागेलच, हेच शास्त्राने सांगितले आहे.''
विजयासाठी वाट्टेल ते करण्याचा संदेश देणारे स्वामी विवेकानंद दुसऱ्या ठिकाणी म्हणतात, ''माझ्या आयुष्यात मी एक मोठा धडा शिकलो आहे की, आपण जे साध्य करतो, ते साध्य तर पवित्र असले पाहिजेच, परंतु त्यासाठी वापरलले साधनसुद्धा शुद्ध असले पाहिजे. किंबहुना मी तर असे म्हणेन की, आपण जे साध्य करतो त्याच्यावर लक्ष केंद्रित करण्यापेक्षा ते कोणत्या मार्गाने साध्य करतो, यावर जास्त लक्ष देणे हेच यशाचे रहस्य आहे.''
या दोन्ही गोष्टी वरवर पाहता परस्परविरोधी वाटू शकतील. परंतु, स्वामी विवेकानंद यांचे समग्र जीवन अभ्यासले तर ध्यानात येईल की, स्वामीजींनी उदात्त विचारांच्या नावाखाली भारतासमोरील धोक्यांकडे दुर्लक्ष केलेले नाही. सर्व धर्म सत्य आहेत.
सर्व धर्मांचा आम्ही आदर करतो असे सांगणारे स्वामीजी एकांतिक धर्मीयांच्या धर्मांतरण आणि विस्तारवादाकडे दुर्लक्ष करत नाहीत. एका हिंदूंने धर्मांतर केल्यास आपली संख्या एकाने कमी होते, इतकेच नाही तर शत्रूची एकाने वाढते हे सांगायलाही स्वामीजी विसरत नाहीत. स्वामीजींनी समर्थ भारतासंबंधी वास्तववादी विचार केला आहे, असे दिसते. 
भारत जगला तर जगाला मार्गदर्शन करेल. भारत जगायचा असेल तर येथील आध्यात्मिक शक्तींचे ऐक्य घडवून आणले पाहिजे. भारताचे ऐक्य म्हणजे भारतातील आध्यात्मिक शक्तींचे ऐक्य होय, असे स्वामीजी सांगतात. स्वामी विवेकानंदांचे विचार हे शाश्वत विचार आहेत. 
बलशाली भारतासाठी स्वामीजी सांगतात, 
''तुमच्या धमन्या बळकट करा. आपल्याला हवे आहेत पोलादी स्नायू आणि पोलादी धमन्या. आपण खूप रडलो आहोत. आता हे रुदन थांबवा. आता आपल्या पायावर उभे राहा आणि 'पुरुष' व्हा. आपल्याला असे पुरुष निर्माण करणारा धर्म हवा आहे. आपल्या मनुष्य-निर्माणाचे सिद्धांत हवे आहेत. आपल्याला सर्वांगीण मनुष्य-निर्माण करणारे शिक्षण हवे आहे. इथेच सत्याची पारख होणार आहे. जे तुम्हाला शारीरिकदृष्ट्या दुबळे करते, बौद्धिक दास्यात टाकते आणि आध्यात्मिक संभ्रमात लोटते त्याला विषसमान मानून अव्हेरा. त्यात काही जीव नाही. ते सत्य नव्हेच. जे आपल्याला सामर्थ्यशाली बनवते तेच सत्य होय. उपनिषदांकडे चला. देदीप्यमान, सामर्थ्य प्रदान करणारे झळाळते तत्त्वज्ञान त्यात आहे. आपल्याला दुबळे करणार्या सर्व गोष्टींपासून दूर राहा. वेगळे व्हा. उपनिषदातली सत्ये आपल्या समोर आहेत. त्यांचा स्वीकार करा. त्यांच्यासह जगायला शिका. भारत भूमीच्या मुक्तीचा मार्ग तुम्हाला गवसेल.'' (खंड ३ पृष्ठ २२४-२२५)
स्वामी विवेकानंदांनी जगाला जागृत करण्याबाबत खूप काही सांगितले आहे पण त्यांनी आपल्यालाही आठवण करून दिली आहे. 
''आम्ही कधी हातात तलवारी घेऊन आमच्या विचारांचा प्रसार केलेला नाही. आमचे काम सावकाश पण मूक, शुभ प्रभाती पडणार्या दंवासारखे न दिसणारे, न ऐकू येणारे, तरीही खूप मोठे ङ्गलदायी, शांत, संयत आहे. सर्व सहन करणार्या आध्यात्मिक स्वभावाच्या जातीचे हे कार्य विचार विश्वात झिरपणारे आहे.''
(खंड ३ पृष्ठ ११०).

----
लोकमान्य टिळक यांच्या मते स्वामी विवेकानंद हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे आध्यात्मिक जनक होते. भारताच्या स्वातंत्र्य आंदोलनातील जहाल, मवाळ, क्रांतिकारी अशा सर्वच प्रवाहांवर स्वामीजींचा अमिट प्रभाव होता. गोपाळ कृष्ण गोखले, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, लोकमान्य टिळक, बिपिनचंद्र पाल, ऍनी बेझंट, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, वि. दा. सावरकर, महात्मा गांधी, योगी अरविंद, जवाहरलाल नेहरू ते विनोबा भावे यांच्यापर्यंत साऱ्या देशभक्तांवर स्वामी विवेकानंदांचा थेट प्रभाव होता. लोकमान्य टिळक हे स्वामी विवेकानंदांना राष्ट्रविमोचनाच्या चळवळीचे पिता मानत होते.
----
 स्वामीजी हे मातृभूमीचे उत्कट भक्त होते. ते भारताशी तादात्म्य पावलेले देशभक्त होते. भारतभक्ती त्यांच्या नसानसांत होती. भारताचे उत्थान म्हणजे येथील सामान्य माणसाचे उत्थान ही त्यांची धारणा होती. भारतातील एक कुत्राही जोवर उपाशी आहे, तोवर मला मुक्ती नको, असे म्हणण्याचे धाडस करणारा संन्याशी म्हणून त्यांची ओळख आहे. गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर म्हणतात, तुम्हाला भारत जाणून घ्यायचा असेल तर आधी विवेकानंद वाचा.
----
ज्यांच्या मनात भारताविषयी प्रेमआणि आस्था नव्हती त्यांनी भारतीयांमधील स्वाभिमान मारला. आपल्या देशातील बुद्धिजीवी भारतावर टीका करण्यात धन्यता मानू लागले. भारतात सुधारणा करायच्या असतील तर भारतावर टीका केली पाहिजे. येथील परंपरांवर आघात केले पाहिजे, अशी एक चळवळ त्याकाळी उदयास आली. स्वामीजींनी ती आत्मवंचना थांबवली. 
भारतासाठी काही चांगले करता येत नसेल तर किमान शिव्याशाप देणे तरी करू नका. आधी भारतावर प्रेमकरा. आपल्या देशबांधवांमध्ये तुम्हाला शेकडो दोष दिसतील, पण ते दोष येथील रक्ताचे आहेत हे विसरू नका. येथील सर्वसामान्यांसंबंधीच्या उत्कटतेतून तुमच्या हृदयात प्रेमस्फुरू द्या. भारतातील दीन दलित आणि गरिबांची सेवा ही मोक्षप्राप्तीपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. देशबांधवांप्रतीच्या आत्यंतिक प्रेमातून आपल्या क्षमता विकसित होतात. भारतीय तरुणांच्या क्षमता विकसित होण्यातूनच भारत उभा राहणार आहे. या सर्वसामान्य तरुणांमधूनच माझे कार्यकर्ते पुढे येतील. त्याग आणि सेवा या महान आदर्शांच्या आधारेच भारताचे पुनरुत्थान घडून येईल. माझ्या मृत्यूनंतरही माझे विचार कार्य करत राहतील. तरुणांना जागे करत राहतील, असा विश्वास स्वामी विवेकानंदांनी व्यक्त केला होता. आज शेकडो, हजारो तरुण स्वामीजींच्या विचारांने प्रेरित होऊन भारताच्या कानाकोपर्यांत भारताच्या पुनरुत्थानासाठी कार्य करत आहेत, यातून स्वामीजींचे द्रष्टेपण स्पष्ट होते.
-----------
देशभक्तीसंबंधीची माझी स्वत:ची अशी खास कल्पना आहे. प्रथम तुमच्या अंत:करणात भावना जागृत होऊ द्या. आज तुमचे लक्षावधी देशबांधव उपाशी आहेत, याची तुम्हाला जाणीव आहे का? आपल्या देशावर अज्ञानाच्या अंधाराचे सावट पडले आहे, याची खंत तुम्हाला वाटते का? यामुळे तुम्ही कधी अस्वस्थ होता का? लोकांच्या दु:खामुळे तुम्ही जवळजवळ वेडे होऊन जाता का?... देशभक्तहोण्याच्या दिशेने टाकलेले हे पहिले पाऊल आहे.
 ----------
तुमच्या भावना जागृत होतील, परंतु लोकांना या जीवन्मृत अवस्थेतून वर काढण्याचा व्यावहारिक मार्ग तुम्हाला सापडला आहे का? लोकांना त्यांच्या दैन्यावस्थेत कशी मदत करावी, हे तुम्हाला समजले आहे का? पण असे ज्ञान तुम्हाला झालेतरी पुरेसे नाही. तुमच्या मार्गातील अडचणींचे डोंगर ओलांडण्याचा निर्धार तुमच्याजवळ आहे का? उत्कट भावना, समस्यांची सोडवणूक करण्याचा व्यावहारिक मार्ग आणि दुर्दम्य इच्छाशक्ती या तीन गोष्टी जर तुमच्याजवळ असतील, तर तुमच्यापैकी प्रत्येकजण परमेश्वराची कृपा लाभलेल्या या आपल्या देशात अपूर्व चमत्कार घडवून आणू शकेल. देशभक्तीची माझी कल्पना ही अशी आहे. राष्ट्रभक्तीचा महामंत्रच स्वामी विवेकानंदांनी वरील ओळींतून दिला आहे. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात ऋषी बंकीमचंद्र यांच्या आनंदमठ या ऐतिहासिक कादंबरीचे एक वेगळे स्थान आहे. कादंबरीच्या शेवटी दिलेला संदेश सामान्य वाचकाला गोंधळात पाडतो. परंतु, स्वामी विवेकानंदांचे जीवनकार्य पाहिले की त्या संदेशाचा अर्थबोध होतो.

तात्कालिक राजकीय संदर्भाने शत्रूशी दिलेला लढा हा आवश्यक असला तरी त्याचा दीर्घकाळ उपयोग नाही. या राष्ट्राच्या शाश्वत मूल्यांसाठी लढा उभारणे, मनुष्य निर्माण करणे हे खरे कार्य आहे. स्वामी विवेकानंदांनी या कार्याची पायाभरणी केली. वर्षामागून वर्षे, शतकामागून शतके जातील तसे हे कार्य वाढत जाणारे आहे. स्वामी विवेकानंदांची काळावर पडलेली सावली ही वाढत जाणारी आहे. मनुष्य निर्माणातून राष्ट्र पुनरुत्थान हा संदेश स्वामी विवेकानंदांनी दिला. त्याग आणि सेवा या शाश्वत मूल्यांचे महत्त्व सांगितले. त्यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन राष्ट्रासाठी जीवन समर्पित करणाऱ्या तरुणांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. शेकडो युवक पुढे येत आहेत. विवेकानंद विचारांच्या मुशीतून घडलेले अनेक जण आज देशाच्या नेतृत्वस्थानी येत आहेत, हा योगायोग नाही; ही या देशाची नियती आहे. 

स्वामी विवेकानंद म्हणतात, 
स्वदेशासाठी सर्वस्व अर्पण करणारे आणि पूर्णपणे निष्कपट असे लोक जेव्हा तुमच्यामधये निपजतील तेव्हा हिंदुस्थानही सर्व दृष्टींनी महान होईल. माणसांनीच तर देश महान बनत असतो. नुसत्या जमिनीच्या तुकड्यात काय आहे.


राष्ट्रभक्तीच्या भावनेचे सर्वोच्च पुरस्कर्ते काय म्हणतात पाहा...  

लोकमान्य टिळक 
दोघे जेव्हा बेलूरला भेटले तेव्हा त्या भेटीत विवेकानंदांनी शत्रूशी मुकाबला करताना अधिक विध्वंसक मार्ग चोखाळण्याचा आग्रह टिळकांपाशी धरला. टिळक हे स्वामी विवेकानंदांना राष्ट्रविमोचनाच्या चळवळीचे, पिता मानित होते.

सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी
सुरेंद्रनाथांनी आपल्या बंगाली वृत्तपत्रात विवेकानंद चरित्राचे परीक्षण करताना, कार्लाइलच्या ‘देशाचा इतिहास हा त्याच्या महापुरुषांचा इतिहास असतो’ या वाक्याचा संदर्भ देऊन रामकृष्ण व विवेकानंद यांचे समकालीन महामानव म्हणून उदाहरण दिले.

बिपिनचंद्र पाल
बिपिनचंद्र पाल लिहितात, आपल्या राष्ट्रभक्तीच्या भावनेचे सर्वोच्च पुरस्कर्ते व महापुरुष होण्याचा मान विवेकानंदांचाच आहे. आपल्या देशाबद्दलच्या व संस्कृतीबद्दलच्या ज्वलंत भावनेची तार त्यांनीच प्रथम छेडली.

गोपाळकृष्ण गोखले
गोपाळ कृष्ण गोखलेंच्या धर्मासंबंधी कल्पनांमध्ये विवेकानंदांच्या प्रभावामुळे बदल घडल्याचे दिसून येते. त्यांच्या सामाजिक कल्पना, बहुजन समाजाच्या उद्धारावरील त्यांचा भर याचे स्फूर्तिस्थान विवेकानंद होते हे म्हणणे साधार आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणतात, भगवान बुद्ध यांच्यानंतर कोणी महापुरुष या भारतवर्षात अवतरीत झाला असेल तर ते स्वामी विवेकानंद होत.
(संदर्भ : रिमेन्सेस ऑफ नेहरू एज, लेखक : एम. ओ. मथाई)

वि. दा. सावरकर
क्रांतिकारकांचे मुकुटमणी वि. दा. सावरकर लिहितात, 1898च्या सुमारास उभा हिंदुस्थान विवेकानंदांच्या पुस्तकांनी भारला होता. ती पुस्तके आणि व्याख्याने माझ्या बंधूंनी आणि त्यांच्या नादाने मीही वाचली. राष्ट्रासाठी जीवनाचे बलिदान करण्याची प्रेरणा यातूनच मिळत होती.

महात्मा गांधी
आपली देशभक्तीची भावना प्रचंडतेने प्रखर होण्याचे कारण सांगताना महात्मा गांधी म्हणतात, मी विवेकानंदांच्या समग्र वाङमयाचे अध्ययन केले आहे. त्याचमुळे माझ्या ठायी असलेले मातृभूमीवरील प्रेमहजारोपटीने वाढले आहे.

नेताजी सुभाषचंद्र बोस
सुभाषचंद्र बोस वारंवार हेच लिहित की, त्यांचे जीवन विवेकानंद यांच्या प्रभावाखाली घडवले गेले; आणि युवकांनीही विवेकानंदांचा आदर्श समोर ठेवावा असाच त्यांचा आग्रह असे. त्यांच्या मते, चारित्र्य निर्माणाचा सर्वोच्च आदर्श देशापुढे जर कुणी ठेवला असेल तर तो विवेकानंदांनी. 

रवींद्रनाथ टागोर
रवींद्रनाथ टागोर लिहितात, तुम्हाला भारत जाणून घ्यायचा असेल, तर स्वामी विवेकानंदांचा अभ्यास करा. स्वामी विवेकानंदांनी मानवाच्या संपूर्ण विकासाचा मूलमंत्र दिला व त्यातून देशाच्या उद्धारासाठी अनेक तरुण कार्यप्रवृत्त झाले व अनेकांनी सर्वोच्च त्यागही केला.

जवाहरलाल नेहरू
चिनी आक्रमण होत असताना तरुणांपुढे आदर्श म्हणून ठेवण्यास नेहरुंनी सामर्थ्याची व तेजाची मूर्तिमंत प्रतिमा असलेल्या विवेकानंदांची निवड केली.विवेकानंदांबद्दल ते म्हणतात : ते कोणी राजकारणी नव्हते... आणि तरीही भारतातील राष्ट्रीय आधुनिक चळवळ सुरू करणारे ते एक थोर संस्थापक होते.

इंदिरा गांधी
इंदिरा गांधी यांचा स्वामी विवेकानंदांनी स्थापन केलेल्या रामकृष्ण मठाशी घनिष्ट संबंध होता. भारतीय तरुणांसमोर स्वामी विवेकानंदांचा आदर्श असला पाहिजे, अशी त्यांची भावना होती. १२ जानेवारी हा विवेकानंद जयंतीचा दिवस राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून घोषित करण्याचे त्यांनीच ठरवले. राजीव गांधी यांनी या निर्णयाला मूर्त रूप दिले.

सर्वपल्ली राधाकृष्णन
डॉ. राधाकृष्णन म्हणतात, मातृभूमीच्या चैतन्याची विवेकानंद प्रत्यक्षमूर्ती होते. तिच्या आध्यात्मिक आशा आकांक्षा व त्यांची परिपूर्ती याचे ते प्रतीक होते. आणि हेच ते चैतन्य की जे आमच्या भक्तजनांच्या काव्यातून, द्रष्ट्यांंच्या तत्त्वज्ञानातून, पूजा प्रार्थनांतून व्यक्त झाले.

डॉ. एपीजे कलाम
डॉ. एपीजे कलाम म्हणतात, लोकांमध्ये विवेकानंदांच्या संदेशाचा प्रचार आणि प्रसार करणे खूप महत्त्वाचे आहे. मानव सेवा आणि मनुष्य निर्माण या संबंधात स्वामीजींची किमान १० बोधवाक्ये आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे आणि चमकणार्या बोर्डाद्वारे जागोजागी प्रचारित केली पाहिजेत. आणि लोकांना आवाहन केले पाहिजे की त्यांनी यातील किमान एका संदेशाचे जीवनभर पालन करावे.

नरेंद्र मोदी
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या जीवनावर स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव आहे. श्री. मोदी हे १७ वर्षांचे असताना स्वामी विवेकानंदांच्या पुस्तकांमुळे अतिशय प्रभावित होऊन सत्याच्या शोधासाठी घराबाहेर पडले होते. संन्याशी बनण्यासाठी राजकोट येथील रामकृष्ण मठात गेले होते. त्यांच्यावरील विवेकानंदांच्या प्रभावामुळेच द गार्डियनने आपल्या संपादकीयात लिहिले, १६ मे २०१४ पर्यंत भारतात ब्रिटिशांचेच राज्य होते आणि नरेंद्र मोदी यांच्या निवडीमुळे भारत खर्या अर्थाने स्वतंत्र झाला.

-------

स्वामी विवेकानंदांनी आधुनिक काळामध्ये जगद्गुरू भारताची संकल्पना मांडली. समर्थ भारताशिवाय जगद्गुरू भारत ही संकल्पना अस्तित्वात येऊ शकत नाही, याची जाण स्वामीजींना होती.

स्वामी विवेकानंदांनी स्वातंत्र्य आंदोलनाला गती दिली, इतकेच नाही तर पुढील काळात भारत कधीच परतंत्र बनणार नाही यासाठीची पायाभरणीही केली. जे कार्य त्यांच्या पश्चातही हजारो वर्षे चालू राहणार आहे. आणि वृद्धिंगत होत राहणार आहे.

स्वामी विवेकानंद म्हणतात,
मी भविष्यकाळात डोकावून पाहात नाही. तसे करण्याची मला आवश्यकता वाटत नाही. पण एक चित्र माझ्या दृष्टीपुढे साक्षात् उभे राहते : ही प्राचीन माता पुन्हा एकदा जागी झाली आहे. सर्व वैभवांसह पुनश्च आपल्या सिंहासनावर आरूढ झाली आहे. शांतिमंत्रांनी आणि आशीर्वचनांनी तिचे आगमन जगापुढे प्रकट करू या !

विवेकानंद केंद्राचे मासिक - विवेक विचार । ऑगस्ट २०१७ मधून साभार vivekvichar.vkendra.org

by siddharam Bhairappa patil (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 01:48 PM

देशभक्तीचे दुसरे नाव - स्वामी विवेकानंद

स्वामी विवेकानंद यांच्याविषयी लोकमान्य टिळक, डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर, वि. दा. सावरकर, महात्मा गांधी, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, गोपाळकृष्ण गोखले, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आदी महापुरुषांनी केलेला उल्लेख पाहता विवेकानंद यांना घनीभूत देशभक्ती म्हणणे सार्थ ठरते. विवेक विचार । आॅगस्ट २०१७ मधून

राष्ट्रभक्तीच्या भावनेचे सर्वोच्च पुरस्कर्ते काय म्हणतात पाहा...  

लोकमान्य टिळक 
दोघे जेव्हा बेलूरला भेटले तेव्हा त्या भेटीत विवेकानंदांनी शत्रूशी मुकाबला करताना अधिक विध्वंसक मार्ग चोखाळण्याचा आग्रह टिळकांपाशी धरला. टिळक हे स्वामी विवेकानंदांना राष्ट्रविमोचनाच्या चळवळीचे, पिता मानित होते.

सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी
सुरेंद्रनाथांनी आपल्या बंगाली वृत्तपत्रात विवेकानंद चरित्राचे परीक्षण करताना, कार्लाइलच्या ‘देशाचा इतिहास हा त्याच्या महापुरुषांचा इतिहास असतो’ या वाक्याचा संदर्भ देऊन रामकृष्ण व विवेकानंद यांचे समकालीन महामानव म्हणून उदाहरण दिले.

बिपिनचंद्र पाल
बिपिनचंद्र पाल लिहितात, आपल्या राष्ट्रभक्तीच्या भावनेचे सर्वोच्च पुरस्कर्ते व महापुरुष होण्याचा मान विवेकानंदांचाच आहे. आपल्या देशाबद्दलच्या व संस्कृतीबद्दलच्या ज्वलंत भावनेची तार त्यांनीच प्रथम छेडली.

गोपाळकृष्ण गोखले
गोपाळ कृष्ण गोखलेंच्या धर्मासंबंधी कल्पनांमध्ये विवेकानंदांच्या प्रभावामुळे बदल घडल्याचे दिसून येते. त्यांच्या सामाजिक कल्पना, बहुजन समाजाच्या उद्धारावरील त्यांचा भर याचे स्फूर्तिस्थान विवेकानंद होते हे म्हणणे साधार आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणतात, भगवान बुद्ध यांच्यानंतर कोणी महापुरुष या भारतवर्षात अवतरीत झाला असेल तर ते स्वामी विवेकानंद होत.
(संदर्भ : रिमेन्सेस ऑफ नेहरू एज, लेखक : एम. ओ. मथाई)

वि. दा. सावरकर
क्रांतिकारकांचे मुकुटमणी वि. दा. सावरकर लिहितात, 1898च्या सुमारास उभा हिंदुस्थान विवेकानंदांच्या पुस्तकांनी भारला होता. ती पुस्तके आणि व्याख्याने माझ्या बंधूंनी आणि त्यांच्या नादाने मीही वाचली. राष्ट्रासाठी जीवनाचे बलिदान करण्याची प्रेरणा यातूनच मिळत होती.

महात्मा गांधी
आपली देशभक्तीची भावना प्रचंडतेने प्रखर होण्याचे कारण सांगताना महात्मा गांधी म्हणतात, मी विवेकानंदांच्या समग्र वाङमयाचे अध्ययन केले आहे. त्याचमुळे माझ्या ठायी असलेले मातृभूमीवरील प्रेमहजारोपटीने वाढले आहे.

नेताजी सुभाषचंद्र बोस
सुभाषचंद्र बोस वारंवार हेच लिहित की, त्यांचे जीवन विवेकानंद यांच्या प्रभावाखाली घडवले गेले; आणि युवकांनीही विवेकानंदांचा आदर्श समोर ठेवावा असाच त्यांचा आग्रह असे. त्यांच्या मते, चारित्र्य निर्माणाचा सर्वोच्च आदर्श देशापुढे जर कुणी ठेवला असेल तर तो विवेकानंदांनी. 

रवींद्रनाथ टागोर
रवींद्रनाथ टागोर लिहितात, तुम्हाला भारत जाणून घ्यायचा असेल, तर स्वामी विवेकानंदांचा अभ्यास करा. स्वामी विवेकानंदांनी मानवाच्या संपूर्ण विकासाचा मूलमंत्र दिला व त्यातून देशाच्या उद्धारासाठी अनेक तरुण कार्यप्रवृत्त झाले व अनेकांनी सर्वोच्च त्यागही केला.

जवाहरलाल नेहरू
चिनी आक्रमण होत असताना तरुणांपुढे आदर्श म्हणून ठेवण्यास नेहरुंनी सामर्थ्याची व तेजाची मूर्तिमंत प्रतिमा असलेल्या विवेकानंदांची निवड केली.विवेकानंदांबद्दल ते म्हणतात : ते कोणी राजकारणी नव्हते... आणि तरीही भारतातील राष्ट्रीय आधुनिक चळवळ सुरू करणारे ते एक थोर संस्थापक होते.

इंदिरा गांधी
इंदिरा गांधी यांचा स्वामी विवेकानंदांनी स्थापन केलेल्या रामकृष्ण मठाशी घनिष्ट संबंध होता. भारतीय तरुणांसमोर स्वामी विवेकानंदांचा आदर्श असला पाहिजे, अशी त्यांची भावना होती. १२ जानेवारी हा विवेकानंद जयंतीचा दिवस राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून घोषित करण्याचे त्यांनीच ठरवले. राजीव गांधी यांनी या निर्णयाला मूर्त रूप दिले.

सर्वपल्ली राधाकृष्णन
डॉ. राधाकृष्णन म्हणतात, मातृभूमीच्या चैतन्याची विवेकानंद प्रत्यक्षमूर्ती होते. तिच्या आध्यात्मिक आशा आकांक्षा व त्यांची परिपूर्ती याचे ते प्रतीक होते. आणि हेच ते चैतन्य की जे आमच्या भक्तजनांच्या काव्यातून, द्रष्ट्यांंच्या तत्त्वज्ञानातून, पूजा प्रार्थनांतून व्यक्त झाले.

डॉ. एपीजे कलाम
डॉ. एपीजे कलाम म्हणतात, लोकांमध्ये विवेकानंदांच्या संदेशाचा प्रचार आणि प्रसार करणे खूप महत्त्वाचे आहे. मानव सेवा आणि मनुष्य निर्माण या संबंधात स्वामीजींची किमान १० बोधवाक्ये आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे आणि चमकणार्या बोर्डाद्वारे जागोजागी प्रचारित केली पाहिजेत. आणि लोकांना आवाहन केले पाहिजे की त्यांनी यातील किमान एका संदेशाचे जीवनभर पालन करावे.

नरेंद्र मोदी
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या जीवनावर स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव आहे. श्री. मोदी हे १७ वर्षांचे असताना स्वामी विवेकानंदांच्या पुस्तकांमुळे अतिशय प्रभावित होऊन सत्याच्या शोधासाठी घराबाहेर पडले होते. संन्याशी बनण्यासाठी राजकोट येथील रामकृष्ण मठात गेले होते. त्यांच्यावरील विवेकानंदांच्या प्रभावामुळेच द गार्डियनने आपल्या संपादकीयात लिहिले, १६ मे २०१४ पर्यंत भारतात ब्रिटिशांचेच राज्य होते आणि नरेंद्र मोदी यांच्या निवडीमुळे भारत खर्या अर्थाने स्वतंत्र झाला.

-------

स्वामी विवेकानंदांनी आधुनिक काळामध्ये जगद्गुरू भारताची संकल्पना मांडली. समर्थ भारताशिवाय जगद्गुरू भारत ही संकल्पना अस्तित्वात येऊ शकत नाही, याची जाण स्वामीजींना होती.

स्वामी विवेकानंदांनी स्वातंत्र्य आंदोलनाला गती दिली, इतकेच नाही तर पुढील काळात भारत कधीच परतंत्र बनणार नाही यासाठीची पायाभरणीही केली. जे कार्य त्यांच्या पश्चातही हजारो वर्षे चालू राहणार आहे. आणि वृद्धिंगत होत राहणार आहे.

स्वामी विवेकानंद म्हणतात,
मी भविष्यकाळात डोकावून पाहात नाही. तसे करण्याची मला आवश्यकता वाटत नाही. पण एक चित्र माझ्या दृष्टीपुढे साक्षात् उभे राहते : ही प्राचीन माता पुन्हा एकदा जागी झाली आहे. सर्व वैभवांसह पुनश्च आपल्या सिंहासनावर आरूढ झाली आहे. शांतिमंत्रांनी आणि आशीर्वचनांनी तिचे आगमन जगापुढे प्रकट करू या !

विवेकानंद केंद्राचे मासिक - विवेक विचार । ऑगस्ट २०१७ मधून साभार 
vivekvichar.vkendra.org

by siddharam Bhairappa patil (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 12:03 PM

घनीभूत देशभक्ती : स्वामी विवेकानंद

स्वामी विवेकानंद यांच्याविषयी गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर, जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी, सर्वपल्ली राधाकृष्णन, एपीजे कलाम आणि नरेंद्र मोदी आदी प्रभावी नेत्यांनी केलेला उल्लेख पाहता विवेकानंद यांना घनीभूत देशभक्ती म्हणणे सार्थ ठरते. विवेक विचार । आॅगस्ट २०१७ मधून

राष्ट्रभक्तीच्या भावनेचे सर्वोच्च पुरस्कर्ते काय म्हणतात पाहा...  

लोकमान्य टिळक 
दोघे जेव्हा बेलूरला भेटले तेव्हा त्या भेटीत विवेकानंदांनी शत्रूशी मुकाबला करताना अधिक विध्वंसक मार्ग चोखाळण्याचा आग्रह टिळकांपाशी धरला. टिळक हे स्वामी विवेकानंदांना राष्ट्रविमोचनाच्या चळवळीचे, पिता मानित होते.

सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी
सुरेंद्रनाथांनी आपल्या बंगाली वृत्तपत्रात विवेकानंद चरित्राचे परीक्षण करताना, कार्लाइलच्या ‘देशाचा इतिहास हा त्याच्या महापुरुषांचा इतिहास असतो’ या वाक्याचा संदर्भ देऊन रामकृष्ण व विवेकानंद यांचे समकालीन महामानव म्हणून उदाहरण दिले.

बिपिनचंद्र पाल
बिपिनचंद्र पाल लिहितात, आपल्या राष्ट्रभक्तीच्या भावनेचे सर्वोच्च पुरस्कर्ते व महापुरुष होण्याचा मान विवेकानंदांचाच आहे. आपल्या देशाबद्दलच्या व संस्कृतीबद्दलच्या ज्वलंत भावनेची तार त्यांनीच प्रथम छेडली.

गोपाळकृष्ण गोखले
गोपाळ कृष्ण गोखलेंच्या धर्मासंबंधी कल्पनांमध्ये विवेकानंदांच्या प्रभावामुळे बदल घडल्याचे दिसून येते. त्यांच्या सामाजिक कल्पना, बहुजन समाजाच्या उद्धारावरील त्यांचा भर याचे स्फूर्तिस्थान विवेकानंद होते हे म्हणणे साधार आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणतात, भगवान बुद्ध यांच्यानंतर कोणी महापुरुष या भारतवर्षात अवतरीत झाला असेल तर ते स्वामी विवेकानंद होत.
(संदर्भ : रिमेन्सेस ऑफ नेहरू एज, लेखक : एम. ओ. मथाई)

वि. दा. सावरकर
क्रांतिकारकांचे मुकुटमणी वि. दा. सावरकर लिहितात, 1898च्या सुमारास उभा हिंदुस्थान विवेकानंदांच्या पुस्तकांनी भारला होता. ती पुस्तके आणि व्याख्याने माझ्या बंधूंनी आणि त्यांच्या नादाने मीही वाचली. राष्ट्रासाठी जीवनाचे बलिदान करण्याची प्रेरणा यातूनच मिळत होती.

महात्मा गांधी
आपली देशभक्तीची भावना प्रचंडतेने प्रखर होण्याचे कारण सांगताना महात्मा गांधी म्हणतात, मी विवेकानंदांच्या समग्र वाङमयाचे अध्ययन केले आहे. त्याचमुळे माझ्या ठायी असलेले मातृभूमीवरील प्रेमहजारोपटीने वाढले आहे.

नेताजी सुभाषचंद्र बोस
सुभाषचंद्र बोस वारंवार हेच लिहित की, त्यांचे जीवन विवेकानंद यांच्या प्रभावाखाली घडवले गेले; आणि युवकांनीही विवेकानंदांचा आदर्श समोर ठेवावा असाच त्यांचा आग्रह असे. त्यांच्या मते, चारित्र्य निर्माणाचा सर्वोच्च आदर्श देशापुढे जर कुणी ठेवला असेल तर तो विवेकानंदांनी. 

रवींद्रनाथ टागोर
रवींद्रनाथ टागोर लिहितात, तुम्हाला भारत जाणून घ्यायचा असेल, तर स्वामी विवेकानंदांचा अभ्यास करा. स्वामी विवेकानंदांनी मानवाच्या संपूर्ण विकासाचा मूलमंत्र दिला व त्यातून देशाच्या उद्धारासाठी अनेक तरुण कार्यप्रवृत्त झाले व अनेकांनी सर्वोच्च त्यागही केला.

जवाहरलाल नेहरू
चिनी आक्रमण होत असताना तरुणांपुढे आदर्श म्हणून ठेवण्यास नेहरुंनी सामर्थ्याची व तेजाची मूर्तिमंत प्रतिमा असलेल्या विवेकानंदांची निवड केली.विवेकानंदांबद्दल ते म्हणतात : ते कोणी राजकारणी नव्हते... आणि तरीही भारतातील राष्ट्रीय आधुनिक चळवळ सुरू करणारे ते एक थोर संस्थापक होते.

इंदिरा गांधी
इंदिरा गांधी यांचा स्वामी विवेकानंदांनी स्थापन केलेल्या रामकृष्ण मठाशी घनिष्ट संबंध होता. भारतीय तरुणांसमोर स्वामी विवेकानंदांचा आदर्श असला पाहिजे, अशी त्यांची भावना होती. १२ जानेवारी हा विवेकानंद जयंतीचा दिवस राष्ट्रीय युवा दिन म्हणून घोषित करण्याचे त्यांनीच ठरवले. राजीव गांधी यांनी या निर्णयाला मूर्त रूप दिले.

सर्वपल्ली राधाकृष्णन
डॉ. राधाकृष्णन म्हणतात, मातृभूमीच्या चैतन्याची विवेकानंद प्रत्यक्षमूर्ती होते. तिच्या आध्यात्मिक आशा आकांक्षा व त्यांची परिपूर्ती याचे ते प्रतीक होते. आणि हेच ते चैतन्य की जे आमच्या भक्तजनांच्या काव्यातून, द्रष्ट्यांंच्या तत्त्वज्ञानातून, पूजा प्रार्थनांतून व्यक्त झाले.

डॉ. एपीजे कलाम
डॉ. एपीजे कलाम म्हणतात, लोकांमध्ये विवेकानंदांच्या संदेशाचा प्रचार आणि प्रसार करणे खूप महत्त्वाचे आहे. मानव सेवा आणि मनुष्य निर्माण या संबंधात स्वामीजींची किमान १० बोधवाक्ये आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे आणि चमकणार्या बोर्डाद्वारे जागोजागी प्रचारित केली पाहिजेत. आणि लोकांना आवाहन केले पाहिजे की त्यांनी यातील किमान एका संदेशाचे जीवनभर पालन करावे.

नरेंद्र मोदी
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या जीवनावर स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव आहे. श्री. मोदी हे १७ वर्षांचे असताना स्वामी विवेकानंदांच्या पुस्तकांमुळे अतिशय प्रभावित होऊन सत्याच्या शोधासाठी घराबाहेर पडले होते. संन्याशी बनण्यासाठी राजकोट येथील रामकृष्ण मठात गेले होते. त्यांच्यावरील विवेकानंदांच्या प्रभावामुळेच द गार्डियनने आपल्या संपादकीयात लिहिले, १६ मे २०१४ पर्यंत भारतात ब्रिटिशांचेच राज्य होते आणि नरेंद्र मोदी यांच्या निवडीमुळे भारत खर्या अर्थाने स्वतंत्र झाला.

-------

स्वामी विवेकानंदांनी आधुनिक काळामध्ये जगद्गुरू भारताची संकल्पना मांडली. समर्थ भारताशिवाय जगद्गुरू भारत ही संकल्पना अस्तित्वात येऊ शकत नाही, याची जाण स्वामीजींना होती.

स्वामी विवेकानंदांनी स्वातंत्र्य आंदोलनाला गती दिली, इतकेच नाही तर पुढील काळात भारत कधीच परतंत्र बनणार नाही यासाठीची पायाभरणीही केली. जे कार्य त्यांच्या पश्चातही हजारो वर्षे चालू राहणार आहे. आणि वृद्धिंगत होत राहणार आहे.

स्वामी विवेकानंद म्हणतात,
मी भविष्यकाळात डोकावून पाहात नाही. तसे करण्याची मला आवश्यकता वाटत नाही. पण एक चित्र माझ्या दृष्टीपुढे साक्षात् उभे राहते : ही प्राचीन माता पुन्हा एकदा जागी झाली आहे. सर्व वैभवांसह पुनश्च आपल्या सिंहासनावर आरूढ झाली आहे. शांतिमंत्रांनी आणि आशीर्वचनांनी तिचे आगमन जगापुढे प्रकट करू या !

विवेकानंद केंद्राचे मासिक - विवेक विचार । ऑगस्ट २०१७ मधून साभार 
vivekvichar.vkendra.org


by siddharam Bhairappa patil (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 12:02 PM

आतल्यासहित माणूस

नदी वाह्ते


’मला नदी, पाणी याबद्दल कराविशी वाटतेय फिल्म!’ ’चालेल. करूया!’ असा एक संवाद आमच्यात घडला तो दिवस.
एका वर्षी गणपतीच्या आदल्या दिवशी आकेरीला देवधरांच्या घरी जाऊन पोचलो तो दिवस.
प्रत्येक दौर्‍यानंतर नदी, नदीकाठची आणि नदीची माणसं फिरून संदीप घरी यायचा तेव्हा त्याच्या सगळ्या असण्याला येणारा जंगलाचा, नदीचा हिरवा वास.  त्याच्या बरोबरच्या कुठल्या तरी पिशवीतून निघालेलं एखादं रानफूल, एखादा दगड आणि माणसांच्या रग्गड कहाण्या.
एक मुलगी आहे, तिचं नदीशी नातं आहे..  पटकथेने आकार घ्यायला केलेली सुरूवात.
मी पहिल्यांदा त्याच्याबरोबर नद्या फिरायला सुरूवात केली तेव्हा त्या निसर्गाला भिडताना आलेलं दडपण. त्या दडपणाचं हळूहळू मैत्रीत झालेलं रूपांतर.
कृष्णापूरला जाताना कडवळजवळ नदीतल्या कातळावर लायकेन्स सदृश काही दिसले. इसवीसनापूर्वी शिकलेल्या बॉटनीला स्मरून कातळावर हात फिरवून ’हे लायकेन्स असतील तर हे असंच राहूदेत, अजून वाढूदेत !’ अशी प्रार्थना केली होती तो दिवस.
खळाळतं पाणी, वाहतं पाणी नजरेला, पायाला भिडल्यावर आपोआपच माझी तंद्री लागणं.
राजेंद्र केरकरांच्या घरून डबा घेऊन नद्या फिरायला निघणारी आम्ही माणसं. वरती कृष्णापूरला एका वहिनींच्या अंगणात जेवणे, हात धुवायला प्रत्येक घराच्या बाजूला झरा. झर्‍यात पाय बुडवून बसायचं, पाण्याशी खेळायचं. कंटाळा येईलच कसा?
पौर्णिमा केरकरांचा ओव्यांचा संग्रह.
ऑडिशन आणि वर्कशॉपला आलेले असंख्य जण. त्यात सापडत गेलेली आमची माणसं. एका ऑडिशनला समोर आलेली पूनम. हिचंच नदीशी नातं असणार.
डॉ. हर्षदा देवधरची वीस रूपयाच्या नोटेची कविता. डॉ. प्रसाद देवधरबरोबर फिरताना उमजत गेलेलं कोकण, कोकणातलं गाव, कोकणी माणूस आणि राजकारण. पाण्याचं, जमिनीचं, निसर्गाचं राजकारण.
गोव्याचा श्रीकांत जोशी, त्याचं फार्म आणि तिथे येणारे मोर. आमचं गोव्यातलं घरच असल्यासारखं. असं निघून नसतं जायचं रे श्रीकांत! आता  माझ्या आणि संदीपच्या डोक्यावर हात ठेवून ’सूरज कही भी जाये, तुमपर ना धूप आये!’ कोण म्हणणार?
नदीचे रंग, झाडांचे पोत, ऋतूंची रूपे.. ’एकेक शीर जाणतेय मी!’ याची अनुभूती. माझे पहिलेच कलादिग्दर्शन. आणि बरोबर कितव्यांदातरी केलेले वेशसंकल्पनही.
पैश्याची वाट बघणे आणि थांबून राहणे.
शूटींग. पहाटे पहाटे वाडीत तलावाच्या बाजूला कार्स, व्हॅन्स, ट्रक्स मिळून १५ -१६ गाड्यांचा जथ्था.  सगळ्या गाड्या रांगेने लोकेशनवर पोचणार.
आकेरी तिठ्याचे दोन बंगले. आमचे हेडक्वार्टर्स.
तिथे दोन शेड्युल्सच्या दरम्यान कलाकारांच्या तालमी आणि वर्कशॉप्स.
सिंधुदुर्गात जाऊन राह्यलेले आम्ही सगळे.
पोस्ट प्रॉडक्शनच्या काळात निर्माती म्हणून अनेक गोष्टी शिकत जाणे.
कष्ट आणि भरपूर ताण.
अजून असंख्य बारीक सारीक गोष्टी.
या प्रवासाचे साथीदार  आणि साक्षीदार असलेले असंख्य मित्र व सहकारी.

या सगळ्या सगळ्यातून आता फिल्म रिलीज होतेय. पुढच्या महिन्यात, सप्टेंबरमधे.
तुमच्या शुभेच्छा गृहित धरते आहे.

- नी

by Nee Pa (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 09:15 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

नोटबंदी अपयशी, अखेर शिक्कामोर्तब!

नोटबंदी अपयशी, अखेर शिक्कामोर्तब!

अर्थव्यवस्था अशी एक गोष्ट आहे जी आश्वासने, भूलथापा आणि घोषणाबाजीवर चालत नाही. तो विकास असो की अवनती असो, अर्थव्यवस्थेचे चित्र प्रत्यक्ष जीवनात थेट दिसून येते. कोणत्याही अर्थव्यवस्थेत चढ-उतार येऊ शकतात हे मान्य. पण ज्या वेळी काही घसरणी आपण काहीतरी तरी क्रांती करत आहोत या थाटात अपरिपक्व निर्णय अकारण घेतल्याने होत असतील तर मात्र देशवासीयांनी चिंता करायला पाहिजे. शेवटी या घसरणीचा थेट संबंध त्यांच्या अर्थ-जीवनाशी निगडित असतो. ही चिंता वाढण्याचे कारण दोन घटनांत आहे व ते आपण समजावून घेणे गरजेचे आहे.
रिझर्व्ह बँकेने यंदा भारत सरकारला केवळ ३१ हजार कोटी रुपयांचा लाभांश दिला आहे. गेल्या वर्षी हाच लाभांश ६६ हजार कोटी रुपयांचा होता. म्हणजे यंदाच्या लाभांशात निम्म्याहून अधिक घट झाली आहे. खरे तर यंदा सरकारने ७५ हजार कोटी रुपयांचा लाभांश येईल अशा अपेक्षेने तरतूद केलेली होती. अपेक्षेपेक्षा खूप कमी लाभांश आल्याने केंद्र सरकारला आधीच कपात केलेल्या वित्तीय खर्चात अजून कपात करावी लागेल किंवा बाजारातून कर्ज उभे करावे लागेल. पुढे काय करायचे हे सरकार ठरवेलच; पण या क्षणी तरी वित्तीय तुटीत भरच पडली आहे. या लाभांश कपातीमुळे वित्तीय विश्लेषकही गोंधळून जाणे स्वाभाविक आहे. कारण चलनबंदीच्या धाडसी निर्णयामुळे उलट रिझर्व्ह बँकेला अपेक्षेपेक्षा मोठा फायदा होईल अशीच अटकळ बांधली जात होती. नोटबंदी केली तेव्हाची अतिउत्साही अटकळ होती की किमान ३ लाख कोटी रुपयांचे काळे चलन बँकांत जमा होणार नाही व तेवढा अतिरिक्त लाभ रिझर्व्ह बँकेचा म्हणजेच केंद्र सरकारचा होईल. ती अटकळ विफल होत असल्याचे नोटबंदीनंतरच्या लगोलग काही महिन्यांतच दिसू लागले असले तरी गेलाबाजार ४० ते ५० हजार कोटी रु. तरी काळा पैसा चलनातून बाहेर पडेल हाही अंदाज या लाभांशाने फोल ठरवला आहे. सरकारला गेल्या वर्षी मिळवला त्याच्याही निम्म्याहून कमी लाभांशावर आता समाधान मानावे लागणार आहे.
रिझर्व्ह बँकेचा लाभांश एवढेच सांगतोय की नोटबंदीमुळे कसलेही काळे चलन उजेडात आले नसून सारा पैसा बिनबोभाट अर्थव्यवस्थेत परत आला आहे. म्हणजेच नव्या नोटा छापायचा अतिरिक्त १५ हजार कोटी रुपयांचा बोजा तर रिझर्व्ह बँकेवर पडलाच, पण या काळात बँकांना द्यावे लागलेले व्याज, चलन-वितरणासाठी आलेला खर्चही तिला सहन करावा लागला आहे. साहजिकच केंद्रीय बँकेसाठी हा आतबट्ट्याचा व्यवहार ठरला आहे. नोटबंदीच्या काळात बँकांमध्ये प्रचंड प्रमाणात चलन जमा झाल्याने व नंतर त्या प्रमाणात कर्जवाटपही होणे शक्य न झाल्याने त्यांचेही आर्थिक आरोग्य कसे बिघडले हे त्यांच्या वार्षिक ताळेबंदांमध्ये झळकते आहेच. अजूनही जमा झालेल्या नोटांची मोजणी चालूच आहे असे रिझर्व्ह बँक सांगत असली, तरी त्यात विशेष तथ्य नसावे असे जे तज्ज्ञ म्हणतात ते खरेच वाटावे अशी परिस्थिती या लाभांशाने आणली आहे.
दुसरी घटना आहे ती विकासदराचे उद्दिष्ट गाठणे अवघड आहे, उलट झाली तर त्यात घटच होईल, अशा केंद्र सरकारनेच दिलेल्या कबुलीची. हे उद्दिष्ट का गाठता येणार नाही याची केंद्र सरकारने दिलेली कारणे अत्यंत वरकरणीची आणि खरे तर दिशाभूल करणारी आहेत. संकटात पडलेली शेती, जीएसटीच्या अंमलबजावणीतील विस्कळीतपणा, डॉलरच्या तुलनेत मजबूत होणारा रुपया इत्यादी कारणे सरकारने दिली आहेत. खरे तर गेली तीन वर्षे पावसाने चांगली साथ दिली आहे. औद्योगिक क्षेत्रात नुसताच विस्कळीतपणा आला नाही तर एक कोसळण झाली ती नोटबंदीमुळे. अर्थव्यवस्थेतील जवळपास ८६% चलन एका रात्रीत काढून घेण्याच्या अतिउत्साही घोषणेने अर्थव्यवस्थेला लकवा मारला नसला तरच नवल. नोटबंदीनंतर सहा-सात महिने उलटूनही नवे चलन पुरेशा प्रमाणात बदलून देता न आल्याने स्थिती बिकट होत गेली. कॅशलेस इंडिया, डिजिटल इंडियाचे ढोल बडवत लोकांना या स्थितीकडे भ्रम निर्माण करीत दुर्लक्ष तर करायला लावले; पण अर्थव्यवस्था अशा ढोलताशांवर चालत नाही, याचे भान सरकारला आलेले आहे असे अजूनही दिसत नाही.
सरकार आता नोटबंदीचे नाव घ्यायलाही तयार नसले तरी त्यामुळे शेतीसह सर्वच असंघटित क्षेत्रांना सर्वात मोठा फटका बसला. आधीच मंदीचा सामना करणाऱ्या मोठ्या ते लघु औद्योगिक क्षेत्राने मान तर टाकलीच; पण त्यामुळे रोजगार वृद्धी होणे तर दूरच, होता तो रोजगारही धोक्यात आला. सेवा क्षेत्रही मोडकळीला आले. म्हणजेच एका अर्थाने अर्थव्यवस्थेचा कारण नसताना गळा घोटला गेला. पण सरकार आपल्या भ्रामक दाव्यांपासून ढळलेले व आत्मपरीक्षण करते आहे असे पाहण्यात येत नाही. नोटबंदीपासून काही धडा घेण्याऐवजी जीएसटीचे प्रारूपही गोंधळयुक्त बनवले गेले. त्यामुळे सामान्य ग्राहक, व्यापारी ते उत्पादक आणि सरकारी कर्मचाऱ्यांमधील गोंधळ अजून संपायला तयार नाही. त्याचाही अतिरिक्त फटका विकलांग झालेल्या अर्थव्यवस्थेला बसतो आहे व त्यातून कसे बाहेर पडणार, हा यक्षप्रश्न काही केल्या सुटायला तयार नाही.
याचा झालेला अजून एक विपरीत परिणाम म्हणजे बँकांकडे कर्जाची मागणीच घटलेली आहे. याचाच अर्थ असा की नवीन उद्योगधंदे उभे राहत नाहीत. याचाच अर्थ असा की नजीकच्या काळात नवा रोजगार निर्माण होण्याचे प्रमाण कमी राहणार आहे, तर आहे तो रोजगार टिकवण्याचे मोठे आव्हान पेलावे लागणार आहे. सध्या सरकारनेच कबुली दिल्याप्रमाणे अर्थव्यवस्थेत वृद्धीही होणे शक्य नाही. कारण उद्योगधंद्यांच्या वृद्धीसाठी जे विश्वासाचे वातावरण निर्माण करावे लागते ते करण्यात या सरकारला आपल्या मनमानी धोरणांमुळे अपयश आले आहे. पाऊस चांगला होऊनही शेतीच्या समस्या वाढल्यात कारण सरकारचे शेती व शेतमालाबद्दलचेही काही निश्चित धोरणच नाही. सरकार कशी अनागोंदी माजवू शकते हे तूरडाळ खरेदी प्रकरणात महाराष्ट्राने पाहिले आहे. सेबीसारख्या वित्तीय नियामक संस्थाही गोंधळात भर घालणारे नुकसानकारक निर्णय घेत अर्थव्यवस्थेचा विकास कोणत्याही मार्गाने होऊच द्यायचा नाही, असाच निर्धार केला आहे की काय असे वाटावे अशी स्थिती आहे. याची जबाबदारी संपूर्णपणे मोदी सरकारकडे जाते हेही लक्षात घ्यायला हवे. कारण मुळात या अनागोंदीची सुरुवात त्यांच्याच नोटबंदीपासून झाली.
रिझर्व्ह बँकेलाही जेव्हा मोदींच्या निर्णयाचा फटका बसतो तर सामान्य माणसावर याचे किती दूरगामी परिणाम झाले असतील याची कल्पना न केलेली बरी. विकासदरातील संभाव्य घट तर सरकारनेच कबूल केलीय व ती प्रत्यक्षात अधिकच असणार. रिझर्व्ह बँकेने अपेक्षेपेक्षा निम्म्याहून कमी लाभांश दिल्याने केंद्राच्या वित्तीय तुटीत अधिकची भर पडली आहे. सरकार पायाभूत योजनांवरील खर्चात अजून घट करेल असे चित्र आताच दिसते आहे. जवळपास सर्व चलन बँकांत जमा झाल्याने काळा पैसा व दहशतवादविरोधी पाऊल ही निव्वळ वल्गनाच ठरली. अर्थव्यवस्थेच्या गळ्याला असह्य असा गळफास मात्र बसला. आणि त्यापासून सुटका होण्याऐवजी हा फास जास्त आवळलाच जातो आहे हे आजचे विदारक चित्र आहे. रिझर्व्ह बँकेने त्यावर शिक्कामोर्तब केले आहे!

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 03:57 AM

निर्माण होतोय नि:ष्फळ संस्कृतीचा वारसा!



Image result for agitations for reservations

भारतात गेली काही दशके आरक्षणकेंद्रित जी आंदोलने झाली आहेत ती कोणत्याही समाजाची असो, त्यामागे काही प्रमाणात राजकारण असले तरी शिक्षण व रोजगारीची समस्या सगळ्या आंदोलनांच्या मुळाशी आहेत हे वास्तव नाकारता येणार नाही. मागील लेखात आपण शोषित समाजांचे शोषण का होते यावर विचार केला होता. सध्या आंदोलनांत जे समाज सामील झाले आहेत ते शोषित समाजांच्या व्याख्येत बसतीलच असे नाही. असे असले तरी त्या त्या जातीघटकात वाढत चाललेले दारिद्र्य हे एक वास्तव आहेच. भारतातील शेतकरी हे कोणत्या ना कोणत्या जातीघटकाचेच भाग असल्याने शेतक-यांचे दारिद्र्य हे अनेक जातीघटकांच्या दारिद्र्याचा विषय बनला आहे हे उघड आहे. त्याच बरोबर नव्या रोजगारांच्या संध्या निर्माण करण्यात आलेले धोरणात्मक अपयश आणि निर्माण होणा-या अल्प रोजगार संधीचा लाभ मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्याचा अभाव यामुळेही दारिद्र्याची व्याप्ती वाढत चाललेली आहे. याचा आपल्याला साकल्याने विचार करण्याची आवश्यकता आहे.

अर्थव्यवस्था व समाजसंस्कृती यांचे नाते निकटचे असते हे आपण पाहिले आहेच. आपल्या आर्थिक प्रेरणा आपली आर्थिक व सामाजिक उद्दिष्टे निर्धारित करत असतात. या प्रेरणांना पुरेसे मोकळे अवकाश निर्माण करणे एवढेच शासनाचे काम असते. सरकारने रोजगार निर्मिती होईल असे सहाय्यभूत निर्णय घ्यावेत पण स्वत: अनुत्पादक रोजगार वाढवत अंतत: नागरिकांच्याच धनाचा व्यर्थ खर्च करू नये अन्यथा रोजगार तर वाढतील पण अर्थव्यवस्थाच गडगडेल हे उघड आहे. किंबहुना भारतातील सरकारने चालवलेले बव्हंशी उद्योग हे देय वेतनाच्या ओझ्याखाली चिरडले जात कसे तोट्यात जातात हे आपण एयर इंडियासारख्या अनेक सरकारी संस्थानांच्या उदाहरणातून पहातच आहोत. त्यापेक्षा सरकारने उद्योग चालवणे खाजगी क्षेत्रावर सोडून द्यावे, उद्योग-व्यवसाय उभे करण्यासाठी जे कायद्यांचे अनावश्यक तांत्रिक अडथळे आहेत ते समूळ मोडून काढावेत आणि प्रत्येक नागरिक एक सक्षम व्यावसायिक अथवा कुशल कर्मचारी बनण्यासाठी कसा सज्ज होईल हे वातावरण निर्माण करावे अशी अपेक्षा बाळगणे चुकीचे नाही. तसेही सरकार हे रोजगार निर्मितीचे साधन म्हणून जागतिकीकरणानंतर कुचकामी ठरलेले आहे. एवढेच नव्हे तर खाजगी उद्योगक्षेत्रातील रोजगार निर्मिती सरकारच्याच नोटबंदीसारख्या व व्यवसायपुरक नसलेल्या धोरणांनी पुरती घटवली आहे हे वास्तव सरकारनेच प्रसिद्ध केलेल्या आकडेवा-यांवरून सिद्ध होते.

आरक्षणात शैक्षणिक आरक्षण हा एक कळीचा मुद्दा असतो. राजकीय आरक्षण नको पण किमान शिक्षण व नोक-यांत आरक्षण द्या ही मागणी केली जाते. आपण या लेखमालिकेच्या सुरुवातीसच आपल्या शिक्षणव्यवस्थेच्या दुर्दशेची चर्चा करत जगातील शिक्षण पद्धतीच मुळापासून कशी बदलत आहे याचा मुलगामी विचार केला आहे. आपली आजची शिक्षण पद्धत विद्यार्थ्याला ज्ञानार्थी न बनवता कसलेहे कौशल्य नसलेले पोटार्थी बनवते हे एक वास्तव आहे त्यामुळे आपली विद्यालये बेरोजगार निर्माण करण्याचे कारखाने बनले आहेत हे वास्तव आपण नाकारू शकत नाही. अशा परिस्थितीत जे विद्यार्थी आरक्षणामुळे म्हणा की मनमानी फी भरून शिकत आहेत ते नेमके काय आणि कशासाठी शिकत आहेत याचा तपास त्यांनातरी लागला आहे काय हा गंभीर प्रश्न उद्भवतो. शिक्षण पद्धतीच आमुलाग्र बदलत आम्हाला आमच्या नैसर्गिक गुणवत्तेला वाव देऊ शकणारे सक्षम शिक्षण द्या अशी मागणी कोणत्याही आंदोलक समाजघटकाने केली आहे असे चित्र आपल्याला दिसलेले नाही. त्यामुळे या महत्वाच्या बाबतीत जनरेटा निर्माण होण्याची शक्यता नाही हे उघड आहे.

येथे आरक्षण आवश्यक की अनावश्यक ही चर्चा अभिप्रेत नाही. पण सध्या जे समाजघटक आरक्षण उपभोगत आहेत व ज्यांना ते नाही अशा सर्व घटकांत निर्माण होत चाललेली नवी विषमता मात्र चिंताजनक आहे. ज्या समाजघटकांना आरक्षण आहे ते त्यांनी फक्त दोन पिढ्या भोगावे व नंतर मात्र अशा परिवाराला आरक्षण देऊ नये अथवा स्वेच्छेनेच लोकांनी सोडावे या मागणीसाठी मी पाठपुरावा केला होता. उपोषणही केले होते. याचे कारण म्हणजे वंचित समाजातील जे शिक्षित लोक आरक्षणाच्या प्रवाहात आधी सामील होतात ते नंतर पिढ्यानुपिढ्या ते आरक्षण भोगत आपल्याच समाजातील लोकांना मात्र अवकाशच ठेवत नाहीत हा विदारक अनुभव आपल्याला येतो. ज्यांना आरक्षण नाही त्या समाजांतही अंतर्गत विषमता आहे. काही धनाढ्यांकडे बोट दाखवत "यांना काय आरक्षणाची गरज?" असेही प्रश्न विचारले जातातच. सामाजिक न्याय, मागासपणा हे विषय ’नेमेची येतो मग पावसाळा’ या नात्याने चर्चीले जातातच. पण या चर्चा प्रश्नाच्या मूळ अंगाला स्पर्ष करतात असे नाही. किंबहुना बौद्धिक दारिद्र्याचा हा परिपाक असू शकेल. आणि हेच बौद्धिक दारिद्र्य आपल्याला आर्थिक दारिद्र्यात ढकलत आहे याचे मात्र भान येत नाही.

सर्व जातीघटकांत अंतर्गत आर्थिक व म्हणून सामाजिक विषमता आहे हे वास्तव लक्षात घ्यावे लागेल. शेतकरी हाच समग्र व्यवसाय घटक दिवसेंदिवस दरिद्री बनत चालल्यामुळे दारिद्र्याचे लोनही शेतीनिगडित सर्वच जातीघटकांत पसरत चालले आहे हेही वास्तव आहे. शेतीला केंद्रबिंदु मानत शेतीव्यवसायाने लाभाच्या दिशेने वाट चालावी अशी मुलात सरकारी धोरणेच नसून उलट त्यांना समाजवादी बंधनांच्या जोखडाखाली जखडलेले आहे. शेतीपुरक उद्योग-व्यवसायांत संधी असुनही शासनाने त्यासाठी पुरक प्रोत्साहक धोरणे व त्यासाठी आवश्यक प्रशिक्षित मनुष्यबळ निर्माण करण्यासाठी काहीही केले आहे असे दिसत नाही. शेतमालाच्या भावांत शेयरबाजारापेक्षा मोठ्या गटांगळ्या खाल्ल्या जातात पण असे नेमके का होते व ते न होण्यासाठी नेमके कोणते धोरणात्मक बदल करायला हवेत याचे भान शासनाला स्वातंत्र्यानंतरही सात दशके जाऊनही आलेले नाही व त्यासाठी कोणी मागण्याही केल्या नाहीत. तरीही आंदोलने नित्य नियमाने होत राहतात. फुटकळ आश्वासनांनंतर विझतात. पण समस्या आहे तेथेच राहते. आपल्याला नेमके काय मागायचे आहे याचे भान नसले की असे होते. मग समाज निव्वळ आश्वासनांवर जगत जातो आणि समस्या होत्या तेथेच राहतात. आज सर्वच समाज वंचित बनत चालले आहेत ते समाजांच्या उथळ मागणी-केंद्रित सवयींमुळे व राज्यकर्त्यांना असाच समाज हवा असतो, स्वतंत्र बुद्धीने आपल्या प्रेरणा ठरवत मार्ग निर्माण करणारा समाज नको असतो. विकलांग व सरकारावलंबी बुद्धीचा समाज त्यांना हवा असतो आणि समाजही बौद्धिक लकवा मारल्याप्रमाणे त्यांना जसे हवे तसे आपल्याला घडवू देतो. समाजवादी राजकारणाचे हे मुलतत्वच आहे पण ते आम्हाला समजत नाही. यात आमच्या अर्थप्रेरणा दुर्बळ होत जातात आणि भविष्याचा वेध घेण्याची क्षमता मारली जाते. 

समस्यांची मुळे शोधली तर आता बव्हंशी जातीघटकांच्या समस्या या सर्वच भारतीय समाजाच्या समस्या आहेत हे लक्षात येईल. मग ते आरक्षित असोत की नसोत. प्रत्येक घटकाच्या समस्यांची तीव्रता कमी-अधिक असू शकते, पण सर्वच समाज समस्यांच्या समुद्रात गटांगळ्या खातो आहे हे वास्तव नाकारता येणार नाही. आम्ही त्या ओळखत त्या सोदवण्यासाठी आम्हाला नेमके काय व कसे हवे अहे हेच ठरवत नाही तोवर अजुनही सर्वच समाजघटकांची लाखों आंदोलने झाली तरी त्या स्थितीत फरक पडण्याची सुतराम शक्यता नाही. आमच्या शैक्षणिक, आर्थिक व म्हणूनच राजाकीय उद्धाराची सुतराम शक्यता नाही. भारतीय राजकारण आहे असेच उथळ आणि बोलभांड राहिल. दारिद्र्याच्या खाईत सर्वच समाज वेगाने कोसळतच राहतील. यात प्रगती तेच करतील जे स्वतंत्र प्रेरणांनी संधी शोधतात वा निर्माण करतात. त्यात सरकारी धोरण कामाला येईलच याची खात्री तुम्हाला देता येणार नाही कारण मुळात त्याची दिशाच चुकलेली आहे. ती दिशा समाजच आपल्या प्रेरणांना स्वतंत्रपणे जागवत देऊ शकतो. पण आजचे चित्र तरी हे आहे कि समाजप्रेरणाच उथळ भावनिक लाटांवर स्वार झालेल्या आहेत. भविष्याकडे डोळे उघडून आताच नीट पाहिले नाही तर भविष्यातील पिढ्यांना आम्ही निष्फळच होतील अशा हेतूने केलेल्या वांझ प्रयत्नांखेरीज कसलाही वारसा देऊ शकणार नाही. मग सांस्कृतिक उत्थान ते काय होणार?

(Published in Daily Sanchar, Indradhanu supplement)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 03:48 AM

माझिया मना जरा सांग ना

सोडून दे :)

       थोड्या दिवसांपूर्वी फेसबुकवर एका बाईने एका ग्रुपवर प्रश्न टाकला होता,"थोड्या दिवसांसाठी माझे सासू सासरे अमेरिकेत आमच्या सोबत राहायला आले आहेत. सासुबाई छोट्या छोट्या गोष्टींतून भेदभाव करतात. त्याबद्दल  त्यांच्याशी बोलावं की नाही?". बिचारी खूपच त्रासलेली वाटली. तसं पाहिलं तर मीही फटकळच. कधी कधी पटकन बोललं जातं. त्यात आवाजही खूप काही गोड नाही. उलट जरा जास्तच मोठाही आहे. तिला उत्तर देताना खरं तर मी लिहिलंही असतं की "सांगून टाकायचं ना मग?  त्रास करून घेतेस" वगैरे. तिथे असेही काही लोक होते जे सासू किंवा तत्सम नातेवाईक सुनांना कसे त्रास देतात इ. इ. यावर वाद घालत होते. पण माझं उत्तर जरा वेगळं होतं आणि त्याला कारण माझ्या सासूबाईच आहेत.
       गेल्या १२-१४ वर्षांपासून मी त्यांना ओळखते. त्यांच्याकडून मी इतक्या वर्षात हे शिकले की नाती जपायची असतील तर काही गोष्टी सोडून द्याव्या लागतात. त्या वागायला, बोलायला एकदम साध्या आणि कष्टाळू आहेतच. पण सुना, जावा, सासू-सासरे आणि अनेक नातेवाईकांचे अनुभव त्यांच्यापाशी आहेत. त्यातल्या त्यात सुना म्हणून आम्हाला जे अनुभव येतात ते अजून जवळचे. माझ्यासारख्या फटकळ मुलीलाही त्यांनी सामाऊन घेतलं किंवा आपलंस केलं ते त्यांच्या स्वभावानेच. उदा: मला किंवा नवऱ्याला त्यांनी स्वतःचं बंधन घातलं नाही. स्वतः उपवास करतात पण आम्ही करत नाही तर त्याबद्दल जबरदस्ती केली नाही. हे फक्त उदाहरण झालं.  छोट्या गोष्टींमधून मला जाणवत राहतं की आपल्याला एखादं नातं जपायचं असेल तर काही गोष्टी दुय्यम आहेत.
         एखाद्याची काही गोष्ट पटली नाही म्हणून तो माणूस वाईट होत नाही ना?  कधी कुणी उगाचच एखादा टोमणा मारून जातं. म्हणून त्याच्याशी बोलणं बंद करायचं का? You have to choose your battles. कधी कधी वाटतं की स्वत्व जपण्याच्या नावाखाली आपण बरेच संबंध सहज तोडून टाकत आहे. अनेक लोक असतात ज्यांच्या काही गोष्टी पटत नाहीत. पण म्हणून उगाच वाद घालून ते नातं गमवण्यात अर्थ नसतो.  नातेवाईकच नाहीत तर आपले मित्र-मैत्रिणीही असतात. असतो एखादा वल्ली, पण त्याच्या बारीक सारीक गोष्टींसाठी नाराज होणं योग्य नाही. मग तो असाच बोलतो, असंच वागतो. तो त्याचा स्वभावच आहे म्हणायचं आणि त्या माणसाच्या चांगल्या गोष्टींकडे बघायचं. एकच करायचं,"सोडून द्यायचं". कदाचित आपण न बोलण्याने समोरच्या व्यक्तीमध्येही फरक पडेल जसा माझ्यात  झाला(थोडा का होईना) सासूबाईंच्या समजूतदार स्वभावामुळे.
         अर्थात सगळीच नाती जपलीच पाहिजेत असं नाही आणि त्यात आपला अपमान करून घेऊन सहन करणंही योग्य नाही. पण आपल्याला नक्की काय हवंय याचा विचार जरूर केला पाहिजे. मी काही अलका कुबल टाईप्स नाहीये आणि कुणी व्हावं असं म्हणणारही नाही. पण बोलताना/वागताना एकदा विचार जरूर करावा. आणि हो हा लेख सर्वानाच उद्देशून आहे. स्त्री-पुरुष सर्वांसाठी. नाहीतर आजकाल उगाचच बायकांनीच कसे नाती जपण्यासाठी चांगलं वागलं पाहिजे यावर अनेक लेख येत असतात. असो. त्याबद्दल पुन्हा कधीतरी. :)
         तर मी वर सांगितलेल्या किश्श्यामध्ये मी उत्तर दिलं की,"असंही सासू सासरे महिनाभरच आहेत सोबत, पुन्हा भारतात जाणारच आहेत.  कशाला वाद घालून त्रास  घेतेस आणि त्यांनाही त्रास देतेस? सोडून दे." अर्थात तिने पुढे काय केलं माहित नाही पण त्यातून मला एक कळलं होतं की माझ्या मनात या 'सोडून दे ' वृत्तीने घर केलं आहे.

विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at August 14, 2017 02:34 AM

August 13, 2017

साधं सुधं!!

एकचल रेषीय समीकरणे

आज आपण एकचल रेषीय समीकरणे अर्थात Linear Equations in One variable ह्या प्रकाराची प्रात्यक्षिक / व्यावहारिक उदाहरणं पाहुयात. 

एकचल रेषीय समीकरणांची व्याख्या 
जी समीकरणे ax+b = 0  ह्या स्वरुपात मांडता येतात त्यांना एकचल रेषीय समीकरणे असे म्हणता येईल.  ह्यात a आणि b हे constant आणि x हा चल अर्थात variable आहे. 

एकचल रेषीय समीकरणांच्या व्यावहारिक उदाहरणांचं खालील मुख्य प्रकारात वर्गीकरण करता येईल. अजुनही काही प्रकार असतील पण हे वरवर अभ्यास केला असता आढळलेले मुख्य प्रकार  . 

आधी सर्व प्रश्नांकडे एकत्रित स्वरुपात पाहुयात !

१) एका नैसर्गिक संख्येचा ४/५ भाग हा त्या संख्येच्या ३/४ भागापेक्षा ३ ने मोठा आहे. तर ती संख्या कोणती?

२) एका दोन आकडी संख्येच्या दोन्ही आकड्यांची बेरीज ९ आहे. त्या आकड्यांच्या स्थानांची अदलाबदल केली असता मिळणारी नवीन संख्या मुळ संख्येपेक्षा ४५ ने मोठी आहे? तर नवीन संख्या कोणती?

३) अजय आणि विजय ह्यांच्या वयाचे गुणोत्तर सध्या ७:५ असे आहे. १० वर्षांनंतर हेच गुणोत्तर ९:७ इतके होईल तर त्यांची सध्याची वये किती?

४) आनंदकडे २००० रुपये १० आणि ५ रुपयांच्या नाण्यांच्या स्वरुपात आहेत. १० रुपयांच्या नाण्यांची संख्या ५ रुपयाच्या नाण्यांपेक्षा ५० ने जास्त असल्यास आनंदकडे ५ रुपयाची किती नाणी आहेत? 

५) एका स्पर्धात्मक परीक्षेत एकूण २०० प्रश्न आहेत. परीक्षार्थीला प्रत्येक अचुक उत्तरास ४ गुण मिळतात आणि प्रत्येक चुकीच्या / न दिलेल्या उत्तरामागे त्याचा एक गुण वजा होतो.  नंदनला एकंदरीत ५५० गुण मिळाले. तर त्यानं अचुक उत्तर दिलेल्या प्रश्नांची संख्या किती? 

आता त्यांची उत्तरे.  

१) एका नैसर्गिक संख्येचा ४/५ भाग हा त्या संख्येच्या ३/४ भागापेक्षा ३ ने मोठा आहे. तर ती संख्या कोणती?

ती नैसर्गिक संख्या x मानुयात. 
4x/5 - 3x/4 = 3

भाजकांचा लसावि २० आहे. म्हणून दोन्ही अपूर्णांकाना भाजक २० असलेल्या स्वरूपात परिवर्तित करुयात 

4*(4x)/4*5 - 5*(3x)/5*4 = 3

16x / 20 - 15x/20 = 3

(16x-15x)/20 = 3

x / 20 = 3

x = 60

वरील उदाहरण एकंदरीत सोपं आहे. पडताळणी करायची असल्यास ६० चा ३/४ भाग ४५ आणि ४/५ भाग ४८. आणि फरक ३. 
२) एका दोन आकडी संख्येच्या दोन्ही आकड्यांची बेरीज ९ आहे. त्या आकड्यांच्या स्थानांची अदलाबदल केली असता मिळणारी नवीन संख्या मुळ संख्येपेक्षा ४५ ने मोठी आहे? तर नवीन संख्या कोणती?

ह्या उदाहरणात महत्त्वाचं तत्त्व 
संख्या = एकक स्थानचा आकडा + १० * दशम स्थानचा आकडा  

मुळ संख्येत x एकक स्थानी मानुयात. 
म्हणुन दशम स्थानाचा अंक 9-x
संख्या = x + 10 * (9-x) = x + 90 - 10 x = 90 - 9x

आकड्यांची अदलाबदल केल्यानंतर 
एकक स्थान = 9 -x
दशम स्थान = x
नवीन संख्या =  10x + 9 - x = 9x + 9

नवीन संख्या - मूळ संख्या = 45
9x + 9 - (90-9x) = 45
18 x  - 81 = 45
18 x = 126
x = 7 

म्हणुन नवीन संख्या ७२.

इथं आपल्या ध्यानात येईल की १८ - ८१, २७-७२, ३६-६३, ४५-५४ अशा आकड्यांची बेरीज ९ असलेल्या संख्यांच्या जोड्या आहेत. आणि त्यातील फरक अनुक्रमे ६३, ४५, २७ आणि ९ इतका आहे.  

३) अजय आणि विजय ह्यांच्या वयाचे गुणोत्तर सध्या ७:५ असे आहे. १० वर्षांनंतर हेच गुणोत्तर ९:७ इतके होईल तर त्यांची सध्याची वये किती?

इथं तक्ता आखा 




सध्या 
१० वर्षांनंतर
अजयचे वय 
7x
7x + 10
विजयचे वय
5x
5x + 10
गुणोत्तर 
7:5
9:7

ह्या उदाहरणात महत्त्वाचं तत्त्व 
१० वर्षांनंतर मिळणाऱ्या गुणोत्तराच्या दोन पदांना वापरुन समीकरण बनवा 

(7x+10) / (5x+10) = 9/7

(7x+10)* 7 = 9 *(5x+10)

49x+ 70 = 45x + 90
4x = 20
x = 5



सध्या 
१० वर्षांनंतर
अजयचे वय 
35
45
विजयचे वय
25
35
गुणोत्तर 
7:5
9:7



४) आनंदकडे २००० रुपये १० आणि ५ रुपयांच्या नाण्यांच्या स्वरुपात आहेत. १० रुपयांच्या नाण्यांची संख्या ५ रुपयाच्या नाण्यांपेक्षा ५० ने जास्त असल्यास आनंदकडे ५ रुपयाची किती नाणी आहेत? 

इथं नाण्यांची संख्या आणि किंमत ह्यांचा तक्ता आखणे महत्वाचं ठरतं. 




नाण्यांची संख्या
नाण्यांची किमंत 
१० रुपये 
X + 50
10 x + 500
रुपये 
x
5 x
2000

इथं  नाण्यांच्या किमतीची जी दोन पदे मिळतात ती वापरुन समीकरण बनवावे 

10x + 500 + 5x = 2000
15 x = 1500
x = 100

म्हणुन ५ रुपयांची १०० नाणी (५०० रुपये) आणि १० रुपयांची १५० नाणी (१५०० रुपये). 

५) एका स्पर्धात्मक परीक्षेत एकूण २०० प्रश्न आहेत. परीक्षार्थीला प्रत्येक अचुक उत्तरास ४ गुण मिळतात आणि प्रत्येक चुकीच्या / न दिलेल्या उत्तरामागे त्याचा एक गुण वजा होतो.  नंदनला एकंदरीत ५५० गुण मिळाले. तर त्यानं अचुक उत्तर दिलेल्या प्रश्नांची संख्या किती? 

इथं खालील तक्ता आखा 


संख्या 
गुण 
बरोबर उत्तरं 
X
4x
चूक / दिलेली उत्तरं 
200 –x
-1*(200-x)
550


एकुण गुणांची जी दोन पदे मिळतात त्यांच्या मदतीनं एक समीकरण बनवा 

4x - 200 + x = 550

5x = 750

x = 150

अचूक उत्तरं = १५० (गुण  ६००)
चूक / न दिलेली उत्तरं  = २०० - x = ५० (वजा झालेले गुण ५० )
अंतिम गुण  = ६०० - ५० = ५५० 

सारांश  - प्रत्येक प्रकारात एक महत्त्वाचं तत्त्व आहे. ते ओळखुन एकदा का तुम्हांला समीकरण मांडता आलं की उत्तराकडं तुमची आगेकुच सुरु झाली म्हणुन समजा . 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at August 13, 2017 06:24 AM

August 12, 2017

Truth Only

मराठा मोर्चाला पाकिस्तानातून कसा मिळाला पाठिंबा ?

8 ऑगस्टला रात्री 12 बारा वाजण्याच्या सुमारास पाकिस्तानातल्या मराठा ट्राईबने त्यांच्या फेसबुक पेजवर मराठा क्रांती मोर्चाला पाठिंबा देत असल्याची पोस्ट टाकली. मागील सहा महिन्यांपासून तिथल्या अनेक मराठ्यांच्या मी संपर्कात होतो. फेसबुक, मेसेन्जर आणि व्हॉट्सऍपच्या माध्यमातून मी त्यांच्या संपर्कात होतो. zubair bugti आणि a badshah maratha हे दोघे मराठा ट्राईबचे क्रियाशील कार्यकर्ते संपर्कात होते. त्यातल्या zubair bugtiला मी पाठिंबा देण्यासाठी विनंती केली होती. त्याने विनंतीला मान देत त्यांच्या maratha tribeच्या पेजवर 8 ऑगस्टला पाठिंबा दिल्याची पोस्ट टाकली. पोस्ट टाकल्यावर त्याने मला मेसेज टाकला. लगेच रात्री साडेबाराच्या सुमारास मी आमच्या टीव्ही9च्या ग्रुपवर ही बातमी ब्रेक केली. सकाळी आठच्या बुलेटिनमध्ये ही बातमी घेण्यात आली. त्यानंतर निखिल देशपांडेनं ही हेडलाईन केली. प्रत्येक बुलेटिनमध्ये ही हेडलाईन सुरू होती. दुपारी 4 वाजता आणि रात्री 10 वाजताच्या 24 बातम्या 24 रिपोर्टर या बुलेटिनमध्ये ही बातमी घेण्यात आली. सकाळी साडेआठ वाजता प्रत्येक मराठी चॅनेलमधील मित्र आणि पेपरमधील मित्र यांना व्हॉट्सऍपवर ही बातमी कळवली. प्रत्येकाला कॉल करताना आधी सांगायचो, संतोष गोरे बोलतोय टीव्ही 9 मधून. आम्ही पाकिस्तानातली पाठिंब्याची बातमी घेतली आहे. तुम्हीही घ्या. या बातमीचा कर्ताधर्ता मीच आहे, हे ही आवर्जन सांगायचो. (अर्थात माझं नाव कोणीच छापलं नाही. हा भाग वेगळा. इतरांचं काय बोलायचं, जिथं काम करतो तिथंही वेगळी परिस्थिती नव्हती.) एक-दोन अपवाद वगळता सर्वांनीच ही बातमी त्यांच्या ऑनलाईनला घेतली. तसंच वृत्तपत्रामध्येही छापून आली. हिंदी वृत्तपत्र आणि इंग्रजी वृत्तपत्रांनीही ही बातमी त्यांच्याकडे घेतली. माझ्या सहा महिन्यांच्या मेहनतीचं सार्थक झालं.
पत्रकार मित्रांना मोबाईलवर कॉल करून बातमी सांगताना एक गंमत झाली. बातमी सांगत असताना माझ्या बोलण्यात पाकिस्तानातल्या नागरिकांशी मैत्री, पाकिस्तानचा बराच उल्लेख होत होता. हे ऐकून माझी पत्नी घाबरली. ती म्हणाली, हे काय करताय ? पोलीस येऊन पकडून नेतील. मग  सर्व परिस्थिती समजावून सांगितल्यावर तीची भीती दूर झाली.
छापून आलेल्या बातम्यांच्या इमेज, टीव्ही 9वरून टेलिकास्ट झालेल्या बातमीचा व्हिडीओ व्हॉट्सऍपवरून पाकिस्तानातल्या मित्रांना पाठवला. त्यांनी दिलेला पाठिंबा, इतकी मोठी बातमी झाली याचं त्यांनाही आश्चर्य वाटलं.
पानिपतच्या युद्धानंतर सुमारे वीस हजार मराठ्यांना अफगानीस्तानात नेलं जात होतं. हे वाचनात आलं होतं. त्यानंतर सहज फेसबुकवर शोध घेतल्यावर बलुचिस्तानातल्या डेरा बुग्टी, क्वेट्टा या शहरांमध्ये मराठे असल्याचं लक्षात आलं. त्यांच्याशी मैत्री केली.  एक मुद्दा अर्धवट राहिला. मराठ्यांना अफगानीस्तानात नेणं शक्य होत नसल्यानं त्यांना बलुचिस्तानात गुलाम म्हणून विकण्यात आलं. अर्थात तिथल्या मुस्लीम राजवटीत धर्मनिरपेक्ष चोचले नसल्यानं या मराठ्यांचं धर्मांतर करून त्यांना मुस्लीम करण्यात आलं. मारूनकुटून मुसलमान ही म्हण तर आपल्या माहित आहेच. त्याप्रमाणे जीव वाचवण्यासाठी त्या मराठ्यांसमोर पर्याय नव्हता. मुस्लीम झाले तरी त्यांनी त्यांच्या नावात मराठा नाव लावलं. मराठ्यांशी नाळ तुटली नाही, हे दाखवण्याचा हा केविलवाणाच प्रयत्न म्हणावा लागेल. कारण त्यांच्या मराठा ट्राईबच्या सगळ्या पोस्ट पाहिल्यावर त्यात भारतविरोधी, रॉविरोधी पोस्ट आहेत. अर्थात पाकिस्तानात राहून ते भारताचा जयजयकार करणंही शक्य नाही. तसं झालं तर सरकारी खर्चाने त्यांची कबर खोदली जाईल.
पाकिस्तानी मराठा मुस्लीमाने एकदा माझी चांगलीच गोची केली होती. मला मेसेन्जरवर ऊर्दूतून मजकूर पाठवला होता. मी त्याला विचारलं हे काय आहे ? त्यावर तो म्हणाला, आज पाक दिन है, इस्लाम कबूल करो. मग मी त्याला मैत्री धर्माचा दाखला दिला. बरं झालं एवढ्यावर त्याचं समाधान झालं. त्याने जर जास्त वटवट केली असती तर, भारी उत्तर तयार ठेवलं होतं. मुझे जिहादी आतंकी बनने का शौक नहीं, असं उत्तर देणार होतो. पण ती वेळ आली नाही, आणि मैत्रीही कायम राहिली.
पाकिस्तानातले हे मुस्लीम फक्त मराठा आहेत, म्हणून त्यांच्याशी आत्मीयता आहे. त्यांच्याशी फेसबुकवरून मैत्री केली. पण तोच न्याय इथंही लागू होतो. भारतात जे मुस्लीम आहेत, ते काही पाकिस्तान, सौदी अरेबिया, इराक, इराणमधले नाहीत. ते ही इथलेचं आहेत. मारूनकुटून किंवा जातीयवादाला कंटाळून ते मुस्लीम झाले असतील. पाकिस्तानातल्या मराठा मुस्लीमांशी मैत्री करतानाच आता आपल्या देशातल्या मुस्लीमांशीही मैत्री घट्ट करायची आहे. ती मैत्री करताना ते पूर्वाश्रमीचे हिंदू आहेत म्हणून नाही तर भारतीय आहेत, या नात्यानं ही मैत्री करायची आहे.
मनात बातमीचा हेतू ठेवून पाकिस्तानातल्या मराठा मुस्लीमांशी केलेली मैत्री या निमित्तानं बरंच काही शिकवून गेली.

by santosh gore (noreply@blogger.com) at August 12, 2017 10:34 AM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

श्रावणात : अंत आणि आरंभ


जीर्ण-शीर्ण कातडी सर्प हा टाकतोच. त्यात शेषाने पृथ्वीला उचलून धरले आहे. जीर्ण कातडी टाकण्यासाठी पृथ्वीला समुद्रात बुडवावे लागेलच. माणसाच्या पाशवी कृत्यांमुळे पृथ्वीचा देह हि जीर्ण-शीर्ण झाला आहे. प्रलय पृथ्वीला पुन्हा नवीन चैतन्य मिळवून देणारा आहे... 



जीर्ण-शीर्ण  कातडी 
शेषाने टाकली. 

प्रलय अमृतात  
धरती न्हाली.

हिरव्या शालूत 
नववधू लाजली. 

प्रीतीचे गाणे 
नभी गुंजले'

  अंकुर चैतन्याचे 
पुन्हा प्रगटले. 

by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at August 12, 2017 06:37 AM

नरेंद्र गोळे

असा धरी छंद

असा धरी छंद २४ काव्यप्रकारांसह, छंदशास्त्राची तोंडओळख लेखकः नरेंद्र गोळे २०१७०८०९ युनान, मिस्र, रोमा सब मिट गये जहाँ से । कुछ बात हैं की हस्ती मिटती नहीं हमारी ॥ - डॉ. महंमद अल्लामा इक्बाल, १९०५ चीनी, इजिप्ती, रोमन, कुणीही टिकू न शकले । आहो विशेष म्हणुनी, आम्ही टिकून आहो ॥ - मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१७०८०९ सर्व पुरातन संस्कृतींत आपली हिंदवी संस्कृती टिकून राहिली आहे. चीनी, इजिप्ती आणि

by नरेंद्र गोळे (noreply@blogger.com) at August 12, 2017 04:39 AM

माझं इंद्रधनुष्य

पुस्तक परिचय : सीझन्स ऑफ ट्रबल (श्रीलंकन यादवीच्या उपोद्घाताच्या यातना)

जुन्या-नव्या पुस्तकांची ओळख करून देणारे लेख माझ्या खास आवडीचे. अशा लेखांमधून समजलेली काही पुस्तकं अगदी लक्षात राहतात. (पुढे ती आवर्जून मिळवून वाचली जातातच असंही नाही, तरीही.) काही दिवसांपूर्वी ‘अनुभव’च्या अंकात अशाच एका पुस्तकाबद्दल समजलं : The Seasons of Trouble. Life amid the ruins of Sri Lanka’s Civil War. तो लेख वाचला आणि प्रथमच असं झालं की पुस्तक मी लगेच विकत घेतलं. त्याला कारण ठरला पुस्तकाचा विषय!



शाळेत असताना लंकन यादवीच्या बातम्या सतत कानावर पडायच्या. दिल्ली दूरदर्शनच्या हिंदी बातम्या देणारी एक बाई LTTE चा उच्चार करताना त्यातला L लांबवायची... एऽऽऽल्लटीटीई! आम्ही तिची नक्कलही करायचो. ही यासंदर्भातली सर्वात जुनी आठवण... LTTE, IPKF यांचे फुलफॉर्म्स माहित झाले होते. प्रभाकरन, कोवळे टायगर्स तरूण-तरूणी, त्यांना मिलिटरी ट्रेनिंग असतं म्हणे, सायनाईडच्या कॅप्सूल्स, वगैरे सामान्यज्ञान वाढीस लागलं होतं. जाफना, नॉर्थ-साऊथ बट्टिकलोवा इत्यादी नावं अगदी ओळखीची वाटायची. श्रीलंकेत तामिळ-सिंहलींमधला काहीतरी गोंधळ चालू आहे, हे त्या सगळ्याचं सार. तेव्हा बातम्यांमधून त्याची राजकीय अंगाने चर्चा अधिक असायची. तरी आपल्या देशाच्या शेजारीच असं काहीतरी चालू आहे, त्यावरून आपल्या देशातही वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत, हे मनात रजिस्टर झालंच.
काही काळाने या बातम्या फॉलो करण्याचं कमी कमी होत गेलं. कदाचित राजीव गांधींच्या हत्येनंतर, त्यातल्या गुन्हेगारांना अटक आणि शिक्षा झाल्यानंतर आपल्याकडच्या बातम्यांमधलं त्याचं कव्हरेज कमी झालं असावं. त्यामागची कारणं जी असायची ती असोत, पण या सार्‍या पार्श्वभूमीवर, अनुभवमधला तो लेख वाचून माझ्या लक्षात आलं, की लंकन यादवी संपल्यानंतर त्यात भरडल्या गेलेल्या नागरिकांचं पुढे काय झालं, याबद्दल आपल्याला फारसं काहीच माहिती नाहीये. त्याबद्दल जाणून घेण्याचा आपण कधीच प्रयत्न केलेला नाहीये हे मला स्वतःलाच जरासं टोचलं. मग मी पहिलं काय केलं, तर ते पुस्तक ऑनलाईन ऑर्डर केलं. इतर २-३ पुस्तकं वाचत होते. ती बाजूला ठेवून हे वाचून काढलं. आणि वाचून पूर्ण झाल्यावर त्याची लेखिका रोहिणी मोहन हिला आधी मनोमन त्रिवार दंडवत घातला!
२५०-३०० पानी हे पुस्तक... नुसतं चाळलं तर वाटावं यादवीच्या पार्श्वभूमीवरची कादंबरी आहे. पण तसं नाही. रोहिणी मोहनने पाच वर्षांचा रिसर्च, मुलाखती आणि मेहनतीतून तीन पात्रांची ही सत्यकथा जबरदस्त गुंगवून टाकणार्‍या पद्धतीने लिहिली आहे.
म्युगिल (Mugil), सर्वा (Sarva) आणि इंद्रा (Indra) ही ती तीन पात्रं. सर्वा म्हणजे कोलंबोत राहणारा २६-२७ वर्षांचा तामिळ तरूण. इंद्रा ही त्याची आई. तर म्युगिल ही प्रभाकरनच्या फौजेतली एकेकाळची तडफदार टायगर. म्युगिलचा बाकी दोघांशी काहीही संबंध नाही. त्यांच्यातला समान धागा एकच - यादवी.
सर्वाला श्रीलंकन (सिंहली) जवानांकडून एक दिवस कोलंबोतल्या रस्त्यावरून अक्षरशः ‘उचललं’ जातं, त्याचा टायगर्सशी संबंध असल्याच्या संशयावरून. तिथून पुढची दोन वर्षं पोलीस कोठडीत, तुरुंगात तो अनन्वित छळाला सामोरा जातो. बाहेर इंद्राची त्याच्या सुटकेसाठी ससेहोलपट सुरू राहते. या कथानकात सर्वाचे बाकीचे कुटुंबीयही पात्रं म्हणून येतात. पण आई-मुलाचं नातं, त्याचे व्यक्तीसापेक्ष पदर, जुन्या पिढीच्या मानगुटीवरचीही तामिळ-सिंहली भेदाची भुतं, ऐंशीच्या दशकातलं अर्बन श्रीलंकेतलं सामाजिक वातावरण हे सारं अतिशय स्वच्छपणे आणि तितक्याच साधेपणाने आपल्या पुढे येतं.
दुसरीकडे म्युगिलच्या कथेचा ट्रॅक याला समांतर जातो. म्युगिल अगदी कोवळ्या वयात स्वेच्छेने आणि भारावून जाऊन एलटीटीईत सामिल झालेली; तिथे बर्‍यापैकी कर्तृत्व गाजवलेली; धडाकेबाज आणि खमकी मुलगी; तिचा भाऊ, नवरा हे दोघंही एलटीटीईत आहेतच; तिला दोन लहान मुलं आहेत; घरच्यांचा तिला, एलटीटीईला पाठिंबा आहे. तिच्याबद्दलची इतपत माहिती अगदी थोडक्यात प्रस्तावनेतूनही समोर येतेच. मात्र पुस्तकात म्युगिल अवतरते त्या क्षणापासूनच आपल्याला जाणवायला लागतं, की ती या सगळ्याचा पुनर्विचार करण्याच्या निर्णयाप्रत आली असावी. आपण करतोय हे योग्य आहे का, ही संघर्ष आपल्याला (म्हणजे एकूण टायगर्सना) पुढे कुठे घेऊन जाणार आहे, यावर तिचं चिंतन सुरू झालेलं असतं. आता मुलांना, कुटुंबियांना अधिक वेळ द्यायला हवा हे तिनं ठरवायला सुरूवात केलेली असते. तिचं आणि तिच्या कुटुंबियांचं - त्यात तिचे आई-वडील, बहीण हे देखील आले - नातंही लेखिकेने इतक्या बारकाईने रंगवलं आहे, की तेव्हा गाजावाजा (गाजावाजा पॉझिटिव्ह, निगेटिव्ह, दोन्ही प्रकारचा) झालेले टायगर तरूण-तरूणी व्यक्ती म्हणून कसे होते, टायगर होण्यापूर्वीची त्यांची जडणघडण, नंतरची विचारसरणी, तेव्हाची कौटुंबिक व्यवस्था कशी होती हे अनेक सूक्ष्म पदरांतून आपल्या समोर उलगडतं. पुन्हा म्युगिलचं कुटुंब श्रीलंकेच्या उत्तर भागात राहणारं. तर सर्वा-इंद्रा कोलंबोतले, म्हणजे देशाच्या दक्षिणेकडचे. हे भौगोलिक भेद बातम्यांमधून वगैरे आपल्याला सहजी उमगत नाहीत. बाहेरच्या लोकांना ते पूर्णतया उमगावे अशी अपेक्षाही नसावी कदाचित. रोहिणी मोहनचं पत्रकार-लेखिका असणं इथे अतिशय परिणामकारकरीत्या प्रत्ययास येतं.
पुस्तकात पत्रकार रोहिणी मोहन लेखिका रोहिणी मोहनच्या वरचढ ठरत नाही हा एक महत्त्वाचा मुद्दा. कारण पुस्तकाची प्रस्तावना वाचल्यावर मला तस्लिमा नसरीनच्या ‘लज्जा’ने जराशा वाकुल्या दाखवल्याच होत्या. माझ्या मते, सामाजिक संघर्षाचं वास्तव कादंबरीसदृश पुस्तकातून मांडताना काय करू नये याचं ‘लज्जा’ हे उत्तम उदाहरण होतं. तर ‘सीझन्स ऑफ ट्रबल’ हे पुस्तक म्हणजे ते कसं करावं याचा उत्तम नमुना म्हणायला हवा. (हे तिनं नेमकं कसं जमवलं, पुस्तकामागचा तिचा दृष्टीकोन नक्की कसा होता हे जाणून घ्यायचं असेल तर तिची ‘द हिंदू’ वेबसाईटवरची ही मुलाखत वाचायलाच हवी.)
श्रीलंकेच्या उत्तरेतले तीस लाख तामिळ विस्थापित आपलं किडूकमिडूक घेऊन, सैन्याच्या बाँबवर्षावातून बचाव करत, या गावातून त्या गावात जात होते; एकीकडे टायगर्सची पीछेहाट सुरू झालेली होती; विस्थापितांसाठी सैन्याने काही भाग सुरक्षित म्हणून घोषित केला होता. तिथे त्यांच्यासाठी छावण्यांची सोय केली होती. या छावण्यांचं पुस्तकातलं वर्णन अंगावर येतं! लेखिका या छावण्यांमध्ये जाऊन अनेक लोकांना भेटली. त्यांच्याशी बोलली. काहींना ती बोलतं करू शकली; काहींना नाही. म्युगिलचं कुटुंब या छावण्यांमध्ये अनेक महिने राहतं. पुढे त्यांची सुटका होते. सुटकेपश्चात पुनर्वसनाच्या नावाखाली त्यांची रवानगी थेट श्रीलंकेच्या उत्तरेकडच्या टोकावरच्या एका गावात केली जाते. प्रभाकरनच्या मृत्यूपश्चात कट्टर टायगर तरूण-तरूणींचं काय झालं ते म्युगिलच्या या प्रवासातून पुढे येतं. तो सर्व भागही खूप ‘हॉन्टिंग’ आहे. यादवी युद्ध संपुष्टात आलं म्हणून श्रीलंकन सरकार सगळीकडे आपली पाठ थोपटून घेत असताना त्या युद्धात सर्वस्व गमावलेल्या, कसंतरी करून पुन्हा तग धरू पाहणार्‍या सर्वसामान्य जनतेला कोणत्या दिव्याला तोंड द्यावं लागलं ते वाचताना सुन्न व्हायला होतं.
दुसरीकडे कोलंबोत लेखिकेला एका मध्यमवयीन स्त्रीकडून समजलेल्या तिच्या व्यथेतून पुस्तकातली इंद्रा साकारली गेली. जंग जंग पछाडून, मानवाधिकार संघटनांच्या मदतीने इंद्रा सर्वाला श्रीलंका सोडून ब्रिटनमध्ये आश्रय मिळवण्यात यशस्वी होते. लेखिकेला हा सर्वा इंग्लंडमध्ये प्रत्यक्ष भेटला. तो स्वतःच्या खर्‍या नावाने पुस्तकात येतो. पुस्तकातली त्याची कथा तुलनात्मक सुखांत ठरते, तर म्युगिलची अनिश्चित. त्या अनिश्चिततेदरम्यानच कधीतरी लेखिकेची आणि तिची गाठ पडली होती. त्यांचा पहिला वार्तालाप केवळ पाच मिनिटांचा, त्रोटक होता. पण पुढच्या काही भेटींमधून ती कहाणी लेखिकेनं जाणून घेतली. ती एकट्या म्युगिलची कहाणी नव्हतीच; अगणित तरूण टायगर्सची आणि त्यांच्या कुटुंबियांची होती.
या सार्‍या विवेचनात कोण चूक, कोण बरोबर, तामिळ बिच्चारे, सिंहली जुलुमी, श्रीलंकेचं हे चुकलं, भारताने ते करायला हवं होतं, अशा प्रकारचे कोणतेही दावे केले गेलेले नाहीत. जे घडलं, कहाण्यांमधून समजलं ते मांडलेलं आहे. मुलाखतीत रोहिणी मोहनने सांगितलं आहे, की श्रीलंकेच्या यादवीतल्या काही कहाण्या सांगणं इतकंच माझं मूळ ध्येय होतं. तिच्या ध्येयापासून ती एकदाही ढळली नाही; त्या नेमकेपणामुळेच हे पुस्तक प्रातिनिधिक बनलं आहे; त्याला एका खणखणीत दस्तऐवजाइतकं महत्त्व आहे.
मी आजवर भारतीय पत्रकारांचं/लेखकांचं इंग्रजी लेखन खूप काही वाचलेलं नाही. कधी आवर्जून पुस्तकांच्या दुकानांमध्ये, प्रदर्शनांमध्ये या प्रकारची पुस्तकं शोधली आहेत असंही झालेलं नाही. पण हे पुस्तक वाचून मला जाणवलं की आपल्याला जिव्हाळ्याच्या वाटणार्‍या विषयांवरच्या अशा पुस्तकांचाही शोध घ्यायला हवा.

by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at August 12, 2017 03:20 AM

August 11, 2017

झाले मोकळे आकाश

मलाही केंव्हा कळले नाही :)

गेले आठ – दहा दिवस एक चिमुकला सूर्यपक्षी बागेत झोपायला येतोय. खोट्या ब्रह्मकमळाच्या दोन पानांचं अंथरूण – पांघरूण त्याला आवडलंय. संध्याकाळी दिवेलागणीच्या वेळी तो आपल्या झोपायच्या खोलीत येऊन पोहोचतो. थोडा वेळ शांत निश्चल बसून राहतो, आणि मग चोच पंखात दडवून गाढ झोपून जातो, ते डायरेक्ट सकाळी उजाडायला लागेपर्यंत. वर मस्त दुसर्‍या पानाचं पांघरूण आहे पावसापासून बचावासाठी. एका विशिष्ट कोनातूनच, त्याच्यासमोर अक्षरशः एक फुटावर आपलं नाक येईपर्यंत दिसत नाही इतका बेमालूम लपतो इथे तो.

पण तरीही. रोज त्याला बघून पडणारे प्रश्न वाढत चाललेत. :)

कायम मान इतकी वाकडी करून झोपल्यावर मान अवघडत नाही का याची? (मला तर उशी असल्याने / नसल्याने / बदलल्याने सुद्धा त्रास होतो मानेला! )

ब्रह्मकमळाच्या पानाची उभी कड पायात धरून तो झोपतो – तलवारीच्या पात्यावर झोपावं तसं. रात्री झोपेत पायाची पकड कधी सैल होत नाही? वार्‍याने पान हलल्यामुळे झोक जात नाही? असं सारा वेळ पायात पान घट्ट पकडून ठेवल्यावर पाय भरून येत नाहीत?




रात्री कधीच तहान लागलीय / शू आलीय / उकडतंय / थंडी वाजतेय / भूक लागलीय / पोट जास्त भरलंय / उगाचच स्वप्न पडलं म्हणून जाग येत नाही?

एवढ्या अवघड जागी बसून विश्रांती कशी मिळू शकते जिवाला!!! बागेत दुसर्‍या  कुंड्या आहेत, पानांनी पूर्ण झाकलेने निवांत कोपरेही आहेत एक – दोन. या सगळ्या सुखाच्या जागा सोडून हे “असिधाराव्रत” का बरं घेतलं असेल या सूर्यपक्ष्याने असा प्रश्न सद्ध्या त्याला बघून पडातोय, आणि त्यामुळे कुसुमाग्रजांचं तृणाचं पातं आठवतंय.

रोज रात्री त्याला गुड नाईट म्हणून मग झोपायला जाते सध्या माऊ. :)

by Gouri (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 04:07 PM

ताजी ताजी सकाळ

   ताज्या ताज्या सकाळी, फिरायला गेल्यावर आज अशी नागमोडी वाट भेटली.


    मग गवतातली गंमत. आधी इथे गवताला भाले फुटतात.:)


    मग त्या भाल्यांची अशी नाजुक सुबक तोरणं होतात. दोन दिवस दिमाखात मिरवतात, मग त्यातली ती पांढरी पदकं जांभळी होतात, कधीतरी अलगद जमिनीवर उतरतात. मी मुद्दलात ते भालेच इतकी वर्षं बघितलेले नव्हते, मग पुढची ही गंमत कळणार कशी?





    वाटेवरून जातांना एक पाऊलसुद्धा वाकडं न टाकता जरा डोळे उघडे ठेवल्यावर ताजे ताजे पंख सुकवत बसलेली फुलपाखरं भेटली –


याने तर फसवलंच ... त्याचा खोटा डोळा आणि खोट्या मिश्याच आधी खर्‍या वाटल्या होत्या मला!


मोर दिसला नाही पण एक पीस ठेवून गेला होता आमच्यासाठी :)


 ***
    तशा मला वेगवेगळ्या गोष्टी करायला, अनुभवायला आवडतात. पण मला बरं वाटण्यासाठी रोज मी नव्या देशात, नव्या शहरातच (खरं तर नव्या डोंगरावरच) डोळे उघडयला हवेत असं नाही. फक्त डोळे उघडल्यावर नवा थरार अनुभवायला मिळाला पाहिजे एवढं खरं. याला आत्मसंतुष्टता म्हणायचं का?का हे अंथरूण पाहून पाय पसरण्याचं गोड नाव आहे ? महत्त्वाकांक्षेचा आभाव आहे का हा? (खरं म्हणजे आहेच. पण त्याला इलाज नाही. माझं असच्चे!) रोजच्याच आयुष्यात नव्याने गोष्टी दिसणं, नवे अनुभव येणं – being able to see things in new light is the high I yearn for. म्हणजे तुम्ही जगभर हिंडलात, पण मिळाणारे अनुभव टिपून घेऊच शकला नाहीत, तर त्या फिरण्याला काय अर्थ? तर जगभर भटकायचं कधी जमेल ते बघू (पैशे???), पण सध्या दिसतंय ते बघण्याचा सराव करायला काय हरकत आहे म्हणते मी.

    या “बघण्याच्या सरावाची” गुरू म्हणजे हायडी. हायडी मला फार आवडते, कारण तिची नजर मेलेली नाही. रोज सूर्य उगवतांना – मावळतांना बघूनसुद्धा तिला त्याचं अजीर्ण झालेलं नाही. म्हणून रोज ती “त्यात काय बघायचंय?” म्हणत नाही, ती

    “The wonder of the moment
    To be alive, to feel the sun that follows every rain”

    अनुभवू शकते. आपल्या भवतालच्या गोष्टी आपण इतक्या गृहित धरत असतो, की त्यांचं असणं - सुंदर असणं - दुर्मीळ असणं - त्यातलं नाट्य वगैरे गोष्टी आपल्याला जाणवतही नाहीत. बघायला कसं शिकायचं?






Add to Anti-Banner

by Gouri (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 03:57 PM

अडाणी

आजोबा नातवाबरोबर बससाठी थांबलेले होते. नातवाची मैत्रीण अजून आली नव्हती. नातवाने विचारलं, “आजोबा, ती केंव्हा येणार?” बसची वेळ होत आलेली. मैत्रीण यायलाच हवी खरं तर. येईलच आता. मला वाटलं आजोबा हेच सांगणार नातवाला. आजोबांनी काय सांगावं? “बघ, बघ, लिफ्टचा आवाज येतोय. लिफ्टमध्येच आहे ती, येईलच आता!”

नातू लहान आहे आजोबांपेक्षा. त्याचे कान आजोबांपेक्षा नक्कीच तिखट असणार. लिफ्टचा आवाज येत नाहीये हे त्याला नक्की समजणार. आजोबा आपल्याशी विनाकारण खोटं बोलले हे समजल्यावर सहज, विनाकारण थापा कशा मारायच्या हे सहज शिकून जाईल नातू. आजोबांनाही गुरुदक्षिणा म्हणून एखादी लोणकढी ऐकायला मिळेल लवकरच.

अजून एक छोटी मैत्रीण. तिला सांभाळणार्‍या ताईकडे सोपवून आई नोकरीला जाते. ताई तिला थोड्या वेळाने शाळेत सोडते. गेले काही दिवस छोटीला शाळेत जायला नको वाटतंय. ती घरातून निघायलाच तयार होत नाही शाळेत जायचं म्हटल्यावर. ताईने काय करावं? ताई तिला म्हणते, “चल आपण बागेत खेळायला जाऊ!” मग छोटी आनंदाने निघते घरून. पण घराबाहेर पडल्यावर तिला बागेत नाही, शाळेत जायला लागतंय रोज. शाळेत जायच्या आधीच ताईने लोकांच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवायचा नसतो हे चांगलं शिकवलंय तिला.

शाळेत लेकाला सोडायला आलेली आई. नेहेमीचाच सीन – लेकाला शाळेत जायचं नाहीये. आई त्याला सांगतेय – शाळेत गेलं नाही तर वॉचमन दादा अंधार्‍या खोलीत कोंडून ठेवतात! घाबरून मुलगा शाळेत जातो. शाळेत जाणं हा अंधार्‍या खोलीला पर्याय बनतोय त्याच्यासाठी. पण आई खूश आहे – मुलाला कुरकुर न करता शाळेत पाठवण्याचा सोप्पा मार्ग सापडलाय तिला.

दुर्दैवाने मला लहानपणी कधी आईने शाळेत जायला पर्याय नसेल तर “तुला शाळेत जावंच लागेल” म्हणूनच ठणकावून सांगितलंय, बागुलबुवा किंवा अंधार्‍या खोलीत कोंडून ठेवणार्‍या वॉचमनच्या गोष्टी सांगितल्या नाहीत. साखरेत घोळवून सांगणं, वाईट वाटेल, रडू येईल, आपण वाईट दिसू म्हणून खरं न सांगणं असल्या गोष्टी तिला यायच्याच नाहीत अजिबात. लहान मुलांचं नाजुक मन सांभाळणं शिकलीच नव्हती ती बहुतेक.  त्यामुळे अमुक गोष्ट केली नाही तर शिक्षा मिळणार असली, तर तो अगदी खरा खुरा, जाणवणारा धपाटा मिळण्याची खात्री असायची, बुवा येईल आणि तुला घेऊन जाईल अशी न दिसणारी, कल्पनेतली भीती घालताच आली नाही तिला.

आईचं चुकलंच. अजूनही मला खोटं बोलता येत नाही – पांढरं / करडं/ काळं – कुठल्याच रंगाचं - अगदी माऊशी सुद्धा! कधी शिकणार मी आता? आणि माऊला कधी शिकवणार?

by Gouri (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 03:54 PM

सोन्याची फुलं

    कधीकधी तुम्हाला कुणाची तरी मनापासून आठवण येते आणि तेंव्हाच त्यांनाही तुमची आठवण येते. टेलिपथी म्हणा. अशा वेळी तुमची भेट झाली तर त्यासारखं सुख नाही. शनिवारी असंच झालं. टेकडीवरच्या सोनसावरीची आठवण झाली अचानक. तिला भेटावंसं वाटलं, पण तिच्या घराचा नेमका पत्ताच आठवेना! पत्ता विसरण्यात मी हुशार आहेच. त्यामुळे वेळ वाया न घालवता सरळ आईला फोन केला. तिने सांगितलेल्या पत्त्यावर गेले, तर तिथे अशी सोन्याच्या फुलांची उधळण चालली होती!!!

सोनसावर किंवा पिवळी सावर. (पिवळी सावर नाव आवडत नाही मला अजिबात. ही फुलं सोन्याचीच. त्यांचा रंग खरंच सोन्यासारखा वाटतो उन्हात.) फारसं उंच नसणारं – बरेचदा झुडूप म्हणावं असंच – झाड. फांद्यांची रचनाही काही काटेसावरीसारखी (लाल शेवरी) नेटकी नाही. फुलं तशी मोजकीच – एकदम सगळं झाड भरलेलं मी तरी बघितलं नाही अजून. काटेसावरीसारखी या झाडावर किडे – माशा – पक्षी अशा सगळ्यांची झुंबड उडालेली दिसत नाही मधासाठी. पण सोनसावरीच्या एकेका फुलाने मला वेडं केलंय. फुलाचा रंग म्हणजे सोन्याचा धमक पिवळा! उतरत्या उन्हात न्हायलेली अशी फुलं बघणं म्हणजे मेजवानी. आजुबाजूची सगळी झाडं पानं टाकून बोडकी. पायथ्याचं गवतही सुकलेलं. काळी माती, सुकलेलं गवत, आणि त्यावर उठून दिसणारी ही झाडाखाली पडलेली सोन्याची फुलं! अजून थोडी झाडाच्या शेंड्यावर, कुठे एखादं शेजारच्या झुडुपाच्या काट्यात अडकलेलं. पहिलं झाड दिसलं, मग दुसरं, मग मला सगळीकडे सोनसावरीची झाडंच दिसायला लागली!






    इतक्या वर्षांपासून ही टेकडी तशी ओळखीची आहे. सोनसावरीचं एखादं झाड, त्यावर फुललेलं एखादंच फुल बघितलं होतं आतापर्यंत. पण इथेच दुसर्या बाजूला एवढी सोनसावरीची झाडं आहेत, त्या झाडांखाली असा फुलांचा सडा पडतो हे नवल बघायला परवाचा शनिवारच यावा लागला. माऊने आणि मी वेड्यासारखी फुलं वेचली. माऊने तर वाटेत भेटलेल्या कुणाकुणाला ती वाटलीही. मग घरी आईला आणून दाखवली फुलं.

    रविवारी सकाळी माझ्या नेहेमीच्या टेकडीवर गेले, तिथलीही सोनसावर फुललेली! आणि आजवर मी तिथे सोनसावरीची दोन – तीन झाडं पाहिली होती, आज मला तिथे सहा तरी झाडं भेटली. इतकी वर्षं कुठे लपून बसली होती ही झाडं काय माहित! रविवारी संध्याकाळी मग परत आई-बाबांना ही झाडं बघायला घेऊन गेले. आज परत अजून नवी झाडं सापडली!!! काही लोकांना स्वप्नात धन दिसतं, ते “मी इथे इथे आहे, मला बाहेर काढा” म्हणतं म्हणे. शनिवारी सोनसावरीने आठवण काढ्ली, आणि तिचा माग काढल्यावर टेकडीवर मला सोन्याची खाण लागली आहे.

by Gouri (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 03:41 PM

माझिया मना जरा सांग ना

डीडीच्या दुनियेत

याचसाठी होता अट्टाहास…शेवटचा दिस खोटा व्हावा

मावळते उपराष्ट्रपती मोहम्मद हमीद अन्सारी यांनी केलेल्या वक्तव्याने ज्यांना आश्चर्य वाटले, ते गेले काही दिवस शीतनिद्रेत होते आणि अचानकच काल जागे असे म्हणायला पाहिजे. तब्बल10 वर्षे भारताचे उपराष्ट्रपती असलेल्या अन्सारी […]

by देविदास देशपांडे at August 11, 2017 07:43 AM

मैत्र जीविचे..

The Beautiful Gym Life


You love your workout. The clock tickles at your regular workout time & if you are not at Gym you're feeling like cheating. You love that atmosphere, Your pre & post workout stretches, gives you boost. You don't belong whether the music is there or not you just want to follow your schedule. You love to experiment, You want to increase your weights, but you don't want to do this with the wrong form at the same time. You don't need a trainer to count your sets. It is a meditation for you. You don't even remember your worries, Office deadlines or any disputes of the personal life while lifting weights.
You don't like bumping the dumbbells on the flooring of the gym by others as Dumbbells are your best friends. You want to treat them with dignity. You are willing to guide a new comer with a proper form of Calves or dead lift. But you don't want much babbling while your workout. You just want to focus. You love to be guided on the correct form by a trainer or senior member. You want to hold your plank more than the last set. You are surrounded by sounds of pushing oneself to the next level, ''One more set to go, Yes, you can do it Champ''.
You adore Gym mates, who have owned their fitness & still going strong. You just want to be like them. And by the meantime some unknown Gym mate rushes to you and says 'Wow, you have lost so much weight, that too in small period' Or Your gym trainer asks you 'Madam, I want your after & Before photos, You have done well' You just Smile & Thank them And while gulping your favorite Whey you tell him " After some time sir, अभी तो बस शुरुवात है!"

by Snehal Bansode. (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 07:13 AM

नस्ती उठाठेव

समथिंग `स्पेस`ल

('मुंबई सकाळ'च्या श्रावण विशेष पुरावणीसाठी लिहिलेला लेख क्र. 3)
...


``आई, मी काय म्हणतो, तू यंदा नेहमीसारखी मैत्रिणीकडे जन्माष्टमीला जाणार नाहीयेस?`` वत्सलाबाईंसाठी स्वतः चहा करून आणून दिल्यावर केतन म्हणाला.

``अरे नाही रे बाबा, यंदा तीच घरी नाहीये. जन्माष्टमी बुडणार माझी.``
हे उत्तर ऐकून त्याचा चेहरा पडला.
``तुला नक्की काय हवंय? उगाच ताकाला जाऊन भांडं लपवू नये.``
`` भांडं लपवायचा प्रश्नच येत नाही. हल्ली टेट्रा पॅकमध्येच मिळतं ना ताक!`` त्यानं विनोदाचा प्रयत्न केला.
``बाळा, हेच संस्कार केले का रे मी तुझ्यावर? एवढा वाईट दर्जा आहे तुझ्या विनोदाचा?`` वत्सलाबाईंच्या या वाक्यावर त्याची बोलतीच बंद झाली.
...
रात्री सगळीकडे निजानीज झाल्यावर बेडरूममध्ये मात्र वातावरण एकदम तापलं...अर्थात, जोरदार खडाजंगीमुळे.
``तुला ना, एखाद्याला कसं पटवायचं, कळतच नाही!`` सोनाली धुसफुसत म्हणाली.
``निदान तू तरी हे बोलू नकोस. तीन वर्षांपूर्वीच तुला...``
``आगाऊपणा करू नकोस. मला पटवून खूप मोठा तीरच मारलायंस तू. मी आईला पटवण्याबद्दल बोलतेय.``
``अगं, पण ते बाबा बघून घेतील ना!`` केतनने पंच मारला खरा, पण त्यावर सोनाली फणकाऱ्यानं तोंड फिरवून झोपी गेली, तेव्हा हा पंच आपल्याला आज खूप महागात पडणार, याचा त्याला अंदाज आला.
...
रविवार, कृष्णाष्टमी आणि 15 ऑगस्ट अशा सलग तीन दिवस सुटीच्या काळात फिरायला जाण्याचा खर्च आत्ता शक्य नव्हता, पण निदान रोजच्या धबडग्यातून तरी सोनालीला जरा स्वतःसाठी `स्पेस` हवी होती. सासूबाई घरी असल्या, की अशी मोकळीक घेता येणार नव्हती. पण जन्माष्टमीची आठवण करून देण्याचा प्लॅन तर फसला होता. सासूबाई कुठे जाणार नाहीत हे कळलं आणि सोनाली जरा खट्टूच झाली. अगदी कुठे रिसॉर्टवर गेलो नाही, तरी निदान गाडीतून लांब कुठेतरी चक्कर मारून येऊ, असं त्यानं सुचवलं. सोनालीनं नाइलाजानं त्याला होकार दिला.
अखेर तो सुटीचा दिवस उजाडला. दोघं सकाळी लवकरच गाडीतून फिरायला बाहेर पडली. नेमका अर्ध्या तासातच सोनालीला कुणाचातरी फोन आला आणि तिनं वैतागून गाडी थेट घराकडे वळवायला सांगितली. घरी पोहोचल्यावर ती तातडीने दार उघडून स्वयंपाकघराकडे धावली.
``गॅस सुरू राहिलाय म्हणून आईंचा फोन आला होता. पण इथे तसं काहीच नाहीये! शी! आता पुन्हा कुठे बाहेरही पडता येणार नाही. सगळा मूड गेला!`` मागून आलेल्या केतनला सांगत सोनाली वैतागून खाली बसली. केतनने तिला शांत करण्यासाठी तिच्यासाठी कॉफी केली, तिच्या आवडीची गाणी लावली. आपण आता थेट उद्याच येऊ, असा निरोपही वत्सलाबाईंनी दिला होता. आता पुन्हा बाहेर जायला नको, घरीच एखादी फिल्म बघू, गप्पा मारू, एकमेकांसाठी वेळ देऊ, असं त्यानं ठरवलं. जेवणही त्यानं बाहेरूनच मागवलं. त्या दोघांचा वेळ खूप मजेत गेला.
पार दुसऱ्या दिवशी सकाळी वत्सलाबाई घरी आल्या, तेव्हा सोनालीनं त्यांचं उत्साहात स्वागत केलं, आस्थेनं चौकशी केली. थोड्यावेळाने मॉर्निंग वॉकला बाहेर पडलेल्या वत्सलाबाईंनी पुन्हा सोनालीला फोन केला, तेव्हा तिच्या काळजात धस्स झालं.
``काय गं, काल घरात पुरेशी स्पेस मिळालेय, की आजसुद्धा मला वेगळं काहीतरी निमित्त काढून आणखी एखाद्या मैत्रिणीच्या घरी दिवसभर वेळ घालवायला जावं लागणारेय?`` असं वत्सलाबाई म्हणाल्या तेव्हा कालचा त्यांचा फोन, गॅसचं बटण चालू राहिल्याचं निमित्त आणि त्यांच्या अचानक ठरलेल्या कार्यक्रमामागचं कारण सोनालीला कळलं आणि ती कानकोंडी झाली. मग दोघी फोनवरच मनसोक्त हसल्या. खूप `स्पेस`ल होतं ते मनमोकळं हास्य!

- अभिजित पेंढारकर.

(क्रमशः)

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 01:57 AM

हॅशटॅग सूनबाई!

(`मुंबई सकाळ`च्या श्रावण पुरवणीसाठी लिहिलेला लेख क्र. 2)

...


सोनाली आज सकाळपासून नेटवर काहीतरी शोधाशोध करत होती, पण तिला हवं ते सापडत नव्हतं. एकदोनदा केतननं तिला विचारायचा प्रयत्न केला, पण तिची प्रतिक्रिया बघून तो खचला. थोड्या वेळानं तीच शोधाशोध थांबवून त्याच्या आसपास घुटमळायला लागली, तेव्हाच तिला काहीतरी हवंय, याचा अंदाज त्याला आला.

``केतन, ऐक ना...`` थोड्याशा लाडिक स्वरात तिनं सुरुवात केली.
``हे बघ, आई घरात आहे आत्ता. तेव्हा आत्ता काही...``
``आगाऊपणा करू नकोस. मला जरा तुझा गायडन्स हवाय.``
`` हे म्हणजे काजव्यानं सूर्याला प्रकाश दाखवण्यासारखं आहे!``
``चेष्टा पुरे. आमची इकडून अशीच थट्टा होणार असेल, तर एक माणूस कट्टी आहे मग स्वारीशी.`` सोनालीनं पुन्हा `जयश्री गडकर` पवित्रा घेतला.
``सोनाली, मी तुला हवी ती मदत करतो, पण प्लीज साठच्या दशकात शिरू नकोस.`` 
``मला नारळीभात करायचाय, पण प्रॉपर रेसिपीच मिळत नाहीये कुठे.`` सोनाली सकाळपासून कशात गुंतली होती, हे केतनला आत्ता समजलं.
``अगं एवढंच ना? आमच्या आईला विचार. आईच्या हातचा नारळीभात अप्रतिम असतो. तिच्या हातांची चव कुणालाच येणार नाही!`` ज्या वाक्याची सोनालीलाच काय, कुठल्याही सुनेला सर्वाधिक भीती असते, ते वाक्य अखेर केतनने उच्चारून टाकलं. सोनालीनंही तो सल्ला ताबडतोब शिरोधार्य मानला. `तू सांगितलंस, म्हणून जातेय हं,` असं तिला स्वतःच्याच मनाचं समाधान करून घ्यायचं असावं, असं केतनला उगाचच वाटलं.

पुढचे दोन दिवस घरात अधूनमधून नारळीभाताचाच विषय निघत राहिला. सोनाली सासूबाईंकडून नारळीभात करण्याच्या टिप्स घेतेय, त्याबद्दल काही शंका अतिशय सौम्य स्वरात विचारतेय, सासूबाई प्रेमानं तिला समजावतायंत, बदाम, काजू किती घालावेत, कसे चिरावेत असं अगदी साग्रसंगीत वर्णन करतायंत, असं दुर्मिळ दृश्य दिवसातून अनेकदा बघायला मिळालं.

..आणि अखेर तो दिवस उजाडला. सोनाली गेल्या दोन तीन दिवसांत जे काही शिकली होती, त्याचं प्रात्यक्षिक दाखवण्याची वेळ आता आली होती. तिनं नारळीपौर्णिमेच्या आधीच नारळीभाताचा प्रयोग करून बघितला आणि तो कमालीचा यशस्वी झाला. सोनाली स्वतःवरच जाम खूश झाली. आपण केलेल्या नारळीभाताची भरपूर सजावट करून तिनं त्याचे फोटो काढले, स्वतःचे आणि सासूबाईंचे स्वयंपाकघरात फोटो काढले. त्या दिवशी काही तिला ते फेसबुकवर अपलोड करायला वेळ मिळाला नाही.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी ती फोटो अपलोड करण्यासाठी ते सिलेक्ट करत असतानाच मैत्रिणीचा फोन आला.
``अगं, तू नारळीभाताचे फोटो फेसबुकवर अपलोड केलेस का, असं विचारायला मीच तुला फोन करणार होते!`` सोनाली म्हणाली, ``आपल्या सगळ्या ग्रुपचं आजच फोटो टाकायचं ठरलं होतं ना? विसरलीस की काय?``
``मी नाही विसरलेले. पण तू काहीतरी विसरल्येस.`` मैत्रिणीनं सुनावलं, ``आपलं ठरलं होतं, की स्वतः नारळीभात करायला शिकायचं आणि त्याचे फोटो टाकायचे.``
``हो, मग! मी स्वतःच केलाय नारळीभात कुणाचीही मदत घेतलेली नाही.`` सोनालीनं ठसक्यात उत्तर दिलं, पण आपण फोटो अपलोड न करताही हिला आपण सासूबाईंची मदत घेतल्याचं कसं कळलं, असा प्रश्न सोनालीच्या मनात आलाच.
तेवढ्यात मैत्रीण म्हणाली, ``तुझ्या सासूबाईंनी अपलोड केलेत तुमचे दोघींचे नारळीभात करतानाचे फोटो. तुला टॅग केलयं, `सेलिब्रेटिंग श्रावण : सेल्फी विथ सूनबाई`, अशा हॅशटॅगसकट. कुठल्यातरी सिनेमाच्या प्रमोशनसाठीचा फंडा आहे, त्यालाच रिस्पॉन्स दिलाय बहुतेक, तुझ्या सासूबाईंनी!`` मैत्रिणीचं बोलणं संपता संपताच सोनालीनं फेसबुक चेक केलं, तेव्हा तिला सासूबाईंनी अपलोड केलेले त्या दोघींचे फोटो आणि त्यावरच्या ढीगभर कमेंट्स, लाइक्स दिसल्या आणि तिनं कपाळावर हात मारून घेतला. नारळीभात करताना काल सहज म्हणून काढलेले फोटो सासूबाईंनी आपल्या मोबाईलवर मुद्दामहून का मागवून घेतले, याचं गूढ तिला आत्ता उकललं होतं. आता तिचं कडू झालेलं तोंड नारळीभातानं तरी गोड होणार का, हा प्रश्नच होता.

- अभिजित पेंढारकर.


(क्रमशः)

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 01:57 AM

`काळ` सोकावतो...!...

(`मुंबई सकाळ`च्या श्रावण विशेष पुरवणीसाठी लिहिलेला लेख क्र. 1)


 ...


``सोनाली, अगं हा जोक वाचलास का?`` वत्सलाबाईंनी हाक मारली आणि सोनाली आदर्श सुनेसारखी स्वयंपाकघरातून धावत बाहेर आली.

``कुठला जोक, आई चेहऱ्यावरचे `केतनला कुठून दुर्बुद्धी सुचली आणि सासूबाईंना स्मार्ट फोन घेऊन दिला!` हे भाव लपवत तिनं कुतुहलानं विचारलं.

``अगं, हा नागपंचमीवरचा जोक गं!`` वत्सलाबाईंना हसू आवरत नव्हतं. त्यांनी सांगितलेला जोक ऐकल्यावर सोनालीनं त्यांना हसून टाळी दिली आणि त्याच वेळी बाहेरून आलेल्या केतनने तिच्या या अभिनयाला फक्त नजरेतूनच दाद दिली.

``आई, मला फॉरवर्ड करा ना!`` एक डोळा केतनकडे ठेवून सोनालीनं स्वरात शक्य तेवढा नम्रपणा आणत सांगितलं  ``गेल्या वर्षी हाच जोक आला होता आई. तुम्ही यंदा व्हॉटस अप घेतलंत, हा आमचा दोष आहे का?`` हे तोंडावर आलेलं वाक्य तिनं पुन्हा आदर्श सुनेसारखं गिळून टाकलं.

आज घरी आल्यानंतर एकदम एवढं प्रसन्न, हसतंखेळतं वातावरण बघून केतनच्या मनात पाल चुकचुकली होतीच. चहा घेताघेता त्याच्या मनातल्या शंकेवर शिक्कामोर्तब झालं.

``अच्छा, हे कारण आहे होय आजच्या सौजन्य सप्ताहाचं?`` आई बाहेर निघून गेल्याची खातरी झाल्यावर, केतननं सोनालीला टोमणा मारला.

``उगाच काहीतरी शंका काढू नकोस. आमचं काही भांडण वगैरे नाहीये, त्या माहेरी जाणार म्हणून मला आनंद व्हायला!``

``मी कुठे म्हटलं तुमचं भांडण आहे म्हणून? काळाबरोबर बदलायला हवंच. तूसुद्धा आईची सून न राहता मुलगीच झालेयंस. पण आई आता माहेरी जाणार म्हणून एका माणसाला मनातून खराखुरा आनंद झालाय की नाही?`` केतनला तिची खोडी काढायचा मोह आवरला नाही.

``काय हे बोलणं तरी! अशी चेष्टा आवडत नाही बरं आम्हाला. इकडून असेच टोमणे मारले जाणार असतील, तर आम्ही मुळी बोलणारच नाही, ज्जा!`` सोनालीनंही एकदम `जयश्री गडकर` पवित्रा घेतला. केतन एवढ्या फिस्सकन हसला, की त्याचा कप डचमळून चहा अंगावर सांडला.

`` मला आईंचं खरंच कौतुक वाटतं. त्यांना या वयातसुद्धा त्यांना माहेरी जाण्याची ओढ आहे!`` सोनाली मनापासून म्हणाली.

``अगं, श्रावणात जातात ना बायका आपल्या माहेरी!``

``अरे हो, पण लग्नानंतर थोडे दिवस ओढ असते. आईंना अजूनही माहेरी जावंसं वाटतं, याचीच कमाल वाटते मला. अगदी उत्साहानं जातात त्या. गावातल्या माहेरवाशिणींच्या मंगळागौरींमध्येही रस घेतात, नागपंचमीला झाडाला झुले बांधून त्याच्यावर खेळतात, खरंच असं उत्साही असायला हवं माणसानं!``

``ती उत्साही आहेच! बरं, सध्या व्हॉट्स अप काय म्हणतंय?``

``काही विचारू नकोस बाबा. सोसायटीतल्या ज्येष्ठ नागरिक महिला मंडळाच्या ग्रुपवरसुद्धा घेतलंय आईंना. सतत कुठले ना कुठले सुविचार, जोक्स पाठवत असतात मला! आजच श्रावणाचा महिमा का काय पाठवलंय. आणि वर त्या नागपंचमीचा जोक!`` सोनालीनं व्यथा मांडली आणि केतनला पुन्हा हसू आलं.

``माणसानं काळानुसार बदलायला हवं. आईसुद्धा बदलतेय. गंमत वाटते मला!`` केतनच्या बोलण्यातून आईचं कौतुक दिसत होतं. ``बाय द वे, मला वाटतं, तुलासुद्धा ब्रेक हवाय. तू पण श्रावणानिमित्त माहेरी का जात नाहीस चार दिवस?``

``खरंच जाऊ? चालेल तुला?``

``जा गं, इथे मॅनेज करू आम्ही. चारच दिवसांचा तर प्रश्न आहे. आणि तुलाही विश्रांती हवीच ना!`` केतननं अगदी काळजीनं सांगितलं.

``किती काळजी करतोस रे माझी!`` सोनाली डोळ्यांत अश्रू आणून म्हणाली. ``की असं करू?`` तिनं एकदम काहीतरी सुचल्यासारखं विचारलं.

``काय?``

``मी आईला भेटावं, असं वाटतंय ना तुला?``

``अर्थात!``

``मला विश्रांती मिळायला हवेय ना?``

``म्हणजे काय!``

``मग माझ्या आईलाच इकडे बोलावून घेते ना! बोरिवलीलाच तर राहते ती. मी तिच्याकडे गेले काय आणि ती माझ्याकडे आली काय, एकच ना! काळाबरोबर एवढं तरी बदलायला हवंच ना माणसानं?`` सोनालीनं बिनतोड सवाल केला आणि केतनचा चेहरा पाहण्यासारखा झाला.


- अभिजित पेंढारकर.


(क्रमशः)

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at August 11, 2017 01:57 AM

कृष्ण उवाच

निसर्ग आणि ईश्वर

“मला वाटतं उभं आयुष्य हे सुखाने आणि दुःखाने मिश्रीत झालं आहे.म्हणूनच मनुष्याने हसत खेळत प्रेम करत आयुष्य जगायला हवं.”

मी मनोहराला म्हणालो,
“मला असं वाटतं की,ईश्वर म्हणजेच निसर्ग.ज्या विश्वात आपण रहातो ते विश्व केवळ काही आकस्मिक घटना घडल्यामुळे किंवा कसल्यातरी योगायोगामुळे निर्माण झालं असं मला वाटत नाही.आपली उत्पती केवळ पाण्यातून आणि कातळातून झालेली नसावी.झाडं,बर्फ,समुद्र,फुलं-मला वाटतं हे सौन्दर्य जे उदयाला येत असतं त्यातच ईश्वर
आहे आणि तोच निसर्ग आहे.”

त्या दिवशी मनोहरशी चर्चा करताना मला तसं त्याला सांगावं लागलं.
कारण मनोहर ईश्वराच्या अस्तित्वावर भरवंसा ठेवीत आला आहे.मला त्याची ईश्वरावर असलेली श्रद्धा विचलित करायची नव्हती.

“अर्थशून्य भासे मज हा कलह जीवनाचा
धर्म न्याय नीति अन “ईश्वर” सारा खेळ कल्पनेचा”
(उद्गार चिन्हातला शब्द माझा आहे)
एका गीतातल्या ह्या सुरवातीच्या ओळी माझ्या विचाराशी अगदी जुळतात.

“एखाद्या निरभ्र उन्हाळ्याच्या दिवसात मी सुंदर सूर्यास्त पहातो,तेव्हा माझ्या मनात उत्पन्न झालेला आनंद, माझ्या अंतरातून निघून जाताना जसा सौन्दर्याचा आनंद देतो,तसाच यातनाही देतो,व्यथाही देतो कारण तो आनंद जाता जाता “हे सुद्धा लोप पावणार आहे” असं सांगून जातो.
अशावेळी तू ईश्वराच्या निकट असतोस.तू ईश्वराची प्रार्थना अशावेळी कदाचीत करीत नसशील.कारण काय विचारावं असं वाटण्यापूर्वीच तुझ्या प्रार्थनेला उत्तर मिळालेलं असतं.”

माझं हे म्हणणं ऎकून मनोहर मला म्हणाला,
“मला वाटतं,मनुष्य प्राण्यामधे इतर प्राण्यापेक्षा जास्त पराक्रम असतो,साहस असतं, हिम्मत असते..अख्या मानवजातितला तो एक भाग आहे.मानवजातीचा अंत म्हणजेच त्याचा अंत.
मला वाटतं माझ्याकडून इतरांसाठी थोडातरी त्याग व्हायला हवा.मी पाहिलंय की आपल्यात असलेलं अवसान, आपल्या आपत्ति काळात विनोदबुद्धिचा बुरखा घेऊन वेळ निभावू शकते.तसंच, आवश्यकतेचा क्षण आल्यास क्रियाशीलतेचा बुरखा घेऊन वेळ निभावू शकते. एका शब्दाने जर का मुक्ति मिळत असेल तर तेच अवसान शांतीचा बुरखा घेऊन वेळ निभावू शकतं.आपल्या जीवनात एव्हडी गुंतागुंत असते की,त्याला अंत नाही.परंतु,तर्कशक्तीचा आणि सदस्दविवेकबुद्धिचा वापर करून मनुष्यात असलेलं साहस हे एक दीपस्थंभ होऊन पुढचा मार्ग सुलभ करू शकते.ईश्वरावर श्रद्धा असल्यास हा विचार सबळ होतो.”

मी मनोहराला म्हणालो,
“तू कदाचीत म्हणशील की,हे जग सध्या पूर्ण नीरस झालं आहे आणि आपली त्यातून सुटका नाही.तू म्हणशील,पण मी काही म्हणायला तयार नाही.मी असं म्हणेन की,नवीन युगाच्या सीमेवर येऊन हे जग ठेपलं आहे.शिवाय विज्ञान अशा टप्यावर येऊन ठेपलं आहे की पुर्‍या मानवजातीचं ते एक शुभचिन्तक झालं आहे. ज्ञानापासून मनुष्याला बहुमूल्य ठेवा मिळाला आहे.ह्यामुळे भाईचारा वाढून जगात शांती आणि सुरक्षता असणं ही मनुष्याला देणगी वाटणार आहे.”

आपल्या ईश्वरी श्रद्धेवर भर देऊन आणि बरोबरीने, माझ्या विज्ञानावरच्या विचारावर सहमत होऊन मनोहर मला सांगत होता,
“मला असं वाटतं,जग युध्यखोर होत असताना,विकसीत होणारं विज्ञान मनुष्यजातीची विचारधारा बदलण्याच्या प्रयत्नात असेल.माण्साचं मन हा एक ईश्वरी चम्तकार आहे.मनोविज्ञान शीघ्रतेने विकसित होत आहे. आणि असं विकसित होत असताना हेच मन एखाद्या शिल्यकारासारखं आपल्या अंगातल्या कलाकुसरीने मनाची चीरफाड
करून मनुष्यजातीला प्रेरणा काय असते ते परिचीत करून देईल.आणि ह्यातूनच माणूस एकमेकाला समजून घेऊन, खरा नैतीक संकेत काय आहे हे ही लक्षात घेईल.”

मला रहावलं नाही.मी मनोहरला म्हणालो,
“मनुष्यप्राणी ही निसर्गाची आणि तू म्हणतोस तशी ईश्वराची वास्तुशिल्पीय,यंत्रवत उत्कृष्ट कृति आहे.मनुष्यातलं नैपुण्य यंत्रापेक्षा खूपच श्रेष्ठ आहे.मनुष्याच्या अंगात रासायनीक कारखाना आहे. त्याची कदापी नक्कल होऊ शकणार नाही, कुणी त्यावर मात करू शकणार नाही.”

“मनुष्याच्या प्रतिष्ठेवर,त्याच्या सत्यनिष्ठेवर त्याच्या स्वयं हक्कावर माझा विश्वास आहे.आणि माझ्या मनातला एक नियम आहे की एका विशिष्ठ पातळी पर्यंत मी किंवा माझ्या सहकार्‍याने त्यात कसलाच बदल इच्छू नये.”
मनोहर मला म्हणाला.”

चर्चेचा समारोप करताना मी मनोहरला म्हणालो,
“मला वाटतं उभं आयुष्य हे सुखाने आणि दुःखाने मिश्रीत झालं आहे.म्हणूनच मनुष्याने हसत खेळत प्रेमकरत आयुष्य जगायला हवं.मग त्याने भले निसर्गावर श्रद्धा ठेवावी वा ईश्वरावर.”

मी जाता जाता मनोहराला एक कोकणी म्हण सांगीतली,
“कोणाच्याही कोंब्याने उजाडेना! पहाट झाली म्हणजे झालां!.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at August 11, 2017 01:20 AM

August 10, 2017

डीडीच्या दुनियेत

सोनियांचे अज्ञान आणि अज्ञानाचे गुलाम

वैभवाचे दिवस भोगलेल्या जमीनदाराला उतरती कळा लागल्यावर सणा-वाराला जुन्या संपत्तीच्या आठवणी काढायची त्याला आठवण होते. आपला तालेवारपणा जन्मजात आहे आणि दुसऱ्या कोणाकडे तो नाही, हे सांगण्याची त्याची धडपड असते. भारतीय […]

by देविदास देशपांडे at August 10, 2017 06:18 AM

August 09, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Garlicky Zucchini Quinoa Cakes

My Garlicky Zucchini Quinoa Cakes are a perfectly healthy, gluten-free and, of course, vegan indulgence. The cakes are crispy and tender and they are packed with nutrition in every bite. Soy-free,...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at August 09, 2017 01:00 PM

August 08, 2017

साधं सुधं!!

आम्ही शिफ्ट होतोय !


कालच आम्ही नवीन ऑफिसात स्थलांतर केलं. व्यावसायिक जगात भावनाविवश वगैरे कोणी होतं नाही पण आठवणी मात्र कोठंतरी जाग्या होतात. आमच्या ऑफिसात लोकांच्या Work Anniversary वगैरे साजऱ्या होताना ह्या माणसानं ह्या कंपनीत प्रवेश केला त्या वेळचं तंत्रज्ञान कसं होतं ह्याची आठवण सांगायची पद्धत आहे. अमेरिकेतील ऑफिसात लोक ३० - ३५ वर्षे आहेत त्यामुळं त्यांनी कंपनी जॉईन केली तेव्हा नुकताच मोबाईल आला वगैरे आठवणी सांगितल्या जातात. आम्ही इतके जुने नाही आहोत. पण हे ऑफिस बदलताना गेल्या सात वर्षातील आठवणी मात्र नक्कीच जागृत झाल्या. सर्वात महत्वाचं म्हणजे सात वर्षांपुर्वी आपण व्यावसायिक शिडीवर कोठे होतो, सध्या कोठे आहोत ह्याचं आपसुकच मनानं विश्लेषण केलं. 

नवीन ऑफिसात जरा वेगळी संरचना आहे. आधी असलेली Cubicle संरचना बदलुन टाकुन सर्व काही मोकळं मोकळं करण्यात आलं आहे. आपल्या वरिष्ठतेचा चुकून तुम्हांला आभास झाला असेल तर तो आपोआप दुर होण्यास ह्या संरचनेमुळं मदत होते. आणि मुख्य म्हणजे आपल्या ऑफिसातील चोपड्या, कागदावळी ठेवण्यास अगदी मोजकी जागा पुरविण्यात आली आहे. त्यामुळं गेल्या आठवड्यात मागील सात वर्षात जमलेल्या सर्व कागदपत्रांची बऱ्यापैकी विल्हेवाट लावावी लागली. जी कागदपत्रे shred करण्याचा निर्णय घेण्यास गेली सात वर्षे चालढकल केली होती त्यांचा निर्णय एका मिनिटात घेतला गेला किंवा घ्यावा लागला. "तु काही न घेता आला आहेस आणि काही न घेता जाणार आहेस !" ह्या आयुष्यातील एका महत्वाच्या तत्त्वाची ह्या निमित्तानं आठवण झाली.  

काळ बदलत चालला आहे हे खरं ! पण आपण दोन वेगळ्या विश्वात वावरताना दिसत आहोत. शहर आणि गांव ह्या दोन ठिकाणी हा फरक अगदी प्रकर्षानं जाणवतो. मुंबईतील लोकांची मानसिकता हळुहळू सदैव बदलांसाठी अनुकूल अशी होत चालली आहे आणि त्यामुळं खास करुन नवीन पिढीला कोणत्याही गोष्टीविषयी फारसे भावबंध निर्माण होताना दिसत नाही. सतत नवीन विश्वाशी Catch up करण्याचा प्रयत्न करताना दिसताहेत. ह्याउलट गावात अजुनही अशी पिढी आहे जिनं आपलं संपुर्ण आयुष्य एका विशिष्ट पद्धतीनं व्यतित केलं आहे. आपल्या तत्त्वांशी, संस्कृतीशी असलेली पाळंमुळं अगदी घट्ट पकडुन ठेवली आहेत. शहरांतील लोकांना हे करायचं नाही असं नाही पण ते बाह्य परिस्थितीपुढं हतबल आहेत. सतत बदलाला तोंड देण्यासाठी त्यांना सदैव झटत राहावं लागतं. 

शहर असो वा गांव ! दोन्ही ठिकाणच्या जीवनपद्धतीत काही सुखद घटक आहेत तर काही प्रतिकुल ! जे काही चांगलं आहे त्याची जाणीव ठेवणं आणि जीवनमार्गात चालताना त्यातील जमेल तितकं वेचुन घेणं हेच आपल्या हाती आहे. जाता जाता MT च्या सात वर्षांच्या आठवणींना सलाम ! 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at August 08, 2017 03:46 AM

August 07, 2017

Pankaj भटकंती Unlimited™

रानावनातल्या श्रावणसरी

मेघांच्या झुंबरांतून वाट करून श्रावणाची कोवळी उन्हे, मध्येच रिमझिम पाऊस सृष्टीचे साजिरे रूप आणखीनच  खुलवितो. यामुळे श्रावण म्हणजे भटक्यांसाठी पर्वणीच. रानवाटा तुडवत हा श्रावणसोहळा अनुभवण्याची मजा औरच.

आकाशाच्या घुमटात पाऊसभरल्या मेघांचे झुंबर विहरू लागले की आषाढ महिनाभरात सारी सृष्टी सजवून ठेवतो. मग पूर्ण महिनाभर त्याचा वेळ कसा निघून जातो हेच कळत नाही. हळूहळू हे निसर्गाचे इंटेरियर करून झाले की, निसर्ग पुढे येणाऱ्या सणांच्या स्वागतासाठी सज्ज होतो. मेघांच्या झुंबरांतून वाट करून श्रावणाची कोवळी उन्हे सृष्टीचे साजिरे रूप अजूनच खुलवितात. गाजावाजा करत कोसळणारे आषाढमेघ, धुवांधार पाऊस, सोसाटय़ाचा वारा, वाकलेली झाडे.. या साऱ्यांतून आषाढातली सृष्टी नुकत्याच वयात आलेल्या आणि सगळ्या बंधनांना झुगारून देऊन बंड करण्यास उतावीळ अशा नवथर तरुणीसारखी भासते. पण श्रावणाचे तसे नाही. अगदी अलगद, सोज्वळपणे धारा बरसणार, मागून हलकेच उन्हाची तिरीप त्याला इंद्रधनुषी रंगात रंगवून टाकणार. त्या नाजूक सप्तरंगी कमानीआडून ढगांचे स्वप्नातले इमले रचले जाणार. सारा भवताल चमचमता होणार. जणू लग्न होऊन नुकतीच सासरी आलेली नववधूच. सारे कसे एकदम नजाकतदार, डोळ्यांत इंद्रधनुषी स्वप्नांची चमक असलेली लावण्यवतीच. तसाच लज्जासुलभ घरभर वावर. न्हालेल्या केसांतून निथळणाऱ्या पाण्यासहित दोन भुवयांच्या मध्ये हळद-कुंकवाचे बोट लावून तुळशी वृंदावनाशी हात जोडलेली आणि साऱ्या घरावर सात्त्विक मोहिनी घालणारी.


श्रावणात एखाद्या टेकडीवर जाऊन निसर्गाचे रूप न्याहाळण्यात एक वेगळीच गंमत आहे. सृष्टीवर धरलेले मेघांचे छत्र, तिच्या अर्ध्या अंगावर सोवळे ऊन, त्यामुळे नारायणाने श्यामल मेघांना घातलेला रुपेरी जरीचा काठ. थंड हवेने त्या मेघांशी थोडी लगट करण्याचा अवकाश की तो अगदी तिच्या थंडगार स्पर्शाने वेडापिसा होऊन तिच्यामागे धावून बरसू लागतो. वर ढगांचा एक मोठ्ठा गोळा, त्यातून चमकणारी प्रकाशाची तिरीप, बरसणाऱ्या जलधारा, अर्ध्या  भागात सोनसळी ऊन, खाली तळाशी रेखलेली नदी.. अगदी वेड लागावे असे वातावरण. अशा श्रावणात छत्रीखाली दप्तर सांभाळत डबक्यांतून पाणी उडवत जाणारी शाळकरी पोरे, शाळेच्या स्कर्टच्या ओटीत रानभाजी भरून घरी आणणाऱ्या लाल रिबिनींच्या दोन वेण्या घातलेल्या पोरी, खाचरांतून भाताची मशागत करणारे बाप्ये.. श्रावणी व्रताचे सणवार उत्साहात करणाऱ्या भगिनी. सोमवारी शिवालयातून घुमणारा घंटेचा नाद, शनिवारी माळ करण्यासाठी रानातून पत्री गोळा करणाऱ्या परकरी पोरी. पंचमीच्या सणाला केवढा तो उत्साह. उंच झाडाला आकाशाशी लगट करू पाहणारे झोके, त्यासोबत खेळणाऱ्या तरुणी, त्यांचे खिदळणे.. या साऱ्यातून सृष्टीत सामावलेले श्रावणी चतन्यच वाऱ्यासवे आसपास विहरत असते. असे वातावरण अनुभवायला कूस उजवलेल्या सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर भटकायला तर हवेच. अशाच श्रावणातल्या सोवळ्या सौंदर्याचा अनुभव घेण्यासाठी पुण्याजवळ कापूरहोळ-भोर रस्त्यावरचा नेकलेस पॉइंट हे ठिकाण अतिशय सुंदर. मुख्य रस्त्यावरून इंगवली गावाकडे जाणारा रस्ता फुटतो तिथून पायी चालत गेलो की नीरा नदीचे विस्तीर्ण खोरे सामोरे येते. हिरवाईच्या पाश्र्वभूमीवर नीरेचे पात्र असे काही घाटदार वळण घेते की जणू काही घरंदाज सृष्टीच्या गळ्यातला कंठाच. विस्तीर्ण आकाशात दाटलेले ढग, नदीचा विळखा पडलेले समृद्ध खोरे, पाणी भरलेली भातखाचरे, एक भातगिरणीची शेड, अधूनमधून विस्कटलेल्या वाडय़ावस्त्या.. एक खरेच नजरेचे पारणे फेडणारे दृश्य!




या श्रावणाच्या दिवसांत भटक्यांना खरे पाय फुटतात. पुण्यामुंबईच्या भटक्यांना एक हक्काची आणि अतिशय सोयीची जागा म्हणजे राजमाची. लोणावळा स्टेशनला उतरून तुंगार्लीच्या जलाशयाला वळसा घालून उधेवाडीची मळलेली वाट धरली की, चुकण्याची शक्यता नाहीच. साधारण पंधरा किलोमीटरची पायवाट प्रत्येक वळणावर सह्याद्रीचे एक आगळे रूपडे आपल्यासमोर ठेवते. या वाटेवर काय मिळत नाही? खळाळते निर्झर, हिरवाईने व्यापलेली पठारे, राकट सह्याद्रीचे कडे, तांबूस भिजट पायवाटा, उधाणलेले जलप्रपात, डोंगरांना फेटे बांधलेले ढग, चिंब पावसात न्हात उभ्या वाडय़ा, गोठय़ांच्या फटींतून पागोळ्यांचे पाणी जिभांवर झेलणारी जनावरे.. हे सारे मिळून पायपीट एवढय़ा मोठय़ा अंतराची असूनही त्याचा थकवा जराही जाणवू देत नाही. श्रावणाचा पाऊस काही आषाढासारखा धोधो करून अचानक ओढय़ांना पूर आणीत नाही, पण तरीही त्याचा अंदाज घेऊनच राजमाचीचे ओढेनाले पार केले तर ही आणि अशा अनेक रानवाटा एक आगळाच आनंद देतात. एवढय़ा पायपिटीनंतर संध्यासमयी माळावरल्या खोपटय़ात बसून कितीही अंधारून आले तरी हा श्रावणसोहळा अनुभवावा असा असतो. एखाद्या गवयाने रंगवून आणलेली सुरेल मफल जशी श्रोत्यांनी तल्लीन होऊन ऐकावी तसाच अनुभव. आपल्याला त्याच्याशी एकरूप करून टाकणारा, एक अजब मोहिनी घालून भुरळ पाडणारा आणि त्याच्या वेडात टाकणारा. ती असते शब्दश: अद्वैताची अनुभूती. आषाढात एक द्रुतताल धरून बराच वेळ जसा पाऊस कोसळतो तसे श्रावणाचे नाही. वेगवेगळ्या सतरंगी सुरावटींतले आलाप, बंदिशी, ठुमऱ्या यांच्या जडाव्याने मफल सजावी तसे श्रावणातल्या पावसाचे असते. मध्येच एखादी रिमझिम सर, अगदीच कधी तरी एखादा आभाळ फाटून यल्गार, कधी नुसतीच वीणेच्या तारेवर एकवार बोट फिरवावे तशी अलगद बुरबुर, कधी समेवर आल्यासारखा झिम्माड. पावसाचे हे सप्तसुरांचे गान आणि श्रोत्यांनी मुक्तहस्ते दाद दिल्यासारखा त्या मोकळ्या माळावरचा वाऱ्याचा उल्हासित उन्मेष!



अशीच एक आल्हाददायक अनुभव देणारी रानवाट म्हणजे महाबळेश्वर ते कास रस्ता. कच्चा गाडीरस्ता म्हणावा अशी ही सोप्पी वाट.. श्रावणात पायपीट करायला अतिशय सुंदर. दुतर्फा घनदाट जंगलांनी वेढलेली, धुक्यात लपेटलेल्या वळणावळणांच्या वाटेने आपण कासच्या दिशेने चालायला सुरुवात केली की सगळं भान हरवून जायला होतं. थोडं जास्त अंतर असलं तरी दिवसभर पायपीट करायला अतिशय सुंदर. अगदीच कंटाळा आला तर एखाद्या चुकार गाडी-टेम्पोला हात करून लिफ्ट मागून थोडे अंतर जायचे. घोटा-घोटा पाण्यातून ओहळ तुडवत वाटेच्या दुतर्फा फुलांचे गालिचे न्याहाळत रानात फिरणे म्हणजे एक आगळी मौज. तेरडा, सोनकी, चिरायत, कवळा अशी ओळखीची काही, रानहळद-गौरीहार-भंडिरा अशी नवलाची काही, ऑíकड-कळलावी अशी देवाच्या कौलाची (म्हणजे दुर्मीळ) काही. त्यावर साचलेले गुंजांसारखे पावसाचे थेंब पायांना मऊशार गुदगुल्या करतात, रंग डोळ्यांना सुखावतात, मन फुलपाखरू होते. या फुलावरून त्या फुलावर बागडते. नितळ पाण्याच्या डोहात डुंबते. कापूसढगांसवे रानभर उंडारू पाहते. रिमझिम पावसात झिम्माडते. श्रावणसरींत न्हाते, सोनसळी उन्हाने चमकून जाते, सतरंगी इंद्रधनुच्या रंगाने रंगून जाते. खरेच ‘खेळ मांडियेला..’ अनुभव!



काही वेगळ्या फोटोंसह पूर्वप्रकाशन: लोकसत्ता, लोकभ्रमंती (२६/७/२०१६).

by Pankaj - भटकंती Unlimited (noreply@blogger.com) at August 07, 2017 02:58 PM

आनंदघन

सिंहगड रोड - भाग ६ (धारेश्वर मंदिर)

धायरीतल्या रस्त्यांवरून चालत जातांना एक वेगळी गोष्ट जाणवते. धारेश्वर मेडिकल, धारेश्वर प्रोव्हिजन्स, धारेश्वर फॅब्रिकेशन, धारेश्वर एंटरप्राइजेस अशा प्रकारची धारेश्वर या नावाची अनेक दुकाने इथे जागोजागी दिसतात. एक दुकान नजरेआड जायच्या आत बहुधा दुसरे दिसतेच. धायरी हे गावच धारेश्वरमय असल्यासारखे दिसते. याचे कारण इथल्या धारेश्वर या स्थानिक दैवतावर धायरीवासियांची अमाप भक्ती आहे. धारेश्वर हे सुध्दा रामेश्वर, त्र्यंबकेश्वर यासारखेच भगवान शंकराचे एक नाव आहे. धायरी गावाचा अधिपती म्हणून धायरेश्वर किंवा धारेश्वर अशी एक व्युत्पत्ती कदाचित असावी असे काही लोकांना वाटते, पण महादेवाचे हे नांव जास्त प्रचलित नसले तरी महाराष्ट्रात आणि बाहेरही इतर कांही ठिकाणी या नावाची शंकराची देवळे आहेत. त्यामुळे कदाचित आधी धारेश्वराचे देऊळ बांधले गेले असेल आणि त्याच्या सोबतीने आजूबाजूला धायरी गाव वसले असेल अशीही शक्यता वाटते.

धायरी हे गाव आणि धारेश्वराचे देऊळ हे दोन्ही छत्रपती शिवाजी महारांजाच्या काळापासून आहेत, राजे आणि त्यांचे शूर मावळे या महादेवाच्या दर्शनाला येत असत असे इथे सांगितले जाते. तसे लिहिलेला फलक किंवा शिलालेख वगैरे काही मला त्या जागी दिसला नाही. धायरी गावाला लागूनच असलेल्या एका उंचवट्यावर हे मंदिर बांधलेले आहे. नक्षीदार खांब, सुबक आकाराच्या कमानी वगैरेंनी नटलेला प्रशस्त सभामंटप, बंदिस्त गाभारा, त्यावर उंच निमुळते शिखर वगैरे पारंपरिक पध्दतीच्या रचनेचे असले तरी ते देऊळ मला तरी खूप पुरातन किंवा ऐतिहासिक काळातले वाटत नाही. पुरातत्वखात्याचा बहुभाषिक माहिती किंवा सूचना फलक या जागेवर दिसत नाही आणि या जागेवर त्यांचे नियंत्रणही नाही.

कदाचित मूळचे मंदिर खूप जुने असेल आणि वेळोवेळच्या राज्यकर्त्यांनी त्यात भर टाकली असेल किंवा त्याचा जीर्णोध्दार केला असेल. रायकर, चाकणकर वगैरेसारख्या धायरीतल्या प्रतिष्ठित धनिक कुटुंबांनी दिलेल्या देणग्या आणि केलेल्या सुधारणा दाखवणा-या संगमरवरी शिला या देवळात बसवलेल्या आहेत. हे मंदिर कुणी बांधले, कधी बांधले, हे किती जुनेपुराणे आहे किंवा नाही याच्याशी इथे येणा-या श्रध्दाळू भक्तजनांना काही देणे घेणे नसतेच. देवदर्शन आणि प्रार्थना करण्यासाठी ते मोठ्या संख्येने इथे येत असतात.

महादेवाचे मुख्य मंदिर मध्यम आकाराचे आहे. देवळाच्या बाहेर समोरच एक सुबक अशी नंदीची काळ्या दगडामधली कोरीव मूर्ती आहेच, शिवाय देवळाच्या आत प्रवेश केल्यावर नंदीची पितळेची आणखी एक प्रतिमा आहे. सभामंटपाचा उंबरा ओलांडून तीन चार पाय-या खाली उतरून गाभा-यात जावे लागते. तिथल्या लादीमध्ये केलेल्या वीतभर खळग्याच्या आत शिवलिंग आहे. ते बहुधा स्वयंभू असावे असे त्याच्या आकारावरून वाटते. नैसर्गिक खडकांच्या आकारानुसार अशी रचना केली असेल. कोणीही भाविक या देवळात थेट गाभा-यापर्यंत जाऊ शकतो. शिवलिंगाला स्पर्श करू नये अशी सूचना मात्र तिथे लिहिली आहे. त्यावर फुले, पाने, माळा वगैरे वाहू शकतात.

महाशिवरात्रीला इथे दर्शनासाठी प्रचंड गर्दी होतेच, पण श्रावणातल्या दर सोमवारीसुध्दा बरीच गर्दी होते. तिचे नियमन करण्यासाठी देवळाच्या बाजूलाच मोठा मांडव घालून त्यात रांगेने उभे राहण्याची व्यवस्था केली जाते. शिवाय गाभा-याच्या भिंतीवर एक मोठा आरसा अशा खुबीने लावून ठेवला आहे की सभामंटपामधूनच आतील शिवलिंगाचे दर्शन घेता येऊ शकते. त्यामुळे काही भाविक फार वेळ रांगेत उभे न राहता ते आरशातले दर्शन घेऊ शकतात.

देवळासमोरील नंदीच्या दोन्ही बाजूंना दोन उंच दीपमाळा आहेत. उत्सवांच्या वेळी रात्रीच्या तिथे दिवे लावले जातात. देवळावरही विजेच्या दिव्यांची रोशणाई करतात. मंदिराच्या सभोवती चांगले प्रशस्त मोकळे आवार आहे. बाजूला इतर देवतांच्या लहान लहान घुमट्या आहेत. एका बाजूला कट्ट्यावर जुन्या काळातले देव मांडून ठेवलेले आहेत. संपूर्ण आवाराला चांगली फरसबंदी केली आहे आणि कठडा बांधला आहे. रस्त्यापासून देवळापर्यंत जाण्यासाठी दोन बाजूंनी चांगल्या पाच सहा मीटर रुंद आणि चढायला सोप्या अशा पन्नास साठ दगडी पाय-या बांधलेल्या आहेत. पाय-या चढून वर गेल्यानंतर पादत्राणे ठेवायची व्यवस्था आहेच, त्याच्या बाजूला पाण्याचे नळ लावून ठेवले आहेत. सगळ्या लोकांनी देवळात प्रवेश करण्याच्या आधी हात पाय धुवून पवित्र होऊन पुढे जावे अशी अपेक्षा असते आणि तशी सूचना लिहिलेली आहे.      

भाविकांची बरीच गर्दी असली तरीही या मंदिराच्या आवारात खूप स्वच्छता बाळगली जाते, कुठेही कचरा पडलेला किंवा साठलेला दिसत नाही. देवळाचे आवार जमीनीपासून बरेच उंचावर असल्यामुळे माथ्यावर भरपूर वारा असतो, आजूबाजूला रम्य निसर्ग आहेच. मुख्य रस्त्यापासून दूर असल्यामुळे तिथपर्यंत रहदारीचा आवाज येत नाही. यामुळे या जागी गेल्यावर मनाला शांत आणि प्रसन्न वाटते. या मंदिरात श्रावण सोमवार आणि महाशिवरात्रीसारख्या दिवशी अनेक धार्मिक कार्यक्रम चाललेले असतात. पाय-यांच्या खालच्या परिसरात छोटी जत्रा भरते. मुलांची खेळणी, फुगे, भाजीपाला, धार्मिक पुस्तके, मिठाई, लहान सहान उपयोगी वस्तू वगैरेंचे तात्पुरते स्टॉल लागतात. मुलांच्या मनोरंजनासाठी गोल फिरणारे हत्ती घोडे (मेरी गो राउंड) आणि तिरप्या प्रचंड चक्राचे पाळणे (जायंट व्हील्स) असतात. हवा भरलेल्या मोठमोठ्या रबरी गाद्यांवर अगदी छोटी मुले नाचत असतात किंवा त्यांच्या घसरगुंड्यांवर घसरत असतात. देवदर्शनाचा धार्मिक आनंद मिळतोच, शिवाय ही सगळी मौज पाहून मन उल्हसित होते.  

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at August 07, 2017 12:28 PM

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

सॉरी मेट सेजल (Movie Review - Jab Harry Met Sejal)

अतिशय हुशार माणसातही एखादा मठ्ठपणा असतो. कितीही विचारी, परिपक्व मनुष्य असला तरी त्याच्या आत कुठे तरी एका लहान मुलाचं पोरकटपण दडलेलं असतं. स्थितप्रज्ञ म्हणवल्या जाणाऱ्या व्यक्तीमध्येसुद्धा लपवून ठेवलेला थिल्लरपणा असतो. आणि शहाण्यातल्या शहाण्यातही एक वेडेपणाचं अंग असतंच असतं. ह्या सगळ्यांना ती-ती व्यक्ती कधी न कधी वाट करून देत असते. गुपचूप, खाजगीत, बंद दरवाज्याच्या आड किंवा मुखवटा ओढून वगैरे. हे

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at August 07, 2017 11:21 AM

Global Vegan

Dr Neal Barnard - Living Vegan Legend

Thanks to enormous work by Dr Neal Barnard, every day, thousands of people are inspired to go VEGAN in United States and many other countries across the world. Today, so many doctors are advocating plant-based diet for a variety of diseases. In short, doctors no longer feel it's weird to be a vegetarian or vegan ...

Dr Neal Barnard is the president of PCRM (Physicians Committee For Responsible Medicine ) .Dr Neal Barnard visits numerous cities and talks about the benefits of plant-based diet (vegan diet) . He is also the author of numerous books - Power Foods For The Brain , The Get Healthy, Go Vegan Cookbook , The Plant-Based Journey , The Foods That Cause You To Lose Weight,  and The Cancer Survivor's Guide

I like to hear his inspiring talks in Youtube. He explains logically about the wonderful benefits of plant-based diet. Today, many Americans are thankful to Dr Neal Barnard for saving precious lives...

Please listen to these amazing talks by Dr. Neal Barnard

1.  https://www.youtube.com/watch?v=v_ONFix_e4k

2. https://www.youtube.com/watch?v=YqFC3tzAYiE

3. https://www.youtube.com/watch?v=TDgA3T_JF2A


by Kumudha (noreply@blogger.com) at August 07, 2017 03:30 AM

August 06, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Carrot Almond Breakfast Pudding, Naturally Sweetened

My vegan Carrot Almond Breakfast Pudding is sweetened with dates, and is healthy to boot. It has the intoxicating scent of cardamom, and it is a great way to begin any day. I have for you today a...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at August 06, 2017 01:00 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

शोषित समाजांचे शोषण का होते?


Image result for dhangar poverty herds



सुख-दु:खे प्रत्येकालाच असतात. किंबहुना मानवी जीवनाचा तो अविभाज्ज्य हिस्सा आहे. माणूस जसा प्रगल्भ होत जातो तशा सुखदु:खाच्या व्याख्या मात्र बदलत जातात. काल ज्याचे दु:ख वाटत होते त्याचे आता दु:ख वाटत नाही. सुख-दु:ख हे शेवटी मानवी भावना व विचारांशी जोडले गेले असल्याने व्यक्तीनिहाय त्याच्या वेगळ्या व्याख्या असणे, प्रगल्भतेबरोबर त्या बदलत जाणे स्वाभाविक आहे. समाज व राष्ट्रांनाही हे लागू पडते कारण समाज हा व्यक्तींमुळेच बनतो. सामुहिक भावना व सामुहिक विचारांचे अस्तित्व हे सदासर्वकाळ असते. त्यामुळे माणसांत आपसूक विविध गटही पडत जातात व विविध गटांतील संघर्षही अविरत सुरु राहतो. हा संघर्ष जोवर विचारउन्नतीला सहाय्य करतो तोवर तो मानव जातीला उपकारक आहे असे म्हणता येते. पण अनेकदा हा संघर्ष द्वेष व हिंसेच्या दिशेने जाऊ लागतो आणि आपलेच खरे, पुरातन आणि श्रेय:स्कर या समजुतीच्या अट्टाहासातून सामाजिक, राष्ट्रीय व अनेकदा जागतिक शांतताही निखळून पडते हे आपण जगाच्या इतिहासावर नुसती नजर फिरवली तरी लक्षात येते.

या भावनांच्या खेळात अनेकदा मानवी मुल्यांचे खरे प्रश्न बाजूला पडतात. आपण येथे भारतातील शोषित वंचित समाजांचे उदाहरण घेतले तर हे लक्षात येईल की प्रत्येक विचारगट वरकरणी या समाजांबाबत सहानुभुती बाळगत असल्याचे दाखवतो. तो समाजवादी असेल, साम्यवादी असेल किंवा धर्मवादी. किंबहुना शोषित हा शोषितच नसून त्याच्या गतजन्माच्या पापांचे फळ आहे या मान्यतेचा प्रभाव धर्मवाद्यांच्या मस्तकातून अजुनही गेलेला नाही, भले ते वरकरणी काहीही म्हणत असोत. समाजवादी व साम्यवादी तर शोषितांचेच प्रतिनिधी असल्यासारखे वारंवार त्यांच्या बाबतच बोलत असतात, लिहित असतात व चर्चासत्रे घडवून आणत असतात. सत्तेत आले तरीही ही भाषणबाजी थांबत नाही. शोषित-वंचित समाजांसाठी असंख्य योजना जाहीर होतात, लक्षावधी कोटी रुपये खर्च केल्याचे दाखले व पुरावे दिले जातात. पण वास्तव हे आहे कि शोषितांचे शोषितपण थांबल्याचे चित्र मात्र आपल्याला दिसून येत नाही. उलट शोषितांच्या शोषणाचे नवनवे मार्ग शोधले जातात. समाजवादी या तत्वाला अपवाद नाहीत. किंबहुना शोषित वंचित हेच त्यांचे सत्तेत येण्याचे मुख्य भांडवल असल्याने शोषिताला थोडी मदत केल्याचे अवसान आणत त्यांना शोषितच ठेवण्याचे कट आखले जातात. व्यक्तीला आपल्या मगदुराने सुखदु:खाची व्याख्या करता येण्याऐवजी त्यांच्या सुखदु:खाचे एक मोठे कारण बनण्याचा प्रयत्न राजसत्ता व अर्थसत्ता करत जाते, कारण दु:खाचीच बाब तीव्र राहण्यात त्यांचे स्वार्थ अडकलेले असतात. शोषित वंचित मात्र भावनिक होत अनिवार आशेने कोणाचा तरी स्वीकार करतात वा कोणाच्या तरी विरुद्ध होतात.

यासाठी अगदी सोपी क्लुप्ती जगभर वापरली गेली आहे. धर्मवादी व वंशवादी दुस-या धर्माला अथवा वंशाला शत्रू घोषित करत, त्याचे काल्पनिक भय निर्माण करत आपल्या धर्मात एकजुट निर्माण करण्याचे प्रयत्न करतात. कधी जातीही याच अजातीय कार्यासाठी वापरल्या जातात. समाजवादी/साम्यवादी भांडवलदारांना क्रमांक एकचा शत्रू घोषित करतात व श्रमिक मजदुरांची  एकजुट करायचा प्रयत्न करतात. म्हणजे कोणतातरी खरा खोटा शत्रू अस्तित्वात असल्याखेरीज या गटांचे अस्तित्वच रहात नाही. पण यामुळे शोषण थांबलेले नसते.भांडवलशाहीला विरोध करणारे राष्ट्राची मक्तेदारीयुक्त भांडवलशाही मानत असतात. नेमके हे लोकांच्या लक्षात येवू दिले जात नाही. किंबहुना व्यक्तीचे स्वातंत्र्य अधिकाधिक संकोच कसे पावेल हेच राजसत्ता व अर्थसत्ता पहात असतात. स्पर्धेचे आवाहन ते करतात पण त्यांना स्पर्धाच संपवायची असते. शोषित वंचित घटक स्वप्रेरणेने व स्वसामर्थ्याने शोषिततेच्या, वंचिततेच्या बाहेर पडावेत यासाठी मात्र कसलाही कार्यक्रम त्यांच्याकडे नसतो. सुखदु:खे एकाच परिघात येवून साचतात आणि त्यात प्रवाहीपणा येण्याची शक्यताच पुरती मावळून जाते. भारतातील शोषित जाती जमातींच्या आजही असलेल्या दुखण्यांचे नेमके हेच कारण आहे आणि ते सांगणे अंगलट येणारे असल्याने या विचारधारांचे समर्थक मूग गिळून गप्प बसनार हे उघड आहे.

भटक्या विमूक्त समाजाचा अभ्यास करून त्यांच्या भल्यासाठी उपाययोजना सुचवायला सरकारने रेणके आयोग नेमला होता हे सर्वांच्या लक्षात असेलच. या आयोगाचा अहवाल अनेक वर्ष अभ्यास केल्याचे दाखवुनही अनेक त्रुटींनी भरलेला असल्याने तो अहवाल फेटाळला जाणार हे स्पष्टच होते. भाजप सरकार आल्यानंतर पुन्हा नव्याने इदाते आयोग नेमला गेला. त्यालाहीआता अडिच वर्षांच्या वर कालखंड उलटून गेला आहे व हा आयोग करतो तरी काय आहे हे कोणाला माहित नाही. म्हणजे आयोगाचे गाजर दाखवत एक दशक घालवले गेले आणि भटक्याविमुक्तांची स्थिती मात्र तीळमात्र बदललेली नाही. मुळात अनेक गोष्टी अशा आहेत की ज्यासाठी आयोगाची गरजच नाही. धोरण ठरवण्याची गरज आहे व त्यासाठी आवश्यक असलेला डाटा सरकारकडे आहेच. आपापल्या मागण्या भटक्या-विमूक्त समाजातील विचारवंत ते नेत्यांनी वेळोवेळी मांडल्या आहेतच. शिक्षण, आरोग्य, आर्थिक उन्नतीसाठी नवीव्यावसायिक कौशल्ये देणारी विशेष व्यवस्था, वित्तसहाय्य आणि सामाजिक जीवनात त्यांना देण्यात येणारी वागणूक बदलण्यासाठी न्याय्य व्यवस्था या काही बाबी ठोसपणे प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सरकारला आयोगाची काय गरज आहे? आरक्षणविषयकचे प्रश्न सोडवायची इच्छा नसली समजा तरी अन्य प्रश्नांना हात का घालता येत नाही? त्यांच्यात स्वतंत्र अर्थप्रेरणा, समाजप्रेरणा निर्माण करण्यासाठी जे खुले वातावरण हवे ते का निर्माण केले जात नाही? किंबहुना अर्थसशक्त समाज निर्माण व्हावेत यासाठी नव्या दिशा दाखवण्यासाठी सरकार असो कि त्यांच्याबद्दल वरकरणी का होईना सहानुभुती बाळगणारे का पुढे येत नाही? आजही त्यांचे व्यवस्थाच शोषण करत असेल तर ती जबाबदारी सरकारांची व त्यांच्या विचारधारांची नाही काय?

आर्थिक प्रगती करण्यासाठी अनुकूल वातावरण व धोरण नसले की अर्थवंचितता येते आणि सामाजिक वंचिततेला खुले रान मिळते हे आपण समजावून घ्यायला हवे. हीच बाब भारतातील बव्हंशी समाजांना लागू आहे. शेतक-यांना लागू आहे. आज जर मुळची सशक्त ग्रामीण संस्कृती लयाला जात आत्महत्यांची संस्कृती उदयाला येत असेल तर मग भारताने राबवलेल्या अर्थ विचारधारांवरच संशय घेणे क्रमप्राप्त आहे. आम्ही कोठवर त्याच त्या नाडणा-या, वंचिततेला सहाय्य करणा-या विचारांना कवटाळुन बसत एकाच डबक्यात कुंठत राहणार आहोत?

आमची आजची व्यवस्था वंचितांचे वंचितत्व दूर करण्यासाठी नसून वंचितता जोपासण्यासाठी आहे हे आम्हीच नागरीक जोवर समजावून घेत नाही तोवर आमचे भवितव्य डबक्यातचराहणार. आमची सुख-दु:खे त्या मर्यादितच वर्तुळात फिरत राहणार कारण आम्हाला स्वातंत्र्याचे खुले अवकाश उपलब्धच नाही. ते आम्हालाच आमच्या विचारांच्या दिशा बदलत मिळवावे लागेल हे पक्के समजून असा! 

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at August 06, 2017 03:06 AM

TransLiteral - Recently Updated Pages

विलास माळी - भर उन्हातान्हात वारेमाप ...

एकविसाव्या शतकात मानवाच्या वाट्याला आलेले एकाकीपण कित्येक कवींनी त्यांच्या एकेका कवितेने भरून काढले.

August 06, 2017 01:27 AM

अपर्णा भावे - माझ्यासमोरच गाल फुगवून, र...

एकविसाव्या शतकात मानवाच्या वाट्याला आलेले एकाकीपण कित्येक कवींनी त्यांच्या एकेका कवितेने भरून काढले.

August 06, 2017 01:27 AM

गणेश आघाव - विठोबा, उन्हानं करपलंय शे...

एकविसाव्या शतकात मानवाच्या वाट्याला आलेले एकाकीपण कित्येक कवींनी त्यांच्या एकेका कवितेने भरून काढले.

August 06, 2017 01:26 AM

विठ्ठल मोरे - जय जय संत वारकरी । पायी क...

एकविसाव्या शतकात मानवाच्या वाट्याला आलेले एकाकीपण कित्येक कवींनी त्यांच्या एकेका कवितेने भरून काढले.

August 06, 2017 01:25 AM

कृष्ण उवाच

आध्यात्माची कास

“दुसर्‍या अर्थाने म्हणायचं झाल्यास,चांगली माणसं असल्याशिवाय चांगलं विश्व घडवता येणार नाही.” ……इति यदुनाथ.

प्रभाकरला आणि मला लहानपणापासून ट्रेकिंग करायला खूप आवडायचं.कोकणातला रहिवासी असल्यानंतर निरनीराळ्या उंच उंच डोंगरावर ट्रेकिंग करायला परवणीच मिळाली आहे असं समजायला मुळीच हरकत नाही.
ट्रेकिंग करायला शाळेतून प्रोत्साहन मिळण्याचे ते दिवस नव्हते.पण आम्ही मित्र मंडळी सुट्टीच्या दिवसात एकत्र जमून ट्रेकिंगसाठी कार्यक्रम आखायचो.अनेक गावातल्या अनेक डोंगरावरून आम्ही चाललो आहो.

प्रभाकरच्या मित्रमंडळीत यदुनाथ म्हणून त्याचा एक मित्र होता.तो खूप वर्षानी त्याला एका लग्नसमारंभात भेटला होता.त्यावेळी त्याने पुढे कधीतरी सवड काढून प्रभकराला घरी जेवायला येण्याचा आग्रह केला होता.

मला प्रभाकर म्हणाला की,गप्पाच्या ओघात यदुनाथाने अनुभवलेली एक आठवण ,एक किस्सा त्याने त्याला सांगीतला.ते सांगण्याच्या ओघात लहानपणातला ट्रेकिंग्चा अनुभव आणि मोठं झाल्यावर जीवनात येणार्‍या अनुभवाची सांगड घालताना यदुनाथाने किती मनोरंजकतेने आपल्याला तत्वज्ञान सांगीतलं ते तो मला सांगत होता.

यदुनाथ प्रभाकरला म्हणाला,
“असंच ते एक कोकणातलं गाव आहे.हे गाव डोंगराच्या पायथ्याशी वसलेलं आहे.डोंगराच्या माथ्यावरून खाली पाहिल्यास प्रचंड तळं दिसतं. अगदी सकाळी किंवा अगदी संध्याकाळी डोंगराच्या माथ्यावरून खाली पाहिल्यास हे तळं थोडसं धुसर दिसतं आणि त्याचं कारण सकाळीच किंवा संध्याकाळी पेटवलेल्या चुलींच्या धुरांचे लोट. घराच्या
छप्परातून बाहेर पडलेल्या धुराच्या आच्छादनामुळे ते तळं धुसर दिसत असावं.बरीच घरं लागून लागून होती.मात्र ह्या घरांपासून दूर एक दोन मैल चालत गेल्यास प्रचंड उघडी जमीन दिसते.अर्थात ह्या उघड्या जमीनीत शेती केली जाते.कोकणात शेती म्हणजे जास्तकरून भातशेती.पावसानंतर मात्र हा सर्व उघडा भाग हिरवा गार दिसतो.”

यदुनाथ पुढे सांगत होता,
“मला माझ्या लहानपणातली एक गोष्ट आठवते.एकदा आम्ही सर्व मित्रमंडळी हा डोंगर चढून वर गेलो होतो. डोंगराच्या माथ्यावरून चारही बाजू कशा दिसतात ते पहात होतो.
डोंगराच्या माथ्यावरच्या एका विशिष्ट जागेवरून खाली पाहिल्यास ते तळं आणि ती हिरवी गार शेती रमणीय दिसते. इतर मंडळी पुढे गेली तरी मी त्या विशिष्ट जागेवर उभा राहून सर्व परिसर न्याहाळत होतो.सर्व मित्रमंडळी डोंगर खाली उतरून जायला निघाली होती.मी तो नयनरम्य देखावा पहाण्यात गुंग झालो होतो. वेळ कधी निघून गेली ते कळलच नाही.आणि सूर्य अस्ताला जाण्याच्या सुमाराला डोंगरावर असलेल्या लहानसहान टेकड्यावरून खाली गावावर सावली पडायला लागली होती.

वाकडी-तिकडी वळणं घेऊन ही पायवाट डोंगराच्या पायथ्याशी येऊन संपते.चढत आलेल्या पायवाटेवरून परत त्याच मार्गाने उतरून जायला मला कंटाळा आला होता.
पायवाटेवरून खाली उतरण्याऐवजी मला शॉर्टकट घेऊन खाली जावसं वाटलं.थोडसं खाली उतरल्यानंतर एक मोठं खडक वाटेत आलं.त्याच्यावरून कसाबसा संभाळून उतरल्यानंतर थोडी भुसभूशीत माती पायाखाली आली.त्यावरून मला आता खाली जाण्यासाठी सरपटत जावं लागणार हे तेव्हाच कळलं.निराश होऊन आधारासाठी काही हाताने पकडण्यासारखं मिळतं कां म्हणून आजुबाजूला शोधायला लागलो.पुन्हा एक मोठा खडक वाटेत आला.पण त्याच्या खालची जमीन बरीच भुसभूशीत होती.त्या खडकाचा आधार घेऊन मी बाजूलाच असलेल्या एका झाडाच्या फांदीचा, दोन हातानी पकडून,आधार घेतला.

माझा मुर्खपणा झाला आहे.ही शॉर्टकट मला भोवणार आहे असं एकदा मनात आलं.पण सरकत सरकत पुढे जात जात,येईल त्या झाडीच्या फांद्या किंवा खाली बसून झाडाच्या मुळांचा आधार घेत पुढे जात होतो.एका मुळाची कास धरत दुसर्‍या मुळाची कास धरून कसाबसा सरपटत खाली आलो.काळोख झाला होता.तळ्याच्या किनार्‍याला वार्‍यामुळे निर्माण झालेल्या लाटांच्या खळखळ आवाजाने तळ्याजवळ आल्याची माझी खात्री झाली.

डोंगरावरच्या माथ्यावरून दिसलेली नयनरम्य द्रुश्य मी केव्हाच विसरलो होतो.परंतु झाडांच्या फांद्यांची आणि त्यांच्या मुळांची कास धरत धरत खाली घसरून येण्याच्या क्रियेची उपयुक्तता मी मुळीच विसरलो नव्हतो.जीवन जगण्याच्या प्रयत्नाची ती एक आवश्यक्यता होती.

रोजच्या जीवनातसुद्धा अशीच आधार मिळण्यासाठी कसली ना कसली कास धरावी लागते.ज्या गोष्टीवर आपण अवलंबून असतो त्या पायाखालून सरकायला लागल्यास हे असं कास धरल्यामुळेच जीवनात सुरक्षता लाभते.त्यापैकी एक कास म्हणजे आध्यात्माची कास.

आध्यात्माची कास धरून जीवनात कोणत्या कोणत्या सुरक्षता लाभतात?हे समजण्यासाठी आध्यात्माची शिकवण काय आहे हे प्रथम पडताळून पहायला हवं.

पहिली शिकवण म्हणजे,
व्यक्तिगत उच्चतम मुल्याचा आग्रह.
सहानुभूतिशील आकलनशक्ति असण्याचा जोर.
अद्वितीय निर्भिड निष्टेची ग्वाही.

दुसरी शिकवण म्हणजे,
प्रत्येक व्यक्ती आपल्या कार्यकुशलतेनुसार निर्भय रहाण्यात आणि आत्मनिर्भर रहाण्यात प्रयत्नशील होत असताना श्रद्धापूर्वक आनंदी असायला हवी.आणि हे मिळविण्यासाठी, स्वत्वाच्या पलीकडे क्षमतेचे भरपूर उगम आहेत असं समजून ते हवं असल्यास त्याना पडताळून पहाण्याची त्या व्यक्तीला इच्छा हवी.

तिसरी शिकवण म्हणजे,
ह्या विश्वाची आणि ह्या विश्वातल्या लोकांची धारणा, जास्तकरून ,व्यक्तिगत द्रुष्टीने,त्यांच्या आकलनशक्तीने आणि त्यांच्या आचरणाने ठरवली जाते.भौतिक कारणाने, पर्यावरणाच्या कारणामुळे मुळीच नाही.
दुसर्‍या अर्थाने म्हणायचं झाल्यास,चांगली माणसं असल्याशिवाय चांगलं विश्व घडवता येणार नाही.

मला जाणीव असलेल्या ह्या काही आदर्श आध्यात्मिक शिकवणी आहेत ज्यांची कास धरून जीवन जगता येतं.ह्या शिकवणी उत्तेजक आव्हान देतात,तसंच त्या निश्चिंत आत्मविश्वास देतात.ह्या गोष्टी मी तरी मानतो.”

प्रभाकर मला पुढे म्हणाला,
“यदुनाथचं हे सर्व कथन ऐकून मी त्याला म्हणालो,ह्या दोन गोष्टींची सांगड घालायला तुला सुचलं कसं?”
त्यावर मला यदुनाथ म्हणाला,
“अलीकडे जगात जे काय चाललं आहे त्याच्या विचारकरून माझ्या लक्षात एक गोष्ट आली की,कोण कुणाला सुरक्षीत समजत नाही.सुरक्षीत रहाण्यासाठी प्रत्येकाच्या कल्पना वेगवेगळ्या असू शकतात.जीवन जगण्यासाठीच सुरक्षीत रहाणं आवश्यक भासतं”.

“कशी वाटली यदुनाथची सांगड?”
प्रभाकरने मला प्रश्न केला.

मी त्याला म्हणालो,
“तुझा मित्र यदुनाथ खरोखरच विचारी आहे.प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात रोजमारी जीवनात अशा घटना घडत असतात.यात वाद नाही.पण दोन घटनांची अशी सांगड घालून मुख्य उद्देश समजावून सांगण्याची त्याची हातोटी वाखाणण्यासारखी आहे.”

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at August 06, 2017 12:45 AM

August 05, 2017

साधं सुधं!!

किंवा Versus आणि !


मानवी जीवनाशी क्लिष्टता जसजशी वाढत चालली तसतसं माणसाच्या सद्सदविवेकबुद्धीचं काम कठीण होत गेलं. पुर्वी एखादी गोष्ट एकतर चांगली असायची किंवा वाईट! मधली नसायची. त्यामुळं चांगली माणसं चांगल्या गोष्टी करत, वाईट माणसं वाईट गोष्टी करत. आळशी माणसं आळस करीत आणि उद्योगी माणसं कामात गर्क राहत. म्हणजे तुम्ही एकतर चांगले असायचात किंवा वाईट! उद्योगी असायचात किंवा आळशी !
आयुष्य कसं सोपं असायचं. म्हणजे एकदम सोपं नसायचं .. कधी काय व्हायचं की माणसाच्या आयुष्यात एखादी मोठी घटना घडायची आणि मग एखादा वाईट माणुस अचानक सुधारायचा आणि चांगला बनायचा वगैरे वगैरे !

पुढे काळ बदलला, तंत्रज्ञान विकसित झालं, यश आणि पैसा ह्यांच्या व्याख्या एकत्रित होऊ लागल्या आणि मग सगळ्या गोष्टीतील सीमारेषा धुसर होऊ लागल्या. चांगुलपणा, उद्योगीपणा, हुशारी हे गुण आपल्याजवळ असणं किंबहुना त्याचा भास निर्माण करणं आवश्यक आहे ह्याची जाणीव सर्वांना झाली. चांगुलपणाच्या वर्तुळात खरोखरीची चांगली माणसं आणि चांगुलपणाचा भास निर्माण करणारी माणसं एकत्र आली. तीच गोष्ट बाकी सर्व सद् गुणांच्या  बाबतीत झाली.  त्यामुळं मग ह्या गुणांच्या ठिकाणी गर्दी झाली. मग तिथं आधीच वास्तव्य करणारी माणसं गोंधळून गेली. पुर्वी त्यांना ह्या गुणांच्या शुद्ध रुपात यश साध्य करता यायचं. आता केवळ यश पुरेसं नसुन त्याचं पैसा मिळविण्याच्या क्षमतेत रुपांतर करणंसुद्धा त्यांना आवश्यक वाटू लागलं. मग काही काळापुरता ही मंडळी सद् गुणांचे वर्तुळ सोडुन आपला कार्यभाग आटपुन परत स्वगृही परतु लागली. म्हणजे काय झालं की किंवा  चे रुपांतर आणि / हे सुद्धा मध्ये झालं.  

हे सर्व सुचायचं कारण की एका Leadership प्रशिक्षणात Or Versus Both/And  ह्या तत्वाची ओळख करुन देण्यात आली. कार्यालयात तुम्हांला तुमच्या दररोजच्या कामाचा रगाडा तर वाहायचा आहेच पण त्याच वेळी तुम्हांला नवीन तंत्रज्ञानसुद्धा आत्मसात करायचं आहे. बऱ्याच वेळा तुम्हांला अशा परिस्थितीचा सामना करावा लागतो. तुमच्या समोरील असलेल्या दोन पर्यायातील कोणता एक बरोबर नसतो; दोन्हीतील चांगल्या गोष्टी निवडुन पुढं जायची तारेवरची कसरत तुम्हांला पार पाडायची असते. ह्या उदाहरणांद्वारे मला पहिल्या परिच्छेदातील वागण्याचं समर्थन करायचं नाहीय. पण त्यामागची मानसिकता विशद करायची आहे. हीच गोष्ट तुमच्या मुलांच्या संगोपनात सुद्धा लागु होते. संस्कृतीचं शिक्षण आणि आधुनिकतेशी जोड ह्यांचा शक्य तितका योग्य मिलाफ तुम्हांला घालायचा असतो. 

हे सर्व काही ठीक पण एकंदरीत मनुष्यजमातीच्या उत्क्रांतीच्या दृष्टीनं विचार केलात तर एक चिंतेची बाब नकळत घडत आहे. चांगुलपणाच्या व्याख्येच्या शुद्धतेचे  Baseline (पायाभुत पातळी) काहीशी धुसर होत आहे. म्हणजे समजा आमच्या पिढीनं जी काही चांगुलपणाची शुद्धता लहानपणी पाहिली त्यात काही प्रमाणात तडजोड करण्याची मानसिकता आम्ही दाखविली. ह्या तडजोडीनंतर नवनिर्मित अशी शुद्धता आताच्या पिढीची मुलभूत पातळी बनली. आणि ह्या शुद्धतेच्या विरळीकरणाचा वेग झपाट्यानं वाढला. 

आपल्या पुर्वजांनी कलियुग येणार असं म्हणुन ठेवलं आहे. ते काही अचानक एके दिवशी उजाडणार नाही. शुद्धतेच्या पायाभुत पातळीच्या विरळीकरणाची प्रक्रिया हळुहळू हे कलियुग आपल्या भोवती आपल्या नकळत आणुन ठेवत आहे. आणि आपण मात्र आपल्याला Both / And चा Concept समजला म्हणुन मनातल्या मनात आनंदी होत आहोत. 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at August 05, 2017 03:23 PM

आनंदघन

सिंहगड रोड - भाग ५ (धायरी)

लहानपणापासूनच माझ्या मनात सिंहगड या शब्दाभोंवती एक उज्ज्वल ऐतिहासिक वलय होते. कदाचित त्यामुळे सिंहगड रोडबद्दलसुध्दा थोडे कुतूहल निर्माण झाले होते, पण त्या रस्त्यावरून प्रत्यक्षात एक दोन वेळा गेल्यानंतर ते मावळले. पन्नास वर्षांपूर्वी मी पुण्यात शिक्षण घेत असतांनाच्या काळात जसा सिंहगड रोड हा एक पुणे शहराच्या बाहेर जाणारा रस्ता होता त्याचप्रमाणे कर्वे रोड आणि पौड रोड हे सुध्दा त्या काळात गांवाबाहेरचेच रस्ते होते. पण नंतरच्या काळात त्या दोन रस्त्यांच्या आजूबाजूने नवनवीन वस्त्या निर्माण होत गेल्या आणि त्यांचा झपाट्याने विकास होत गेला. एकविसावे शतक उजाडेपर्यंत माझ्या ओळखीतली कांही जुनी मंडळी या भागात रहायला गेली होती आणि पुण्यात नव्याने आलेल्या लोकांनी तिथे घरे घेतली होती. माझे त्यांच्याकडे जाणे, येणे, राहणे व्हायला लागले होते. त्यामुळे पुण्याचे ते नवे भाग माझ्या माहितीतले होत होते. पण त्या मानाने पाहता सिंहगड रोड जरासा मागे राहिला होता. त्या भागात मोठमोठी हॉस्पिटल्स, कॉलेजे, उद्याने, थिएटरे, भव्य इमारती वगैरेसारख्या ठळक दिसणा-या खुणा तयार झाल्या नव्हता. मला कामासाठी तिकडे जाण्याची गरज पडत नव्हती. त्या भागातली दुकाने आणि बाजारपेठांमध्ये तुलनात्मक दृष्ट्या कमी झगमगाट व गजबजाट दिसत होता. २०११-१२ मध्ये मला दिसलेला धायरी भाग तर अजूनही मागास वर्गात मोडण्यासारखा वाटत होता. माझे तोंपर्यंतचे बहुतेक आयुष्य अणुशक्तीनगर आणि वाशीसारख्या सुनियोजित आणि टिपटॉप वसाहतींमध्ये आणि उच्चशिक्षित वर्गामधील लोकांमध्ये गेले असल्यामुळे आपण स्वतः या ग्रामीण वाटत असलेल्या धायरीमध्ये येऊन रहावे असा विचार त्या वेळी माझ्या मनात आला नाही.

पण नियतिची चक्रे आपल्याला अज्ञात अशा पध्दतीने फिरत असतात. तीनचार वर्षांच्या काळात माझा मुलगा धायरीला रहायला गेला आणि आम्ही त्याच्याबरोबर रहायला पुण्याला आलो, त्या भागातले रहिवासी झालो आणि "आम्ही ना, हल्ली सिंहगड रोडवर राहतो." असे सर्वांना सांगायला लागलो.

आपल्या वास्तव्याच्या नव्या भागाची माहिती तर करून घ्यायला हवीच ना ! मी थोडे हिंडून फिरून आणि विचारपूस करून ती करून घेली. धायरी हे पुरातन काळापासूनचे मूळ खेडेगाव सिंहगड रोडपासून काही अंतरावर वसलेले आहे. जुन्या मुख्य पुणे शहराबाहेर पडल्यावर दत्तवाडी, हिंगणे खुर्द, विठ्ठलवाडी वगैरे पूर्वीच्या वस्त्या लागतात. त्यांना मागे टाकून वडगांव बुद्रुक पार केल्यानंतर सिंहगड रस्ता खडकवासल्यावरून सिंहगडाकडे जातो आणि त्याच्या डाव्या बाजूला येऊन मिळालेला रस्ता धायरी गांवाकडे जातो. खरे तर तिकडे जाणा-या त्या रस्त्याचे नाव धायरी फाटा असे होते. पण एकविसाव्या शतकात या जवळ जवळ दोन किलोमीटर लांब रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना भरपूर वस्ती वाढत गेली. आता हा सगळाच भाग धायरी या नावाने ओळखला जातो आणि जिथे हे रस्ते मिळतात त्या कोप-याला धायरी फाटा म्हणायला लागले आहेत.

त्या रस्त्यावर अनेक जुनी, नवी देवळे आहेत. फाट्याजवळ आधी गारमाळ नावाची वस्ती लागते. तिथून पुढे गेल्यावर नवशा गणपतीचे देऊळ लागते त्या भागाला गणेशनगर म्हणतात. आणखी पुढे गेल्यावर लागणा-या चौकात उंब-या गणपतीचे देऊळ लागते. तिथून एक रस्ता उजवीकडे डी एस के विश्व, नांदेड गाव वगैरेकडे जातो आणि दुसरा डावीकडे बेणकर वस्ती, रायकर मळा, न-हे गाव वगैरेंकडे जातो. चौकात न वळता समोर थोडेसेच पुढे गेल्यावर भैरवनाथाचे मोठे मंदिर आहे. तिथून जुने धायरी गांव सुरू होते. धायरी ग्रामपंचायतीची हद्द आणि पुणे महापालिकेची हद्द दाखवणारा एक लहानसा फलक त्या रस्त्याच्या कडेला दिसतो. तो दिसला नाही तर आपल्याला काहीही फरक जाणवत नाही इतके पुणे महानगरपालिका आणि धायरी ग्रामपंचायत हे आता सलग झालेले आहेत. धायरी गांवाचा जुना भाग अजूनपर्यंत पुणे महानगराच्या सीमेपलीकडे असला तरी आतासुध्दा पी एम पी एल बसेस धायरी गावात जातातच, लवकरच पूर्ण धायरी भाग पुणे शहरात विलीन होणार असल्याची घोषणा झाली आहे.

या धायरी रस्त्याला दोन्ही बाजूंना फुटत जाणा-या गल्ल्यांना १, २, ३, ४ असे क्रम दिले आहेत. त्यामुळे पत्ता सापडणे सोपे आहे. या गल्ल्यांना एकमेकांना जोडणारे रस्तेच नाहीत. त्यामुळे या भागात गल्लीबोळांचे जाळेही नाही. एकाद्या उभ्या सरळसोट झाडाला आडव्या फांद्या फुटत जातात आणि त्या एकमेकांपासून दूर दूर जातात तशी या गावाची रचना आहे. एका गल्लीमधल्या टोकाच्या घरामधून शेजारच्याच गल्लीच्या टोकाच्या घरी जायचे असेल तर मुख्य रस्त्यापर्यंत येऊन तिकडे जावे लागते. आमचे घर धायरी गांवाकडे जाणा-या या रस्त्यावरील अशाच एका गल्लीच्या टोकाशी आहे.
............. (क्रमशः)
-------------------------------------------------------------------------------------

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at August 05, 2017 03:21 PM

August 03, 2017

Global Vegan

Sri Krishna Vilas in Cumming, Atlanta

If you are in Atlanta, and want to eat some good traditional south Indian food, then you should go to Sri Krishna Vilas in Cumming. Masala dosas, idli, rava doas, and vada is really good. In the afternoon, their Thali(variety of dishes including roti, rice, sambar, papad, side dishes and a sweet) is very popular.  I also like pooris, chole bhatara and vegetable biryani in this restaurant.

Sometimes, chats (Bombay street food) such as bhel puri, papdi chat and masala puri is also tasty and spicy here! Yesterday, I ate bhel puri, but it was so salty. I asked for sweet chutney, and it was sour! I guess this happens in most of the good restaurants...

In short, Sri Krisha Vilas is great for vegetarians and vegans. Please tell your friends and family in Atlanta to go to this restaurant even if they are not vegetarian or vegan

1. http://skvilas.com/

2. https://www.facebook.com/pages/Sri-Krishna-Vilas/575183439274297

3.  https://hungrybunni.wordpress.com/2017/01/22/sri-krishna-vilas/

by Kumudha (noreply@blogger.com) at August 03, 2017 11:07 PM

मला काय वाटते !

हेवा


सध्या काम कमी आहे. त्याच वेळेला जीएस्टी नोंदणीचे काम सरकारने मागे लाऊन दिले. मग सिए लोकांना भेटणे क्रमप्राप्त झाले. त्यांच्या ऑफिसमध्ये ही गर्दी. वाट बघत बसलोतेथला मॅनेजर भेटला. त्याचे वजन गेल्या भेटीच्या मानाने कमी झालेले दिसत होते. सर्वांवर जीएसटीचा प्रचंड ताण पडलेला दिसतोय.

'कामात काही मजा राहिली नाही बघा. किती प्रकारचे फॉर्म , किती प्रकारचे रिटर्न, किती तारखा सांभाळायच्या. कधीच संपणारे किचकट काम पहिल्या पासूनच नकोसे होते. ते आता अजून वैतागवाणे झाले आहे.' तक्रारीचे संभाषण

आता मी विचारात पडलो. सध्या माझाकडे विशेष काम नाही ही गोष्ट सोडा. पण जेव्हा जेव्हा  माझ्याकडे काम येते तेव्हा ते काम करताना मला तर आनंदच मिळतो.


नेहमी दुसऱ्याची नोकरी चांगली वाटते असे ऐकून होतो. पण मला अनुभवाअंती आपलाच व्यवसाय चान्गला याची खात्री पटतेय.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at August 03, 2017 08:21 AM

August 02, 2017

द भालेराव

कै. दुर्गामामी, सौहार्दाचा पुतळा,
----------------------------------------
लहानपणापासून मला जरा प्रौढ व्यक्तींचा सहवास लाभलेला होता. हैद्राबादला आमच्याकडे जवळ जवळ एक क्रिकेट टीम भर विद्यार्थी होते. त्यातले माझे काका मेडिकलला, मनोहर व्हेटरनरीला, तर दत्तामामा एम ए ला होते. ( आणि मी सातवीला.). ह्या सगळ्यात अगदी मवाळ, सौजन्यपूर्ण व हळवे असे होते दत्तामामा. त्यांचे सगळे काम अगदी टापटीपीचे असायचे. कंदिलाची काच अगदी लख्ख पुसायचे. अभ्यास तर अगदी शिस्तपूर्ण असायचा. साने गुरुजींना मी काही पाहिले नव्हते, पण दत्तामामांसारखेच ते दिसत असणार असे मी ताडीत असे. कारण दोघेही साक्षात मृदूपणाचे आदर्श असे.
दुर्गामामी जेव्हा मॅट्रिकला होत्या तेव्हा कसल्या तरी स्पर्धेला सेलूहून हैदराबादला आल्या होत्या. अप्रतीम सात्विक सौंदर्य लाभलेल्या. पुढे त्यांचे दत्तामामांशी लग्न झाल्यावर त्यांच्याकडे मी काही दिवस राहायला जात असे. तेव्हा माझ्या मनात पक्के झाले की नुसतेच सात्विक सौंदर्य नाही, तर सौहार्दाचा पुतळा कोणाला करायचा असला तर खुशाल त्यांचा पुतळा करावा इतके ओतप्रोत सौहार्द त्यांच्या संसारात भरलेले होते. ते अगदी शेवटपर्यंत होते. त्यांच्या शेवटच्या आजारात मी काही भेटायला जावू शकलो नाही, पण माझा धाकटा भाऊ, निशिकांत सांगत होता की त्या स्वतः श्वासाच्या इतक्या त्रासात होत्या, तरी भेटायला आल्याबद्दल त्याला आभाराचे सांगत होत्या.
त्यांच्या सगळ्या कुटुंबातच जो सुस्वभावी लोकांचा भरणा आहे, त्याचा मूळ स्त्रोत त्याच आहेत हे मला अगदी मनोमन पटलेले आहे. आणि मूर्तिमंत सौहार्द कसे असते हे कोणालाही पहायचे असले तर केवळ त्यांच्याकडे पहावे !
त्यांच्या मुलांनी त्यांच्या आजारात खूप केले. पण आता ही सौहार्द-मूर्ति दिसणार नाही हे फार मोठे वैषम्य राहणार आहे !
त्यांच्या आत्म्याला शांती तर लाभोच, पण त्यांच्या स्मृतीनेही आमच्या वागण्यात थोडे तरी सौहार्द दरवळो  अशी प्रार्थना व त्यांना श्रधांजली !
-------------------------

     

by the Bhalerao (noreply@blogger.com) at August 02, 2017 07:04 AM

August 01, 2017

Global Vegan

Protein-Rich Vegan Breakfast

Protein- rich vegan breakfast has been giving enormous energy and "guilt-free" happy feeling for millions of women across the world. I'm a vegan and start with my day with fruits. I usually eat mangoes, cherries or banana. Sometimes, I make yummy smoothies with banana, strawberries and few curry leaves or spinach leaves.  Around noon, I blend couple of dates, soaked almonds and walnuts to make nutritious drink. I sometimes add soaked cashew nuts, poppy seeds, chia seeds  or sesame seeds. This is so filling, and I don't feel like eating till six in the evening...

These days everyone I know is having green smoothie for breakfast! Greens such as spinach, kale , drumstick leaves, mint, cilantro or curry leaves is blended with fruits and dates. You should try green smoothie, if you have not yet tried it...

Today, I read interesting articles regarding nutritious vegan breakfast and lunch. Please read these amazing articles for ideas and tips to eat healthy nutritious fare every day!

1. http://www.womenshealthmag.com/food/high-protein-vegan-breakfasts

2. http://www.huffingtonpost.com.au/2017/07/25/the-best-ways-to-eat-chia-seeds_a_23046142/

3. http://www.eatingwell.com/recipes/18521/lifestyle-diets/vegan/breakfast/

4.http://www.telegraph.co.uk/food-and-drink/recipes/the-best-nutribullet-breakfast-smoothie-recipes/

5.  http://www.dailynews.com/health/20170724/nutrition-a-smooth-way-to-make-sure-smoothies-are-healthful

by Kumudha (noreply@blogger.com) at August 01, 2017 10:42 PM

July 31, 2017

कृष्ण उवाच

शाश्वतीचं सूत्र

“खरंतर कलावंत हे उघडपणे अव्यवहारीक समजेले जातात.पण माझ्या बाबतीत बोलाल तर जर का मला काहीतरी निर्माण करायचं असेल तर मला योजना आखावी लागेल आणि निर्णयही घ्यावा लागेल.”….इति संदीप

“आमच्या गावात संदीपने एक कला प्रदर्शन उघडलं होतं.संदीपची आणि माझी जुनी ओळख होती.ज्यानी त्या प्रदर्शनाला भेट दिली होती त्यानी मला सांगीतलं की, कोकणातली बरीच अशी वाखाण्यासारखी ठिकाणं आहेत जीथे स्रुष्टीसौन्दर्याच्या देखाव्याची कमाल पहायला मिळते अशी द्रुष्य ह्या प्रदर्शनात संदीपने रेखाटली आहेत.

कॅन्व्हासवर चित्र रेखाटणं आणि कॅमेर्‍यातून चित्र घेणं ह्यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
फोटे काढताना कल्पकता लागतेच.त्यात वाद नाही.पण देखाव्यासमोर बसून कॅनव्हास समोर ठेवून योग्य योग्य असे रंग निवडून हुबेहूब चित्र रेखाटणं ह्याला ही कल्पकतेची कमाल असावी लागते.

खरोखरंच कौतुक करण्यासारखी गोष्ट आहे की,काही घटना बालपणी आपल्या मनावर चांगलाच ठसा उमटवून जात असतात.उदाहरण द्यायचं झाल्यास,माझ्या वाचनात आलेल्या ह्या ओळी,

जीवन सत्य आहे
जीवनात खरेपणा आहे
अन
जीवनाचं ध्येय मृत्यु नाही.

तसंच,
जेव्हा महान व्यक्तिचे जीवन
आम्हा समजले जाते तेव्हा
होते उदात्त अमुचे जीवन

अन
होईल जेव्हा त्यांचे निर्गमन
सोडून जातील त्यांची पदचिन्हें
समयरूपी वाळूमद्धे

कदाचित ह्या ओळीत फार मोठं काव्य नसेल.पण त्या ओळी साध्या भाषेतून संदेश देऊन जातात,बालमनावर चिरस्थायी ठसा उमटवून नक्कीच जातात.”

संदीपचं चित्र-प्रदर्शन पाहून झाल्यावर मी त्याला माझ्या घरी बोलावलं होतं.अर्थात जेवायला.मला त्याच्याकडून ऐकायचं होतं की,इतकी सुंदर चित्र रेखाटण्याची कला त्याच्या अंगात कशी आली.

सुरमईचं तिखलं,तळलेले बांगडे,डाळीची आमटी आणि कोकमाचं सार असा साधा जेवणाचा मेनु होता.संदीपची ही जेवणाची आवड मला त्याच्या आईने एकदा सांगीतली होती.पोटभर जेवण झाल्यावर वेलदोडे घातलेला पानाचा विडा चघळत चघळत मला संदीप सांगत होता.

अर्थात मी त्याला एक साधा प्रश्न केला,
“हे तुला जमतं कसं?”
माझ्या प्रश्नाचा ओघ संदीपला समजला होता.

मला म्हणाला,
“मी अगदी लहान होतो.असेन पंधरा एक वर्षाचा.माझ्या मनामधे एक काल्पनीक देवदूत वास करायचा.कोकणात सृष्टीसौन्दर्य अफाट आहे.आमच्या गावाच्या सीमेवर एक नदी वहाते आणि डोंगराच्या पायथ्याशी वळणं घेत ती पुढे जाते.नदीच्या काठी हिरवं गार रान आहे.सुट्टीच्या दिवशी मी चित्र रेखाटण्यासाठी नदीवर जायचो.आणि माझ्या
काल्पनीक देवदूतास विनंती करायचो की,एकदिवशी मी उत्तम चित्रकार व्हावं आणि ह्या सूंदर निसर्गाचं खरोखरी आहे तसंच चित्र रेखाटावं.आणि ह्यामधून मला माझ्यावरचा विश्वास वृद्धिंगत झाला आणि सभोवतालच्या जगावर माझी श्रद्धा बसली.

हल्ली आपली श्रद्धा आणि आपला विश्वास तणावपूर्ण झाला आहे.आपलं जीवन फारच अल्पकालीन आणि अनिष्चीत झालं आहे.मनुष्याच्या अंगी असलेलं सामर्थ्य त्याला व्यक्त करता येत नाही.अस्तित्व असणं हाच चमत्कार वाटतो.मला विश्वास आहे की आपल्या अस्तित्वाचं सूत्र काळाच्या सुरवातीपासून दौड करीत आहे आणि त्याचे
मौल्यवान अवशेष अस्तित्वात रहातील.

मला नेहमीच वाटतं की,प्रत्येकाला तीव्र इच्छा असते की आपलं जीवन कसंही झालं तरी शाश्वतीच्या सुत्रात फिरत असावं.ही जीवनातली एक प्रकारची प्रेरणा असावी.काहींचं म्हणणं असं ही असेल की,अमर्त्वासाठी जाण्याची ही एक प्रवृत्ती असेल.खरंतर कलावंत हे उघडपणे अव्यवहारीक समजेले जातात.पण माझ्या बाबतीत बोलाल तर जर का
मला काहीतरी निर्माण करायचं असेल तर मला योजना आखावी लागेल आणि निर्णयही घ्यावा लागेल.

माझ्या एक लक्षात आलं आहे की,मला माझ्या जीवनाचा द्रुष्टीकोन नुसताच सौन्दर्याचा बोध ठेवण्यासाठी संवेदनशील होण्यात असू नये उलट, माझ्यात विनयशीलता आणि आदरची भावनापण असायला हवी. एक कलावंत म्हणून माझं स्वीकृत मत असं आहे की,कलावंताने,जीवनावर,स्वातंत्र्यावर आणि लोकांवर प्रेम करावं.जो मनुष्य आपल्या
कामात व्यग्र असतो,तो स्वप्नाळू असतो.आणि त्याच्या स्वप्नाचा भावार्थ,शब्दरूप आणि प्रतिरूप हुडकून ते प्रकट करण्याचा तो प्रयत्न करीत असतो.काहीतरी निर्माण करण्याची जाणीव अजब असते.

कलावंतच नव्हे तर कोणतीही व्यक्ती,आपलं अंतर उघडून आपलं दुःख प्रकट करून दाखवील,आपली भीती,आपला आनंद आपल्या आशा उघड करून दाखवील तेव्हा तिच्या लक्षात येईल की,तिच्या स्वत्वाला मुख्य जीवन-प्रवाहात स्थान आहे.
पूर्वी तसं करता येत नव्हतं.कधीकधी भीतीचा आणि उपहासवृत्तीचा आपल्या मनावर एव्हडा पगडा असतो की आपण हताश होतो.अशावेळी मी त्या विख्यात कलावंतांची आठवण काढून त्यांच्या व्यक्त करण्याच्या क्षमतेची आठवण काढतो.

आपल्याला वाटत असलेल्या विश्वासाच्या,आणि आपल्या विचाराच्या सीमा आपण जर का विकसीत केल्या तर आपल्या लक्षात येईल की,ज्याच्या त्याच्या अंगात काही तरी निर्माण करण्याची कला असते आणि आपलं स्वत्व आपण राखून ठेवू शकतो. आपल्या मनात ह्याची जागृतता ठेवल्यास,माझी खात्री आहे की,हल्लीच्या जागृत,जगात
साहस केल्याने आणि प्रयोगशील राहिल्याने चित्ताकर्षक जग प्रकट करायला सोपं जाईल.”

माझ्या एका साध्या प्रश्नाचं उत्तर देण्यासाठी संदीपने “शाश्वतीचं सूत्र” सांगून “कलावंत हे उघडपणे अव्यवहारीक समजेले जातात.”हे म्हणणंच खोडून टाकलं.माझा वेळ मजेत गेला.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at July 31, 2017 02:09 AM

July 29, 2017

Global Vegan

Raw Papaya Vegetarian Curry

A couple of days ago, I cooked raw papaya curry . It had pungent taste. I liked the raw papaya curry with brown rice. My MIL gave me the recipe, and she told me that her friend from Mysore gave the traditional recipe .

Raw papaya is very nutritious . South Indian cuisine has numerous tasty raw papaya recipes . Folks make salad, chutney , kootu(lentil based curry) and gojju (tamarind and coconut based curry).

If you like traditional recipes from Southern region of India, then you may like this...

Raw Papaya Gojju

Ingredients

2 cups of  chopped raw papaya (peel the green skin)
1/4 cup fresh coconut
 3 to 4 red chilies
1/2 spoon black mustard seeds
2 Tbsp tamarind juice
2 Tbsp jaggery
Asafoetida - a pinch

Method

1. Cook the raw papaya till soft, but not mushy.
2. Grind coconut , red chillies, mustard seeds , tamarind and jaggery to a coarse paste using 1/2 cup water.
3. Heat canola oil or cocnut oil, add mustard seeds and asafoetida. Now, add raw papaya and ground paste . Add one cup of water and salt. Let it boil for few minutes. Enjoy it with hot rice or Indian bread such chappathis.


by Kumudha (noreply@blogger.com) at July 29, 2017 09:25 PM

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

कंटाळवाणी फसवणूक - इंदू सरकार (Movie Review - Indu Sarkar)

नुकताच 'डंकर्क' बघितला. दुसरे महायुद्ध आणि त्याच्याशी संबंधित पात्रं व घटना ह्यांच्यावर आधारित कित्येक परदेशी सिनेमे बनत असतात. अगदी कृष्ण-धवल कालापासून ते आत्ताच्या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानाच्या काळापर्यंत ह्या एका विषयाने अनेक लोकांना प्रेरित केलं आहे. राहून राहून मला नेहमी वाटायचं की फाळणी, १९७५ साली लादली गेलेली आणीबाणी, ईशान्येकडील राज्यांचे प्रश्न, भारताचं श्रीलंकेमधलं ऑपरेशन पवन, चीन आणि

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at July 29, 2017 08:26 AM

July 28, 2017

आपला सिनेमास्कोप

लिपस्टीक आणि मुक्तीची गरज




अलंकृता श्रीवास्तव दिग्दर्शीत लिपस्टीक अंडर माय बुरखा हा चित्रपट मी पहायला गेलो, तेव्हा रात्री पावणेअकराचा शो असूनही बऱ्यापैकी गर्दी होती. फिल्म सुरु होताहोताच, साताठ तरुणांचा एक ग्रुप आला आणि मोठमोठ्याने बडबड करत आमच्या रांगेत शिरला. चित्रपट सुरु झाला आणि लक्षात आलं, की या ग्रुपच्या चित्रपटाबद्दल काही वेगळ्याच कल्पना असाव्यात. झालेले वाद, काहिशी सेन्सेशनल म्हणण्यासारखी ट्रेलर, आणि आपल्या दिव्य बोर्ड आॅफ सर्टिफिकेशनने दिलेलं ‘ फक्त प्रौढांसाठी,’ हे सर्टिफिकेट, यावरुन त्यांनी सिनेमाला यायचं ठरवलं असावं.

सिनेमा भोपालमधल्या एका जुन्या हवेलीत रहाणाऱ्या, विविध वयाच्या , कौटुंबिक परिस्थितीतल्या चार महिलांची, त्यांच्या अवेकनिंगची , जागं होण्याची गोष्ट सांगतो. यात सेक्शुअल अवेकनिंग हा एक भाग झाला, मात्र प्रामुख्याने जाग्या होणाऱ्या जाणीवा आहेत त्या स्त्रीत्वाच्या , स्वातंत्र्याच्या, त्यांच्यावर आजवर लादल्या गेलेल्या भूमिकांमधून बाहेर पडणं आवश्यक वाटण्यासंबंधातल्या. यातली बुवाजी ( रत्ना पाठक शाह ) ही हवेलीच्या मालकांच्या कुटुंबातली ज्येष्ठ महिला आहे. भोपाळ गॅस हल्ल्यानंतर वाचलेल्या कुटुंबातल्या लहान मुलांना वाढवताना, ती पुऱ्या हवेलीचीच बुवाजी होऊन बसलेली आहे. इतकी, की बुवाजी या नावापलीकडे आपली ओळख आहे, हेच ती विसरलेली. ( आपलं उषा हे नाव तिला आठवतं, आणि आपण बुवाजीपलीकडे कोणीतरी आहोत याची आठवण होते , तो प्रसंग अभिनयासाठी खास उल्लेखनीय) . बुवाजी लपूनछपून वाचत असलेली ‘लिपस्टीक वाले सपने’, ही खोटी खोटी ग्लॅमरस, सेक्सी, रोमॅंटीक कादंबरी , आपल्याला चित्रपटभर सतत एेकवली जाते. रोजी, हे या कादंबरीतल्या प्रमुख पात्राचं नाव.

या चित्रपटातली इतर पात्र काहीशी अशी. शिरीन ( कोंकणा सेनशर्मा ) ही डोअर टु डोअर सेल्सगर्ल आदर्श पत्नीच्या भूमिकेत अडकलेली, तर काॅलेज विद्यार्थिनी रिहाना ( प्लबिता बोरठाकूर) ही आदर्श मुलीच्या. शिरीनचा गल्फला येऊन जाऊन असलेला नवरा ( सुशांत सिंग) तिला मुलं, प्रेग्नन्सी आणि गर्भपात यांच्या चक्रात अडकवून स्वत: हवं ते करायला मोकळा आहे. रिहाना आपल्या मुक्त विचारांना काॅलेजमधे शोधण्याचा प्रयत्न करत, आपल्या कडक शिस्तीच्या घरात कशीबशी जगतेय. चौघीतली त्यातल्यात्यात मुक्त आहे ती ब्युटीशीअन लीला ( आहाना कुम्रा ) पण तिचं स्वातंत्र्य हे फसवं आहे. ती प्रियकर ( विक्रांत मासी ) आणि होणारा नवरा ( वैभव तत्ववादी ) या दोन पुरुषांमधे अडकलीय. तिचं शरीर हवं ते करायला स्वतंत्र असलं, तरी या दोघांच्या तिच्याकडून असलेल्या अपेक्षा या तिला बांधून ठेवतायत. चित्रपट या चौघींचा मुक्तीच्या संकल्पनेपर्यंत येण्याचा प्रवास मांडतो. त्या खरच मुक्त होऊ शकतील का,हा सोप्या सुखांत सिनेमांना पडणारा  प्रश्न बाजूला ठेऊन, मुक्तीची गरज लक्षात येणं म्हणजेच मुक्ती, असं लिपस्टीक म्हणतो.
सिनेमा जसा पुढेपुढे जायला लागला तेव्हा माझ्या रांगेतला तरुणांचा ग्रुप अस्वस्थ झाला. सिनेमात सेक्शुअल संदर्भ असणारे प्रसंग होते, पण साध्या ,यू सर्टिफिकेटवाल्या हिंदी सिनेमांमधूनही ज्या आकर्षक आणि प्रेक्षकाला चाळवणाऱ्या पद्धतीने स्त्रियांना सादर केलं जातं ते इथे होत नव्हतं. इथे स्त्रीदेहाचं प्रदर्शन नव्हतं. इथला सेक्स हा त्या स्त्रीयांच्या जीवनाचा भाग होता. कधी त्यांनी निवडलेला, तर कधी त्यांच्यावर लादला गेलेला. एरवी आपण जे स्वप्नरंजन पसंत करतो ते इथे नव्हतं, तर इथे होती घुसमट. परिस्थितीतून, नात्यांमधून, स्त्री पुरुषांना आपापली जागा ठरवून देणाऱ्या समाजरचनेतून आलेली.

जेव्हा एखादी गोष्ट आपल्याला अडचणीची वाटते अस्वस्थ करते, तेव्हा आपण त्यावर काय प्रतिक्रिया द्यावी या संभ्रमात पडतो. प्रेक्षक जेव्हा संभ्रमात पडतात, तेव्हा हमखास येणारी प्रतिक्रिया असते ती हसणं आणि टिंगल करणं ही. या ग्रुपनेही ही टिंगल सुरु केली. मधे शेरेबाजी करायची. सेक्सचा उल्लेख आला की हसायचं, असले प्रकार सुरु केले. मध्यंतरापर्यंत त्यांच्या लक्षात आलं की आपण ज्या सिनेमाच्या अपेक्षेने आलो, तो हा नाही. मग त्यांना वेगळाच प्रश्न पडला. ‘ बाकी सब तो ठीक है भई, मगर ये रोजी कौन है?’ एकजण म्हणाला, आणि चर्चा रंगली.
ही ‘रोजी’ आपल्याला चित्रपटात पहिल्यांदा भेटते तेव्हा पडद्यावर रिहाना असते. तीही बुरख्यासह. आपण सेकंदभर विचार करतो की या मुस्लीम पात्राचं नाव रोजी कसं? पण मग आपल्या लक्षात येतं, की रोजीचा उल्लेख चारातली कोणतीही व्यक्तीरेखा समोर असताना येतोय. रोजी हे पात्र बुवाजी वाचत असलेल्या कादंबरीतलं आहे, हे आपल्याला कळायला थोडा वेळ जातो. पण हळूहळू लक्षात येतं की या पात्राचा, या निवेदनाचा, सगळ्याच व्यक्तीरेखांशी अप्रत्यक्ष पण महत्वाचा संबंध आहे. रोजीचं पात्र चित्रपटातल्या व्यक्तीरेखांच्या आयुष्यातल्या विसंगती दाखवून देत  , स्वप्न आणि वास्तव यातला फरक अधोरेखित करत रहातं. रोजीचं आयुष्य, वागणं, हे स्वप्नवत आहे, सुंदर आहे, तसं खऱ्या आयुष्यात होत नाही , हे सांगतं, पण चित्रपटाच्या अखेरीला हे स्पष्ट करतं, की शेवटी ही स्वप्नच आपल्याला जगायची प्रेरणा देत असतात. खोट्या रोमॅंटीक प्रेमकथा, किंवा  चित्रपट यांना आपण खरं समजत नाही, पण त्यातल्या नायक- नायिकांच्या जागी मनातल्या मनात स्वत:ला पाहू शकतो. ही स्वप्नांची दुनिया, ही आपल्या आजूबाजूच्या कंटाळवाण्या वास्तवाला पर्याय असते. ते आपलं आयुष्य नसलं, तरी आपल्या आयुष्यात रंग भरण्याचं काम या गोष्टी करतात. एका परीने लिपस्टीक अंडर माय बुरखामधली कोणतीच व्यक्तीरेखा रोजी नाही, पण दुसऱ्या बाजूने असंही म्हणता येईल, की यातली प्रत्येक व्यक्तीरेखाच रोजी आहे. निदान तिच्यापुरती, तिच्या नजरेतून का असेना.
चित्रपटाचं लिपस्टीक अंडर माय बुरखा हे नाव त्यातल्या लिपस्टीक आणि बुरखा या परस्पर विरोधी भासणाऱ्या प्रतिमांनी , तसच बुरखा या  मुस्लिम समाजाशी जोडलेल्या वेशामुळे निव्वळ सेन्सेशनल वाटावं म्हणून देण्यात आलंय असं वाटू शकतं, मात्र प्रत्यक्षात हे नाव प्रतीकात्मक आणि अगदीच अर्थपूर्ण आहे. स्त्रीयांची वरवर दिसणारी, अनेकदा सामाजिक बंधनांखाली झाकलेली  प्रतिमा आणि त्यांचं स्वत:च्या नजरेतलं व्यक्तिमत्व , हा विरोधाभास हे प्रतीक सहजपणे मांडतं.
हा चित्रपट मामी चित्रपट महोत्सवात दाखवला गेला तेव्हाच तो टाकाऊ नसणार हे लक्षात आलं होतं, पण बरेचदा या प्रकारचे चित्रपट पटकन गायब होतात. कधी आले कधी गेले कळत नाही. लिपस्टीक अंडर माय बुरखाला अनेक प्रेक्षकांपर्यंत पोचवण्याबद्दल आपण श्री पहलाज निहलानी आणि त्यांचं फिल्म सर्टिफिकेशन बोर्ड यांचे आभारच मानायला हवेत. अर्थात अशा प्रसिद्धीचा एक तोटाही असतो.  अशा चित्रपटाबद्दल लोकांच्या ज्या टोकाच्या अपेक्षा तयार होतात, ज्या प्रत्यक्ष आस्वादात अडचण ठरण्याची शक्यता असते. बुरखाचंही काही प्रमाणात तसं झालय. त्याला स्त्रीवादी म्हणून डोक्यावर घेणारे काही जण आहेत, तसेच त्यात फार दम नाही म्हणणारे काही जण आहेत. भलत्या अपेक्षांनी चित्रपट पाहून त्यात ‘ तसं ‘ काही नव्हतं यामुळे निराश होणारेही अनेक जण आहेत. मला या चित्रपटात काय आहे असं विचारलं तर मी म्हणेन की तो खरा आहे. तो