निवांत समय

November 10, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Coconut Almond Macaroons

These vegan Coconut Almond Macaroons are sure to become your next favorite cookie. They are sweet and coconutty and the almonds add more flavor and deliciousness. They are also gluten-free, and...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at November 10, 2017 01:00 PM

चिन्ह

' गायतोंडे ' ग्रंथ : उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया भाग २

निम्याहून अधिक प्रतींचं वितरण आता पार पडलंय. ग्रंथ असलेल्या कोरोगेटेड बॉक्सचं वजन जवळ जवळ दीड किलो असल्याने कुरियरनं प्रती पाठवण्यावर मर्यादा येतायत. ज्यांना हे काम दिलंय त्या कुरियर कंपनीनं देखील एकूण प्रेझेंटेशन पाहून रोज ५० पेक्षा अधिक प्रती स्वीकारण्यास नकार दिला आहे. त्यामुळेच पाठवलेला ग्रंथ खराब अवस्थेत पोहोचले वगैरे इत्यादीच्या तक्रारी अद्याप आलेल्या नाहीत. ज्यांच्याकडे अद्याप ग्रंथ पोहोचले नाही त्यांना ते जास्तीत जास्त लवकर पाठवण्याच्याच प्रयत्नात आम्ही आहोत याची कृपया नोंद घ्यावी. ज्यांच्याकडे प्रती पोहोचल्या आहेत त्यांच्याकडून उत्स्फूर्तपणे प्रतिसाद येतो आहे. त्याचे काही नमुने आपण गेल्या पोस्टमध्ये वाचले होते. आता हा दुसरा भाग जरूर वाचा.

प्रिय सतीश
गायतोंडे सुखरूप पोहचले. गेल्या काही दिवसातला एडिटिंगचा थकवा पार घालवला. खूप बरं वाटलं ग्रंथ चाळताना. अधलंमधलं वाचताना. तू आणि तुझ्या टीमने काय प्रकारचे कष्ट घेतले त्याची कल्पना आली. पण खूप मोठं काम केलंस. अभिनंदन आणि आभार ! वाचून होताच सविस्तर लिहिन.
अशोक राणे, मुंबई

अभिनंदन ! ग्रंथ सर्वांगसुंदर झाला आहे. गायतोंडेत कंटेंट व फाॅर्मचा उत्कृष्ट मिलाफ झालेला दिसतो आहे. कुणा दिग्दर्शकाला वा निर्मात्याला ह्यावरून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर फिल्म बनवण्याची स्फूर्ती मिळाली तर नवल वाटायला नको.
श्रीरंग रेगे, संचालक, एडीट सिलीका

Long awaiting Gaitonde book received 1 2 June read supplement I am overwhelmed to see pains& efforts you have taken to fulfill dream How you have love & regards to unknown U have taken tiredless efforts to bring him in limelight A foresight is needed to realize & appreciate Ones work without any benefits have same feeling about him hence I felt to have his book hence registered for same u may believe or not we had some relations with him in previous birth Gaitondebook is beyond admirable Hats off for ur tedious & painful work Best wishes for ur future task & I pray That almighty God offer u long & healthy life
प्रॉ. डॉ. वैजनाथ बाले, उस्मानाबाद

धन्यवाद ! गायतोंडे मिळले इतक्या दिवसांची वाट पहाणे सार्थकी लागले धन्यवाद अप्रतिम काम आणखी एखादा नवा प्रोजेक्ट हाती घेण्यासाठी शुभेच्छा
जयंत गुणे, मुंबई

नाईक साहेब, तुम्हाला सलाम ! अप्रतिम !!!
Ad. माधव जोशी, पुणे

भरपूर उशीर झाला, पण ' गायतोंडे ' ग्रंथ अप्रतिम. धन्यवाद !
श्रीराम जोग, इंदोर

उत्कृष्ट छपाई, उत्कृष्ट बाईंडिंग, उत्कृष्ट डिझाईनिंग, उत्कृष्ट पेपर क्वालिटी.
विजय कानडे, नाशिक

Super Book !
मुरलीधर सारडा, पुणे

ग्रंथ अविस्मरणीय असाच झालाय. खूपच सुंदर !
मोहन वेल्हाळ, पुणे

छपाई अतिशय सुबक !
निखिल पुरोहित, मुंबई

मी भारताबाहेर असल्यामुळे प्रतिसादाला विलंब होईल, पण ग्रंथ उत्तम असणार याची खात्री आहे.
उपेंद्र शेवगावकर, अमेरिका

ग्रंथ छान डिझाईन केला आहे.
विलास सोनावणे, मुंबई

ग्रंथाचं काम फारच सुंदर झालंय !
स्वाती कुंटे, पुणे

Nice type is used. Very well executed, Section wise.
जोई डिसूझा, वसई

अप्रतिम !!!
रविकिरण शिरवळकर, सिंधुदुर्ग

गायतोंडे यांच्यावरील ग्रंथ मिळाला. खूप खूप धन्यवाद ! अतिशय सुंदर बांधणी आहे. आता पुढील प्रवास ग्रंथासोबत.
पराग सोनारघारे, बडोदा

सरजी, शब्दांच्या पलीकडे !
Mind blowing efforts !
अजय दळवी, कोल्हापूर

अखेर प्रतिक्षा संपली…!
धन्यवाद सर, ग्रंथ मिळाला,
आपण वर्णन केलाप्रमाणे
अतिशय देखणा ग्रंथ
आहे…
बस वाचायला सुरूवात करतो…
पॉल डिमेलो, वसई

ग्रंथ मिळाला, धन्यवाद !
तुम्ही घेतलेल्या कष्टाचं चीज झालंय.
किरण देशपांडे, जि.रायगड

अप्रतिम !!!
अनु विक्रम कुलकर्णी, पुणे
Laborius but enchanting work.
राम कोल्हटकर, पुणे

हो, ग्रंथ मिळाला. व इतक्या दिवसांच्या प्रतिक्षेचे चीज झाल्यासारखे वाटले.
धन्यवाद व आभार !
ओम भागवत, औरंगाबाद

Hats to you, Satishji !
गेली दोन दिवस ' गायतोंडे ' आणि ' गायतोंडे '….मी १९८७ च्या आसपास त्यांना पंडोलमध्ये पाहिलं होतं. एक प्रिंट मी तेव्हा २० रुपयाला घेतला होता. अर्थात तेव्हा जास्त आकलन झालं नाही. आता ' चिन्ह 'मुळे…फिल्म पाहून…खूप वेगवेगळ्या पातळीवर विचार. You are great ! कारण एवढा ग्रेटनेस आमच्यापर्यंत पोहोचवत आहात.
मीनल सोहोनी, ठाणे

जाता जाता :
सर्वात धमाल आणि गंमतीचा भाग म्हणजे ग्रंथाच्या प्रकाशनाला झालेल्या ( अक्षम्य ?) उशीरामुळे जे सभासद अधिक अस्वस्थ झाले होते किंवा काहीसे चिडले होते. त्यांनीच या ग्रंथाचं अत्यंत उत्स्फूर्तपणे स्वागत केलंय. त्या साऱ्यांनाच सलाम !

by 'चिन्ह' (noreply@blogger.com) at November 10, 2017 11:20 AM

भारावून टाकणारा भन्नाट प्रतिसाद …

' गायतोंडे ' ग्रंथाच्या प्रती जसजशा सभासदांपर्यंत पोहोचत आहेत तसतसा मिळणारा प्रतिसाद वाढतच चालला आहे . अर्थात हा प्रतिसाद ग्रंथाच्या प्रथम दर्शनाला आहे . वाचून झाला की त्याचे अभिप्रायदेखील येणारच आहे . आणि तेदेखील आम्ही इथं शेअर करणार आहोत , पण अगदी मोकळेपणानं सांगायचं तर आम्ही भारावून गेलो आहोत .

सतीशजी,
.. पं कुमारांना प्रत्यक्ष … सागरतीरी आठवणींनी … वाळूत मारल्या रेघा … गातानाचा …
प्रत्यक्ष फाळक्यांनी दृश्य रेकॉर्डींग केल्याचा आवाका आपण गाठलाय .
या ग्रंथानं हा आनंद देण्यास सुरूवात केलीय.
आता सागराची लाट ही रेघ मोडण्याचा प्रयत्न करेल
पण ग्रंथरूपानं अस्तित्व कायमच आहे …
" वाळूचे कण रगडून तेल काढलंय तुम्ही "
: सुनील निलंगेकर, लातूर

गायतोंडे मिळाले . रंग उमजलेल्या मनाचा महोत्सव कसा करावा याचा
हा उत्कृष्ट नमुना आहे .
: रमेश वेळूसकर, गोवा

आताच ग्रंथ मिळाला . मनापासून धन्यवाद !
संपूर्ण वाचून मग कळवेन . पुन: धन्यवाद !
हा ग्रंथ आहे आणि तो अमूल्यही आहे .
थोड्याच भाग्यवंताना मिळालाय . पुनश्च धन्यवाद !
: माधव शाळीग्राम, पुणे

Thanks for a beautiful piece .
Once we read it's each n every word,
I'll give u my feedback in details .
Great , Thanks !
: संध्या गोखले, पुणे

नुसत्या हॅप्पीने आनंद समजणार नाही !
वापरून गुळगुळीत झालेला शब्द आहे तो !
' गायतोंडे ' यांनाच हॅप्पी शब्द म्हणूया !!
: उदय ठाकूरदेसाई, मुंबई

आज ' गायतोंडे ' यांची प्रत मिळाली . अप्रतिम !
वाट पहाणे कारणी लागले . धन्यवाद !
: जयंत गुणे, मुंबई

चित्रकार गायतोंडे बृहद ग्रंथ आज - आता मिळाला .
लाख लाख धन्यवाद !
शुभ भव:
: डॉ.शशिकांत लोखंडे, मुंबई

सबर का फल मिठा होता है !
ऑल द बेस्ट !
: सुनील तांबे, मुंबई

Received & really loved
what you have created .
Thank you very much !
: मंदार वैद्य,ठाणे

Received the copy.
Can't tell you how happy i feel .
: जान्हवी मुळे, मुंबई

' गायतोंडे ' ग्रंथ मिळाला. धन्यवाद !
चाळला . अप्रतिम झाला आहे . दुरुस्त आये !
प्रती संपल्या तर नाहीत ना अशी कुठेतरी काळजी होती …
: मोहन म्हाडदळकर, मुंबई

ग्रंथ मिळाला . हातात घेताच घेतलेल्या मेहनतीची प्रचिती आली .
ग्रंथ जमून आलाय . वाचून झालं की बाकीचा अभिप्राय नक्की कळवेन .
सर ' गायतोंडे ' आमच्यापर्यंत पोहोचवल्याबद्दल मनापासून धन्यवाद !
: हर्षद घोलप, पुणे

Long waiting increase sweetness .
: सुभाष गोंधळे, वसई

अप्रतिम !
वरचेवर चाळून , नाही म्हणता म्हणता चार - पाच लेख झालेच वाचून .
गायतोंडे मुलाखत … माणूस अफलातून ,
आणि त्याच्या संकलनासाठीची धडपड अफलातून …
सो … पुस्तक देखील अफलातून !!!
: स्मृती शेटे, नवी मुंबई

Dear Mr. Satish Naik
Thanks a lot for d rare copy n d call. I m spell bound ! It is indeed a masterpiece ! Hard exclusive front cover, superb
quality pages n print , very good articles, your candid dedication to d place where 'Gaytonde' n you stayed, excellent
editorial n on top of it all colored n black n white fantastic photos have made this 'granth' perfect. Next many days,
it will be mesmerize reading for me, so more feed back in next mail.
I wish to congratulate , once more, to you n your team for all d efforts,hard work n patience, which has resulted in
such beau. creation. All d best for your future work
best regards
: सुजाता गुप्ते, ठाणे

by 'चिन्ह' (noreply@blogger.com) at November 10, 2017 11:16 AM

' साम मराठी 'वर ' चिन्ह ' आणि ' गायतोंडे '…


शनिवारी रात्री ९.०० वाजता सलील साखळकरांचा बँगलोरहून फोन . 
नेहमीप्रमाणे भयंकर घाईतच ते बोलत होते . " अहो सतीश , असा काय तो कार्यक्रम ? तो नेमका कशावर होता ? आणि मग कोलते सर का नाही फारसं बोलले त्यात ? इत्यादी इत्यादी . मी क्षणभर गोंधळूनच गेलो , कारण ते काय बोलत होते त्याचा पुढचा मागचा संदर्भच मला कळत नव्हता . आणि त्यांचा आपला प्रश्नांचा मारा चालूच . अखेर मी त्यांना महतप्रयासाने थांबवलं . अहो , म्हटलं " तुम्ही आधी कशाबद्दल बोलताय ते मला नीट सांगा . कसला कार्यक्रम ? कुठे होता ? कुठल्या वाहिनीवर होता का ? " या प्रश्नानं तेच बिचारे गोंधळून गेले . " अहो , सतीश , तुम्हाला खरंच माहित नाही का ? ' चिन्ह 'चं एवढं नाव घेतलं . ' गायतोंडे ' ग्रंथाचा एवढा उल्लेख झाला . तुम्हाला ठाऊक नव्हतं ? कमलेश देवरुखकरांच्या हातात तर ' गायतोंडे ' ग्रंथ देखील दिसत होता , हे तुम्हाला ठाऊक नव्हतं ? " मी म्हटलं " नाही , कसं असणार . मी काही कुठं वाचलं नाही किंवा मला कुणी काही कळवलं नाही ."
ते ऐकून सलील आणखीनच थक्क झाले " म्हणजे ? तुम्हाला कुणाचा एसेमेस देखील आला नाही ? मला इथं बँगलोरमध्ये आला आणि तुम्हाला का नाही आला ? " म्हटलं " मला ठाऊक नाही का नाही आला ते . आणि ते जाणून घेण्याची उत्सुकता देखील नाही . आता मला सांगा नक्की काय प्रकार झाला ? " तेव्हा ते सांगू लागले " ' साम मराठी ' वाहिनीवर चित्रकलेच्या संदर्भात नुकताच एक कार्यक्रम झाला . त्यात कुणी हिमांशू कदम , कमलेश देवरुखकर , शर्मिला फडके आणि कोलते सर सहभागी होते . त्यात ' चिन्ह 'च्या आजवरच्या कामाचा खूप चांगला उल्लेख झाला , पण ते सारं अर्धवट वाटलं . एडिटींग करताना काही गोंधळ झाला का ?" त्यावर मी त्यांना म्हटलं " याविषयी मला खरोखरच काही ठाऊक नव्हतं आणि नाही . विचारून हवं तर सांगतो ." नंतर नेहमीप्रमाणे भरपूर गप्पा झाल्यावर आम्ही फोन ठेवला .
शनिवारी रात्री नऊनंतर कुणाला फोन करणं योग्य वाटलं नाही . आणि दुसऱ्या दिवशी तर रविवारच होता . साहजिकच तो विषय विसरून देखील गेलो . पण आज फेसबुक वर स्क्रोलींग करत असताना चित्रकार शशिकांत धोत्रे यांच्या संदर्भात पोस्ट पाहिली आणि मग सारा उलगडा झाला . ' आवाज महाराष्ट्राचा ' या ' साम मराठी 'वरच्या चर्चात्मक कार्यक्रमात सलील साखळकर म्हणत होते तो ' चिन्ह ' विषय चर्चीला गेला होता . माझा साहाय्यक नयन तरे यानं मग You Tube वरून तो सगळा कार्यक्रम मग शोधून काढला आणि तो आता इथं अपलोड केला आहे . ज्यांना तो संपूर्ण कार्यक्रम पाहायचाय त्यांनी पुढील लिंकवर क्लिक करून पाहावा .

 https://www.youtube.com/watch?v=Z8wO7GIhEyA

by 'चिन्ह' (noreply@blogger.com) at November 10, 2017 11:01 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

सुखदा

नाविक क्षेत्रातील करिअरसाठी महिलांचे आकाश विस्तारले

महिलांना नाविकक्षेत्र व्यवसायात प्रोत्साहन व उत्तेजन देणे हा आयडब्ल्यूएसएफएचा हेतू आहे. ही संस्था कंपन्यांमधील महिला नाविकांसाठी धोरणांमध्ये असलेल्या उणिवांना भरून काढण्याचा प्रयत्न करेल व सागराशी संलग्न असलेल्या व्यवसाय क्षेत्रांमध्ये काम करणा-या स्त्रियांचे शिक्षण व त्यांच्याशी संबंधित धोरणे यांना चालना देण्यास सरकारला व संस्थांना मदत करेल. समाजात नाविक क्षेत्र व्यवसायात असलेल्या महिलांविषयी जागरूकता वाढवण्यासाठी काम करणार आहे.

भारतीय महिला नाविकांनी मुंबई येथे इंटरनॅशन वूमेन सीफेअर्स असोसिएशन (आयडब्ल्यूएसएफए)चे उद्घाटन केले. या प्रसंगी नौवहन महासंचालक हे प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते आणि नाविक क्षेत्रातील दिग्गजांची उपस्थिती होती.

डॉ. सुजाता तोलानी (तोलानी शिपिंग लिमिटेड), कॅ. अशोक मोहपात्रा (संचालक, सुरक्षा समिती, आयएमओ) आणि प्रदीप रावत (अध्यक्ष, राष्ट्रीय नौवहन मंडळ) हे अतिथी उपस्थित होते. महिलांना नाविक क्षेत्र व्यवसायात प्रोत्साहन व उत्तेजन देणे हा आयडब्ल्यूएसएफचा हेतू आहे. ही संस्था कंपन्यांमधील महिला नाविकांसाठी धोरणांमध्ये असलेल्या उणिवांना भरून काढण्याचा प्रयत्न करेल व सागराशी संलग्न असलेल्या व्यवसाय क्षेत्रांमध्ये काम करणा-या स्त्रियांचे शिक्षण व त्यांच्याशी संबंधित धोरणे यांना चालना देण्यास सरकारला व संस्थांना मदत करेल. समाजात नाविकक्षेत्र व्यवसायात असलेल्या महिलांविषयी जागरूकता वाढवण्यासाठी काम करणार आहे आणि नौकानयनात महिलांचा सहभाग वाढवण्यासाठी लागणा-या उपक्रमांना साहाय्य करणार आहे. या कार्यक्रमप्रसंगी भारतीय महिला अधिकारी आणि या संस्थेच्या सहसंस्थापक कॅ. राधा मेनन, संस्थापक सदस्य श्रावणी मिश्रा उपस्थित होत्या.

जेव्हा एखादी मुलगी तिची नाविकक्षेत्रात करियर करण्याची इच्छा बोलून दाखवेल तेव्हा कोणाच्याही भुवया उंचावणार नाहीत. पूर्णपणे मुलांनी भरलेल्या वर्गातून एखादी मुलगी वेगळी वाटणार नाही. कामाच्या ठिकाणी पुरुष नाविक महिला नाविकांसह लिंगभेदभाव न करता एकत्र काम करतील आणि अंतिमत: एक असा समाज असेल, ज्यात महिला नाविक पुरुषांएवढीच सक्षम समजली जाईल आणि जसे वैद्यक क्षेत्रात, बँकिंग क्षेत्रात आणि इतर उद्योगक्षेत्रांत वरचढ ठरण्यास मोकळीक मिळाली, तसेच तिला तिच्या या व्यवसायातही संधी मिळेल. याकरिताच आयएसडब्ल्यूएफए प्रयत्न करेल. महिला नाविकांना नाविक क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी तयार करण्यास त्यांना समुपदेशन देणे गरजेचे आहे आणि योग्य प्रशिक्षण त्यांना या व्यवसायात काम करण्यासाठी तयार करू शकते. तसेच, जहाजावर काम करणा-या महिलांसाठी असलेली धोरणे योग्य प्रकारे अवलंबिली गेली पाहिजेत.

या सर्व घटकांसंदर्भात काम करून त्यांची पूर्तता करणे, नौवहनातील करिअर उत्तम उत्पन्न आणि समाधान मिळवून देणारे क्षेत्र आहे आणि ते भविष्यात प्रगती करण्यासाठी संधी खुल्या करते. पण, प्रश्न इतकाच आहे की, कोणी त्यांच्या मुलींना नाविक क्षेत्र हे करिअर म्हणून निवडू देईल का? त्यांचा होकार मिळवणे आयडब्ल्यूएसएफएचे अंतिम मिशन आहे.

आयडब्ल्यूएसएफएजहाजांवर लिंग समानता संतुलित राखण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करेल
महिला नाविकांची संख्या ही नगण्य असल्याने धोरण, कार्यपद्धती यातील कमकुवतपणा आणि जहाजाच्या चाकोरीबद्ध कामांमध्ये असलेल्या सहचर्याबाबत जाणिवेवर परिणाम होतो. त्यामुळे या क्षेत्रात कारकीर्द घडविण्यास इच्छुक महिलांना आणि तसेच नाविक कंपन्यांना देखील महिला नाविकांची संख्या वाढवण्यास वर्षानुवर्षे परावृत्त करत आहेत. या अडथळ्यांना पार करण्यासाठी कंपन्या व व्यक्तींना प्रशिक्षण, धोरणआखणी, जागरूकता शिबिरे, मदत अशा अनेक आघाडय़ांवर मार्गदर्शन करण्याची आवश्यकता आहे. ८५००० जहाजांवर काम करणा-या १.२५ दशलक्ष नाविकांपैकी जगातील नाविकक्षेत्रात महिलांचे योगदान २% एवढेच आहे. आयडब्ल्यूएसएफए जहाजांवर लिंग समानता संतुलित राखण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करेल.”
– सुनीती बाला, संस्थापक, आयडब्ल्यूएसएफए

महिला नाविकांचे अभिनंदन!
जीवनाच्या प्रत्येक पैलूमध्ये स्त्री महत्त्वाची भूमिका पार पाडत असते. जिथे त्या बुद्धी व मन लावून काम करतात, तेथे त्या ते काम सुरळीतपणे पार पाडण्याची स्त्रियांना निसर्गदत्त देणगी असते. नाविकक्षेत्रात मात्र महिलांना अत्यंत कूर्मगतीने स्वीकारले जात आहे. महिला नाविक त्यांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी औपचारिकरीत्या एकत्र आल्या आहेत, याबद्दल मला आनंदच आहे.
– डॉ. मालिनी शंकर, नौवहन महासंचालक,
भारत सरकारच्या विशेष सचिव

by प्रतिनिधी at November 10, 2017 02:00 AM

मिसेस महाराष्ट्रा टॅलेंटेड

‘मिसेस महाराष्ट्रा २०१७’ ही सौंदर्य व बुद्धिमत्तेची पारख करणारी स्पर्धा नुकतीच जे. डब्लू. मॅरिएट हॉटेल, पुणे येथे पार पडली. या स्पर्धेत ‘झेप उद्योगिनी’ सदस्या उद्योजिका प्रज्ञा डावरे यांनी ‘‘मिसेस महाराष्ट्रा टॅलेंटेड’ हा मानाचा किताब पटकावला. ‘दिवा पॅजेन्ट’ आणि ‘महाराष्ट्र १’ न्यूज चॅनेल यांच्यातर्फे आयोजित केलेल्या या स्पर्धेत संपूर्ण महाराष्ट्रातून ३०० महिलांनी निवड चाचणीमध्ये सहभाग घेतला होता. त्यातून २० स्पर्धकांची अंतिम फेरीसाठी निवड करण्यात आली होती. या टॉप २० मध्ये ‘प्रज्ञा डावरे’ यांचाही समावेश होता. नवी मुंबईमधून रेग्युलर कॅटेगरीमध्ये निवड झालेल्या त्या एकमेव होत्या. २४ ऑक्टोबर २०१७ येथे झालेल्या ‘टॅलेंट राउंड’मध्ये प्रत्येक स्पर्धकांनी आपले टॅलेंट परीक्षकांसमोर सादर केले. स्पर्धा खूपच रंगतदार व अटीतटीची झाली.

या स्पर्धेमध्ये प्रज्ञाने स्वत: लिहिलेल्या स्त्रीविषयक समाज प्रबोधनपर अ‍ॅक्टने सर्वाची मनेजिंकली. त्यांचा परफॉर्मन्स पाहून परीक्षकांचे व उपस्थित प्रेक्षकांचे मन भरून आले होते. परफॉर्मन्सनंतर सर्वानी त्यांच्यावर कौतुकाचा वर्षाव केला. प्रज्ञा डावरे या एक उद्योजिका असून त्यांना समाज प्रबोधनपर लेख, कविता लिहिण्याची फार आवड आहे. त्यात त्यांनी मुंबई युनिव्हर्सिटी मधून गोल्ड मेडलही मिळविले आहे. प्रत्येक स्त्रीकडे काही ना काही कलागुण असतात. आपली आवड ओळखून त्या त्या क्षेत्रात प्रत्येक स्त्रीने पुढे आले पाहिजे. तसेच स्त्रीने नशिबावर अवलंबून न राहता कर्तृत्वावर विश्वास ठेवून आपली स्वप्ने पूर्ण केली पाहिजेत. असा संदेश प्रज्ञा यांनी या पुरस्काराच्या माध्यमातून दिला आहे.

by प्रहार at November 10, 2017 01:55 AM

चलो जिंदगी को जिंदगी से मिलाते है

मी नव्या नजरेनं त्यांच्याकडे बघतेय. खरंच.. माणसं हवीत.. एकमेकांना आधार म्हणून.. सोबत म्हणून.. आपली म्हणून.. माणसं हवीत. तीच तर मिळत नाहीयेत नं आता!! जग जिंकायला धावतोय.. सुखाच्या शोधात ऊर फुटेस्तोवर धावतोय, पण जे समोर आहे त्यासाठी वेळ कुठे आहे? तुझको बेहतर बनाने की कोशिश में.. तुझे ही वक्त नही दे पा रहे हम.. माफ करना ऐ जिंदगी.. तुझे ही नहीं जी पा रहे हम!

कोकणातल्या हिरवाईत लपलेला तो वृद्धाश्रम. चहुबाजूला गच्च, शांत, शीतल हिरवाई आणि त्यातला तो लालचुटूक कौलाचा जुना वाडा. नागमोडी वाटेवरली लाल माती त्या कौलांशी सख्य दाखवणारी! समोर तुळशी वृंदावन आणि तुळशीच्या रोपटय़ांची झालर लावलेलं सारवलेलं अंगण. एका बाजूला छान फुललेली जास्वंद आणि बाजूला लावलेला तो पितळी कडय़ांचा झोपाळा. अगदी सगळं कसं चित्रात रंगवावं तस्सं! त्या लाल पायवाटेवर पाऊल ठेवतानाच, मला तिथली शांती मनात खोलवर उतरताना जाणवली. ऑफिसला जाता येताना त्या वृद्धाश्रमाची.. सॉरी.. ‘आमचं घर’ची पाटी माझी नजर वेधून घेत असे. म्हणून त्या दिवशी ठरवलंच.. जायचंच इथं. अ‍ॅण्ड हिअर आय अ‍ॅम.. वृद्धाश्रमाचं एक ठोकळेबाज चित्र मनात घेऊन मी आलेय. पण समोरच्या चित्रात, मनातलं चित्र बसत नाहीये, काय बघायचं वृद्धाश्रमात? थकले भागलेले.. घरच्यांना नको झालेले.. पैलतीराकडे डोळे लागलेले जीव? एकलकोंडं आयुष्य जगत.. क्षणाक्षणाला मृत्यूला साकडं घालत.. पाहात राहायची वाट त्या शेवटच्या क्षणाची.. अशांना भेटायचं? थकलेली.. सुरकुतलेली काया.. जीर्ण वस्त्रागत झालेलं शरीर.. व्याधींनी ग्रस्त देह आणि त्याहून थकलेलं मन सांभाळणा-यांशी बोलायचं? माझ्या विचारांनी मलाच दचकायला झालं. काय बोलायचं? माझ्या हातातली खाऊची बॅग मलाच आता जड वाटायला लागली.

समोर व्हरांडय़ात ब-याच आरामखुच्र्या, काही व्हीलचेअर्स ठेवलेल्या, माझी नजर आपसुकच तिकडे वळली. एक आजोबा सकाळचं ऊन खात बसलेले तिथे. रुपेरी पांढरे केस.. चेह-यावर अन् हातावर असंख्य सुरकुत्या आणि थकलेले डोळे.. माझ्या पोटात खोल खड्डा पडल्यागत झालं. यांनाही आणून सोडलेलं दिसतंय असंच! का आपलीच माणसं नकोशी होतात आपल्याला? आपल्यासाठी खस्ता खाणारे, आपल्यासाठी स्वत:च्या स्वप्नांना मुरड घालणारे, आपल्या नजरेतून जग बघणारे आपले आई-बाप त्यांच्या म्हातारपणी जड होतात आपल्याला? माझ्या नजरेसमोर आसवांचं धुकं पसरत चाललयं! आजोबा अजून आपल्याच तंद्रीत बसलेत!

‘आजोबा.. मी आले ’ माझ्या मागून आलेल्या त्या सानुलीकडे माझं लक्षच नव्हतं! पाडसागत उडय़ा मारत ती आजोबांकडे धावली. मस्त गुलाबी घेरदार फ्रॉक, कुरळय़ा केसांवर लावलेला, इवल्या इवल्या फुलांचा नाजूक हेअरबँन्ड आणि हातात एक भला मोठ्ठा बलून घेऊन ती आजोबांकडे झेपावली. ‘अग बबडे.. भवाने’.. म्हातारे.. सासुबाई माझी.. कधीची वाट पाहतोय तुझी!!’’ आजोबांच्या चेह-यावर पौर्णिमेचं चांदण फुललेलं! बबडी आवेगानं आजोबांच्या कुशीत शिरली, तशी मी भानावर आले. ‘‘आजोबा आधी सांगा.. माझा टेडी बेअर खेळतो नं तुमच्याशी? खेळायचं.. तुम्हाला रडवायचं नाही. नाहीतर मी त्याला पनिशमेंट देईन!’’. ‘‘अगं नको गं भवाने!’ तो खूप छान खेळतो माझ्याशी. पण, तू नसतेस नं? मग थोडा हट्टीपणा करतो कधी कधी!’’ आजोबा डोळे मिचकावत बोलले आणि त्यांनी बाजूला ठेवलेला तो टेडी उचलून तिच्या हातात दिला. एक डोळा निघालेला.. हाताळून हाताळून जुना वाटणारा तो टेडी.. त्या दोघांमधला एक रेशमी धागा.. तिन त्याला घट्ट मिठीत घेतलं आणि त्याची अलवारपणे पापी घेतली. त्याच आवेगानं तिनं आजोबांचीही पापी घेतली. तेवढय़ात त्यांचं माझ्याकडे लक्ष गेलं.

त्या दोघांमधला तो हळवा, हळुवार क्षण.. आय अ‍ॅम ट्रेसपासिंग देअर प्रायव्हसी. मला उगीच त्या क्षणाला धक्का दिल्यागत वाटलं. ‘‘अरे बबडे.. ही कोण नवी पाहुणी आलीय?’’ ते नातीचं बोट पकडून माझ्याकडे वळले. ‘‘सॉरी.. मी.. मला हा आश्रम बघायचा होता,’’ वृद्धाश्रम शब्द म्हणायला मन धजलं नाही, तेव्हा मलाच अवघडल्यागत झालं होतं. ‘‘अरे नो प्रॉब्लेम, आमची ही म्हातारी दाखवेल तुम्हाला! काय गं.. दाखवशील नं?’’ आजोबांनी मायेनं नातीच्या डोक्यावर थोपटत विचारलं. आपले करवंदी डोळे माझ्यावर रोखत तिनं मला न्याहाळलं. ‘‘तू आजोबांना नेणार नाहीस नं तुझ्याकडे? आज त्यांचा बर्थ डे आहे आणि आज मी दिवसभर त्यांच्याबरोबर राहणार आहे!’’ आजोबांच्या कमरेला घट्ट मिठी मारत तिनं विचारलं. तिच्या अविर्भावाचं हसूच आलं मला. ‘‘नाही नेणार आज तुझ्या आजोबांना. पण, त्यांच्या बर्थडेचा केक तर देशील मला?’’ तिनं निरागसतेनं होकार दिला आणि माझ्या आतून काहीतरी दाटून आलं. आजोबा घरी असते, तर हा निरागस निखळ आनंद त्यांना रोज मिळाला असता नं?

माझ्या मनातला प्रश्न कळला बहुतेक त्यांना. ‘‘बबडे, माझ्या शेजारच्या खोलीतली आज्जू वाट बघतेय तुझी.. जा भेटून ये तिला. तोपर्यंत मी तुझी भातुकली काढून ठेवतो.’’ बबडी शहाण्यासारखी आत जायला वळली आणि परत फिरत, कमरेवर हात ठेवत ठसक्यात बोलली ‘‘आजोबा, या संडेला तुम्ही घरी येणार आहात. पप्पा म्हणालाय तसं! माझा बर्थडे आहे..
– क्रमश:

by डॉ. स्वप्नजा मोहिते at November 10, 2017 01:50 AM

November 09, 2017

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

माझ्या मना …

जिंदगी की सच्चाई

“चलते चलते ठोकर लगना

 गिरते गिरते संभलना

फिर भी गिर जाना

गिरते ही बौखलाना

हिम्मत बांध उठने की कोशिश 

उठते उठते लडखडाना

फिर उठना कपडे झटकना

और चल पडना

अपने गंतव्य की ओर”

इसी का नाम तो 

जिंदगी है

किसी ने पुछा जब मुझसे

 मैंने बताई 

जिंदगी की सच्चाई!
रविंद्र “”रवि ” कोष्टी


Filed under: स्वानुभव

by Ravindra Koshti at November 09, 2017 10:22 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

निवृत्तीचा काळ सुखाचा जाण्यासाठी म्युच्युअल फंड


निवृत्ती हा प्रत्येकाच्याच जीवनात भेडसावणारा प्रश्न बनलेला आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे आपली पुर्वीची कुटुंबव्यवस्था शहरांपासून ते ग्रामीण भागांपर्यंत झपाट्याने बदलत चालली आहे. आर्थिक आव्हानेही त्याच प्रमाणात वाढलेली आहेत. नोकरदार व व्यावसायिकांच्या दृष्टीने तर निवृत्तीनंतरच्या सुखी-समाधानी जीवनासाठी योग्य आर्थिक नियोजन करणे आजकाल अत्यंत आवश्यक झाले आहे. याचे कारण म्हणजे आता सरासरी आयुर्मान वाढलेले आहे. वृद्धावस्थेच्या एका सीमेवर आरोग्यावर होणारा खर्च वाढत जातो. जीवनशैली आपल्याला वृद्धपणी जपावीशी वाटते त्यासाठी किती पैसे आपल्याला लागू शकतील याचा अंदाज घेत व संभाव्य अतिरिक्त खर्चही लक्षात घेत आपण आतापासून गुंतवणूक करायची सवय लावली पाहिजे. भविष्यात वाढत जाणा-या महागाईच्या दराचाही त्यात समावेश असला पाहिजे. असे केले नाही तर मुले अथवा नातेवाईकांवरचे परावलंबित्व वाढून त्यांच्यावरही अकारण आर्थिक बोजा पडू शकतो. शिवाय निवृत्तीनंतर कोणाचे विदेश प्रवासाचे स्वप्न असते तर कोणाचे एखादा छंद जोपासण्याचे. अगदी समाजसेवाही करायचे स्वप्न असले तरी प्रत्येक गोष्टीसाठी पैसा हा आवश्यक ठरतो. मुला-मुलींचे विवाह, संभाव्य आकस्मिक गंभीर आजारपणे असेही काही खर्च उद्भवू शकतात ते वेगळेच! या सर्वांचा विचार योग्य वेळी केला तरच निवृत्तीनंतरचा सुखाचा काळ तुम्ही उपभोगू शकता.

सरकारी अथवा कायम झालेल्या ब-याच नोकरदारांसाठी इपीएफ(Provident Fund) व अनेकदा परिवार पेंशन योजनाही (Family Pension Plan) असते. ही गुंतवणूक सक्तीने होते त्यामुळे निवृत्तीसाठीचे नियोजन आपोआप होऊन जाते. पण उरलेल्या बहुसंख्य समाजाला मात्र ही सुविधा नसल्याने ते कसलेही नियोजन करत नाहीत व निवृत्तीनंतर आपसूक आर्थिक संकटात सापडतात. जे जीवन सर्वाधिक आनंदाचे, साफल्याचे आणि समाधानाचे जायचे तेच चिंतांनी भरून जाते. तरुणावस्थेतला जोम आणि उत्साहाच्या काळात आपण हा विचार का केला नव्हता हा प्रश्न भेडसावू लागतो. खूप जणांना आपली बचत अधिक लाभदायक ठरणा-या पर्यायांत कशी गुंतवता येईल हे सहसा माहित नसते त्यामुळेही वृद्धापकाळी पुरेशी रक्कम त्यांच्या हाती येत नाही. खर्चांचा मेळ घालणे अवघड होऊन बसते. किंबहूना अर्थ-निरक्षरता व बदलत्या जगाच्या झपाट्याने बदलत्या गरजंचे भान भारतियांत सहसा आढळत नाही. त्यामुळे अनेकांचा वृद्धापकाळ हा यातनामय होऊन जातो. असे टाळणे अत्यंत गरजेचे आहे. आपले भविष्यातील आर्थिक नियोजन आताच केले पाहिजे.

खरे म्हणजे प्रत्यकानेच, मग स्त्री असो कि पुरुष, तरुण वयापासुनच उत्पन्नातील किमान दहा टक्के तरी रक्कम बाजुला काढून गुंतवायला हवी. जसजसे उत्पन्न वाढत जाईल तसतशी गुंतवणुकही वाढवायला हवी. जितक्या उशीरा तुम्ही निवृत्तीसाठीची तरतूद सुरु कराल तेवढीच गुंतवणुकीसाठीची आवश्यक रक्कम वाढत जाईल हे उघड आहे. म्हणजे समजा तुम्ही वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी गुंतवणूक सुरु केली तर उत्पन्नाचा दहा टक्के रक्कम जर पुरेशी गुंतवणूक ठरणार असेल तर वयाच्या चाळीसाव्या वर्षापासून समजा तुम्ही गुंतवणूक सुरु केली तर उत्पन्नाच्या वीस ते पंचवीस टक्के गुंतवणूक करावी लागेल. तेंव्हा युवावस्थेतच गुंतवणूक सुरु करणे तुम्हाला लाभदायक ठरू शकते.

निवृत्तीनंतरच्या जीवनासाठी गुंतवणूकीच्या पर्यायांत म्युच्युअल फंड हा पर्याय आकर्षक मानला जातो. योजनाबद्ध गुंतवणूक पद्धतीत (SIP म्हणजेच Systematic Investment Plan)) तुम्ही दरमहा ठरावीक रक्कम म्युच्युअल फंडामध्ये गुंतवू शकता. निवृत्तीनंतर अथवा आधीही आवश्यकतेनुसार विशिष्ट रक्कम तुम्ही काढूनही घेत राहु शकता. याला Systematic withdrawl plan (SWP) असे म्हणतात. म्हणजे ज्या नियोजनबद्ध पद्धतीने गुंतवणूक केली त्याच नियोजनबद्ध पद्धतीने, म्हणजे दरमहा, त्रैमासिक अथवा वार्षिक हप्त्याने आपली गुंतवणूक लाभासहित काढून घेत उर्वरीत रकमेच्या गुंतवणूकीचे फायदे पुढेही मिळवत राहू शकता. यासाठी रिलायंस म्युच्युअल फंडासहित अनेक म्युच्युअल फंडांनी खास  रिटायरमेंट फंड प्रसारित केलेले आहेत. या गुंतवणुकींतून करबचतही साधता येते.  आपण या योजनांची तुलना करून कोणत्या प्रकारच्या फंडात आपली दिर्घकालीन बचत करत आपले निवृत्तीनंतरचे जीवन सुखावह बनवायचे याचा निर्णय घेऊ शकता. महत्वाचे हे आहे की आपल्याला निवृत्तीनंतरच्या जीवनाची आर्थिक तरतूद वेळीच करायची सुरुवात केली पाहिजे.


अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या

https://www.reliancemutual.com/campaigns/RMFContest/index.html

(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 09, 2017 06:26 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

मनोरंजन

बिपाशा सिडनीकरांना देणार योगाचे धडे

वाढत्या वजनाने खरे तर जगभरातील महिला वर्ग अस्वस्थ आहे. दिवाळी दस-यासारखे सण संपल्यानंतर हा वजनदार बदल गंभीर नैराश्येकडे नेणारा ठरतो आहे. वाढत्या वजनाची समस्या महिला आणि पुरुषांसह लहान मुलांमध्येही आढळतेच. या सर्वावर मात करण्याकरिता तसेच वजन कमी करण्याकरिता योगा आणि व्यायामाचे मह त्त्व पटवून देणा-या कार्यक्रमांची रेलचेल जगभरात सुरु असते. ऑस्ट्रिलियात वास्तव्यास असणा-या भारतीय समूहाच्या नागरिकांनी एकत्र येत जानेवारीत एका विशिष्ट कार्यक्रमाचे आयोजन केले आहे. याकरिता मार्गदर्शन करण्यासाठी बॉलिवूडमधील सर्वात हॉट अन् झिरो फिगर मेटेंन करणारी अभिनेत्री म्हणून जिचा उल्लेख केला जातो, त्या बिपाशा बासूला आमंत्रित करण्यात आले आहे. नुकतेच नव-यासोबतच्या एका कंडोमच्या जाहिरातींमुळे टीकेला सामोरे जावे लागलेल्या बिपाशाकरिता ही एक चांगली संधी असल्यानेच तिने या कार्यक्रमाचा स्वीकार केल्याचे सूत्रांनी म्हटले आहे. जानेवारीत सिडनी येथे होणा-या कार्यक्रमांना बिपाशा फिटनेस टिप्स देताना योगासनाचे अनेक प्रकार शिकवणार आहे. जेणेकरुन नोकरदार महिला पुरुषांना आपले वजन नियंत्रणात ठेवता येईल.

by प्रहार at November 09, 2017 03:02 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

तंत्रांचे हिंदू विश्व!

Image result for symbolism in tantras

तंत्रशास्त्रांबद्दल भारतात खुद्द हिंदुंचेही गैरसमज आहेत. तंत्रे म्हणजे जादुटोणा, जारण-मारण, वामाचार अशी धारणा अनेकांची आहे. दुसरी धारणा अशी की तंत्रांचा प्रसार केवळ ग्रामीण जनांत होता आणि नागरजन मात्र सभ्य वैदिकप्रधान धर्म पाळत होते. तंत्रे ही वेद व वर्णाश्रमधर्म विरोधी असल्याने त्यांची निंदा जमेल त्या मार्गाने कशी केली गेली हे आपण नंतर पाहुच पण आपण तंत्रोक्त हिंदू धर्माचा उगम कसा झाला हे पाहुयात. तंत्रोक्त धर्माला आगमिक धर्म असेही म्हणतात. आगम म्हणजे आधीचे तर निगम म्हणजे नंतरचे. वेदांना निगम, म्हणजे नंतरचे मानण्यात येते हे येथे उल्लेखनीय आहे. दोनही धर्म धारांत तात्विक व कर्मकांडात्मक पद्धतीत दोन ध्रुवांएवढे अंतर आहे व आज ८५ टक्के हिंदू तंत्रोक्तच धर्म पाळत असतात हेही येथे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

भारतातील तंत्रांचे अस्तित्व सिंधू काळापासून सापडलेल्या मुद्रांमधून आपल्याला दिसते. तंत्रे ही प्रामुख्याने प्रतीकात्मक असून विविध भौमितीक आकारांत ही प्रतीके रचली गेली असून त्यांना अप्रकट पण जाणवणारा अर्थ असतो. सिंधू काळातील लिखित साधने नसल्याने त्या प्रतीकांची अथवा धर्माची मांडणी नेमकी काय होती, त्यांचे तत्कालीन आचार्य कोण होते याची माहिती जरी उपलब्ध नसली तरी जी प्रतीके आपल्याला आज मिळतात त्यावरून तत्कालीन धर्मकल्पनांचे तंत्रोक्त स्वरुप मात्र स्पष्ट होते.

तंत्रांचा जन्म सुफलनताविधीतून झाला असे मानले जाते. शेतीचा शोध आणि सुफलनताविधीचा जन्म समकालीन मानला जातो. सुफलनता विधी म्हणजे एक प्रकारे सर्जनाचा विधी. शेतीत नांगरणी, बीजारोपन ते पीक काढणे या नैसर्गिक सर्जक प्रक्रियेत पुरातन मानवाने एक गुढार्थ शोधला. तोच गुढार्थ स्त्रीच्या प्रजननशक्तीशी जोडला जाणे साहजिकच होते. तंत्रे ही प्राय: शक्ती-प्रधान असतात याचे कारण हेच आहे. पुरुषलिंग व योनी याची पूजा जगातील आद्य समाजांनी सुरु केली याचे कारण याच गुढ सर्जनशील शक्तीच्या भावनेतून. स्त्रीचा मासिक धर्मही पुरातन मानवाला आधी चमत्कार स्वरुप वाटला तो या मासिक धर्माचा संबंध चंद्रकलांशी आहे हे लक्षात आल्यामुळे. त्यामुळे माणसाने स्त्री-योनीला सर्जनाचे मुळ मानले व कारण लिंगास मानले. सिंधू संस्कृतीत योनीस्वरुप व लिंगस्वरुप प्रस्तरखंड पुजले जात होते हे पुरातत्वीय पुराव्यांवरून समोर आले आहे. एवढेच नव्हे तर कालीबंगन येथे आपण आज पुजतो तसेच्या तसे शिवलिंगही सापडले आहे. द्वैताकडून अद्वैताकडे होणारा प्रवास स्त्री-पुरुष लिंगांच्या एकीकरणातून झालेला आहे. येथे लिग या शब्दाचा अर्थ चिन्ह असा असून आपण वापरतो तसा जननेंद्रिय असा सरधोपट नाही. चिन्ह हे प्रतीकात्मकच असते हे आपल्याला माहितच आहे. 

तंत्रांत प्रत्यक्ष व्यक्तीरुप देवता पुजल्या न जाता निसर्गशक्तीची अथवा देवतांच्वी प्रतीके कल्पिली जातात व त्या प्रतीकांनाच गुढात्मक भाव देत त्याशी तादात्म्य साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. शिवलिंग हे मुळात शिव नांवाच्या कोणत्या देवाचे प्रतीक नव्हते तर ते सर्जक लिंग व योनीचिन्हाच्या एकात्म भावाचे प्रतीकस्वरूप प्रकटीकरण होते. भारतातील बव्हंशे स्वयंभू मानली जाणारी शक्तीस्थाने ही तांदळा स्वरुपात असतात. आजही भारतात शिवाच्या मानवमुर्तीची नव्हे तर शिवलिंगांची अर्चना केली जाते. शिव व अन्य हिंदू देवतांच्या मानवरुपातील प्रतिमा आपल्याला आढळतात त्या कुशाण काळानंतरच्या. तत्पुर्वीच्या नाण्यांवर आपल्याला फक्त तांत्रिक प्रतिमा आढळतात, देवतांच्या मानवाकार प्रतिमा नव्हेत हे लक्षात घेतले पाहिजे. 

सिंधू काळातील, म्हणजे सनपुर्व ३१००, संपुर्ण भारतातील अनेक पुराऐतिहासिक स्थळांत मातृदेवता व शिवलिंगांच्या प्रतिमा उत्खननांत मिळालेल्या आहेत. अगदी महाराष्ट्रातही दायमाबाद येथे इसफु २००० मधील; स्फटिकाचे शिवलिंग आणि छिन्नमस्ता मातृदेवतांच्या प्रतिमा आढळून आलेल्या आहेत हे पुरातत्वविद दिलीप चक्रवर्ती यांनी दाखवून दिले आहे. या छिन्नमस्ता देवीप्रतिमांना लज्जागौरी असे म्हटले जाते व या जनधर्मातील समजुतींतून आलेल्या प्रतिमा आहेत असे रा. चिं. ढेरेंसहित बहुतेक विद्वानांचे मत आहे. सिंधू संस्कृतीत वृषभाच्या असंख्य प्रतिमा मिळालेल्या आहेत व वृषभ हा पौरुषाचे प्रतीक मानले जातो. योग हा तंत्रांनीच विकसित केला व योगमुद्रेतील उत्थितलिंग त्रिमुखी योग्याच्या प्रतिमा सिंधू संस्कृतीत मिळालेल्या आहेत. या प्रतीमांना आदिशिव मानले जाते. या संदर्भात डा. रा. ना. दांडेकर म्हणतात कि आदिशिवाचा धर्म आर्यपुर्व काळात भारतात सर्वव्यापी होता. वैदिक धर्मामुळे या धर्माची तात्पुरत्या स्वरुपाची पिछेहाट झाली असली तरी वैदिक धर्म जनमानसाची पकड घेऊ शकला नाही. उलट वैदिक आर्यांनाच आपल्या देवता त्यागत अनार्यांच्या देवतांना स्विकारावे लागले. आर्य-अनार्य वाद हा वांशिक विभेद दर्शवत असल्याने मी वैदिक व अवैदिक या धर्मात्मक विभेद दर्शवणा-या संज्ञा येथे वापरत आहे हे लक्षात घ्यावे. 

सिंधू संस्कृती ही अत्यंत प्रगल्भ संस्कृती होती याबाबत कोणत्याही विद्वानाच्या मनात शंका नाही. मुद्रांवर मिळालेल्या तांत्रिक प्रतिमांमुळे येथील धर्म हा शिव-शक्तीप्रधान तांत्रिक धर्म होता. या काळातील लिखित साहित्य मिळत नसले तरी परंपरेत तांत्रिक प्रभाव सर्वव्यापी कसा होता याचे मात्र अगणित भौतिक पुरावे मिळाले आहेत. ही असूर संस्कृती होती व त्याचीच उपसंस्कृती म्हणजे गंगेच्या खो-यातील यक्ष संस्कृती. असूर म्हणजे सुर्याचेच एक प्राचीन नांव हे मी आधी साहित्य चपराकमधील एका लेखात दाखवून दिले आहे. सुर्याचे मानवी जीवनाशी असणारे दृढ नाते हे सुर्याच्या तांत्रिक प्रतिमांत आजही वापरले जाते. या प्रगल्भ संस्कृतीचे धर्म-तत्वज्ञान होतेच व ते साहित्यरुपात उपलब्ध नसले तरी प्रतीक-चिन्हांच्या मदतीने आपल्यापर्यंत अव्याहत वहात आले आहे. प्राचीन संगम (अथवा चंकम) वाड्मयातही आपल्याला तांत्रिक प्रभावाचे चित्र पहावयास मिळते.

सिंधू संस्कृतीमधील मिळालेल्या प्रतिमा तांत्रिकच आहेत असे सिंधू संस्कृतीचे अभ्यासक निक डग्लस यांनी म्हटले असून सिंधु संस्कृतीतीच्या कालची भारतीय समाजव्यवस्था मातृपूजक होती असे "तंत्रा इन अर्काईक इंडिया" या लेखात नमूद केले आहे. अन्य मुद्रांवरील तांत्रिक मुळ दाखवतांना डग्लस म्हणतो की मोहेंजोदरो येथे सापडलेल्या नर्तकीच्या जगप्रसिद्ध नर्तकीच्या पुतळ्यात तंत्राच्या उमलत्या कमळाचे प्रतीक निर्माण करण्यात आले आहे. कमळ हे योनीचे प्रतीक मानले जाते हेही येथे लक्षात ठेवायला हवे. या नर्तिकेची योनीही उठावदार दाखवली असून तिच्या नृत्यमय आविर्भावात ती मातृदेवता स्वरुपात पाहिली गेली असावी असे डग्लस म्हणतात. 

सनपुर्व सहाव्या शतकापासून भारतातील विविध जानपदांची नाणी आपल्याला मिळतात. प्रत्येक जानपदाचे स्वत:चे असे प्रतीक चिन्ह असे. ते चिन्ह त्या त्या जानपदांनी जवळपास इसवी सनाच्या दुस-या शतकातील नाण्यांपर्यंत अव्याहत वापरल्याचे पुरावे आपल्याला मिळतात. उदा. गांधार जानपदाच्या नाण्यांवर सहा त्रिशुळासारख्या पाकळ्या व मध्ये बिंदू असलेला सूर्य दाखवण्यात आला आहे. अशीच समान चिन्हे असलेल्या मुद्रा कोट दिजी येथे मिळाल्या असून त्यांचा काळ इसवी सन पुर्व २६०० असा अनुमानण्यात आला आहे. हे सुफलनाचे चिन्ह म्हणून पुरातन काळापासून वापरण्यात आले आहे. कोट दिजी हे सिंधू संस्कृतीतील एक स्थान असून गांधार प्रांताच्या जवळ आहे. हे चिन्ह गांधार जानपदाचे चिन्ह नंतरही दोन हजार वर्ष तसेच राहिले ही योगायोगाची बाब नव्हे. कुरू जानपदाच्या नाण्यांवर इसपू ४५० पासून जे प्रतीक चिन्ह सर्व नाण्यांवर सातत्याने वापरले गेले ते गतीमान उर्जामय गोलातून दुहेरी आ-यांतून निघालेल्या भरीव गोलांचे. हे चिन्ह तंत्रांत गतीसातत्याचे व सर्जनाचे प्रतीक मानले जाते. कुरु जानपदाच्या नाण्यांवर बिंदुमय गोलाभोवती तीन बाणाकृती व दुस-या बाजुला भरीव बिंदू असलेले त्रिकोण आहेत. त्रिकोण हे तांत्रिकांत योनीचे प्रतीक मानले जाते तर बाणाकृती लिंगाची प्रतिके असतात. आजही ज्या तांत्रिक प्रतिमा (यंत्रे) आपण पाहतो त्यात कमळ व त्रिकोणांचे आकृतीबंध असतात. हे सारे सुफलन विधीतून आले आहेत. जेथे भगवान बुद्धाचा जन्म झाला त्या शाक्य जानपदात सापडलेल्या नाण्यांवर भरीव बिंदुमय पंचकोणाची प्रतिमा आहे. हेही तंत्रांमधील प्रतीक असून त्यातून पंचमुखी तांत्रिक शिव व पंचमहाभुतांचा मुलार्थ अभिप्रेत असतो. किंबहुना तत्कालीन उत्तर ते दक्षीणेत मिळालेल्या सर्व नाण्यांवर तांत्रिक प्रतिमांची रेलचेल आहे. याचाच दुसरा अर्थ असा कि सिंधू संस्कृतीपासून अव्याहतपणे तांत्रिक धारा भारतात प्रबळ राहिली आहे.

तंत्रे म्हणजे केवळ प्रतीके नव्हेत. तंत्रे म्हणजे जादुटोणा नव्हेत. कोणत्याही आदिम समाजात असतात त्या प्रमाणात जादु-टोणा, जारण-मारण, अभिचारादि बाबी तंत्रांत होत्या व आहेतच पण तीच म्हणजे तंत्रे नव्हेत तर जडाचे व चित्शक्तीचे सामरस्य हा तंत्रांचा मुख्य उद्देश्य बनत गेला. आजकाल तंत्रे ही प्राय: वाममार्गी मानली जातात, पण ते तसे नाही. वामाचार अथवा दक्षीणाचार हा तंत्रांचा प्रत्यक्ष साधनेचा एक भाग आहे आणि तो मध्ययुगात उदयाला आला. तंत्रे ही निखळ स्त्री केंद्री आहेत असेही नाही तर शिव-शक्तीतील अद्वैतात कधी शिव तर कधी शक्ती प्राधान्य घेते. या प्राधान्यानुसार शैव कि शाक्त हे भेद निर्माण केले जातात. पण हा भेद वरकरणीचा आहे. शैव व शाक्त यात अंतर्गत सामरस्यच आपल्याला पहायला मिळते. किंबहुना स्त्री-पुरुषाचे सृजनासाठीचे अभिन्नत्व हे शिव-शक्ती या प्रतीकांमधून कल्पिले गेले आहे. पुढे हीच तांत्रिक कल्पना विकसित होत शक्ती ही विश्वजननी तर शिवाला जनकाचे स्थान मिळाले. अर्थात हे सारे प्रतीकात्मक होते. शिव हा कोणी आदिम अलौकिक शक्ती असलेला देव होता असला आविर्भाव त्यात नाही. शक्तीचेही स्थान तसेच आहे. त्या अर्थाने या देवता अजन्मा आहेत असे म्हटले तरी चालेल. किंबहुना या प्रतीकात्मकतेतुनच जे तत्वज्ञान पुढे आले ते चिंतनीय आहे. तंत्रे ही प्राय: इहवादी असून ऐहिक साधनांतुनच मोक्षाप्रत जायचा मार्ग तंत्रे सांगत असते. त्यामुळे ऐहिकता व परमार्थवाद तंत्रांचा पाया बनला. किंबहुना आत्मा ही तंत्रांची मुळची बाबच नाही. देहापेक्षा आत्मा वेगळा आहे ही वैदिक कल्पना तंत्रांना मान्य नाही. त्यामुळे तंत्रांना देहात्मवादी म्हटले जाते. त्यामुळे योगादि शारीरीक क्रियांतूनच दैहिक शक्तीला चिद्शक्तीत बदलवणे हे तंत्रांचे ध्येय मानले जाते.  

पुरातन तत्वज्ञाने

वर आपण पाहिले ती प्रतीकात्मकता जी आपल्याला उत्खनित पुराव्यांवरून दिसून येते. आपल्याला वेदपुर्व काळात आरंभ झालेली सर्वच नसली तरी काही तत्वज्ञाने सुदैवाने आज उपलब्ध आहे. अर्थत ती वेदपूर्व आहेत हे आपल्याला सहसा माहित नसते. सर्वात जुने आहे ते सांख्य तत्वज्ञान. हे तत्वज्ञान असूर संस्कृतीतील कपिल मुनीने प्रचलित केले असे मानले जाते. सहा दर्शनांपैकी या दर्शनाला मानले जात असून वेदप्रामाण्य मानल्यामुळे हेहे वैदिक दर्शन आहे असे म्हटले जाते पण त्यात तथ्य नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे वेद किमान ६४५ देवता मान्य करतात व सांख्य दर्शन मुळात देवताच काय, सार्वभौम ईश्वरही मान्य करत नाही. किंबहुना सांख्य तत्वज्ञानाला सहमती दर्शवेल असे एकही तात्विक विवेचन वेदांत नाही. गीतेत कृष्णाने विभुतीयोगात कपिलाला अभिवादन केले आहे. कपिल मुनी स्पष्टपणे असूर संस्कृतीतील होता. याचा मुख्य शिष्य आसुरी. हाही अर्थात असूर संस्कृतीमधील होता. सांख्य तत्वज्ञान शिव-शक्ती या आस्तिक द्वैताकडून प्रकृती-पुरुष या तात्विक द्वैताकडे जाते त्यामुळे त्याला नास्तिक म्हनता येत नाही. ते एकमेवाद्वितीय अशा ईश्वराचीचे अस्तित्व व सार्वभौम सत्ता मानत नाही तर तत्वेच विश्वाच्या निर्मितीचे कारण आहेत असे मानते. विश्वनिर्मितीसाठी प्रकृती व पुरुष ही दोन मुख्य तत्वे यात मानली गेली आहेत. प्रकृती ही जड असून पुरुष हा चेतन आहे असे मानले गेले जे तंत्रशास्त्राचे मुलतत्व आहे. सांख्य दर्शन इसपू किमान दोन हजार वर्ष जुने आहे असे या तत्वज्ञानाचा अभ्यास केल्यानंतर सहज जाणवते. तंत्र तत्वज्ञानाचा विकास म्हणून सांख्य तत्वज्ञानाकडे पाहण्यात येते. सांख्य दर्शनात अगदी चवदाव्या शतकापर्यंत भर पडत राहिलेले आहे त्यामुळे नंतरच्या काळातील एखाद्याने तत्कालेन समजुतींनुसार वेदप्रामाण्य मान्य केले असले तरी या दर्शनाचे मुळ त्यावरून वैदिक ठरवता येत नाही. मुळात यातील तत्वज्ञान वेदांशी कसलाही संबंध दाखवत नाही. आदि शंकराचार्यांनी सांख्य दर्शनाला "कपिलस्य तंत्र:" असे म्हटले आहे. सांख्य दर्शन अवैदिक तांत्रिक स्त्रोतांतून आले आहे असे भारतीय संस्कृती कोशातही स्पष्टपणे नमूद केले गेले आहे. याच्या मुळ गाभ्यावर वैदिक तत्वज्ञानाचा किंचितही ठसा नसून  त्या काळात एक तर वैदिक धर्माचा जन्म तरी झालेला नव्हता किंवा तो भारतात अद्याप यायचाच होता. थोडक्यात सांख्य दर्शन हे असूर संस्कृतीतून व तांत्रिक धर्मातून निर्माण झालेले व तंत्रांशीच सुसंगत असे सांख्य तत्वज्ञान आहे. 

योगदर्शन अर्थातच तंत्रांचीच निर्मिती आहे. योग आधी की सांख्य आधी असा विवाद विद्वानांत होत असतो. पण योगाचे अस्तित्व आपल्याला सिंधू काळातील यौगिक मुद्रांपासून दिसते. ऋग्वेदात योग कोठेच येत नाही. किंबहुना हा शब्दच त्यात सापडत नाही. देह आणि चिद्शक्तीचे मिलन होण्यासाठी ज्या विवक्षित शारीर मुद्रा कल्पिल्या गेलेल्या आहेत त्याचे शास्त्र म्हणजे योगशास्त्र. योग या शब्दाचा अर्थही जोडने असाच होतो. योग हे तत्वज्ञान नसून साधनाशास्त्र आहे असे मानले जाते. योग आणि सांख्य यांचे नांव जोडीनेच घेतले जाते. किंबहुना सांख्ययोग असेच नांव जोडीने घेतले जाते. त्यामुळे दोन्ही तत्वांचा उगम समांतर असण्याची शक्यता अधिक आहे. पतंजलीच्या योगसूत्रात ’योगशास्त्रे सांख्यप्रवचने’ असाच शेवट केलेला आहे. भारतातील सर्वच धर्मात नंतरच्या काळात योगाला महत्व आल्याने योगशास्त्र हे या देशात वेदाच्याही आधी असावे असे डा. सुधाकर देशमूख आपल्या ’मध्ययुगीन धर्मकल्पनांचा विकास : तंत्र, योग आणि भक्ती’ या ग्रंथात म्हणतात. (पृष्ठ १८५) योग हे तत्वज्ञान नसले, प्रत्यक्ष साधनामार्ग असला तरी सांख्य संकल्पनेप्रमाणे प्रकृती व पुरुषाच्या विश्वसर्जक समागमातून सृष्टीची निर्मिती होते या तत्वातुनच देहाच्या व चित्शक्तीच्या समागमातून शिव-शक्तीचे सामरस्य होते अशी मुळ कल्पना योगशास्त्राची आहे व तीही तंत्रांशी सुसंगत आहे. पतंजलीने योगशास्त्र सांगितले तेही शिवाच्या आशिर्वादाने. एवढेच नव्हे तर पतंजली हा शिवाच्या ओंजळीतून जन्माला आला म्हणून त्याचे नांव पतंजली पडले अशी आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. किंबहुना सांख्य तत्वज्ञानातूनच योगाला शास्त्राचे स्वरूप आले असे विद्वानांचे मत आहे. पाशुपत मतातही जीव व ईश्वर यांच्या ऐक्यालाच योग मानले आहे. थोडक्यात योग आणि सांख्य ही तंत्राच्या पायावर उभी आहेत. पतंजली हा योग दर्शनाचा प्रवर्तक नसून तो त्या परंपरेतील एक भाष्यकार आहे हेही येथे लक्षात घ्यावे लागते.

देहात्मवाद हा तंत्रांचा पाया असल्याने स्त्री-पुरुष समागमातही त्यांनी आध्यात्मिक अर्थ शोधकला. समागम हे सर्जनाचे निव्वळ साधन नव्हे तर साधनेचेही साधन बनले. अनेक संभोगमुद्रांचा विकास योगातून झाला व ते पुढे वात्स्यायनाच्या कामसुत्रांतून आपल्यापुढे आले. असे असले तरी वात्स्यायनापुर्वीही अनेकांनी या विषयावर लिहिले होते. किंबहुना वात्स्यायनाचे कामशास्त्र नंदीच्या मुखातून साकारले आहे. नंदी हा कामशास्त्राचा आद्य प्रवर्तक परंपरेने मानला जातो. तंत्रांमुळे संभोगाला वासनापुर्तीचे नव्हे तर एका साधनाशास्त्राचे स्वरूप आले. स्त्री-पुरुष समागमातून परम-ऐक्य प्रस्थापित करणे हा मुख्य हेतू बनून संभोगाला एका उदात्त पातळीवर नेले गेले. त्याआधारीत अनेक तंत्रे तर बनलीच व स्वाभाविकपणे अनेक संप्रदायही निर्माण झाले. त्यात काही अश्लील आहे असा तंत्रधर्माच्या प्रभावकाळात कोणाला वाटत नव्हते. 

किंबहुना मंदिरांची निर्मिती तंत्रांना समोर ठेऊनच करण्यात आली. गर्भगृह ते शिखर ही तांत्रिक प्रतीके मंदिरांच्या माध्यमातून विलसित झाली. पूजा ही अवैदिक आहे हे सर्वज्ञात आहेच. प्राणप्रतिष्ठेपासून ते पुजेच्या पद्धती या तंत्रांनीच आखुन दिल्या. आजही शैव मंदिरांतील पुजा या कोणत्या ना कोणत्या तांत्रिक शाखेशीच संबंधित असतात. बव्हंशी शैव मंदिरांत मिथुनशिल्पे असतत याचे कारण स्त्री-पुरुष समागमातून कैवल्याचा अनुभव ही तांत्रिक कल्पना त्यामागे आहे. जगन्नाथ मंदिराच्या छतावरही मिथुन शिल्पे आहेत व ती तंत्राच्या प्रभावातून आली आहेत हे उघड आहे. 

आदि शंकराचार्य हे वैदिक होते असे सध्या मानण्याची पद्धत असली तरी ते वास्तव नाही. तंत्रशास्त्रांच्या अधिका-यांत त्यांचे नांव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांचा जन्मच मुळात शाक्त परंपरा पाळणा-या घरात झाला. श्री विद्यार्णव, सौंदर्यलहरी व दक्षिणामूर्तिस्तोत्र हे त्यांचे ग्रंथ तंत्रांना वाहिलेले असून श्रीचक्र पुजेचे प्रवर्तक ते आहेत. वेदांतावर भाष्य करणारे शंकराचार्य आणि सौंदर्यलहरी लिहिणारे शंकराचार्य एकच की दोन वेगळे आहेत ही शंका अभ्यासकांनी अनेकदा घेतली आहे. खरे तर वेदांत साहित्य हे वैदिक नसून "वेदांचा अंत घडवून आणणारे साहित्य’ म्हणून त्यांना वेदांत साहित्य असे म्हटले जाते. बरीच प्राचीन उपनिषदे व खुद्द ब्रह्मसूत्र हे वैदिक सिद्धांतांच्या पुर्ण विरोधी जात तंत्र सिद्धांतांनाच आधार घेत तत्वज्ञान मांडतात. शंकराचार्यांनी कोठेही वेदांवर भाष्य केलेले नाही हेही येथे लक्षात घेतले पाहिजे. पण भारतीयांचा इतिहास विकृतीकरणाच्या छंदामुळे अनेकांचे असे वैदिकीकरण करण्यात आले आहे, पण त्यांचे साहित्य प्रत्यक्षात तसे काहीही दर्शवत नाही. अर्थात नंतरच्या काळात शंकराचार्यांचे मठ वैदिकाश्रयी झाल्याने शंकराचार्यांच्या व्यक्तित्वावर वैदिक स्तर चढवण्यात आले. पण त्यांचे तांत्रिक मुळ मात्र पुसटले गेले नाही. वैदिक धर्मप्रभाव निर्माण करण्यासाठी अनेकांचे असे वैदिकीकरण करण्यात आले आहे. पण वास्तव हे आहे की अथर्ववेदावर तंत्रांची दाट छाया आहे. वैदिकंवरील तांत्रिक प्रभाव म्हणून या आद्य घटनेकडे पहाता येईल. पण त्यामुळेच की काय अगदी मनुस्मृतीही अथर्ववेदाला चवथा वेद म्हणून मान्यता देत नव्हती. इसपू पहिल्या-दुस-या शतकापर्यंत हा तांत्रिक प्रभावाखालचा पण वैदिक देवतांना मुख्य मानणारा वेद व त्याचे अनुयायी दुर्लक्षितच राहिले. वेदत्रयी हाच शब्द रुढ राहिला. अथर्ववेदात तांत्रिकांतील काही पंथांत लोकप्रिय असलेल्या जारण-मारण, शत्रुनाश ते आजारांचा नाश यासाठी मंत्र दिलेले आहेत. तंत्रांतील हा तसा दुय्यम व अप्रगल्भ लोकांकडून वापरला जाणारा भाग. वैदिकांमध्ये अथर्वन शाखा आज इतकी दुर्लक्षित आहे की या शाखेचे अनुयायी आज जवळपास लुप्तप्राय आहेत. कारण यातील मुख्य भाग हा वैदिक तत्वज्ञानाशी व कर्मकांडाशी विसंगत आहे. पण वैदिक धर्माने आगमिक तंत्रांना पर्याय देण्यासाठी व उपनिषदांचा प्रतिवाद करण्यासाठी जी उपनिषदे निर्माण केली त्यात मात्र यज्ञ हीच योनी आहे व समीधा हे लिंग असून अग्नी हे वीर्य आहे अशी कल्पना मांडायला सुरुवात करत नव-प्रतिकात्मकता आणली. पण ती फारशी यशस्वी झाली नाही. मुळ तंत्रधारेला वैदिक तंत्रे तोंड देवू शकली नाहीत.  

हीच बाब उपनिषदांची आहे. उपनिषदीय तत्वज्ञानाचा पाया सांख्य आहे हे विद्वानांनी मान्य केले आहे. वैदिक धर्माच्या प्रसार विदेह व मगध प्रांतात झाल्यानंतर त्याला विरोध करण्यासाठी जी तत्वपरंपरा निर्माण झाली ती म्हणजे उपनिषदे. उपनिषदांनी उघड उघड वेदांचा व यज्ञांचा निषेध केला आहे. वेद हे तरुन जायला निरुपयोगी आहेत कारण त्या फुटक्या नावा आहेत असे  मुंडकोपनिषद म्हणते. उपनिषदांची निर्मिती असूर संस्कृतीची उपसंस्कृती असलेल्या गंगेच्या खो-यातील यक्ष संस्कृतीमधून झाली. औपनिषदिक "ब्रह्म" आणि वैदिक "ब्रह्म" हे समानार्थी नाहीत. औपनिषदिक ब्रह्म व यक्ष हे सामानार्थी शब्द असून ’उत्पत्तीचे अद्भूत कारण’ असा त्याचा अर्थ आहे तर वैदिक ब्रह्म या शब्दाचा अर्थ वैदिक ऋचा (अथवा मंत्र) असा होतो. मंत्र जेथे रचले गेले ते ब्रह्मावर्त व वैदिक मंत्रांचे अर्थस्पष्टिकरण करतात ते ब्राह्मण ग्रंथ. याचा औपनिषदिक ब्रह्माशी संबंध नाही. उपनिषदे योग व सांख्य तत्वज्ञानानुसार जातात. डा. मालती शेंडगे यांनी हा यक्ष व ब्रह्म संबंध त्यांच्या "The Language of the Harappans: From Akkadian to Sanskrit" ग्रंथात विस्ताराने विषद केला आहे. अगदी गीतेतील काही प्रक्षिप्तता सोडली तर ती ब्रह्मसुत्रे व सांख्य तत्वज्ञानावर आधारित आहे हे प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी स्पष्ट करण्यात आले आहे. या आद्य तांत्रिक उपनिषदांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी नंतर वैदिक उपनिषदेही लिहिली गेलेली आहेत. त्या उपनिषदांनी अनेक सांख्य संकल्पनांचा प्रतिवाद करण्याचा प्रयत्न करीत वेदमाहात्म्य प्रतिपादित केले. पण हा उपनिषदे लिहिण्यातील परस्परविरोध  लक्षात न घेतल्याने उपनिषदे तात्विक गोंधळ माजवतात असा आरोप उपनिषदांवर विद्वानांनी केला. मुळात उपनिषदे दोन धर्मधारांमधीत वाद-प्रतिवाद आहे हे लक्षात घेतले व मग उपनिषदांचे परिशिलन केले की हा संभर्म दूर होतो हे अभ्यासकांनीही लक्षात घ्यायला हवे.

तंत्रे एकीकडे प्रतीकपुजेतून, स्त्री-पुरुष सामरस्याकदून वैश्विक सामरस्याचा प्रयत्न साधत असतांना त्याच तत्वांच्या आधारावर तत्वज्ञान व साधनात्मक पद्धतींच्या पूजा ते योग या पद्धती विकसीत करत राहिली. भक्तीला प्राधान्य दिले ते अतिप्राचीन मानल्या जाना-या पांचरात्र या संप्रदायाने. हा संप्रदाय कृष्णाच्या सात्वत वंशात जन्माला आला व तो अत्यंत लोकप्रियही होता. अगदी पहिल्या शतकापर्यंत या संप्रदायाचा विस्तार व मान्यता लक्षात येईल एवढे पुरावे आज उपलब्ध आहेत. हा सगुण भक्तीला प्राधान्य देनारा तांत्रिक संप्रदाय होता. महाभारताने या संप्रदायाच्या मताला जास्त प्राधान्य दिले आहे. तंत्रांतील प्रतीकपुजा या संप्रदायाने भक्तीकडे वळवली. पांचरात्र संप्रदायात दर्शन, मंत्र, यंत्र, माया, योग, मंदिरनिर्माण वगैरे तांत्रिक कर्मकांदात्मक चर्चा असून पंचमुखी शिव या तांत्रिक संकल्पनेलाच पाच व्यूह म्हणून पांचरात्र (येथे रात्र या शब्दाचा अर्थ महाभुते असा आहे.) असे नांव या संप्रदायाला पडले. कृष्ण हा अवैदिक होता याबद्दल शंका रहात नाही. महाभारताच्या तिस-या शतकातील संस्करनांत पांचरात्र संप्रदायाचे वैदिकीकरण करण्याचे प्रयत्न केले गेले असले व कृष्णाला वैष्णव ठरवण्याचे प्रयत्न केले गेले असले तरी पांचरात्र मताच्या लोकांना वैदिक पंक्तीला घेत नसत असे भारतेय संस्कृती कोशात (खंड पाच, पृष्ठ-४७७) सांगितले आहे. पांचरात्रिक लोक यज्ञाच्या विरोधात होते. पुराणांनीही पांचरात्र मताचा निषेधच केला. कुर्मपुराण तर म्हणते की गेल्या जन्मी ज्याने गोवधाचे पातक केले आहे तो या जन्मी पांचरात्रिक होतो. असो. दोन धर्मधारांत असा एकमेकांचा विरोध स्वाभाविकच म्हणावा लागेल. पण पांचरात्रांत जी व्युहकल्पना आहे त्यात वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न व अनिरुद्ध आहेत व हे सारे कृष्णाचे निकटसंबंधी आहेत. या संप्रदायाचा जन्म कृष्णानेच घातला की त्याच्या घराण्यात तो पुर्वीपासून चालत आलेला होता हे सांगता येणे मात्र अवघड आहे. कारण ही समान नांवे असलेले कृष्णाचे पुर्वजही असू ्शकतील कारण कृष्णाच्या हयातीतच हा पंथ दखलपात्र बनला होता हे उघड आहे.  परंतू कृष्णाचेच नंतर वैदिकीकरण झाले. त्याला गुप्तकालात विष्णुचा अवतार बनवण्यात आले व कृष्णाचे तंत्रमार्गी अवैदिक स्वरूप जनमानसात पुरते बदलत गेले. खरे तर नारायण व विष्णुचा काहीएक संबंध नाही. ऋग्वेदात नारायण नांवाचा देव नसून एक ऋषी आहे व त्यानेच पुरुषसुक्ताची रचना केली आहे. अन्यत्र हे नांव विष्णुचे अथवा कोणा देवतेचे म्हणून एकदाही आलेले नाही. पण तरीही उत्तरकाळात ही सांगड घालत नारायणाचे मुळचे रुपही पुसटून टाकण्यात आले. अर्थात पांचरात्र संप्रदाय जरी यामुळे मागे पडला असला तरी या संप्रदायाने दिलेले भक्तीचे तंत्र मात्र भारतात एवढे लोकप्रिय झाले की त्यातून वैदिक धर्मीयही सुटले नाहीत. 

तंत्रे ही प्राय: इहवादी आहेत हे आपण पाहिले. देहात्मवादी आहेत. ते बाह्य जग व चित्शक्तीची सांगड घालतात. सुरतक्रीडा हे तंत्राचे एक अंग आहे. असे असले तरी पंचमकार साधनेला वेठीला धरत तंत्रांना बदनाम करण्याची मोहिम दहाव्या शतकानंतर सुरु झाली. तंत्रात स्त्री-पुरुष समागम (सर्वच धर्मियांत असतो त्याप्रमाणे) अपरिहार्य असला तरी त्याचे आध्यात्मीकरण तंत्रांनी केले. नंतर हे अध्यात्म बौद्ध व वैष्णव पंथातही आले. तांत्रिक ज्याला शिव-शक्ती समजतात त्यालाच बौद्धांत प्रज्ञा व उपाय असे म्हटले जाते तर वैष्णवांत राधा-कृष्ण हे रस व रती असे समजले जातात. पण पंचमकार साधना म्हणजे मांस, मद्य, मत्स्य, मुद्रा आणि मैथुन असे प्रत्यक्षार्थाने मानले जाते हे मात्र खरे नाही. तंत्रांत जशी प्रतिकात्मकता महत्वाची आहे तसेच सांकेतिकताही. कुलार्णवतंत्र व महानिर्वाण तंत्राने ही सांकेतिकता उलगडून दाखवली आहे. मद्य म्हणजे तेज, मांस म्हणजे वायू, मत्स्य म्हणजे आप, मुद्रा म्हणजे पृथ्वी तर मैथून म्हणजे जगताला आधारभूत असे आकाश. (महानिर्वाण तंत्र, ७.१०९-१११) तर कुलार्णवतंत्र म्हणते "ब्रह्मरंध्राच्या ठायी असलेल्या सहस्त्रदल कमलातून जो द्रव गळतो तो मद्य म्हणून प्राशन करतो तो मधुपायी असून अन्य सर्व मद्यपी आहेत." शिवाय पंचमकार व पंच महाभुते या संकल्पना पंचमुखी शिवाशी संबंधित आहेत हेही येथे लक्षात घ्यायला हवे. तंत्रांत बराचसा भाग जाणीवपुर्वक सांकेतिक बनल्याने जसे गुढ वलय त्यांना प्राप्त झाले तसेच बदनामकर्त्यांना संधीही देणारे झाले. अर्थात प्रत्यक्ष स्त्री-पुरुष संभोगालाही तंत्रांनी उच्च दर्जाचे आध्यात्मिक रुप दिले हे आपण वर पाहिलेच आहे. पण त्याचा गैरवापर करणारे भामटे जसे सर्व धर्मात असतात तसेच आगमिक धर्मातही होतेच. 

त्यातून ज्यांना ही सांकेतिकता समजत नाही अशा सामान्य पंथांनी पंचमकाराचा शब्दश: अर्थ घेत काही गूह्य संप्रदाय स्थापन केले. बौद्ध धर्मातील वामाचारातही असेच घडले व त्यांच्यामुळेच तंत्रांना बदनाम करण्याची संधी मिळाली व त्याविरोधात मोहिम उघडली गेली हे येथे लक्षात घेतले पाहिजे. या बदनामीतून संभाजी महाराजही सुटले नाहीत. पंचमकाराचा तात्विक अर्थ शब्दश: घेत ही बदनामी केली गेली हे उघड आहे. खुद्द तंत्रांनीच त्यातील सांकेतिकता समजावून सांगुनही असे झाले हे दुर्दैवच आहे.    

खरे तर बव्हंशी पुराणे तंत्राधारित आहेत. ज्यांना आपण शुद्रांसाठीचे "पौराणिक संस्कार" म्हणतो ते तंत्रांतुनच आलेले आहेत. पौराणिक धर्म म्हणजे नंतरचा धर्म अशी जी मान्यता आहे तीच समूळ चुकीची आहे. शुद्रांसाठी वैदिक संस्कार नसण्याचे कारण म्हणजे ते वैदिक धर्मीय नव्हते तर तंत्र (अथवा आगमिक) धर्मीय होते म्हणून त्यांच्यासाठी तंत्रोक्त संस्कार असणे स्वाभाविक होते.  उदाहणार्थ गरुड पुराणातील अनेक विधी तंत्रांमधून (शैव आगमे) आलेले आहेत. पुराणांवरील शैव आगमांचा प्रभाव मार्क एस. जी. डिझ्कोव्स्की यांनी आपल्या "The Canon of the Saivagama and the Kubjika Tantras of the Western Kaula" या ग्रंथात विस्ताराने दाखवून दिला आहे. 

तंत्रे एवढी पुरातन असल्याने त्यात अनेक प्रादेशिक अथवा तात्विक पंथ असने स्वाभाविक होते. तंत्रांचे पुरातन तत्वज्ञानात्मक ग्रंथ मिळत असले तरी पुरातन कर्मकांडात्मक ग्रंथ मिळत नाहीत याचे कारण मुळात तंत्रे ही इहवादी व व्यक्तीवादी आहेत. यज्ञकर्म जसे सामुहिक कर्मकांड होते तसे पुजा, योग हे काही सामुहिक कृत्य नव्हते. त्यात सोपेपणा होता. इहवादी असल्याने तंत्रांनी कृषी, रसायनशास्त्र, मंदिरांसह वास्तुरचनाशास्त्र, देहशास्त्र इत्यादि भौतिक शास्त्रांचा तंत्रात्मक पाया घातला. सुश्रुत संहिता अथवा चरक संहिता हा वैदिक नव्हे तर तंत्रांचाच भाग होता असे डा. सुधाकर देशमुखांनी सप्रमाण सिद्ध केले आहे. शरीरोत्पत्तीक्रम, शरीरस्थान निर्णय, शरीरातील वायुंची माहिती, स्नायुंची माहिती या सर्व बाबी या ग्रंथात तांत्रिक बाजु मांडत सांगितल्या आहेत. शवसाधनेतून अघोरपंथीय मानल्या जाणा-या तांत्रिकांनी प्रेतांच्या शवविच्छेदनातून हे शास्त्र मांडले व त्यांचा प्रत्यक्ष विकार बरे करायला वापरले. शल्यतंत्र, भूतविद्यातंत्र, अगादतंत्र ते रसायनतंत्र एवढी तंत्रे एकट्या शल्यतंत्राचे भाग पडले. अर्थात त्याला आजच्या अर्थाने विज्ञान म्हणता येणार नाहे कारण त्यात भुत-प्रेतादि व्याधींचेही उपाय दिले आहेत. तरीही तंत्रांनी आधुनिक शरीरविज्ञानाचा पाया घातला असे श्री. एन. एन. भट्टाचार्य आपल्या "History of the Tantrik Religion" या ग्रंथात म्हणतात. मनाचे ठिकाण हृदय नव्हे तर मेंदू आहे असे तंत्रांनीच प्रथम स्पष्ट केले हे शरीरशास्त्राच्या अभ्यासातुनच साध्य झाले असावे असे मत विद्वानांचे मत आहे.

मानवी देह हा विश्वाचे लघुत्तम अथवा अंशरुप आहे. जे पिंडी ते ब्रह्मांडी असे अद्वैतत्व येथे अभिप्रेत असते. शिव-शक्तीच्या वैश्विक मिलनाचे, म्हणजेच द्वैताकडून अद्वैताकडे नेणारे प्रतीक शिवलिंग म्हणून पुरातन काळापासून पुजले जाते. शक्तिस्वरूप शिव हेच अंतिम सत्य तंत्रे मानतात. तांत्रिकांच्या सर्व पंथांत थोड्याफार फरकाने हेच अंतिम सत्य मानले आहे. किंबहुना भारतीय तत्वज्ञानाचा उदय व विकास हा बव्हंशी तंत्रांमधून झालेला आहे.

तंत्रानी वेद व वर्णाश्रमयुक्त सामाजिक उतरंडीची व्यवस्था वैदिक धर्मप्रचार जोशात सुरु असतांनाही मान्य केली नाही. त्यांचा हिरीरीने विरोध केला. कारण मुळात विषमता हा त्यांचा पायाच नव्हता. स्त्री-पुरुषातील समानता हा तर तंत्रांचा पायाच. त्याचे प्रतिबिंब समाजजीवनावर केवढे प्रबळ होते हे आपल्याला महाभारताच्या मुळ कथेवरुनच दिसते. सत्यवती, कुंती, द्रौपदी, हिडिंबा अशा स्त्रीया घडू शकल्या त्या तांत्रिक (अथवा आगमिक, कारण तंत्रग्रंथांना आगमे मानले जाते.) वातावरणातच. वैदिक स्मृतीबंदिस्त वातावरणात असे होणे अशक्यप्राय होते हे कोणाही अभ्यासकाच्या सहज लक्षात येईल. मुळात रामायण व महाभारताची मुळ कथा ही वेदपूर्व आहे हे अंतर्गत प्रमाणांवरुनच सिद्ध होते. 

पण आपल्या इतिहासाची मांडंणीच अज्ञानाने वेदांपासून सुरु केली जात असल्याने  अन्य घटनांना वेदोत्तर कालक्रमात बसवण्याच्या नादात असंख्य विसंगती निर्माण झालेल्या आहेत. त्यामुळे आपल्या सामाजिक इतिहासाचेही आपले आकलन दुषित राहिले आहे. सातवाहन काळातही तंत्रांचेच प्राबल्य होते हे जसे गाथासप्तशतीवरून सिद्ध होते तसेच शिलालेखांवरुनही. सातवाहन स्वत:ला "आगमान निलया" म्हणजे आगमांचे आश्रयस्थान असे म्हणवून घेतात. तत्कालीन समाजजीवन अत्यंत मोकळे ढाकळे व समताप्रणित दिसते ते तंत्रप्रभावामुळे. गाथासप्तशतीत कोठेही समाजात वर्णव्यवस्थेला मान्यता असल्याचे पुसटशेही संकेत मिळत नाहीत व याचे गाथासप्तशतीचे संपादक स. आ. जोगळेकर यांनीही आश्चर्य व्यक्त केले आहे. इसवी सनाच्या दुस-या शतकातील अंगविज्जा या ग्रंथातही तत्कालीन समाजाचे जे चित्र मिळते तेही अभेदात्मक आहे. नंतरच्या काळातील अभिजात नाटकांतुनही आपल्याला जसे मुक्त समाजाचे चित्र मिळते. वसंतोत्सव अथवा मदनोत्सवात तरुण-तरुणींना दिली जानारी मोकळीक आजच्या स्वतंत्रतावादी म्हणवणा-यांनाही चकित करेल अशी आहे. मंदिरांत कलांचा आविष्कार झाला तो तंत्रांमुळे. मिथुनशिल्पे ही केवळ वासना उद्दिपित करण्यासाठी नसून स्त्री-पुरुष कलात्मक सामरस्यातून वैश्विक सामरस्य साधण्याची प्रेरना देण्यासाठी बनवण्यात आली होती. तत्कालीन लोकांना त्यात अश्लील काही वाटण्याची शक्यता नव्हती. पण पुरुषप्रधान उतरंडीयुक्त समाजरचना मानणा-या वैदिक धर्माचा प्रभाव नंतर हळूहळू राजाश्रयांमुळे वाढू लागला. 

गुप्त राजवटीने या राजाश्रयाची सुरुवात केली व क्रमश: देशभर अत्यंत वेगळे तत्वज्ञान प्रसृत झाले व   तसा मोकळा समाज दहाव्या शतकानंतर संपुष्टात येत गेला. अर्थात याला केवळ वैदिक प्रभाव हे एकमेव कारण नसून श्रेणी संस्थेच्या राजसंस्थांच्या हस्तक्षेपाने, लागोपाठ पडलेल्या दुष्काळांमुळे व मुस्लिम आक्रमणांमुळे झालेला -हास व तिचे झालेले जातिव्यवस्थेत रुपांतरण हेही एक कारण होते. अर्थसत्ताच धर्म व संस्कृती यांचे अस्तित्व टुइकवते. अवनतीचा काळ आला की समाजव्यवस्थेवरही एक दौर्बल्य येवू लागते. तसेच आगमिक धर्माबद्दल झाले.

असे असले तरी आठव्या-नवव्या शतकापासुनच  काश्मिरी अभिनवगुप्तप्रणित शैव तंत्रांपासून ते नाथ, वीरशैव इत्यादि असंख्य पंथांनी उत्तर व दक्षीणेत तांत्रिक समतेचे तत्व समाजात जीवंत ठेवण्याचा प्रयत्न केला. महाराष्ट्रात विसोबा खेचरांनी ’षड्स्थळी’ ग्रंथ लिहून वीरशैव व नाथ संप्रदायात एकवाक्यता साधण्याचा प्रयत्न केला. ज्ञानेश्वरांनीही नाथ संप्रदायाचे तत्वज्ञान अमृतानुभवातून मांडले. परंतू या प्रयत्नांना फारसे यश मिळाले नाही. वैदिक प्रभावातून समाज कधीच बाहेर आला नाही व आजही त्या परिस्थितीत काही बदल घडला आहे असे दिसत नाही.

याचे मुख्य कारण असे की तेराव्या शतकानंतर तंत्रांचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास लयाला गेला. तंत्र-ग्रंथांची आज संख्या दीड लाखाहून जास्त असली तरी त्यांचा संगतवार अभ्यास केला गेला नाही. नंतरच्या तंत्रांत व तांत्रिक तत्वज्ञानांत वेदांचे उल्लेख असणे स्वाभाविक असले तरी त्यांचे सर्वस्वी अवैदिक स्वरुप व समाजसंस्थेचे दिग्दर्शन या बाबी हळू हळू वैदिक प्रभावाखाली विस्मरणात गेल्या. पाश्चात्य पंडितांची पहिली नजर वैदिक साहित्याकडे पडली व त्यांनी त्यांचा सखोल अभ्यासही केला पण तंत्रांकडे त्यांनी दुर्लक्षच केले कारण ती त्यांच्यापर्यंत आधी पोहोचलीच नाहीत. त्यामुळे वेद हेच भारतीय संस्कृतीचे मुलस्त्रोत आहेत असे मानण्याकडे कल वाढला व त्यातून आपले विद्वान अजून बाहेर पडलेले नाहीत. त्यामुळे आपण आपलीच मुळ धारा विसरलो. वैदिकांना तांत्रिक धर्माचे आकर्षण नव्हते असे नाही. अनेकांनी त्यात प्रवेश केला व अनेकदा आचार्यही बनले पण वैदिकांनी त्यांचे धार्मिक स्थान घटवून टाकले. संभाजी महाराजांबरोबर बलिदान करणारा कवी कलश कोणाला आदर्श मित्र वाटत नाही यामागे हेच कारण आहे. 

तंत्रांचा उगम शिवापासून झाला. त्याच्य पाच मुखातून आद्य पाच तंत्रे प्रकटली. पांचरात्र संप्रदाय हा आज माहित असलेला पहिला संप्रदाय या पंचतत्वातुनच निर्माण झाला. पंचमहाभुते ही कल्पनाही तांत्रिकच. पुढे देशभर तांत्रिकांचे असंख्य आचार्य व संप्रदाय निर्माण झाले. समतेमुले स्त्रीयाही तंत्रमार्गात अधिकारी होत असल्याने योगिनींची संख्याही मोठी होती. त्या गुरुही बनू शकत होत्या. मुक्ताई चांगा वटेश्वर व विसोबा खेचरांच्या गुरुपरंपरेत येते ते उगाच नाही. ज्ञानेश्वर भगिनी मुक्ताईही तंत्रयोगातील अधिकारी होती हे तिच्या उपलब्ध असलेल्या काही अभंगांवरून सिद्ध होते. तंत्रांचा पसारा एवढा अवाढव्य आहे की त्याचे समग्र विवेचन एक ग्रंथ लिहुनही पुर्ण होणार नाही. सिंधू काळापासून आजतागायत वेदपूर्व तंत्रांचाच मुख्य प्रवाह वाहत आहे पण ती तंत्रे आहेत याची आपल्याला जाणीव नाही. फार कशाला, दिवाळीचा सण हा मुळचा यक्षरात्री व पुजा केली जायची ती कुबेराची हे आपल्याला आज माहितही नसते. आगमिक धर्म हा समतेचा, स्त्रीस बरोबरीचे तर कधी श्रेष्ठ स्थान देणारा धर्म आहे हे आम्हाला आजच्या विषमतेने गजबजून नष्टप्राय होऊ पाहणा-या समाजाला समजणे आवश्यक आहे. पुजेपासून सांख्यादि तत्वज्ञानांची परंपरा असलेला हा धर्म आज वैदिक छायेत आलेला आहे व त्यापासून दुर होत समतेचा भारत निर्माण करायचा तर पुन्हा तंत्रांकडेच वळावे लागेल!

-संजय सोनवणी  

(Published in Deepavali issue of Sahitya Chaprak, 2017)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 09, 2017 02:58 AM

November 08, 2017

Global Vegan

Go Vegan, and Save Polar Bears!

Polar Bears are such cute animals. Unfortunately, Global Warming is causing damage to polar bear habitat. The ice is slowly melting in arctic region...

All of us can combat global warming by thriving on plant-based diet (vegan diet). Studies have shown that vegan diet is great for our Environment . And vegan diet is also good for our health.

Here are few thought-provoking articles...

1. http://www.onegreenplanet.org/environment/meat-climate-change-polar-bears-eating-dolphins/

2. https://www.globalanimal.org/2017/02/27/everyday-ways-to-save-the-polar-bear/

3. https://polarbearsinternational.org/get-involved/actions-with-impact/

4.  https://www.instagram.com/polarbearsinternational/?hl=enhttps://www.instagram.com/polarbearsinternational/?hl=en

by Kumudha (noreply@blogger.com) at November 08, 2017 11:33 PM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

धनु राशीतून शनीचे भ्रमण - पुढील भाग

धनु राशीतून शनीचे भ्रमण - पुढील भाग 

धनू राशीत शनी १८ एप्रिल ते ६ सप्टेंबर २०१८ आणी ३० एप्रिल ते १८ सप्टेंबर २०१९. वक्री असल्याने प्रत्येक नक्षत्रात आणखी चरणात त्याचा कालावधी असा असेल

मूळ नक्षत्र. चरण १
२८ नोव्हेंबर १९१७ पर्यत

मूळ नक्षत्र,  चरण २
२८ नोव्हेंबर १७ ते २६ डिसेंबर २०१७ पर्यत

मूळ नक्षत्र,  चरण ३
२६/१२/२०१७ ते २५/०१/२०१८
२२/०७/२०१८ ते २१/१०/२०१८

मूळ नक्षत्र,  चरण ४
२५/०१/२०१८ ते ०२/०३/२०१८
०५/०६/२०१८ ते २२/०७/२०१८
२१/१०/२०१८ ते २७/११/२०१८

पु.षाढा , चरण १
०२/०३/२०१८ ते ०५/०६/२०१८
२७/११/२०१८ ते २७/१२/२०१८

पु. षाढा, चरण २
२७/१२/२०१८ ते २४/०१/२०१९
०२/०९/२०१९ ते ०५/१०/२०१९

पु.षाढा , चरण ३
२४/०१/२०१९ ते २६/०२/२०१९
०५/०७/२०१९ ते ०२/०९/२०१९
०५/१०/२०१९ ते २५/११/२०१९

पु.षाढा, चरण ४
२६/०२/२०१९ ते ०५/०७/२०१९
२५/११/२०१९ ते २७/१२/२०१९
उ.षाढा, चरण १

२७/१२/२०१९ ते २४/०१/२०२०

२४ जाने २०२० नंतर शनीचा मकर राशीत प्रवेश आणी धनू साठी साडेसातीची अडीच वर्षे  शिल्लक. 
वरील नक्षत्र आणी चरण जांचे आहे त्यांना त्या कालावधीत काही त्रास होऊ शकतो. - नैराश्य, मानसिक त्रास.
मुळ पत्रिकेत चर चंद्र चतुर्थेश असेल ( मेष लग्नाची पत्रिका असेल) तर आईला त्रास होण्याची शक्यता
अर्थात पत्रिकेत धनू रास कुठल्या स्थानात आहे, त्या राशीत कुठले ग्रह आहेत यावर अनेक गोष्टी अवलंबून आहे
जोतिष शास्त्रात वाईट समजली जाणारी शनी - मंगळ युती २. एप्रिल २०१८ ला  धनू राशीत पु.षाढा नक्षत्रात होत आहे. यासंबंधीची माहिती परत कधीतरी

by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at November 08, 2017 11:53 AM

कृष्ण उवाच

भित्री जया.

“ह्या क्षणी जा! आणि जर तुम्हाला माहित नसेल कसं, तर तुम्ही ज्यावेळी मार्गस्त असतां त्यावेळी ते तुम्हाला कळेल. तुमचा मार्ग जर नापसंतिचा असेल तर त्यापेक्षा तो मार्ग नसलेलाच पत्करला.”

जया मला म्हणाली,
“भीतिचीच मला भीति वाटायची.कुठचीही गोष्ट करण्यापुर्वी ती करायला भीति वाटणं हा माझा वीक-पॉइंट होता. मुळे अंगात क्षमता असूनही मी कुठचीही गोष्ट करायला बिचकायचे.माझी आई मला न भीता काम करायला प्रोत्साहन द्यायची.माझी एक मैत्रीण कराटे करायला शिकली होती.

मी ज्यावेळी दहा वर्षाची झाले तेव्हा कराटे क्लास घेतला.हे करण्याचं माझ्या मनात केव्हा पासून होतं.पण मी कधी प्रयत्नच केला नाही.फटका मारून वीट तोडायची,समोरच्याला चितपट करायाचं,मुलांसमोर भाव खायचा वगैरे वगैरे. जरी मला कराटे कला शिकायची होती तरी माझ्या मनात यायचं की मी कितपत ह्यात सफल होईन?.मी माझ्या आईबाबांशी ह्या विचारावर बरेच वेळा बोलायचे.शेवटी माझ्या आईने जवळ जवळ फरफटत मला त्या क्लासमधे नेलं. मी पूर्ण बेचैन झाले होते. नव्याने क्लासमधे येतात ती सर्वच मुलंमुली अशी बेचैन असतात असं माझी आई मला म्हणाली.खरंतर माझ्या भीतिला हा तिने दिलेला आधार जरा कमकुवतच होता.

मी जरी मनात घाबरत असले तरी क्लास घेतला आणि नंतर तो मला आवडायला लागला.क्लास संपल्यावर घरी जाताना मी उत्तेजित होऊन जायचे.भविष्यात मी ब्लॅक बेल्ट होणार हे मनात येऊन मला आनंद व्हायचा.घरी गेल्यावर कधी कधी अर्ध्या रात्री पर्यंत मी पंचिसची सराव करायचे.नंतर मी कधीच मागे वळून पाहिलं नाही. परंतु,
नापसंतीची आणि नाचक्कीची भीति माझ्या मनात पुन्हा घर करून राहिली होती.माझ्या शाळेतल्या मित्र-मैत्रीणी कराटेबद्दल मला बरेच दिवस विचारत असायची.मी कराटेबद्दल काय काय शिकले ते त्यांना सांगायचं हे मला शक्यही झालं नाही”.

हे सग्ळं जयाकडून ऐकून मी तिला म्हणालो,
“भविष्यात अफसल होईन अशी दिसणारी ही धूसर भीति खरोखरच घातकी असते.ही भीति आपल्याला, सामान्य, कमजोर आणि अडाणी बनवते”.

माझं हे ऐकून जया मला म्हणाली,
“तुमचं म्हणणं अगदी बरोबर आहे.मी जशी मोठी होत चालले होते म्हणजे माझ्या तिशी-बत्तिशीच्या वयात ह्या भीतिला थारा द्यायचा नाही असं मी ठरवलं होतं पण त्यासाठी मला संघर्ष करावा लागला.अजून सुद्धा आठवड्याचे आठवडे नीट जात असले तरी एखादा कटकटीचा दिवस माझ्या कुवतीबद्दल किंवा आकांक्षेबद्दल अनामित,
अनुभवजन्य,विवंचना देऊन जातोच जातो.मला अलीकडे माझ्या मलाच जाणीवपूर्वक आठवण ठेऊन सांगावं लागतं की काही तरी कर.कारण काहीतरी करण्यात जी गम्मत आहे ती न करण्यात नक्कीच नाही.”

हे जयाचं ऐकून मला तिला सांगावसं वाटलं.म्हणून मी तिला म्हणालो,
कुणी तरी म्हटलंय,
“ह्या क्षणी जा! आणि जर तुम्हाला माहित नसेल कसं, तर तुम्ही ज्यावेळी मार्गस्त असतां त्यावेळी ते तुम्हाला कळेल. तुमचा मार्ग जर नापसंतिचा असेल तर त्यापेक्षा तो मार्ग नसलेलाच पत्करला.”

“माझ्या बाबतीत सांगायचं तर मला मिळालेल्या अनुभवातून,मला माझ्या जीवनात जो बदल करावा लागला,खरं तर तेच अनुभव मला सुरवात करायला नकोसे झाले होते.जेव्हा मला कॉलेजची डीग्री मिळाली. डीग्री मिळवण्यासाठी मी सुरवात केली कारण दुसरं काही करायला मला भीति वाटत होती,ती मिळाल्यावर मला मीच गमवल्यासारखं वाटत होतं.”
जया मला सांगत होती.पुढे म्हणाली,
“नंतर मी ज्या लॉ फर्ममधे काम करायला लागले त्यातले बरेचसे माझे वरिष्ठ अजून डीग्री मिळवण्याच्या अवस्थेत होते.माझी प्राथमिक जबाबदारी होती की मी माझ्या प्राथमिक ज्ञानाची उजळणी करावी.माझ्या बरोबर डीग्री मिळालेली माझी एक मैत्रीण पिएचडी पूर्ण करून प्रोफेसर म्हणून कॉलेजमधे कारकीर्द करायला गेली.माझंही हेच
स्वप्न होतं,पण त्यासाठी पाठपुरावा करायला मी लाजत होते.सध्या आहे त्या फर्ममधे माझ्या वरिष्ठांपेक्षा मी वरिष्ठ आहे हे समजून घेऊन रहाणं हे प्रोफेसर होण्यात माझी प्रतिभा पडताळून पहाण्यापेक्षा मला सोपं वाटत होतं. जीवनाच्या प्रवाहात मी मला गमावले आहे,भरकटत जात आहे असं वाटून घेत होते.त्या प्रवाहात सामिल होण्याचं तर सोडूनच देण्यासारखं होतं.
काही दिवसापासून मी माझं पूर्वीचं जीवन अखेरीला आणलं आणि तत्पर राहून मी जोखीम घेणारी असं माझं जीवन जगू लागले.मी आशा करू लागले की माझी अस्थाई नामधारी पलटून जावी.

त्याचं असं झालं की,मी एका व्यक्तीच्या प्रेमात पडले.अगदी तडकाफडकी त्याच्या प्रेमात पडले.आमच्या कामाच्या जागी तो जेव्हा इकडून तिकडे फिरायचा ते पाहून,त्याला न्याहाळून मी प्रेमात पडले.माझ्या पासून दोन टेबलांच्या पलिकडे तो बसायचा.रिसेप्शनिस्ट्च्या टेबलाच्या पलिकडे तो बसायचा.काहीतरी करून त्याचं लक्ष मी माझ्याकडे
ओढून घ्यायचे.आमच्या दोघां मधे पूल बांधायला मी सक्षम झाले.आणि हे सुद्धा नकार मिळण्याच्या दारूण धडकीला न जुमानता. जणू तलावात पोहताना त्याच्याच जवळ सुरंग उडी घेतल्यासारखं करून मी त्याच्यावर प्रेम करीत होते.
त्याला पाहिल्यानंतर,
“ह्या क्षणी जा! आणि तुम्हाला माहित नसेल कसं, तर तुम्ही मार्गस्त असताना ते तुम्हाला कळेल.”
तुम्ही म्हणालात तो उपदेश मी तंतोतंत पाळायचं ठरवलं.
“कशाच्या तरी मागे लागावं आणि त्यातून मिळणार्‍या अनुभवातून मिळेल ते शिकावं” असं मी ठरवलं. निराशजनक,भयानक आणि उदास जीवन गेली आठ वर्ष जगल्यानंतर,फायद्याचं,प्रेरणादायी आणि सुखदायी जीवन जगायला मिळत होतं.
मी कौटूंबीक झाले आणि माझ्या लक्षात आलं की मला शिकवायला आवडतं आणि मी चांगलं शिकवू शकते.मला मनोमनी असं वाटतं की,आपण पुढे पुढे जात राहिलं पाहिजे आणि आपलं उद्दीष्ठ गाठलं पाहिजे.तसं न केल्यास आपण जागच्या जागीच रहातो. आळशी बनतो.आणि या जगातली अश्चर्यकारक भीति घालवून बसतो.”

मी जयाचं शुभचिंतन केलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at November 08, 2017 03:11 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

कानोसा...बदलत्या समाजजाणिवांचा!


Image result for India 2025


आपण भारतीय मिथ्या इतिहासात रमणारे प्राणी आहोत. भारतात भविष्यकथन करणा-यांची रेलचेल असली तरी वास्तवदर्शी पायावर आम्ही उद्या कोठे असायला हवे आणि ते साध्य करण्यासाठी काय करायला हवे याबाबत मात्र आमचे विचारवंत मूक असतात. आर्थिक, सामाजिक व राजकीय ्प्रगती करायची तर आम्हाला ज्ञानात्मक बौद्धिक प्रगती आधी करावी लागेल व तीही कोणत्या प्रकारे आणि कशी करायची याचीही योजना आपल्याकडे आजही नाही. सरकारे येतात आणि जातात, पण मानवी समाज मात्र अखंड प्रवाही असतो. हा प्रवाह ध्येय ठरवून त्या दिशेने फार वेगाने गेला नाही तरी चालेल, संथपणे का होईना त्या दिशेने वाटचाल करेल यासाठी मात्र निश्चित धोरणे असावी लागतात. आपल्या देशातील नागरिकांच्या मानसिकता, क्षमता आणि त्यांचे स्वप्ने यांचे वास्तवदर्शी भान असावे लागते. ते आपल्याकडे आहे काय याचा विचार प्रर्त्येकजण स्वतंत्रपणे करू शकतो. २०२५ साली भारत कसा असेल आणि कोठे असायला हवा यावर जर विचार करायचा असेल तर प्रथम आपण आज कोठे उभे आहोत आणि जागतिक आव्हाने कोनती व ते कोणत्या दिशेने जाऊ पहात आहे यावरहे एक दृष्टीक्षेप टाकायला हवा.

भविष्याचे कुतुहल नाही असा माणुस क्वचित असेल. भविष्यासाठी तरतूदीही माणुस करतो ते संभाव्य व अनपेक्षीत अनिष्टांचा सामना करण्यासाठी. सरकारची अथवा व्यक्तीची अंदाजपत्रकेही एक प्रकारे भविष्याचीच आर्थिक वाटचाल ठरवत असतात. अंदाजपत्रके अथवा बजेट अनेकदा कोलमडतातही. कधी कधी ती अपेक्षेपेक्षा जास्त यशस्वीही होतात. अंदाजपत्रक म्हणजे भविष्यातील एका कालखंडात नेमके काय व कसे साध्य करायचे याचा आराखडा व त्यासाठी केल्या गेलेल्या तरतुदी. बजेटचा कालावधी पुर्ण झाल्यानंतर आढावा घेण्याचीही पद्धत असतेच. आपल्याला काय साध्य करायचे होते आणि त्यातील किती खरोखर साध्य झाले, जे झाले नाही ते का झाले नाही याचे विश्लेषन यात अपेक्षित असते व त्यानुसार पुढचा मार्ग शोधला जातो. अर्थात ही अंदाजपत्रके केवळ आर्थिक असतात. सामाजिक, सांस्कृतीक भाकितांचा त्यात सहसा समावेश नसतो त्यामुळे त्याबाबत योजनाही नसते. पण मानवी समाजाने स्वत:च अशी उद्दिष्टे समोर ठेवत ती कशी साध्य करायची यावर उहापोह केला पाहिजे. 

हा मार्ग ब-यापैकी वास्तव असतो. म्हणजे त्याला आजच्या स्थितीचा एक बेस असतो.  हा बेस ठरवण्यासाठी वापरले जाणारे मानदंड नेहमी बरोबरच असतात असे नाही. आजची स्थिती ठरवण्याचे नेमके मानदंड काय असावेत यावर विद्वान नेहमीच चर्चा करत असतात, प्रसंगी वादही घालत असतात. सुधारणांना नेहमीच वाव असतो हेही खरे. अनेकदा अनपेक्षित आरिष्टे अशा पद्धतीने अवतरतात कि अंदाजपत्रकांना काही अर्थ राहत नाही. ही आरिष्टे निसर्गनिमित्त असतील, मानवनिर्मित असतील किंवा अंमलबजावणीतील भोंगळपणामुळेही असतील. अचानक होणारी युद्धे, दंगली, कोणा एका दुस-याच राष्ट्राची अर्थव्यवस्था एकाएकी कोसळणे यामुळेही व्यक्ती व सरकारांची अंदाजपत्रके कोसळू शकतात. मानवी समाजाचीही उद्दिष्टे साध्य होतीलच असे नाही. समाजातही ऐतिहासिक किंवा वर्तमान काळातील कारणांमुळे संघर्षांच्या स्थिती उद्भवत समाजप्रवाहाला वेगळेच वळण लागू शकते. सध्या अशा घटनांचा वेग वाढलेला आहे हे आपण सहज पाहू शकतो. नागरिक वास्तव प्रश्नांच्या सोडवणुकींपेक्षा अस्मितांच्या प्रश्नांत एकमेकांविरुद्ध उभे ठाकतात ही स्थिती गतीमान झालेली आहे. 

पण याचा अर्थ असा नसतो कि अंदाज बांधू नयेत. भविष्याचा वेध घेऊ नये. समग्र मानवजातीला अधिकाधिक स्वतंत्र, अर्थपुर्ण, निर्वैर आणि समाधानी जगण्याकडे जायचे असते. पण अधांतरी व ध्येय नसलेली स्वप्ने पाहून माणुस कोठेही कसा पोहोचेल? त्यासाठी वास्तवाचा पुरेसा आधार लागतोच. मानवजात आज कोठे आहे हे नेमके समजल्याखेरीज पुढची दिशा ठरवता येणे अशक्यच आहे हेही आपल्याला समजावून घ्यावे लागेल. 

येथे भविष्य म्हणजे एखाद्या ज्योतिषाने कुंडली मांडुन ग्रह-तारे एखाद्याच्या वा राष्ट्राच्या जीवनावर परिणाम करतील असले पोकळ भविष्य आपल्याला निश्चितच अभिप्रेत नाही. आपल्याला येथे येणा-या पुढच्या सात वर्षांत भारतीय नेमका कोठे असेल याची संभाव्य दिशा तपासणे हा आपला हेतू तर आहेच पण ध्येयांमद्ध्ये आणखी काही भर घालता येऊ शकते काय हे पाहणेही आपला हेतू असणार आहे. सात वर्षांत भारतीय किती पुढे गेलेला असेल यापेक्षा किमान २०५० सालासाठी तरी त्याने काय तयारी करायला हवी यावर विचार करणेही येथे अभिप्रेत आहे. मनुष्य समाजाने भुतकाळात अनेक ध्येये समोर ठेवली होतीच. मग ते तत्वज्ञ असतील, राजकीय धुरीण असतील अथवा शास्त्रज्ञ असतील. ती सर्व ध्येये अजुनही पुर्ण झाली असे म्हणता येणार नाही. अनेक तर आज विस्मरणात गेलेली आहेत. काही ध्येये अशीही होती कि अशी ध्येये कधीकाळी माणसाने ठरवली असतील हे आज खरे सुद्धा वाटणार नाही.

आज आपण एकविसाव्या शतकात आलो आहोत. अनेक क्षेत्रांत माणसाने अद्भुत अशी प्रगती केलेली आहे. असे असले तरी माणसासमोर हजारो वर्षांपुर्वी जे प्रश्न होते ते आजही नीटसे सुटले आहेत असे नाही. चुका सुधारत नव्या दुरुस्त्या तो अवश्य करत आला आहे, पण त्या दुरुस्त्यांनी प्रश्न सोडवले आहेत कि जटील केले आहेत हाही एक प्रश्नच आहे. खरे तर सामाजिक व म्हणुनच आर्थिक व राजकीय प्रश्न तर अधिकच जटिल बनलेले आपल्याला दिसतात. उदा. राज्यव्यवस्था नेमकी कशी असावी, अर्थव्यवस्थेचे नेमके प्रारूप कसे असावे, धर्माचे जीवनातील नेमके स्थान व आवश्यकता काय, राष्ट्रवादाची आवश्यकता आहे कि नाही, दहशतवादी प्रेरणा कोठून येतात, युद्धविहिन जागतिक व्यवस्था येऊ शकते काय, जातीसंस्थेचे अखेर काय होणार, गरीबीचे निर्मुलन शक्य आहे कि अशक्य, मानवी आरोग्याचे नेमके पुढे काय होणार, भविष्यात विविध क्षेत्रात कोणते नवे शोध लागून मानवी जीवन आमुलाग्र बदलू शकतील,  कला माध्यमांत अजुन कोणती नवी प्रारुपे येतील वगैरे असंख्य प्रश्न आज आपल्यासमोर आहेतच. यात भारतीय म्हणून आपण समस्या सोडवण्यासाठी काही ज्ञानात्मक, संशोधनात्मक भर घालण्यासाठी झटतो की या समस्या अजुन वाढवत नेत त्या जटिल व गुंतागुंतीच्या करत नेतो हा महत्वाचा प्रश्न आहे. मुळात आम्ही आमचे सामाजिक मानसशास्त्र सुदृढ करण्यासाठी नेमके काय प्रयत्न करणार आहोत यावरच आपली पुढची दिशा ठरणार आहे व याची सुरुवात केवळ आणि केवळ बौद्धिकतेच्या संरचनेपासून सुरु होते. आणि आपली नेमकी हीच सुरुवात अद्यापही झालेली नाही हे नाईलाजाने म्हणावे लागते. काही भारतियांनी जी बौद्धिक उंची गाठली ती स्वप्रेरणेने, क्वचितच तिला आपली शिक्षण अथवा सामाजिक व्यवस्थेने हातभार लावल्याचे चित्र आहे. 

बदलता समाज, शिक्षण आणि जाणीवा!

कोणताही समाज कोणत्या दिशेने जाणार आहे, तो भविष्यात कोठे आणि कसा असेल हे समजावून घ्यायचे असेल तर आजची पिढी नव्या पिढीला कशी घडवते हे आधी पहावे लागेल! पिढीमागून पिढी असा शृंखलाबद्ध प्रवास मानवी समाज करत असतो. आई-वडिल, शिक्षक आणि समाज हे नव्या पिढीवर काहीना काही संस्कार करणारे घटक असतात. समाजाची वर्तमान स्थिती नवागत नागरिकाच्या समग्र व्यक्तिमत्वावर परिणाम करत असते. समाजाच्या निराशा, स्वप्ने व जगण्याच्या प्रेरणा नकळतपणे या नवांगत नागरिकाच्याही प्रेरणा बनतात व तो त्याच परिप्रेक्षात व परिघात स्वप्न पहायला लागतो. आहे त्या समाजव्यवस्थेत अडथळ्यांवर मात करत ती स्वप्ने पुर्ण करण्याचे प्रयत्न करू लागतो. अमेरिकेतील मुलगा जी स्वप्ने पाहिल ती स्वप्ने भारतातील मध्यमवर्गातील मुलगा पाहीलच असे नाही. किंबहुना अशीही स्वप्ने असू शकतात याची तो कल्पनाही करू शकणार नाही. शेवटी व्यवस्था स्वप्नांना वावही देते आणि ती बंदिस्तही करते.

याकडे आपल्याला अत्यंत व्यापकपणे व अनेक अंगांनी पहावे लागेल. नवीन पिढी घडवणारा महत्वाचा घटक असतो व तो म्हणजे शिक्षण! विद्यार्थ्याला साक्षर बनवत विविध ज्ञानशाखांशी परिचय करून देत भविष्यात त्याला कोणत्यातरी एक आवडीच्या ज्ञानशाखेत नवी भर घालण्यासाठी अथवा एखादी नवीच ज्ञानशाखा स्वप्रतिभेने निर्माण करण्यासाठी त्याला तयार करणे म्हणजे शिक्षण!  शिक्षण म्हणजे जुलमाचा रामराम नसते. प्रत्येक विद्यार्थी स्वत:तच एक स्वतंत्र विश्व असते, व्यक्तिमत्व असते. बाह्य प्रभाव जेवढे व्यक्तिमत्व घडवायला कारण घडतात त्याहीपेक्षा त्याच्या आंतरिक प्रेरणा महत्वाच्या ठरतात. या आंतरिक प्रेरणा लहानपणी सुप्तावस्थेत असल्या तरी व्यवस्था अशी असावी लागते कि वाढत्या वयाबरोबर त्या प्रेरणांचे सुयोग्य प्रस्फुटन होत सामाजिक संरचनेत महत्वाची भर घालणारा नागरिक तयार व्हावा. 

पण आपण आजच्या आपल्या व्यवस्थेकडे पाहिले तर जे चित्र दिसते ते अत्यंत निराशाजनक आहे असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. म्हणजे, आम्ही मुळात मुलांना शिक्षणच देत नाही तर विद्यार्थ्याला केवळ साक्षर बनवण्यापलीकडे व एक बौद्धिक श्रमिक बनवण्यापलीकडे काहीही विशेष साध्य करत नाही हे आपल्या लक्षात येईल. आमच्या द्रुष्टीने ’सब घोडे बारा टक्के’ या पद्धतीने ठराविक विषय लादत, सर्वात पास होणे बंधनकारक करत, ज्याला अधिक मार्क तो हुशार अशी धारणा बनवून बसलो आहोत.  थोडक्यात मार्क हाच आमचा गुणवत्तेचा एकमेव निकष आहे. मेरिट अथवा गुणवत्ताही आम्ही त्यावरच मोजतो. "९७% मिळूनही प्रवेश नाही आणि ’त्यांना’ ५०% ला प्रवेश..." अशा प्रकारच्या सामाजिक दुहीतही अडकतो. ही एक वंचना आहे हे मात्र आपण मुळात समजावून घेतलेलेच नाही. मुळात ९७% मिळाले म्हणून त्याचे गुणवत्ता जास्त आणि ४०% मिळाले म्हणुन गुणवत्ताच कमी असे ठरवण्याचे साधनच अस्तित्वात नाही. ही पालकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी करुन घेतलेली फसगत आहे. आणि आमची आजची संपुर्ण व्यवस्थाच या फसगतीवर उभी आहे. 

मुळात आपली शिक्षणव्यवस्था हीच मानवी प्रेरणांना विसंगत आहे. ’नैसर्गिक कल’ आणि त्यातच प्राविण्य मिळू देण्याच्या संध्या आम्ही नाकारलेल्या आहेत. थोडक्यात प्रगल्भ व्यक्तिमत्वाच्या भावी पिढ्या कशा घडणार नाहीत याचीच पुरेपूर काळजी आम्ही घेतली आहे. सर्वच प्रज्ञावंत होऊ शकत नाहीत हे सत्य मान्य केले तरी अशा बहुसंख्यांक विद्यार्थ्यांना जगण्याची कौशल्येसुद्धा शिकवण्यात आम्ही अजून खूप मागेच आहोत. पुन्हा वर आम्ही भावी विकासाच्या गप्पा मारतो ही तर मोठी विसंगती आहे. खरे म्हणजे आम्ही आमच्या शिक्षण पद्धतीतून मुलांना खुरटवणारी, संकुचित करणारी, त्यांचे कुतुहल व स्वप्ने छाटणारी, कौशल्याचा अभाव असणारी पिढी घडवत आहोत हे आमच्या लक्षात कधी आले नाही. या नव्या पिढ्याही मग तशाच पुढच्या साचेबंद पिढ्या घडवत जाणार यात शंका बाळगण्याचे कारण नाही.

आज आपण पाहिले तर जागतिक पहिल्या २०० विद्यापीठांत आमचे एकही विद्यापीठ नाही. कोणत्याही ज्ञानशाखेत नवी भर घालणारे विद्वान व शास्त्रज्ञ आम्ही घडवले नाहीत. विदेशात जाऊन जे भारतीय अगदी नोबेलप्राप्तही होऊ शकले त्यांची गणना यात करण्याचे कारण नाही. ते येथेच असते तर ते तसे घडू शकले नसते कारण आपली व्यवस्थाच मुळात प्रतिभेला फुलारू देणारी नाही हे कटू वास्तव त्यातुनच अधोरेखित होते. भारताचा नव्या जगात ज्ञान-विज्ञानक्षेत्रात नेमका वाटा काय हे पहायला गेले तर निराशाजनक चित्र सामोरे येते ते यामुळेच!

मग आम्ही आमची नवीन पिढी सबल, सक्षम व प्रज्ञावंत बनवू शकलो नाही तर आमचे भविष्यही तेवढेच मरगळलेले राहणार यात शंका नाही. आम्ही सर्व प्रश्नांवर आंदोलने करत आलेलो आहे. पण आमच्याच भवितव्याचा कळीचा प्रश्न जो आहे त्याबाबत मात्र आम्ही थंडगार आहोत. इंग्रजी माध्यमांच्या इंटरन्यशनल म्हणवणा-या शाळांत भरमसाठ पैसे भरून मुलाला प्रवेश मिळवला कि आपण कृतकृत्य झालो असेच सर्व पालकांना वाटते. मुलांनी कोणत्या शाखेत प्रवेश घ्यावा, कशात करियर करावे हेही एकुणातला "बाजार-ट्रेंड" पाहून ठरवले जाते. पण ज्याला हे सारे करायचंय त्यालाच मात्र नेमके विचारात घेतले जात नाही. मतामतांच्या गलबल्यात तो दुर्लक्षितच राहतो व शेवटी मिळेल ती वाट चालू लागतो. एका अर्थाने आम्ही परिस्थितीशरण पिढी बनवत आहोत हे आपल्या लक्षात येत नाही.

आपल्या व्यवस्थेतच दोष आहेत हे मान्य करू. हा दोष आमच्या विचार करण्याच्या पद्धतीतील भरकटलेल्या दिशेमुळे निर्माण झाला आहे हेही आपण स्विकारू. पण चुका कधी ना कधी दुरुस्त कराव्याच लागतात. एका रात्रीत व्यवस्था बदलत नाही हे मान्य केले तरी व्यवस्था बदलासाठी मानसिकता बनवणे व पुढाकार घेणारे काहीजण तरी पुढे येणे महत्वाचे असते. आणि येथे तर पुढाकार पालकांना घ्यावा लागणार आहे. पण त्यासाठी पालकांनाच शिक्षण म्हणजे नेमके काय याची जाण व भान देणे आवश्यक आहे. वर्तमानाचेच ते आव्हान आहे. 

जागतिकीकरणाकडे वाटचाल

आज आपण जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेत आहोत. राष्ट्रवादही आपापले स्वरूप बदलतांना दिसत आहे त्यामुळे भविष्यातील जागतिकीकरण नेमके कसे असेल हेही आपल्याला अंदाजावे लागेल. जागतिक ज्ञान अशी संकल्पना असली तरी सर्वच ज्ञान जगातील सर्वांनाच उपलब्ध होऊ शकत नाही. अनेक राष्ट्रे आपापली ज्ञानात्मक गुपिते जपत असतात. त्याला आपण बौद्धिक  भांडवलशाही म्हणू शकतो व ती मक्तेदारीयुक्तच असणार यात शंका बाळगायचे कारण नाही. त्यामुळे इतरांनी ज्ञान विकसीत करावे व मग त्यापासून आपण शिकावे आणि बौद्धिक श्रमिक म्हणून पोटापाण्याला लागावे अशी योजना, आज आहे तशीच नजिकच्या भविष्यात असेलच असे नाही. खरे तर ज्ञानावर समस्त मानवजातीचा अधिकार हवा. पण तसे वास्तव नाही. आणि आपली सुरुवात तर ज्ञान म्हणजे काय या प्राथमिक स्तरावरच घुटमळते आहे. माहिती म्हणजे ज्ञान नव्हे हे अजून अगणित नागरिकांना तर माहितच नाही.  ते माहित नसेल तर भविष्यातील ज्ञान-क्रांतीच्या दिशा कोणत्या असतील हे नेमके कसे समजणार? त्या शोधण्यासाठी आम्ही भारतीय कसा प्रयत्न करणार? आजही उच्चविद्याभुषित या संदर्भात गोंधळलेले दिसतात. सामान्यांची मग काय गत असणार? 

भविष्यातील बुद्धीवाद हा आज आहे तसा राहणार नाही. भविष्यातील सामाजिक व आर्थिक आव्हानेही वेगळी असतील. त्याची प्रारुपे बदलतील. प्रश्नांचे गुंतवळे वेगळ्या स्वरुपात सामोरे येतील. किंबहुना जीवनशैलीच अत्यंत वेगळी बनलेली असेल. पण ती कशी असेल अत्घवा असावी हे ठरवण्याचीही शक्ती आम्ही प्रगल्भ पिढ्यांच्या अभावात घालवून बसलेलो असू. प्रगल्भ पिढी घडते ती बंधमुक्त शिक्षणातून. मानवी प्रेरणांना अवसर देणा-या खुल्या व्यवस्थेतून. आज आपल्याला सर्वप्रथम विचार करावा लागणार आहे तो शिक्षणाबाबत, तिच्या पद्धतीबाबत. कार्यक्षम अंमलबजावणीबाबत. पालक ते शिक्षक आणि सभोवतालची व्यवस्थाच सक्षम नवी पिढी बनवू शकते. आम्हाला केवळ साक्षर नकोत तर बौद्धिक झेपा घ्यायला निरंतर सज्ज अशा प्रगल्भ वाघांची पिढी घडवायची आहे. त्यातच आमच्या समाजाचे, राष्ट्राच उज्ज्वल भविष्य सामावलेले आहे हे आम्हाला लक्षात घ्यावे लागेल.

समाज कसा असणार हे समाजात बुद्धीवंत, प्रज्ञावंत किती अहेत व ते कोणत्या दिशेने विचार करतात यावर जेवढे अवलंबुन असते तेवढेच ते अन्य राष्ट्रे कोणत्या दिशेने प्रगती करत जातात यावरही अवलंबुन असते. परकीय प्रभावाने समाजाची दिशा ठरणे अनेकदा अडचणीचे असते कारण मुळात त्यांच्या प्रगतीचा मुलगाभा न समजताच अनुकरणातुन ही दिशा नाइलाजाने स्विकारावी लागत असते. आपल्याला तसे होणे परवडणारे नाही हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.

कृत्रीम बुद्धिमत्ता, यंत्रमानवीकरणची आव्हाने

प्रगत राष्ट्रांत सध्या जोरदार चर्चा चालु आहे ती श्रमिकांची व कनिष्ठ कार्यांसाठी लागणा-या कर्मचा-यांची जागा यंत्रमानवांनी घेणे कितपत संयुक्तिक व नैतिक आहे यावर. औषधी उत्पादन, शेतकी ते अनेक रसायनी उद्योगांत अवाढव्य कारखाने यंत्रमानवांच्या वापराला पसंती देतांना दिसून येतात. काहींनी त्यांचा वापर सुरुही केला आहे. त्यात आता भर पडली आहे ती म्हणजे "कृत्रीम बुद्धीमत्ता" (Artificial Intelligence) या वेगाने विकसित होत चाललेल्य संकल्पनेची. येथे मानवी मेंदुची जागाच संगणक कसे घेतील याचा प्रयत्न सुरु आहे. संगणक सध्या माहितीचे विश्लेशन करतो पण निर्णय घेत नाही. आवाज ऐकुन त्याचे भावात्मक विश्लेषन करत नाही. वासही घेऊ शकत नाही कि पर्यावरणीय बदलांना प्रतिसादही देत नाही. विचार करणे हे मानवाचे महत्वाचे वैशिष्ट्य. पण सध्याचे संगणक विचार करु शकत नाही. 

पण संगणकांनी तसे करावे...किंबहुना संगणकांनी मनुष्याचीच जागा घ्यावी यासाठी प्रयत्न होत आहेत. यासाठी पुंजयामिकीय संगणकप्रणाली (Quantum mechanic based system) बनवता येईल अशी संकल्पना मी १९९८ साली बेंगलोर येथे एका कार्यशाळेत मांडली होती. हे काम माझ्या हातून होऊ शकले नसले तरी आता जगात याही दिशेने प्रयत्न सुरु आहेत व त्याला कधी ना कधी यश मिळेल यातही शंका नाही. शिवाय मानवी मेंदू व संगणकीय चिप्स यांचा संकर करुनही अधिक प्रगत अर्धयंत्रमानव बनवता येईल काय या शक्यतेवर केवळ विज्ञानिकाच नव्हे तर शास्त्रज्ञही विचार करत आहेत. प्रयोग करत आहेत. म्हणजेच माणसाची जागा संगणक घेऊ लागतील अशी शक्यता येत्या ७-८ वर्षांत नाकारता येत नाही. 

समजा उद्या सर्वच उद्योगांनी यंत्रमानव वापरायला सुरुवात केली व पगारी नोकरांची गरजच संपवली तर काय हाहा:कार उडु शकतो याची आपण कल्पना करु शकतो. कृत्रीम बुद्धीमत्तेच्या मानवसदृष संगणक-मानवाची निर्मिती झालीच तर मग तर मनुष्याचीच गरज राहणार नाही कि काय अशीही भिती आहेच. या सर्वांत कायदा महत्वाचा रोल बजावत प्रायोगिक पातळीवर सोडले तर अन्यत्र असे घडू दिले जानार नाही हा आपला आशावाद आहे. रोबोटिक्सचा उपयोग आजच अनेक क्षेत्रांत करायला सुरुवात झाली आहे. उद्या ती लाट सर्वत्र  पसरायला वेळ लागणार नाही. उदाहरणच द्यायचे झाले तर फ़ोक्सकोन (Foxconn) या जगातील अवाढव्य कंत्राटी उत्पादक कंपनीचे घेता येईल. चीनमद्ध्ये २०११ साली या कंपनीचे दहा लाख कर्मचारी होते. याच वर्षी कंपनीने दहा हजार रोबो बसवले व "यंत्रमानवीकरणाची" सुरुवात केली. आता दरवर्षी तीस हजार रोबो बसवले जात आहेत. कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी टेरी गौ म्हणतात कि हाच दर ते प्रतिवर्षी एक लाख रोबो एवढा वाढवनार आहेत. याचाच अर्थ दहा लाख कर्मचा-यांची गरजच राहणार नाही. अन्य कंपन्यांचीही हीच दिशा आहे. 

याचा अर्थ आम्हा भारतियांना आजच समजावून घ्यावा लागणार आहे. एकीकडे रोजगार कमी होतील हे जेवढे सत्य आहे तसेच दुसरीकडे या नव्या क्षेत्रांत मानवी रोजगारही वाढतील असा आशावाद अनेक अर्थतज्ञ करतात. कोणाचा आशावाद अथवा निराशावाद खरा ठरेल याचे भवितव्य वर्तवता येणे शक्य नसले तरे यंत्रमानव व कृत्रीम बुद्धीमत्ता ही आव्हाने आहेत हेही मात्र खरे.

वरील बाबतीत नैतिकतेचा सिद्धांत चर्चीला जातो. माणसाची जागा कृत्रिम श्रमकौशल्ये व कृत्रीम बुद्धीमत्तेला घेऊ देणे हे नैतिक होणार नाही कारण त्यामुळे माणसांचीच गरज संपेल  व हे नैतिक व मानवीय होणार नाही असा युक्तिवाद केला जातो. या युक्तिवादात नक्कीच तथ्य आहे. परंतू नैतिकतेचाच इतिहास पाहिला तर माणसाने आपल्या नीतितत्वांतही सोयीनुसार फरक केल्याचे आपल्या लक्षत येइल. संगणक क्रांती येण्याआधी भारतात तिला नैतिकतेच्याच पातळीवर विरोध करणारे, अगदी विद्यमान सरकारात असलेल्या पक्षासहित, अनेक होते हे आपल्याला माहितच आहे. पण नीतिमुल्ये बदलतात. कायदेही बदलतात. त्यामुळे भविष्यात कायद्यांचे अथवा नैतिक मुल्यांचे संरक्षण राहीलच असे नाही. ते वेळ येताच जाऊ शकते याचे भान आम्हाला असले पाहिजे. कोणतीही नीतिमुल्ये ही स्थिर नसतात. भविष्यातील मुल्ये काय असतील याबाबतही आपल्याला विचार करावा लागणार आहे. प्रवाहाबरोबर नुसते दैवगती समजत वहात रहायचे कि प्रवाहालाच दिशा देणारे व्हायचे हे आमच्याच हाती आहे.

शिवाय सारी कामे यंत्रांनी केली व माणसाला काही कामच राहिले नाही तर तो उत्पन्न मिळवणार कोठुन? जगणार कसा? तो बाजारातुन काय व कसे खरेदी करेल कारण खरेदी करायला उत्पन्न म्हणजेच क्रयशक्ती लागते. रोबोंना शारिरिक गरजाच नसल्याने तो काही केल्या "खरेदीदार" होणार नाही.  थोडक्यात संपुर्ण अर्थव्यवस्थाच कोलमडून पडेल. किंवा सर्व मानवी नागरिकांना फुकट वा अतिस्वस्त जीवनमान उपलब्ध करुन द्यावे लागेल. पण मग उद्योगांच्या नफेखोरीचे काय? नफ्याखेरीज ते कशाला उत्पादने करतील? किंवा असेही होईल कि रोबोटिक्सच्या वापरामुळे उत्पादनेच एवढी स्वस्त होतील कि अल्प रोजगारातही अथवा बेरोजगारांनाही सुखसमृद्ध जीवन जगता येईल अशी परिस्थिती निर्माण होईल. पण आपण एका अनिश्चित स्थितीकडे  वेगाने वाटच्घाल करत आहोत व नेमके त्याचेच भान आपल्याला नाही.

पुढारलेले विज्ञान व तंत्रज्ञान

अनेकदा असे म्हटले जाते कि आजकाल तंत्रज्ञानाचा वेग अचाट वाढला आहे. एक व्हर्जन येते न येते तोच त्याहीपेक्षा प्रगत व्हर्जन बाजारात हजरच असते. हे खरे आहे कि मानवी जीवनाला सुखद व्हावे यासाठी तंत्रज्ञाने नवनवीन संशोधन करत प्रगत होतात व त्यामुळे नवनवीन उत्पादने आपल्यासाठी आणत असतात. तंत्रज्ञानाचा वेग अधिक नसून ते शिकण्याचा आपला वेग कमी आहे हेही एक वास्तव आहे हे मात्र आम्ही विसरत असतो. शिवाय तंत्रज्ञानांची गरज कितपत आहे याचाही अंदाज आम्हाला कधीच येत नाही. कारण ते ठरवणारी साधने नेहमीच बाह्य असतात. आम्ही तंत्रज्ञान वापरू अथवा न वापरू, ती शिकण्यात आम्हाला रस असतो काय, तेवढी जिज्ञासा असते काय हा प्रश्न मात्र अवश्य असतो. कल्पक, जिज्ञासू , अभ्यासू व बौद्धिक मेहनत घेऊ शकणा-यांचीच फक्त भविष्यात गरज असेल काय हा प्रश्न आपल्यासमोर आजच उभा ठाकला आहे व तशी स्थिती निर्माण झालीच तर तिला कसे तोंड द्यायचे याचीही खबरबात आपल्याला नाही हे वास्तव आहे. आज जी स्मार्ट मशिन्स निर्माण होताहेत त्यांचा सरासरी आयक्यू १०० एवढा आहे. तंत्रज्ञानातील प्रगती याच वेगाने सुरु राहिली तर पुढील पंचविस वर्षात अमेरिकन नागरिकांच्या सरासरी आयक्यूच्या ९०% पेक्षा जास्त आयक्यू असणारी कृत्रीम बुद्धीमत्ता तयार होईल. म्हणजेच एकट्या अमेरिकेतील पाच कोटी रोजगार जातील असा तज्ञांचा होरा आहे. जगात काय होईल याची कल्पना केलेली बरी.

या स्मार्ट मशिन्स, म्हणजे कृत्रीम बुद्धीमत्ता असलेले यंत्र वा संगणक मानव काय काय करू शकतील? काही उदाहरणे आपण येथे अवश्य पाहुयात. श्रमिकांची जागा घेणे हा एक भाग झाला. तेथे अधिक बुद्धीमत्तेची गरज नसते. आजकाल फोकल्यंड वगैरे ब-यापैकी श्रमिकांची जागा घेतच आहेत व त्यामुळे रोजगार कमी होतोय असेही फारसे दिसत नाही. पण सध्या मुळात श्रमिकांचीच कमतरता जगभर भेडसावते आहे. त्यामुळे त्यांचा परिणाम न जाणवता उलट काम वेगाने होऊ लागले आहे असे एकीकडे चित्र आहे. पण ही झाली आजची अवस्था. मनुष्याची गरज असते नियंत्रण ठेवण्यासाठी व स्थिती पाहून त्वरित निर्णय घेण्यासाठी. 

पण आता तंत्रज्ञान फार पुढे जाते आहे. अगदी वैद्यकिय क्षेत्रातही कृत्रीम बुद्धीमत्ता वापरात येवू लागली आहे. उदाहरणार्थ जॉन्सन एंड जॉन्सन या कंपनीने २०१३ मध्येच सिड्यसिस मशीन बनवली आहे. आता कोणत्याही भूलतज्ञाची गरज राहणार नाही अशा पद्धतीने हे वैद्यकिय मशीन काम करते. रेडिओलोजीसारख्या अत्यंत तज्ञतेची गरज असलेल्या क्षेत्रातही संगणकीय कृत्रीम बुद्धीमत्ता डायग्नोसिस करण्यासाठी वापरता येईल असे संशोधन पुर्ण झाले आहे. मानसशास्त्रासारख्या क्षेत्रातही मानसिक समस्यांचे विश्लेशन नजिकच्याच काळात संगणक करू लागतील अशी चिन्हे आहेत. म्हणजे भविष्यात जनरल फिजिशियनची तर मुळीच गरज राहणार नाही अशी ही चिन्हे नाहीत काय?

खरे म्हणजे मानवी गरजांचा वेग भागवायला तंत्रज्ञान मागुन पळत असते. किंवा अनेक गरजा कृत्रीमरित्याच अशा उत्पन्न केल्या जातात कि सगळ्यांना ती जणू आपली नैसर्गिक गरजच आहे असे वाटून ते गरजापूर्ती करण्यासाठी नव्या साधनांमागे पळू लागतात. या भविष्यातील आपल्या गरजा काय असतील याचा आपल्याला मुळात अंदाजच नाही. आपल्याला मोबाईलची एवढी गरज असेल असे जर कोणी २५ वर्षांपुर्वी सांगितले असते तर आपण त्याला वेड्यात काढले असते. पण आज भिका-याचेही मोबाईलशिवाय चालत नाही हे वास्तव आहे. म्हणजे कोनत्या गरजा आपल्यात निर्माण केल्या जातील हे आपल्याला माहित नसते किंवा आपण त्यावर विचारही करत नाही. प्रवाहात येईल त्या लाटेवर स्वार व्हायचे तेवढे आपल्याला माहित असते, पण लाट निर्माण करण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी जे वातावरण व बौद्धिक सामर्थ्य लागते ते आमच्यात आहे काय हा खरा प्रश्न आहे. ते नसेल तर आपल्या महान संस्कृती आणि परंपरांच्या वायफळ गप्पा हाकण्यात काही अर्थ नाही हे ओघाने आलेच. 

पेच : शिक्षण व गुणवत्तेचा

दुस-याच भागात मी म्हटल्याप्रमाणे मुळात आमची शिक्षण व्यवस्थाच इतकी बंदिस्त आणि आदिम आहे कि त्यापुढे गुरुकुलांतील शिक्षण बरे वाटावे. मुळात आमच्या शिक्षणपद्धतीला मुळात कसल्या शैक्षणिक तत्वज्ञानाचा आधार नाही. व्यावहारिक/जीवन स्पर्धेत अडकलेले पालक आपले अपत्य अमुकच का शिकावे तमुक का नाही या विचारांनी नव्हे तर आपले अपत्य काय शिकले तर त्याला व म्हणुन पालकांना भविष्यात व्यावहारिक फायदा होईल त्याचाच विचार करतात आणि शिक्षणपद्धती त्याला साथ देते. नव्हे त्या विचारसरण्यांना प्रोत्साहन देते. बरे, व्यावहारिक फायदा म्हणजे तरी काय? तर आज ज्या क्षेत्रात मागणी आहे त्यातच पोरा-पोरींना कसेबसे ढकलत त्यांना एकदाचे एखाद्या नोकरीला चिकटवायचे. हे झाले कि त्यांना कृतकृत्य झाल्यासारखे वाटते. दशकापुर्वी आयटी क्षेत्रात मोठी मागणी होती म्हणून कोणीही त्या क्षेत्रात शिक्षण मिळवायला धडपडू लागले होते. फायदा झाला तो शिकवणा-या संस्थांचा. आज या क्षेत्रातील मागणी-पुरवठा पार बदलून गेला आहे हे जीवंत उदाहरण आहे. अनेक क्षेत्रांचे तसे झाले आहे. भविष्यातही असेच होईल. कारण बौद्धिक साधनसंपत्तीची जपणूक, वाढवणूक आणि त्यासाठी आवश्यक काटेर्कोर नियोजनच आपल्याकडे नाही. 

शिक्षणाचेही मुलभूत तत्वज्ञान असते याचा विसर सर्व व्यवस्थेला पडला आहे. त्यातुनच बनचुकेगिरी, बनवेगिरी व शैक्षणिक व्यभिचाराला उत आला आहे. आम्ही शिक्षणाच्या निमित्ताने शिक्षण देणा-यांना व्यभिचारी व्यापारी बनायला प्रोत्साहन देत पुढील पिढ्यांचे पंख छाटुन टाकण्याच्या उद्योगाला हातभार लावत आहोत हे पालकांच्या लक्षात येईल तो सुदिन! आम्हाला भविष्यातील आव्हानांचा वेध घेत त्या आव्हानांवर स्वार होणारी पिढी घडवायची आहे आणि त्याचा मार्ग आम्ही ही पिढी कशी घडवायला हातभार लावतो यावर अवलंबून आहे. 

शेतीचे बदलते स्वरुप

आमच्या आजच्या समस्या या वेगळ्याच आहेत. खरे तर आदिम स्तरावरच्या आहेत. कुपोषणाच्या आहेत. शेतीतील हाहा:काराच्या आहेत. शोषित-वंचितांच्या हातांना मुळात काय आणि कसे काम द्यावे याच्या आहेत. आमच्या समस्या जातीय आहेत आणि धार्मिकही आहेत. याच समस्यांनी आमचे जीवन एवढे व्यापले आहे की आम्ही आमच्याच कालांधारी गुंफेत रममाण होत हाती असली-नसलेली शस्त्रे परजत एकमेकांवर द्वेषाने तुटून पडलो आहोत. आरक्षण हेच आम्हाला आजही प्रगतीचे साधन वातते. पण जातसमस्या या वेगळ्या अर्थसमस्येत बदललेल्या आहेत आणि त्यावर नवे उत्तर शोधले पाहिजे हे आमच्या सामाजिक विचारवंतांच्या गांवीही नाही. प्रत्येक जातीत एक वेगळी स्तरीय संरचना झाली आहे आणि आपल्या "जातीय" हक्कांसाठी जे संघर्ष करतात ते आपल्याच जातीतील वंचितांबाबत मात्र कसलीही भुमिका घेत नाहीत. जातीनिर्मुलनाचे आव आनणारे चळवळे आपल्याच जातीतील पोटजातीही अद्याप हटवू शकलेले नाहीत. सर्वधर्मीय मुर्ख धर्ममार्तंड आणि त्यांचे उन्मादी अनुयायी कालबाह्य, जमीनीतच गाडून टाकण्याचीता असलेल्या धर्मग्रंथांतील येडचाप धर्माज्ञांना शिरिओधार्य मानत आजही अमानवी व्यवहार तर करतातच पण प्रसंगी हिंसकही होतात. आणि हे मतानुनयी शासन ते खपवुनही घेते. पुढील साताठ वर्षांत या स्थितीत बदल होण्याची सुतराम शक्यता नाही. प्रमाण तेवढे कमी-अधिक होऊ शकते एवढेच.

वंचितांची संख्या अधिक असणे हे अर्थव्यवस्थेचे अपयश आहे. आपण समाजवादी अर्थव्यवस्था अधिकृतपने स्विकारल्यामुळे नागरिकांना पुरेसे व्यवसाय स्वातंत्र्य नाही. शेतकरी व शेती तर कायद्यांच्या कचाट्यार्त बांधून ठेवली आहे. आपला संपत्तीचा अधिकार, व्यवसायाचे स्वातंत्र्य केवळ कागदावर असून प्रत्यक्षात व्यवसाय करु पाहणा-याला परवान्यांच्या चक्रात आजही एवढे अडकावले गेलेले आहे कि ९०% होतकरू व्यावसायिक पहिल्या किंवा दुस-या फेरीतच गारद होतात. आपले वित्तधोरण समाजानुकूल नसून ते फक्त नफ्यातच असलेल्या उद्योजकांना अनुकूल आहे. मग तो नफा केवळ कागदोपर्त्री असला तरी चालतो. तत्कालीक कारणांनी अडचणीत आलेल्या व्यवसायांना वित्तीय संस्था नुसत्याच वाळीत टाकत नाहीत तर वसुलीची सारी शस्त्रे उपसतात व पुन्हा सावरू शकणा-या उद्योगाला ठारच मारून टाकतात आणि याला आम्ही समाजवादी धोरणे म्हणतो! समाजवाद हा अल्पसंख्यांक भांदवलदारांच्या हितासाठी राबत असतो, जनसामान्यांच्या नाही हे आम्हाला सत्तर वर्ष उलटून गेली तरी समजलेले नाही. लघुत्तम ते मध्यम उद्योग वेगाने पुढे यावेत तरच आप्लल्या देशातील बेरोजगारीची गहन होत चाललेली समस्या सुटायला मदत होईल हे आमच्या गांवीही नाही.

५५% नागरिक शेतीवर अवलम्बून आहेत. हे नागरिक आर्थिक दृष्ट्या सबल होत नाहीत तोवर त्यांची क्रयशक्ती वाढून देशाची अर्थव्यवस्थाही भरभक्कम होणार नाही. जागतिकीकरणाचे लाभ उद्योगजगताला होत असले तरी शेती हे क्षेत्र मात्र एवढ्या बंधनांत आहे की जागतिकीकरण हे त्याला मात्र शापासारखे झाले आहे. म्हणजेच हे सरकार एका क्षेत्राबाबत थोडेफार उदार असले तरी मुलभूत क्षेत्राबाबत अनुदार आहे हे उघड आहे आणि ही समाजवाद निर्मित भिषण विषमता आहे. समाजवादाला तिलांजली देत आम्ही स्वतंत्रतावादी आर्थिक धोरणे स्विकारणार आहोत की नाही हा खरा प्रश्न आहे व याचा निकाल आम्हाला येत्या २०२५ पर्यंत तरी लावावाच लागेल. 

आर्थिक व सामाजिक प्रश्नांचा ताळमेळ

आर्थिक प्रश्न आणि सामाजिक प्रश्न यांचा निकटचा संबंध आहे हे समजावून घ्यायला हवे. दरीद्री लोक आपली जात हेच जगण्याचे शस्त्र बनवत इतरांचा द्वेष करू लागतात. किंबहुना वंचितता हे सामाजिक लढ्यांचे मुख्य भांदवल असते. हेच भांडवल साम्यवादी, नक्षलवादी वापरत आहेत व नव्या उद्रेकाच्या दिशेने देशाला नेत आहेत आणि हे पहात असुनही त्यावर  निरंतर सामाजिक चर्चेची आम्हाला गरजच भासत नाही यातच आमचा बौद्धिक सवंगपणा दिसून येतो. 

एकीकडे जग अत्याधुकतेकडून अतिअत्याधुनिकतेकडे वाटचाल करू पहात आहे. आमची वातचाल भविष्याकडे कमी व गतकालीन संघर्षांकडेच अधिक होत आहे. अर्थप्रेरणा विकसित करत त्यांना वाव देणारी व्यवस्था निर्माण करायची असेल तर आम्हाला आधी आमच्या ज्ञानप्रेरणा बदलाव्या लागतील हे आम्हाला समजाऊन घ्यावे लागेल. जगाच्या नुसत्या ज्ञानात भर घालण्याची कामगिरी आम्हाला करून चालणार नाही तर नव्या जगाला सुसंगत अर्थतत्वज्ञानही तयार करावे लागेल. ते उधार-उसणवारीने नव्हे तर स्वयंप्रेरणांनी. 

साताठ वर्ष हा इतिहासात फार छोटा टप्पा असला तरी असंभाव्य कार्येही अल्पकाळात जगात झालेली आहेत. पण आम्ही मनावर साठलेली जळमटे साफ करत स्वच्छ दृष्टीने जगाकडे पाहतो की नाही यावर हे अवलंबून आहे. येत्या साताठ वर्षांत एवढे जरी साध्य झाले तरच जगाच्या स्पर्धेत भारतीय माणूस सन्मानाने जगू शकेल अशी आशा आहे.

-संजय सोनवणी

(Published in "Gruhabandh deepavalee issue, 2017)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 08, 2017 02:59 AM

November 07, 2017

माझिया मना जरा सांग ना

तो, ती आणि किशोर

गुलाबी थंडीची ती रात्र. तो गाडी चालवत होता. ती बराच वेळ शेजारी बाहेर बघत बसली होती. मध्येच तिने सीडींचा बॉक्स काढला. शोधत शोधत ती 'किशोर कुमार' लिहिलेल्या सीडीवर थांबली. तिने सीडी टाकली आणि पहिलंच गाणं ..... 'मेरे मेहबूब इनायत होगी...... '  लागलं. 
'वाह ....!' ती उद्गारली. तिच्या 'वाह' वरच त्याला कळलं ती आता नॉर्मल होत आहे. 

       एकेक गाणं येऊ लागलं तशी ती त्या गाण्यांसोबत आपल्या भसाड्या आवाजात गाऊ लागली. तो हळूच हसलाही. तिने ते पाहिलं होतं. पण समोरच्या गाण्याचे बोल सोडून त्याच्याशी बोलायला ब्रेक घ्यायची तिची इच्छा नव्हती. 
'.......तुम जो केह दो तो आज की रात चाँद डूबेगा नहीं ईईईई ' . गाडी गर्दीतून वाट काढत घरी चालली होती. 
'इस मोड से जाते है...... ' तिने तान घेताना हातांनाही वळण दिलं होतं. 'इन रेशमी राहों में एक राह तो वो होगी.......  तुम तक जो पहुँचती है........ उस मोड़ से जाते  है एएए ....... '. एकापाठोपाठ एक गाणं चालू होतं. 

ती अशी गाण्यांत गुंतली की तो नेहमी हसायचा. इतकं काय त्या गाण्यात अडकायचं? आहे आवाज सुंदर आणि शब्दही... पण इतकं काय असतं त्या गाण्यात, मला नाही कळत', तो म्हणायचा. 

'जाऊ दे तुला कळणार पण नाही. असते एखाद्याची आवड. आणि तुला सांगू, नाहीच आवडलं प्रत्येक गाणं तरीही एखादं गाणं असतंच असं, ते स्वतःला लागतं ना तेव्हाच त्यातला भाव जाणवतो, दुखतो, मनात राहतो. पण तुला काय?' म्हणत ती पुन्हा गुणगुणायला लागायची. 

तोही तिचा वेडेपणा आहे म्हणून सोडून द्यायचा. 

आज मात्र तिचा आनंद पाहून त्यानेही तिला साथ दिली होती, 'आज रपट जाये तो हमें ना उठइयो            आ हा..ओ हो...... " स्टिअरिंग वरचा एकेक हात उचलत त्याचा डान्स पाहून ती हसली. शेवटी घर आलं. तिला गाणी सोडून घरात जायची इच्छा होत नव्हती. एरवी तिने गाणं पूर्ण होईपर्यंत थांबायचं म्हटलं की त्याला चिडचिड व्हायची. घराजवळ येऊनही गाडी चालू ठेवून उगाच काय बसायचं. घराजवळ आल्यावर आज पुन्हा तेच होणार तिला वाटलं. गाणं चालू असतानाही त्याने गाडी बंद केलीच. ती गप्प बसली. पण निघताना त्याने ती सीडी काढून घेतली. घरात येऊन तिने चप्पल कपाटात ठेवले, हातातलं सामान फ्रिजमध्ये ठेवायला गेली तेव्हढ्यात म्युझिक सिस्टीम अर्धवट राहिलेलं गाणं सुरु झालं होतं. ती खूष होऊन हॉलमध्ये आली. तोही हसला. 

'आपकी आँखो में कुछ.... ' सुरु झालं होतं. ती त्याला म्हणाली,'मला ना खूप इच्छा होती माझ्यासाठी कुणीतरी हे गाणं म्हणावं."

'अच्छा?', त्याने विचारलं. 

तेव्हढ्यात गाणं पुढे सरकलं होतं. 'लब हिले तो मोगरे के फूल खिलतें कही....' पर्यंत आल्यावर आपल्या भसाड्या आवाजातून मोगऱ्याची नाही, तर झेंडूची फुले पडतील असं तिला वाटून हसू आलं. तोही तिचा विचार ओळखून तिच्याकडे बघून हसला. पुढे मग प्रत्येक गाण्यांत गमती सुरु झाल्या.

         त्यांचा पायांवर पाय ठेवून डान्स सुरु असतानाच 'अभिमान' मधलं गाणं सुरु झालं. 
'ओ ...... आ ....... तेरे मेरे मिलन की ये रैना..... ' आणि तो थबकला. 
तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं होतं..... 
          
          आज तिच्या डॉक्टरकडे जाऊन आले होते ते. गेल्या ८-१० वर्षांतल्या अनेक व्हिझिट्स पैकी अजून एक. अनेक उपचार, औषधं, आय व्ही एफ, आणि अनेक वेळा झालेलं मिस-कॅरेज. त्यातून होणारे अनेक प्रश्न आणि प्रॉब्लेम्स. तिचा प्रत्येक वेळी होणारा हार्मोनल इम्बॅलन्स. प्रेग्नन्ट असताना उंचावलेल्या अपेक्षा आणि होणारा अपेक्षाभंग. त्यातून होणारी तिची चिडचिड, मग भांडणं. तिला आलेलं एकाकीपण, घरातली सुन्नता. सगळं गेल्या काही वर्षांपासून चालू होतं. शेवटचा एक प्रयत्न करायचा आणि त्यातून काही अपेक्षा नाही ठेवायची हेही ठरवून यावेळी आय व्ही एफ साठी ते गेले होते. दरवेळी तीन महिन्यांतच मिस-कॅरेज व्हायचं. आज चार महिने उलटून गेले होते आणि आज तपासून आल्यावर सर्व काही ठीक आहे म्हणून डॉक्टरनी सांगितलं होतं. 
आज खूप दिवसांनी त्यांच्या घरातली ती भयाण शांतता भंग पावली होती. 

मागे गाणं चालूच होतं आणि त्याचा आवाज दाटला होता,'जैसे चन्दा खेले बादल में... '. 

ते गाणं त्याच्या मनाला भिडलं होतं. 

विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at November 07, 2017 03:58 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

रियल इस्टेट आणि म्युच्युअल फंड



स्थावर मालमत्ता, म्हणजेच रियल इस्टेट हा अनेक गुंतवणुकदारांसाठी परवलीचा शब्द बनून बसला आहे. एकतर स्थावर मालमत्ता ही डोळ्यांनी दिसते व तिच्या प्रत्यक्ष अस्तित्वामुळे एक वेगळेच मानसिक सूख मिळते. रियल इस्टेट आपल्या नियंत्रणाखाली आहे ही सुखद भावना आपल्या मनावर अधिराज्य गाजवत असते. शिवाय अनेक भागांत अथवा शहरांत रियल इस्टेटच्या किंमती अत्यंत वेगाने वाढल्याचाही अनुभव असतो. रियल इस्टेटच्या किंमती अत्यंत वेगाने कोसळलेल्या कोणी पाहिल्या नाहीत. त्यामुळे सामान्य लोकांच्या दृष्टीने ही गुंतवणूक अत्यंत आकर्षक मानली जाते. अगदी सामान्य माणसंही आपला दोन गुंठयांचा का होईना जमीनीचा तुकडा असावा यासाठी धडपड करतांना आपण पहात असतो. जर कोणी रियल इस्टेटमध्ये आजवर गुंतवणूक केली नसेल तर ती केवळ त्यासाठी आवश्यक लाखोंमध्ये लागणारी रक्कम जवळ नसल्यामुळे. पण हे स्वप्न अनेकजण बाळगून असतात हे खरे आहे.

पण यामध्ये असलेली जोखिमही आपल्याला पहायला हवी. एक तर स्थावर मालमत्तेचे भाव सर्वत्र सारख्याच प्रमाणात वाढत नसतात हे एक वास्तव आहे. स्थावर मालमत्ता खरेदी करतांना आपण ती कोठे घेतो आहे हाच नव्हे तर कायदेशीर किचकट बाबींचेही पुरेसे ज्ञान आवश्यक असते. जमीन खरेदी करतांना तर गुंतवणुकदाराला फारच सावध रहावे लागते. गैर कॄषी कामासाठी (Non-agriculture) जमीन घेतांना त्यातही अनेक उपप्रकार पडतात. ते सर्वच गुंतवणूकदाराला माहित असतात असे नाही. या क्षेत्रात एजंटांचा एवढा सुळसुळाट झाला आहे की त्यामुळे प्रामाणिक कोण व अप्रामाणिक कोण हे समजणे कठीण होऊन बसते. एकच जमीन अनेकांना विकणे ते जमीनीसंदर्भातील आधीच मालकांत सुरु असलेल्या कोर्ट केसेस अथवा तीवरील कर्जाबाबत माहिती न देता दिशाभूल करणे हे प्रकार सर्रास होत असतात. आपण रियल एस्टेट फोरमवर जाऊन एजंटांच्या कारनाम्यांबद्दलच्या तक्रारी वाचल्या तर किती अकल्पनीय पद्धतीने फसवणुकी केल्या जातात हे आपल्या लक्षात येईल. (संदर्भ- https://www.indianrealestateforum.com) यात छोट्या गुंतवणुकदारांचे आर्थिक नुकसान तर होतेच पण मनस्ताप व कोर्ट-कचे-यांत पैसा व वेळ जातो तो वेगळाच! त्यामुळे स्थावर मालमत्ता घेतांना डोळ्यांत तेल घालून दक्ष तर रहावे लागतेच पण त्यासाठी वकीलांवर वेगळा खर्चही करावा लागतो.

एवढेही करुन योग्य स्थावर मालमत्ता मिळालीच तरी ती विकण्यासाठी द्यावा लागणारा वेळ हा एक महत्वाचा भाग राहतोच. रोकड तरलतेच्या बाबतीत स्थावर मालमत्ता ही नक्कीच आदर्श गुंतवणूक नाही. मालमत्ता जोवर आपल्या नांवावर आहे तोवर देखभालीचा खर्च आपल्याला करावा लागतो तो वेगळाच. एवढे करुनही मालमत्तेची अपेक्षित किंमत आणि प्रत्यक्ष व्यवहाराच्या वेळी मिळणारी किंमत यातही तफावत असते. विशेष करून शेतजमीनीत गुंतवणूक करणा-यांना या अडचणीचा सामना करावा लागतो. उदाहणार्थ चाकणजवळ विमानतळ होणार या बातमीने त्या भागातील जमीनींचे भाव अचानक खूप वाढले होते. पण अनेक वर्ष भिजत घोंगडे पडल्यावर हा विमानतळ अन्यत्र हलवला गेला. त्यामुळे विमानतळ झाल्याने अजून भाव वाढतील या आशेने चढ्या भावाने ज्यांनी त्या भागात जमीनी अथवा सदनिकांत गुंतवणूक केली होती त्यांचे आर्थिक नुकसान झाले. सर्वसामान्य गुंतवणूकदारांना असे नुकसान सोसणे परवडत नाही हे उघड आहे.

तुलना करता आपल्या लक्षात येईल की स्थावर मालमत्तेतील गुंतवणूकीला म्युचुअल फंड हा एक चांगला पर्याय ठरू शकतो. रियल इस्टेट या क्षेत्रातच गुंतवणूकी करणारे काही फंडही आहेत. त्यांच्याकडे तज्ञांची व लिगल फोर्सची वानवा नसल्याने कायदेशिर किचकट बाबी ते अधिक चांगल्या पद्धतीने सांभाळू शकतात. असेही विशिष्ट क्षेत्राला वाहिलेले फंड आपल्याला एक पर्याय देत असतात. त्याच वेळेस आपण आधी जेवढ्या प्रकारचे म्युचुअल फंड या मालिकेत पाहिले त्यातील कोणताही सुरक्षित वाटणा-या फंडातही आपण विभागुण गुंतवणूक करू शकता. यात रोकडतरलता हा भाग अबाधित तर राहतोच पण वर विषद केलेल्या अनेक कटकटी वाचतात. हवी तेंव्हा गुंतवणूक करता येणे व हवी तेंव्हा लाभासहित काढून घेता येणे ही सुविधा तुम्हाला रियल इस्टेटचा पर्याय देत नाही. 


राहण्यासाठी घर घेणे ही आपण जीवनावश्यक बाब मानतो. त्यासाठी जवळ पुरेशी रक्कम नसेल तर कर्जही काढतो. पण अनेकदा कर्ज काढण्यासाठी जो मार्जिन मनी(गुंतवणुकीतील स्वत:चा हिस्सा) जवळ नसल्याने स्वत:साठी घर घेण्याचा कार्यक्रमही पुढे पुढे ढकलावा लागतो. आपण नोकरदार असाल किंवा छोटे व्यावसायिक असाल तर सुरुवातीपासुनच म्युच्युअल फंडांच्या पद्धतशीर गुंतवणूक योजनेत (SIP) दरमहा किंवा टप्प्याटप्प्याने गुंतवणूक करत गेलात तर विशिष्ट कालावधीत मार्जिन मनी उभा करण्यास आपल्याला मदतच होऊ शकते व आपले घराचे स्वप्न साकार होऊ शकते. थोडक्यात म्युच्युअल फंड ही तुलनेने आपल्या सर्व गरजांची पुर्तता करू शकतात हे आपल्या लक्षात येईल.

अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या
https://www.reliancemutual.com/campaigns/RMFContest/index.html

(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at November 07, 2017 02:57 AM

November 06, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Instant Gluten-Free Masala Dosa

This Instant Gluten-Free Masala Dosa is the easiest recipe for a dosa novice to follow, and even if you’re a seasoned dosa maker, it provides a great, quick alternative for a healthy breakfast...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at November 06, 2017 01:00 PM

माझिया मना जरा सांग ना

तरीही ......रांधा वाढा .....

लग्नाच्या आधी एक दोनदा संदीपकडे त्याच्या एका मित्राचा डबा राहिला होता आणि त्याच्या बायकोने वारंवार त्याची आठवण करून दिली होती. तेव्हा वाटलं, इतके डबे असतात लोकांकडे, एका डब्याने लगेच काय होणारेय? पुढे लग्नानंतरही आईने काही स्टीलच्या वाट्या वगैरे दिले होते आणि त्यावर आवर्जून माझं नाव टाकलं होतं, तर काही ठिकाणी फक्त नवऱ्याचंच. त्या नावात किती शुद्धलेखनाच्या चुका होत्या ते सांगायला नकोच. पण मी आईला म्हटलं होतं, अगं नाव कशाला टाकायला पाहिजे भांड्यांवर? मी तर त्यावर चारोळी पण केली होती: 

"आयुष्यभर संसाराचं गाडं 
दोघांनी मिळून रेटलेलं 
तरी मुलांपासून भांड्यांपर्यत 
सगळीकडे, त्याचंच नाव टाकलेलं." :) 
भारी आहे ना? :) असो. 

        जशी संसारात रुळले, या सर्व गोष्टींचा अनुभव येत राहिला आणि भांडी हा जरा जास्तच जिव्हाळ्याचा विषय आहे हे कळलं. शिकागो सोडून पुण्याला येताना अनेक भांडी सोडून द्यावी लागली किंवा मित्र-मैत्रिणींना दिली. तेव्हा अगदी वाईट वाटत होतं, आपलं म्हणून असलेलं एखादं भांडं किती जीव लावतं वगैरे वाटून. कितीही सामान जास्त झालं तरी मुलांची आवडीची वाटी, किंवा ताट हे मात्र आवर्जून घेतलं होतं. पुण्यात राहिल्यावर अनेकदा अनेक लोकांकडे पदार्थांची देवाण घेवाण झाल्यावर त्यावर टाकलेली नावंच उपयोगी पडली. आजही अनेक भांडी मी जपून ठेवली आहेत. त्यात एखादं माहेरहून आलेलं असेल तर बासच ! माझं जाऊ दे, मी लहानपणी ज्या छोट्या ताटलीत जेवायचे ती ताटलीही आईकडे अजून आहे. म्हणजे बघा. 

         भांडी कितीही जवळची असली तरी ती घासणे हा मात्र राष्ट्रीय पातळीवरचा विषय होऊ शकतो. भांड्याला मावशी ३ दिवस आल्या नाहीत तर ...... ?? ऐन पाहुणे यायच्या दिवशीच तिने कलटी दिली तर? असे गहन प्रश्न मी इथे काढणार नाही. माझे प्रश्न साधे आहेत? पाहुणे म्हणून एखाद्याकडे गेलेले असताना तुम्हाला भांडी घासायला लागली तर? सुनबाई घरात असताना सासूने भांडी घासली तर? बायको घरात असताना नवऱ्याला भांडी घासायला लागली तर? एकूण काय तर भांडी घासणे हे कमीपणाचे काम आहे. अगदी हिंदी पिक्चर मधेही निरुपा रायला गरीबीची पराकाष्ठा म्हणजे काय तर दुसऱ्यांच्या घरची भांडी घासायला लागणे. आजकाल इतका त्यावेळी मावशींना भाव नसल्याने तसे सीन्स घेतले असावेत. 

       जोक्स अपार्ट, बायकांनीच भांडी घासली पाहिजेत असा अलिखित नियम कधी बनला? पूर्वी त्या घराबाहेर पडत नसत, किंवा कामाची विभागणी घरची स्त्रीनं आणि बाहेरची पुरुषांनी अशी केल्यामुळे त्या करत असतील. पण आज, नोकरी करून घरी आल्यावरही मावशी आल्या नसतील तर भांडी कोण घासतं? बाई आली नाहीये याचा त्रास स्त्रीला होतो का पुरुषाला? पुरुषांसाठी हा मानाचा विषय का आहे? 

         आमच्या घरी डिशवॉशर आहे, ज्यात भांडी खरकटं काढून, विसळून लावावी लागतात. जेवणं झाली की मुलं पुस्तकं वाचत बसतात. मी भांडी विसळून देते आणि तो मशीनमध्ये व्यवस्थित रचून ठेवतो. त्याने विसळलेली मला आवडत नाही तर मी रचलेली भांडी त्याला आवडत नाहीत. एकूण काय, तर आम्ही आमच्या रोलमध्ये खूष आहोत. तरीही नवरा भांडी घासतो, किंवा मदत करतो यात ग्रेट काय आहे? अनेकदा, तीन तास उभे राहून केलेल्या स्वयंपाकासाठी मला मिळणाऱ्या कौतुकापेक्षा तो भांडी आवरतो किंवा मदत करतो याचंच कौतुक लोकांना जास्त असतं? एकदा तर एका ठिकाणी, 'मी मदत करते म्हटलं' तर 'राहू दे, तुला सवय नाहीये' असंही ऐकायला लागलं आहे.   नवरा म्हणतो,'सोडून दे'. मी म्हणते, का सोडून द्यायचं? असं काय आहे भांडी घासण्यात की जे मी केलं नाही म्हणून मला ऐकून घ्यावं लागतं आणि तू करतोस म्हणून तुझं कौतुक होतं? 

         घरात कुठली भांडी कुठे आहेत, हे नवऱ्याला माहित आहे यावरही अनेकांनी आश्चर्य व्यक्त केलं आहे? म्हटलं, १० बाय १२ च्या किचनमध्ये मोजून ८-१० कपाटं, त्यात कुठलं भांडं कुठे आहे हे घरात राहून माहित नसावं एखाद्याला? असं असेल तर घरात राहता की हॉटेलात असा प्रश्न विचारला पाहिजे. मी म्हणतच नाही की भांडी घासणे हे काही महान कार्य आहे. जेवण करतो तर मग भांडीही घासावीच लागणार? नाईलाज म्हणून का होईना ते करावंच लागतं. उलट जेवण झाल्यावर तितकीच हालचालही होते म्हणून अनेकदा आम्ही कितीही कंटाळा आला तर उरकून घेतो. शिवाय सकाळी पसरलेला कट्टा पाहून चिडचिड होते ते वेगळंच. नाईलाजाने का होईना करावं तर लागतंच. पण ते बायकांनीच करावं असं कुठे म्हटलंय? 

        आजही आपल्याकडे हे कमीपणाचं काम म्हणून घरच्या बाईला करावं लागतं. अनेकदा पुरुष स्वतःचं ताट उचलूनही सिंकमध्ये टाकत नाहीत. भारतात ही असमानता तर मी पाहिलीच आहे. पण अमेरिकेत राहूनही अनेक लोकांनी जे प्रश्न विचारलेत किंवा आश्चर्य व्यक्त केलं आहे त्यावरून वाटतं की कितीही शिका, बाहेर पडा, नोकरी करा नाहीतर अजून काही, लोकांचे विचार मात्र बदलत नाहीत. ही असमानता मात्र कधी कमी होणार नाही. ती अशा छोट्या छोट्या गोष्टींतून दिसतंच राहते. गेल्या काही दिवसांपासून यावर जास्तच अनुभव आले म्हणून शेवटी लिहिलंच. 

विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at November 06, 2017 03:36 AM

TransLiteral - Recently Updated Pages

रामदासांची आरती

समर्थ रामदास स्वामींचा जन्म औरंगाबाद जिल्ह्यात सन १६०८, शके १५३० रोजी झाला.

November 06, 2017 03:25 AM

पंचीकरणादी अभंग - ४६ ते ५२

समर्थ रामदास स्वामींचा जन्म औरंगाबाद जिल्ह्यात सन १६०८, शके १५३० रोजी झाला.

November 06, 2017 03:24 AM

पंचीकरणादी अभंग - ४१ ते ४५

समर्थ रामदास स्वामींचा जन्म औरंगाबाद जिल्ह्यात सन १६०८, शके १५३० रोजी झाला.

November 06, 2017 03:23 AM

November 04, 2017

साधं सुधं!!

मत्स्यबाजार

वेताळ - "विक्रमा तुझ्या जिद्दीची मला दाद द्यायलाच हवी. हाती घेतलेलं काम कसं नेटानं पुर्णत्वाला न्यायचा प्रयत्न करावा हे लोकांनी शिकावं तर ते तुझ्याकडून !"

विक्रम - केवळ मान डोलावतो 

वेताळ - "का रे विक्रमा आज तुझं माझ्या बोलण्याकडं लक्ष नाही असं वाटतंय !"

विक्रम - "तसं नाही वेताळ ! ह्या आठवड्यात पृथ्वीतलावर माझं लक्ष वेधुन घेईल अशी घटना घडली आणि त्यामुळं अजुनही मी त्याच विचारात गढुन गेलो आहे" 

वेताळ - "अशी ही कोणती घटना घडली त्याच्यामुळं तुझ्यासारख्या स्थिरबुद्धीच्या माणसाचं सुद्धा लक्ष काही दिवस त्यात राहिलं?"

विक्रम - "ह्या पृथ्वीवर 19.3919 उत्तर अक्षांश आणि  72.8397°पुर्व रेखांश ह्या बिंदूंवर एक निसर्गरम्य गाव वसलं आहे" 

वेताळ - "विक्रमा, ह्या गावाचं नाव न सांगुन तु माझी उत्कंठता ताणुन धरत आहेस"

विक्रम - "आपल्या भौगोलिक ज्ञानाच्या आधारे आपण हे गाव सहजासहजी ओळखाल अशी माझी अपेक्षा होती. पण असो ! हे निसर्गरम्य गाव आहे वसई !"

वेताळ - "My Bad! वसई सारख्या गावाचे अक्षांश आणि रेखांश माझ्या ध्यानात राहिले नाहीत हे माझ्या भूगोलाच्या शिक्षकांना समजलं तर त्यांना काय वाटेल? ते असो , पण वसईत घडलं तरी काय? तिथं हल्ली अधूनमधून मराठी ब्लॉग प्रसिद्ध होतात हे ऐकून आहे मी !"

विक्रम - "(चेहऱ्यावर निराशेचे भाव उमटत!) छे छे ! आपल्या निसर्गसौदंर्यासोबत जसं वसईगाव ताज्या भाजीपाल्यासाठी प्रसिद्ध आहे ह्याचबरोबर इथं अगदी ताजे मासे सुद्धा उपलब्ध होतात"

वेताळ - "विक्रमा तुझ्या सामान्यज्ञानाच्या विस्तारित कक्षेनं मी प्रभावित झालो आहे. तेव्हा तुझ्या कहाणीचा पुढील भाग ऐकण्यास मी अगदी उत्सुक झालो आहे"

विक्रम - "ह्या वसईगावात चावडीवर चर्चा करणारे विविध गट आहेत. ह्या गटांत वयाचं बंधन न बाळगता सर्वजण सहभागी होतात. तर अशाच एका सुप्रसिद्ध गटात महर्षी आहेत. हे महर्षी गेले कित्येक वर्षे वसई गावात ज्ञानप्रबोधनाचे कार्य करीत आहेत. गेल्या काही वर्षात त्यांनी आपल्या ज्ञानप्रबोधनाचं क्षेत्र ग्रंथातील ज्ञानापलीकडं नेऊन ठेवलं आहे. त्यांच्याजवळील ह्या अगाध ज्ञानाने वसई गावातील बालकवर्ग सुद्धा खूप प्रभावित झाला आहे"

वेताळ - "प्रस्तावना किती करावी ह्याविषयी काही मार्गदर्शक तत्व आखुन दिली असतात, त्याविषयी तु एकदा अधिक माहिती करुन घ्यावीस" 

विक्रम - "(दुर्लक्ष करीत!) ह्या वसई गावातील लोक पक्के खवय्ये आहेत. श्रावणमास, नवरात्र असा काळ त्यांच्यासाठी फार कठीण असतो. ह्या खवय्ये लोकांची आवड लक्षात घेता त्यांच्यासाठी नायगाव, पाचूबंदर अशा ठिकाणी घाऊक प्रमाणात मासेविक्रीचा बाजार भरवला जातो. इथं अगदी ताजी मासळी रास्त दरात उपलब्ध होते" 

वेताळ - चेहऱ्यावरील नाराजीचे भाव कायम ठेवून केवळ मान हलवितो!

विक्रम - "तर अशा ह्या घाऊक बाजारात नक्की कशा प्रकारे खरेदी विक्री होते ह्याविषयी वसईगावातील एका बालकास फार उत्सुकता होती. ह्या बालकाच्या घरी जरी मत्स्याहार केला जात नसला तरी बालक औषधाची निर्मिती करणाऱ्या कंपनीच्या विक्रीविभागात असल्यानं आजुबाजूच्या गावात भटकत असे. तिथं बालकाचा दिवसेंदिवस मुक्काम असल्यानं तिथं बालक नक्की काय भक्षण करतंय ह्यावर फारसा निर्बंध नसे"

वेताळ - "ही बालकाची कहाणी आहे काय?"

विक्रम - "तसं नाही पण बालकाचा मुख्य सहभाग आहे ! तर गेल्या आठवड्यात एका रात्री नायगावात असा बाजार भरणार आहे ही बातमी घेऊन एक दूत महर्षींकडे आला. दुताने आणलेली ही बातमी ऐकुन महर्षींचे डोळे चकाकले. पुढील आठवडाभर पानात वाढल्या जाणाऱ्या ताज्या माशांची दृश्ये नजरेसमोर येणे हे जसं त्याला कारण होतं तसंच बालकाची ज्ञानतृष्णा पुर्ण करण्याची संधी आल्याने झालेला आनंद हा सुद्धा डोळ्यातील चकाकीला कारणीभुत होता. बालकाच्या घरी ज्यावेळी ही बातमी पोहोचली त्यावेळी बालक डाळ भात आणि वाटाण्याच्या भाजीचा आनंद घेत होते. दुताने सांकेतिक भाषेत संदेश देताच बालकाने घाईघाईत आपले जेवण संपविले आणि महर्षींच्या रथात बसुन दोघेही नायगावच्या दिशेनं कूच करु लागले. महर्षींच्या सारथ्यकौशल्यानं प्रभावित झालेल्या बालकाने महर्षींना एक प्रश्न केला - "महर्षी, आपण किती सुवर्णमुद्रा सोबत घेऊन निघाला आहात !" महर्षीना हा प्रश्न बहुदा आवडला नसावा. घोड्याचा लगाम कचकन खेचून ते म्हणाले, "तू आयकर विभागाचा हस्तक तर नव्हे ना ?"

विक्रम क्षणभर थांबला. 

वेताळ - "विक्रमा का थांबलास बरे? ह्या कथेने माझ्या मनात प्रचंड औत्सुक्य निर्माण केलं आहे"

विक्रम - "मागच्या संवादानंतर नायगावपर्यंत दोघेही शांतच होते. शेवटी एकदाचं नायगाव आलं. आपला कॅमेरा घेऊन बालक आणि त्याच्यासोबत महर्षी रथातुन उतरले. काही क्षणांतच नानाविध प्रकारच्या ताज्या माशांनी भरलेलं विक्रीकेंद्र ह्या दोघांच्या नजरेस पडलं. "हा मासा कोणता? ह्या माशाला काय म्हणतात ?" चौकस बुद्धीच्या बालकाने आपल्या प्रश्नानं महर्षींना भंडावून सोडलं.  शेवटी एकदा महर्षींना ८५ क्रमांकांच्या आश्रमातील आपला गुरुबंधू भेटला आणि महर्षींनी बालकाला त्याच्यावर सोपवुन सुटकेचा निःश्वास टाकला. सरंगाविक्री करणाऱ्या मत्स्यविक्रेतीकडे महर्षींनी आपला मोर्चा वळविला. तिच्याकडं सरंग्यांचे आणि सुरमईचे वाटे विक्रीस ठेवले होते. "ह्यांचा विक्रीभाव कसा?" महर्षींनी प्रश्न केला. "५०००० सुवर्णमुद्रा" मत्स्यविक्रेती म्हणाली. स्थितप्रज्ञ मास्तरांच्या चेहऱ्यावरील भावांमुळं बालकास नक्की कळलं नाही की हा भाव गगनभेदी की खिशाला परवडणारा ! शेवटी महर्षी आणि मत्स्यविक्रेती ह्यांच्यात बरीच चर्चा झाली. महर्षी विक्रीकेंद्राची फेरीसुद्धा मारुन आले. पण शेवटी १५००० सुवर्णमुद्रेवर सौदा पक्का झाला"

परतताना महर्षी अगदी खुशीत होते आणि बालकही ! "हे मासे आश्रम क्रमांक ८५ च्या सर्व गुरुबंधुंना अगदी आठवडाभर पुरतील !" घोड्यांना भरधाव वेगात सोडुन महर्षी म्हणाले. "हा माश्यांचा ताजा वास सुद्धा आठवडाभर माझ्या लक्षात राहील! " बालक सुद्धा जोशात येऊन म्हणालं!

वेताळ - "मी धन्य झालो विक्रम ! मला ह्या मासेबाजाराची काही चित्रं पाहायला मिळतील का?"

विक्रम - "का नाही? बालकाने काढलेली ही पहा चित्रे !"
















सुवर्णमुद्रेची घासाघीस करताना महर्षी !


वेताळ - "गोष्ट इथंच संपली का?"

विक्रम - "म्हटली तर संपली म्हटली तर नाही ! दुसऱ्या दिवशी चावडीवर बालकाने बऱ्याच उत्साहानं सर्वांना आपल्या रात्रीच्या साहसाची माहिती पुरविली ! मौशी त्याच्यापासून पन्नास पावलं दुर जाऊन बसली. पंडितांनी महर्षी आणि बालकांवर मत्स्यांच्या भ्रूणहत्त्येचा आळ घेतला. बाकी सदस्यांनी राजा महर्षींना गरजेहून जास्त सुवर्णमुद्रा देत असल्यानं त्यांना इतकी खर्चिक खरेदी करणे परवडते असा अभिप्राय नोंदवला ! राजाच्या हवाईदलाचे प्रमुख असलेल्या संतसुर्य भाऊंनी तर अशा अनेक खरेदी केल्या होत्या पण आपल्याकडे कोणाचं लक्ष जाऊ नये म्हणुन त्यांनी गप्प बसणे पसंत केलं. अजुनही बालक घराबाहेर पडलं अशी बातमी आली की मौशी आपल्या आश्रमात जाऊन दरवाजा बंद करुन बसते !"

वेताळ - "विक्रमा आज तु माझी छान करमणुक केली. पण तु आपले मौनव्रत मोडलेस. हा मी निघालो ! पण हो एकदा आपण वसईगावाला नक्की जाऊयात !"

विक्रम विक्रम विक्रम वेताळ वेताळ वेताळ 

(हातझटकणी - ह्या कथेतील पात्रांचा, घटनेचा आणि छायाचित्रांचा वास्तवातील कोणत्याच व्यक्तीशी, घटनेशी अथवा स्थळाशी संबंध नाही ! तो आढळल्यास निव्वळ योगायोग समजावा !)

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at November 04, 2017 06:12 AM

November 03, 2017

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

किती धावतो दिवसाराती

किती धावतो दिवसाराती थांब जरासा फुटेल छाती. . जीव घ्यायला टपले सगळे सतरा लफडी,छप्पन नाती. . दगड मारतो ठोकर साधी आयुष्याची होते माती. . पायामधला काटा काढा बुके कशाला देता हाती? . नावापुरते नवरा -नवरी लक्ष वेधती खास वराती. . वैश्विक झाला देव कधीचा किडे मोजती अपुल्या जाती. ('शब्द शिवार'  दिवाळी 2017)

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 03, 2017 02:52 AM

कळला नाही शेर तुला तर चिंतन कर

कळला नाही शेर तुला तर चिंतन कर आपट डोके पाषाणावर,चिंतन कर. तुझी हलाखी, तुझ्या अडचणी,तुझे मरण विसरशील तू सारे क्षणभर, चिंतन कर. रोज आयत्या पिठावर ओढ रेघोट्या बायको किती करते मरमर, चिंतन कर तुझी विमाने, तुझ्या भराऱ्या चालू दे काय चालले पण भूमीवर चिंतन कर. कोण ठेवतो बंदुक खांद्यावरी तुझ्या असा तुझा का होतो वापर,चिंतन कर काय मनाचे मांडे भरती पोट कधी ? बुडी लागले काय चुलीवर चिंतन कर. मन

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 03, 2017 02:50 AM

जुना पुराणा देह आतला,शर्ट तेवढा नवीन आहे

जुना पुराणा देह आतला,शर्ट तेवढा नवीन आहे जुनी हनुवटी, नाक पुरातन मेकप थोडा नवीन आहे पैसा आहे, गाडी आहे,फ्लॅटहि छान सजवलाआहे झाकुन घेण्या जखमी भिंती रंगमुलामा  नवीन आहे संध्याकाळी तेच द्यायचे वरण फोडणी फ्रीज उघडुनी भांडे लागे भांड्याला पण नाद कुणाचा नवीन आहे ? लेक भोगते, माय भोगते, आजीनेही तेच भोगले तपशीलाचा भेद जरासा मात्र सिनेमा नवीन आहे शिकणाऱ्यांना झाली घाई, शिक्षकास तर त्याहुन घाई घडवत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 03, 2017 02:48 AM

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत *जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at November 03, 2017 02:46 AM

November 02, 2017

माझ्या मना …

कल्पना विश्व

खालिल चित्र बघा. मुलं किती आनंदाने कॅरम खेळत आहेत! कॅरम बोर्ड घेण्यासाठी पैसे नाहीत पण खेळाचे आहे. मग किती छान शक्कल लढविली बघा. 

कल्पनेला कोणतीही सीमा नसते. 

मला ही आपलं बालपण आठवलं. आम्ही काडीची हॉकी करून खेळत असू.


Filed under: कल्पना, कौतुक, वाटेल ते

by Ravindra Koshti at November 02, 2017 08:56 AM

कृष्ण उवाच

मैत्रीण

“मला असफलता भावते.”….इति शिल्पा
शिल्पा आपल्या मैत्रीणीवर फारच चिडलेली दिसली.
ती म्हणते,
“माझी मैत्रीण फटकळ आहे,मनात आलं की बोलून टाकते,समोरचा काय म्हणेल याचा विचारही करत नाही”..वगैर वागैरे.
शिल्पाचं हे बोलणं ऐकून मला त्यात थोडसं स्वारस्य वाटलं.
मी तिला म्हणालो,
“मला, तुझी मैत्रीण बरचशी बुद्धिमान वाटते.कारण कुणीही खात्री असल्याशिवाय मनात आलं तर बोलून टाकणार नाही तिचं नीट जर ऐकलंस तर तुला माझं म्हणणं पटेल”

“एकदा ती जे काय मला म्हणाली ते मी नीट ऐकलं.असफल होण्याबाबतचा तो विषय होता.पूरी चर्चा मी तुम्हाला सांगते.”
असं म्हणून शिल्पा मला सांगायला लागली,
“मी ज्या मैत्रीणी बद्दल बोलते तिची खासियत म्हणजे,काहीतरी जगावेगळं ती बोलायची.एकदा ती मला म्हणाली,
“जर का आयुष्यात अधुनमधून असफलता नसेल तर ते आयुष्य कुचकामी म्हटलं पाहिजे”

ती म्हणायची,
“तुम्ही जर का असफल झाला नाही तर तुम्ही कदापी तुमची परिसीमा पुढे रेटणार च नाही असं म्हणावं लागेल. तुम्ही जर का असफल झाला नाही तर नक्कीच तुम्ही धोके पत्करत नाहित असं म्हणणं गैर होणार नाही.एका अर्थी असफलता ही सफलतेचा दाखला आहे.सफलतेची गणना कशात आहे यावर ते अवलंबून असतं.”

शिल्पा मला पुढे सांगू लागली,
“माझ्या एका “बुद्धिमान” मैत्रीणीने मला हे सांगीतलं असं असं मी त्या मैत्रीणीबद्दल बोलत नाही.कारण मला खरंच माहित नाही की ती बुद्धिमान आहे.उलटपक्षी,जी व्यक्ती आपल्या तर्कशक्ती बद्दल ताठा ठेवते अशा व्यक्तीच्या जीवनाकडे मी आश्चर्यचकित होऊन बघते.तिचं जीवन हे निखालस अज्ञानतेच्या झोतीच्या प्रवाहात आहे असं मला
वाटतं.पण समजा ती अज्ञानी असो वा नसो,कदाचित तिची बुद्धिमत्ता माझ्या आकलनाच्या बाहेर असेल,ती सखोलही असेल परंतु,माझी मैत्रीण एका गोष्टीबाबत मात्र ठाम असते आणि ते म्हणजे ती विमुख होत नाही. जीवनापासून ती कदापी विमुख होत नाही.स्वतः पासूनही विमुख होत नाही, स्वत:पासून पराङ्गमुख होत नाही. अधुनमधून येणार्‍या असफलतेपासूनही.कारण ती धोका पत्करते आणि विमुख होत नाही.जीवनातल्या आलेल्या दिवसात ती इतकी स्वतःशी संतुष्ट असते की कदाचित आपल्या सारखे बरेच, एका आठवड्यात,एका महिन्यात किंवा कदाचित आणखी जास्त दिवस संतुष्ट व्हायच्या प्रयात्नात राहूनही संतुष्ट होणार नाही.

बरेचसे आपण बरेच वेळा भय-भीतिने सतावलेले असतो.असफलतेच्या भीतिनेसुद्धा जरा कठीण समस्या आली तरी प्रयत्नापासून वंचित रहातो. नकाराच्या भीतिने मनातलं उघडं करून इतराना सांगत नाही.किंवा आपलं हसं होईल म्हणून उघड करीत नाही.कॉलेजमधे शिकणार्‍यांना कॉलेज हे भरपूर असफलतेचं कार्यक्षेत्र वाटतं.आणि त्यातलं
प्रत्येक सत्र हे अपेक्षाभंगाच्या सामुद्रधुनीतून होणारी वाटचाल वाटते.बरेच विध्यार्थी कॉलेज शोधताना त्यांना मार्गदर्शन होतं ते असफलतेच्या भीतिचं. कमी आव्हानात्मक कॉलेजात कमी असफलता असावी अशी त्यांची धारणा असते.

बरेच वेळां मलासुद्धा असफलतेची भीति वाटते.माझ्या मैत्रीणीचं माझ्या बद्दलचं प्रतिपादन पाहून, मीच असंतुलित आहे असं वाटून, मी माझ्या मनात दचक घेतली.ते पाहून मला ती निश्चीतच तसं म्हणाली असावी.पण ते मी विसरू शकले नाही. परंतु,ह्या घटनेला काहिसा प्रतिसाद म्हणून मला मिळालेली नकाराची पत्र, प्रयत्न केला पण
असफल झाले ह्याची साक्ष म्हणून,त्याची एक फाईल मी तयार केली.मी त्यावेळी वकिली शिक्षण घेण्याच्या विचारात होते.माझी नकाराच्या पत्रांची फाईल बरीच जाड झाली.कारण जिथे जिथे म्हणून मुलाखत द्यायला गेले तिथे तिथे मी ठसा उमटूं शकले नाही.अजून मी काही व्यवसायी कंपन्यांकडून येऊ घातलेल्या नकारात्मक पत्रं मिळण्यासाठी आतुर आहे.

सर्वच असफलता फायद्याच्या असतात असं नाही.काहीवेळा आपल्याकडूनच गोची होत असते.सर्वच प्रयत्न करून झालेल्या अफसलतेना मी A देणार नाही.अशा परिस्थितीत मी असफलतेपेक्षा सफलता मिळवण्यात सफल होईन. सावधानतेने पावलं टाकणं म्हणजे असफलतेची ती खूण आहे असं मुळीच नाही.पण जीवनात ध्येय ठेवण्यासाठी जेव्हडा आपला हक्क असतो त्यापेक्षा जर का आपण उच्च ध्येय अंगिकारलं नाही तर ते ध्येय वृथा ठरेल.
मला नेहमीच सफलता मिळतेच असं नाही.कारण अजून मी विमुख होते.असं असलं तरी मला असफलता भावते.

हे सगळं शिल्पाचं ऐकून मी तिला म्हणालो,
“तुझी मैत्रीण बुद्धिमान असावी असं मी तुला म्हटलं ते ह्यासाठीच की ती फटकळ असल्याने तिचं ऐकून शेवटी “तुला असफलता भावते” असं म्हणायला तू प्रवृत्त झालीस.हेच मला तुला पटवून द्यायचं होतं.”

“खरंच माझ्या हे लक्षात आलं नाही”
शिल्पा, खाली मान करीत मला म्हणाली.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at November 02, 2017 02:25 AM

November 01, 2017

माझ्या मना …

अत्यंत दुखःद

आज आमच्या जल विद्युत संघटनेतील अत्यंत बुद्धिमान, 10 वर्ष मुख्य अभियंता म्हणून कार्यरत राहिलेल्या व 1996 मध्ये सेवानिवृत्त झालेल्या मा. तावरे साहेब यांचे अपघाती निधन झाले. फार वाईट वाटले. 80 व्या वर्षी सुद्धा स्वतः कार चालवत मुंबई ते पुणे प्रवास करण्याची हिम्मत असलेला मनुष्य किती धाडसी असु शकतो याचा विचार करून मन थक्क होते. या वयात सुद्धा तंदरूस्त होते. 

मी त्यांचे सोबत 1991 ते 1996 असा दिर्घ काळ काम केले होते. सतत मी त्यांच्या सोबत असे.  त्यामुळे जास्त जवळीक होती. 

पण शेवटच्या क्षणी त्याचे अंत्यदर्शन घेणे शक्य झाले नाही. त्यामुळे वाईट वाटले. 

त्यांना श्रद्धांजली वाहतो व  आत्म्यास शांती लाभो हिच प्रार्थना करतो. 

खालील फोटोत उभे राहून बोलत असलेले श्री तावरे साहेब आहेत. 


Filed under: घटना, दुखः

by Ravindra Koshti at November 01, 2017 04:53 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Instant Pot Mushroom Potato Korma

An Instant Pot Mushroom Potato Korma that is ready from scratch in under 20 minutes, and is perfect to scoop up with naan or roti, or ladle onto rice. I use a blend of fresh and dry mushrooms here...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at November 01, 2017 12:00 PM

October 31, 2017

माझ्या मना …

बँक व्यवहार

आता बँकेत गेल्यावर 20 वर्षापुर्वीचे दिवस आठवतातच. इंटरनेट सेवेमुळे बँकेत जायची गरज भासत नाही. बहुतेक व्यवहार घरून किंवा मोबाईल वरून करता येतात. क्वचितच गरज भासते. तेथे गेल्यावर सुद्धा टोकन घेतले की सोपे जाते. 


Filed under: इंटरनेट, कल्पना, कौतुक, स्वानुभव

by Ravindra Koshti at October 31, 2017 08:54 AM

October 30, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Sourdough Olive and Sage Loaf

A delicious Sourdough Olive and Sage Loaf with a crisp crust and tender crumb, and the mindblowing flavors of olives, sage, black pepper and garlic. There is no added yeast in this recipe. Use it to...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at October 30, 2017 12:00 PM

साधं सुधं!!

दुरावलेली दिवाळी !





मौशी म्हणाली दिवाळीवर काहीतरी लिही. बरेच दिवस गुडी गुडी लिहुन काहीसं समाधानी वाटत नव्हतं. म्हणुन मग वाक्य लिहिलं 

"बालपणीच्या त्या रम्य आठवणींचा शोध दर दिवाळीत सुरुच आहे
ती रम्य दिवाळी अजून दुरवर जाण्याची प्रथा यंदाही चालूच आहे"

काहीजणांना लगेचच संदर्भ लागला, काहीजणांना नाही लागला आणि काही जणांनी मला माफ केलं. ज्यांना लागला त्यात मोठ्या भावाच्या मित्रानं FB वर दिलेली प्रतिक्रिया "अगदी मनातलं" लाखमोलाची. शाळेच्या ग्रुपवर मात्र मला रोखठोक प्रश्न विचारण्यात आला - 

बालपणची दिवाळी आणि आताची दिवाळी यात काय फरक आहे?
फराळ ,कंदिल, नातलग , मित्रमंडळ (अजून वाढल) सगळ तर तसच आहे 

आता प्रश्न रोखठोक होता. एखादं नाट्यमय वाक्य लिहुन फेसबुकवर लाईक घ्यायचे पण त्या वाक्याचं स्पष्टीकरण मात्र आपण ज्याच्या त्याच्यावर सोडायचं हे योग्य नव्हे. त्यामुळं हा प्रश्न विचारणाऱ्या अनघाचे आभार !

आता आज सोमवार सकाळ! त्यामुळं ४० - ४५ मिनिटांत जे काही सुचेल ते खरडवुन ही पोस्ट संपवावी लागेल, त्यामुळं ही पोस्ट अगदी थेट मुद्द्यांच्या रूपांत !

  1. पुर्वीच्या दिवाळीत घरात प्रत्येकाला मिळणारी जागा छोटी असली तरी त्यातील एकोप्यानं, माणसांच्या संख्येनं ते घर खुप मोठं बनुन जायचं. संपुर्ण घराचे अलिखित नियम असायचे आणि घरातील सर्वजण धाकानं नव्हे तर एका विशिष्ट श्रद्धेनं हे नियम पाळायचे. नरकचतुर्दशी, बलिप्रतिपदा ह्या दिवशी चार, साडेचारला उठणं हे सक्ती म्हणुन नव्हे तर त्या वर्षीच्या दिवाळीच्या आठवणीसाठी मनापासुन जमायचं. 
  2. वर्षात नवीन कपडे मिळण्याच्या मोजक्या प्रसंगांपैकी (बहुतेकांसाठी एकमेव प्रसंगांपैकी ) दिवाळी हा एकमेव प्रसंग असायचा. त्यामुळं आपण ह्या नवीन कपड्यात हे आरश्यात (fb वर नव्हे )कसे दिसतो पाहण्याची खूप उत्सुकता असायची. 
  3. भाऊबीजेच्या दिवशी सर्व आत्या, लग्न झालेल्या बहिणी घरी यायचे. माणसं, माणसांच्या जबाबदाऱ्या इतक्या मोठ्या झाल्या नव्हत्या की भाऊबीजेच्या दिवशी सर्वांना एकत्र जमणं शक्य होऊ नये ! आजी, काका काकी, मामा मामी, आत्या आत्याजी, मावशी, सर्व भावंडं - आपल्या संपुर्णत्वाची जाणीव देणारी ही नाती. दिवाळीत ही सारी एकत्र यायची आणि आपल्याला मानसिक समाधानाच्या खूप खूप उंच पातळीवर घेऊन जायची. आता ही सारी एकत्र नाही भेटत.
  4. आमच्यासारख्या काही कुटुंबात लहानपणीचा काही काळ अगदी चुलीवर पाणी तापवुन आंघोळ करावी लागायची. ज्यांनी सकाळी चार वाजता उठुन पेंगत पेंगत चुलीवर स्वतःसाठी पाणी तापवलंय त्यांना त्यातील अवर्णनीय मजा माहितच असेल. 
  5. नरकचतुर्दशी, बलिप्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी सात वाजता आंघोळ आटोपल्याने प्रचंड मोकळा वेळ असायचा आणि लोक गावातील नातेवाईक, मित्रमंडळींकडे घरी बनविलेल्या फराळाचा आनंद घेण्यासाठी जायची. हल्ली सकाळी कसबसं सात वाजता उठुन आंघोळी आधी WA, FB शुभेच्छा पाठविण्याची पद्धती रुढ झाली आहे आणि नातेवाईक, मित्रमंडळींसोबत दिवसा भेटण्याची पद्धत दुर्मिळ होत चालली आहे. 
  6. सकाळी एकत्र केलेल्या फराळात बहुतांशी पदार्थ घरी बनविलेले असतं आणि एखाद - दुसरा मिठाईच्या दुकानातील असे. अजुनही घरी पदार्थ बनतात पण त्यातील बरेच पदार्थ वर्षभर उपलब्ध असतात त्यामुळं त्यांचं दिवाळीपण मागे सरत चाललं आहे. आणि दुकानातील मिठायांनी फराळाच्या ताटातील मानाचं स्थान पटकावलं आहे. 
  7. पुर्वी मुलांना पोहणं, फटाके फोडणं हे शिकविण्यासाठी पालकांची सोबत लागत नसे. प्रत्येक परिसरातील मुलांचा गट जीवनावश्यक गोष्टींचं हे 'transition' नवीन मुलांना करण्याची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेत असे. त्यामुळं कोणतीही माळ बिनधास्त कशी फोडायची आणि फटाके संपत आले की लवंगी, केपा, टिकली वगैरे छुटपूट फटाक्यांकडे कधी आपला मोर्चा वळवायचा हे मुलांना लगेचच कळायचं. 
यादी अजुन वाढू शकते पण सोमवार सकाळ असल्यानं थांबायला हवं. पण ह्यात एक मुद्दा! हे सर्व काही लहानपणीच्या नजरेतुन ज्यावेळी जबाबदारी अगदी शुन्य असायची. त्यावेळी मोठ्या असलेल्या आपल्या आईवडिलांना, काका - काकुंना, आत्या, मावश्यांना पण ही दिवाळी आनंदमयी वाटायची का? हा सुद्धा महत्वाचा प्रश्न! पण आयुष्यात काही आदर्शवत वाटणाऱ्या गोष्टींचा जास्त उहापोह न करता त्यांचं आपल्या मनातील आदर्शपण तसंच कायम ठेवावं हेच योग्य अशी माझी भुमिका  ! दिवाळी redefine होतेय हेच खरं! कदाचित २०३७ साली मागे वळुन पाहिलं तर २०१७
सालची दिवाळी अगदी पारंपरिक वाटेल! 
कालाय तस्मै नमः !

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 30, 2017 03:17 AM

October 28, 2017

देवा तुझ्या द्वारी आलो

धनु राशीतुन शनीचे भ्रमण

धनु राशीतुन शनीचे भ्रमण - पुढील भाग 📝



२६ ऑक्टोबर २०१७ ते २४ जानेवारी २०२०
म्हणजे तब्ब्ल ८२० दिवस  शनीचे धनु राशीतून भ्रमण होईल 
या मध्ये खालील कालावधीत  शनी वक्री  असेल ( उलट गतीने धनु राशीत मार्गक्रमण करेल )
१८ एप्रिल २०१८  ते  ६ सप्टेंबर २०१८  - साधारण १४१ दिवस 
३० एप्रिल २०१९ ते  १८ सप्टेंबर २०१९ -  साधारण १४१ दिवस 
आता आपणास माहितच आहे की एका राशीची अगदी लाखो माणसे असतात . मग सगळ्यांना एकाचवेळेला त्रास होतो का? तर नाही.
मग  `प्रत्येकाने केंव्हा काळजी घेतली पाहिजे? हे प्रत्येकाच्या पत्रिकेवरून अवलंबून आहे
व्यक्ती तितक्या प्रकृती असे म्हणतात तसेच जोतिष शास्त्रात व्यक्ती प्रमाणे पत्रिका असे ही म्हणता येईल
आता पुढचा भाग काही दिवसांनी पाठवेन,  त्याआधी एक काम करायचं
आपली पत्रिका बघून ठेवा
धनू रास आहे म्हणजे चंद्र धनू राशीत (९) असणारच, आता तो कुठल्या नक्षत्रात आहे, चरण काय आहे, धनू राशीतच इतर काही ग्रह आहेत का? मुळ पत्रिकेत शनी कुठल्या राशीत आहे ( धनेतच आहे का? )
मुळ पत्रिकेत धनु रास पत्रिकेत १- ते १२ पैकी कुठल्या स्थानात आहे, महादशा- अंतर्दशा - विदशा कुठल्या ग्रहाची केंव्हा आहे, धनु राशीचा स्वामी गुरु पत्रिकेत कुठे आहे, त्याचे गोचर शनीशी काय योग होत आहेत
ही माहिती करुन घेतलीत तर शनीचे गोचर भ्रमण केव्हा त्रासदायक ठरेल आणी केंव्हा फलदायी ठरेल याचे अनुमान काढता  येईल
( सध्या ज्यांचे मुळ नक्षत्र पहिले चरण आहे त्यानी काळजी घेणे आवश्यक आहे कारण शनीचे याच चरणतून भ्रमण होत आहे)
पुढचा भाग यथावकाश
शुभं भवतू 🙏🌺

by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at October 28, 2017 11:03 AM

October 27, 2017

नभाचा किनारा

Pancakes, Pancakes! भाग १

एरीक कार्लच्या ह्या पुस्तकातला जॅक बाळा, सकाळी सकाळी आपल्या आईला लाडीगोडी लावून म्हणतो, "आई, आज मला पॅनकेक हवे! आज मला पॅनकेक हवे!!" त्यानंतर मला वाटलं, की फार तर फार आई त्याला सांगेल,"मी पॅनकेक करते, तोवर तू ताटं मांड." मग घरची मंडळी मिळून कसा छान ब्रेकफास्ट करतात, जॅक अगदी अमेरिकेतल्या टिपिकल शाण्या-बाळा प्रमाणे आपले आपले पॅनकेक गट्टम करतो, वगैरे वर्णन असेल...  पण झालं उलटंच! बिचाऱ्या

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at October 27, 2017 09:14 PM

October 26, 2017

नभाचा किनारा

पाहुणे येती घरा, तेव्हा सर्वस्व विसरा!

१. खाण्या पिण्याचे वांधे: आपल्याला पिझ्झा पास्ता आवडतो, असा "तिखट" गैरसमज. भारतात मिळतो तो भारतीय पिझ्झा पास्ता असतो, अमेरिकन/इटालियन पिझ्झा पास्ता वेगळा लागतो. अमेरिकेत सर्रास पितात, आणि आम्ही आलोय तर आम्हाला पण प्यायला दिलंच पाहिजे अशी अपेक्षा. इथे भारतीय जिन्नस सगळे मिळतात, त्यामुळे घरी रोज चारी ठाव जेवण बनवायला "काय जातं?" हा प्रश्न. उत्तर: वेळ :) प्रोटीन समस्या: शाकाहारी लोकांना प्रोटीन

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at October 26, 2017 05:07 PM

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

वॉल्डन – २

वॉल्डन

IMG_0120

….अनुभवाने माझी दृष्टी आत तीक्ष्ण झाली आहे आणि मला स्पष्ट दिसतंय की तुम्ही हलाखीचे जीणं जगताय. कर्जे न फेडता आल्यामुळे तुम्ही जामिनावर बाहेर आहात. काहीतरी उद्योग करून तुम्हाला कर्जातून बाहेर पडायचे आहे. कर्ज – एक अतिप्राचीन दलदल ज्यातून मानव बाहेर पडायचा युगानुयुगे प्रयत्न करत आहे. कर्जबाजारी दररोज नवीन दिवसाचा वादा करतात. रोज दिवाळखोरीत मरण जगतात. पुढे आजारपणात उपयोगी पडेल म्हणून तुम्ही आजारी पडेपर्यंत कष्ट करून पैसे गोळा करता आणि दिवाळे निघणार्‍या बँकेत ठेवता. किती पैसे, कुठे ठेवले आहेत हे महत्त्वाचे नाही. सर्वसाधारणपणे सगळीकडे हीच परिस्थिती आहे.

मला कधीकधी आश्‍चर्य वाटतं की आपण दक्षिणेकडे असलेली निग्रोंची गुलामगिरी एवढ्या सहजपणे कशी काय मान्य करतो. आता दक्षिणेकडे गुलामांचे मालक आहेत आणि उत्तरेत ही आहेत. ही मंडळी दक्षिण व उत्तर दोन्ही गुलाम करायला निघाली आहेत. दक्षिणेचा मालक असला तर तेे भयंकर असेल तर आता उत्तरेचा मालक असला तर तेे महाभयंकर आहे असे म्हणावे लागते. पण गुलामीच्या प्रथेला ह्रदयात स्थान देणारे, गुलाम हाकणारे सगळ्यात भयंकर आहेत असे मी म्हणतो. माणसांमधे परमेश्वराचा अंश असतो असे म्हणतात पण एखाद्या हमरस्त्यावर दिवस रात्र गुलामांचा व्यापार करणारे दलाल पहा, त्यांच्यात परमेश्वराचा अंश कसा काय असेल ? घोड्याला चारा घालणे व पाणी घालणे हे तो स्वत:चे सर्वोच्च कर्तव्य समजतो. त्याच्या भवितव्याला तो त्याच्या माल पोहोचविण्याइतकेच महत्त्व देतो. परमेश्वरानेच माणसाला जन्माला घातल्यामुळे माणसात परमेश्वराचे प्रतिबिंब पडते असे प्राचीन ग्रंथ म्हणतात. मग आहे का त्याच्यात परमेश्वराचा अंश ? आहे का तो थोडासा तरी परमेश्वरा सारखा ? पण तो दिवस लपून छपून काढतो. तुम्ही पहाल तो कायम घाबरलेला असतो. तो मरणाला किंवा परमेश्वराला घाबरत नाही तर तो घाबरत असतो त्याचे स्वत:चे स्वत:बद्दल जे मत झाले आहे त्याला. या मतांचा गुलाम असताना त्याच्या कर्माने जी प्रसिद्धी त्याला मिळाली आहे त्याला. पण खरं म्हटलं तर समाजाची आपल्याबद्दल असलेली मते ही आपल्या स्वत:ची स्वत:विषयी असलेल्या मतापेक्षा कमी जहाल असतात. माणसं स्वत:स किती ओळखतात त्यावरून त्याचे नशीब ठरते असे मला वाटते. ज्या प्रमाणे श्री. विलबरफोर्स यांनी इंग्लंडच्या साम्राज्यातून गुलामी हद्दपार केली तसा आपल्या येथे दूरदूरच्या प्रांतात कोण विलबरफोर्स येणार आहे ? शिवाय घरात अखंडपणे घरकाम करणार्‍या स्त्रियांचाही विचार करावा लागेल. त्या इतक्या अपरिपक्व आहेत की त्यांना त्यांच्या भवितव्याची चिंताही भेडसावत नाही.

आज बहुसंख्य माणसे अगतिक होऊन जगत आहेत. संन्यासी वृत्तीने जगणारी माणसे खरे तर अगतिक असतात हे अनेक वेळा सिद्ध होते आहे. काहीच न जमल्यामुळे संन्यास घेणे ही नित्याचीच बाब झाली. निराशेने ग्रासलेल्या शहरांची वाटचाल निराशेने ग्रासलेल्या देशाकडे चालली आहे. ज्या प्रमाणे मिन्क व मस्क्रॅट प्राणी सापळ्यातून सुटण्यासाठी स्वत:चे पाय कुरतडतात तशीच यांची अवस्था झाली आहे हेच खरे. खेळांच्या आवरणाखाली ही तुम्हाला हीच अगतिकता सापडेल कारण त्यात खेळ उरलेलाच नाही कारण हे खेळही कष्ट केल्यानंतरच खेळले जातात. पण निराशेपासून स्वत:ला दूर ठेवण्यातच शहाणपणा असतो.

वेस्ट मिनिस्टरच्या न्यु इंग्लंड प्रायमरमधे प्रश्नोत्तराच्या स्वरुपात धार्मिक शिक्षण केले जाते. यात एक महत्त्वाचा एक प्रश्न विचारला जातो तो म्हणजे माणसाच्या जन्माचा अर्थ काय ? त्याचे या इहलोकात काम काय? ( याचे उत्तर अर्थातच परमेश्वराची भक्ती हे आहे) पण या प्रश्नापेक्षा माणसाच्या खर्‍या गरजा काय आहेत आणि त्या भागविण्याचे खरे मार्ग कुठले आहेत हा प्रश्न जास्त महत्त्वाचा आहे. सध्यातरी समाजाने जाणूनबुजून जगण्याची सर्वसामान्य रीत स्वीकारलेली दिसते आहे. ती त्यांना इतर जीवन पद्धतीपेक्षा जवळची वाटते म्हणून असेल कदाचित पण त्यामुळे त्यांना दुसरी कुठली जीवन पद्धती अस्तित्वात नाही असे प्रामाणिकपणे वाटते. पण अजूनही उशीर झालेला नाही. आपले गैरसमज आपण सहज दूर करू शकतो. आत्ता जे आहे ते तसे नव्हते. कितीही प्राचीन असली तरी विचारपद्धतीवर आणि जीवनपद्धतीवर आंधळा विश्वास ठेऊ नये हेच खरं. आज एखाद्या तत्त्वाची चलती असेल तरी ते उद्या ते टिकाव धरेल याची शाश्वती देता येत नाही. त्या तत्त्वांचा धूर झालेला कदाचित तुम्हाला पहावा लागेल किंवा याउलट ज्याच्याकडे दुर्लक्ष झाले आहे अशा विचारप्रवाहांचं पाऊस उद्या पडणारच नाही असेही कोणी ठामपणे म्हणू शकत नाही. जुनी जाणती मंडळी तुम्हाला हे जमणार नाही असे ठामपणे म्हणतात आणि तुम्ही ते सहजपणे करून दाखवता. या जुन्या खोडांचे मार्ग वेगळे आणि आजच्या तरुणांचे मार्ग वेगळे. प्राचीन काळी माणसाला अग्नी कसा प्रज्वलित ठेवायचा असा गहन प्रश्न पडत असे तर आता लाकडे इंजिनात सारून माणसे जगभर पक्षांच्या वेगाने प्रवास करतात. याचा अर्थ शब्दश: घ्यायला नको. मी एखादा विचार प्रज्वलित ठेवून पुढे कसा न्यायचा याबद्दल बोलतोय. अनुभव हा चांगल्या मार्गदर्शकाला आवश्यक असणारा सगळ्यात महत्त्वाचा गुण आहे असे मी मानत नाही कारण त्याच्या भूतकाळात त्याने यशापेक्षा अपयशच जास्त पचविले असण्याची शक्यता जास्त आहे. त्याने एवढे जगून मुलभूत ज्ञान मिळवले असेल का ही शंका मनात येणे अत्यंत रास्त आहे. अगदी खरं सांगायचं तर या म्हातार्‍यांकडे तरुणांना सल्ला देण्यासारखे काही उरलेले नाही कारण त्यांच्या वेळचे जग वेगळे, संकल्पना वेगळ्या, प्रश्न वेगळे आणि त्याची उत्तरे वेगळी. शिवाय आपण ते अनुभवी आहेत, अनुभवी आहेत, असे म्हणतो त्या बाबतीत बोलायचे झाले तर तो अनुभव अत्यंत वैयक्तिक असतो. त्याचा कितपत उपयोग आजच्या तरुणांना होईल याची मला शंकाच आहे. या ग्रहावर मला येऊन तीस वर्षं झाली पण चांगल्या सल्ल्यातील मला साधा ‘स‘ ही ऐकू आलेला नाही. ज्याचा उपयोग होईल असे त्यांनी मला काही सांगितलेले नाही कारण बहुधा त्यांना ते शक्यही नसावे. माझ्या आयुष्यात मी जी वाटचाल केली त्यात मी ठेचकाळलो असेन, मी नाही म्हणत नाही पण ज्यांनी हे आयुष्य उपभोगले आहे त्यांचा मला काही फायदा झाला आहे असे मला तरी वाटत नाही. हं.. एक मात्र खरं की मला जरा कुठला आगळा वेगळा अनुभव आला असेल तर माझ्या मार्गदर्शकांनी त्या प्रकारच्या अनुभवाबद्दल काही सांगितलेले मला तरी आठवत नाही….

क्रमशः….

वॉलडन : हेन्री डेव्हिड थोरो.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: भाषांतर

by जयंत at October 26, 2017 03:11 PM

भावतरंग

श्लोक १० : प्रेमाला पर्याय नाही

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचराम्‌ ।

हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १० : ९ ॥

 

नवव्या अध्यायातील चवथ्या श्लोकापासून जे गुह्य भगवान श्रीकृष्ण सांगायला लागले आहेत त्याची पूर्तता या श्लोकात होत आहे. गेल्या दोन श्लोकांतून त्यांनी अर्जुनाला असे सांगितले की ‘मीच हे सर्व जीव उत्पन्न करतो (श्लोक ८)’ आणि ‘मी सर्व कर्मांपासून अलिप्त व उदासीन आहे (श्लोक ९)’. या दोन परस्परविरोधी वाक्यांमुळे अर्जुन गोधळून जाऊ नये म्हणून या श्लोकात भगवान म्हणत आहे की “प्रकृती सर्व चल आणि अचल जीव उत्पन्न करते त्याचे कारण माझे पर्यवेक्षकरुपी (supervisor) अस्तित्व आहे. त्यामुळेच या सृष्टीचे चक्र अव्याहत चालू आहे.

व्यवहारात कित्येकवेळा आपल्या डोळ्यासमोर घडलेल्या घटनेवरून आपण जो निष्कर्ष काढतो तो सखोल विचारांती पूर्णपणे चुकीचा ठरतो. उदाहरणार्थ, सर्वांना मदत करणाऱ्या लोकांकडे बघून असे वाटते की यांच्यासारखे कनवाळू कोणी नाही. पण जेव्हा असे कळते की समाजात मान्यता मिळावी म्हणून त्यांचे असे वर्तन आहे तेव्हा अशा व्यक्तींची मदत निरपेक्ष नाही हे कळते आणि आपला समज चुकीचा होता हे दिसून येते कारण कनवाळू या शब्दात कुठल्याही अपेक्षेला वाव नाही. अगदी त्याचप्रमाणे, भगवान या सृष्टीला उत्पन्न करुन पालन करतात या वचनावरुन आपल्या मनात प्राथमिकपणे काय विचार येतो? तर या जगाच्या निर्मितीमध्ये भगवंतांचा सहभाग आहे. आपल्यामधील या सूक्ष्म समजामुळेच आपण असे म्हणू शकतो की “या जगात इतक्या अन्यायी घटना होताना दिसतात की भगवंतांवरचा विश्वास उडायला लागतो”. विशेषतः स्वतःच्या जीवनात धर्माचे पालन करुनही जेव्हा विपरीत अनुभव यायला लागतात तेव्हा आपल्या मनात ही भावना येतेच येते! वरील श्लोकातून भगवान असे सांगत आहेत की आठव्या श्लोकाच्या आधाराने झालेला आपला असा समज संपूर्णपणे चुकीचा आहे. जर आठ आणि नऊ या दोन श्लोकांपैकी एका श्लोकाला प्रमाण मानायचे ठरविले तर नववा श्लोक वस्तुस्थितीच्या जास्त जवळ आहे हे इथे स्पष्ट होते. कारण भगवान केवळ साक्षीरुपाने उपस्थित आहेत आणि या उपस्थितीमुळेच बाकी व्यवहार होत आहेत.

परंतु स्वतःच्या जीवनात नववा श्लोक प्रमाण ठेवण्यामध्ये एक मेख दडलेली आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. ती म्हणजे आपल्या जीवनात कारण नसताना “चांगले” घडले (उदाहरणार्थ, काही प्रयत्‍न न करता श्रीगुरु भेटले) तर त्यावरुन भगवंतांवरील विश्वास वाढणे हेसुद्धा चुकीचे आहे! (कारण या श्लोकात असे म्हटलेले नाही की फक्त वाईट गोष्टींबाबतच ते उदासीन आहेत आणि चांगल्या गोष्टी स्वतः करीत आहेत). बहुतांशी लोकांचा परमेश्वरावरील विश्वास स्वतःच्या जीवनातील अनुभवांवर आधारीत असतो. वरील श्लोक आपणा सर्वांच्या मनातील हा विश्वासाचा पायाच हिरावून घेत आहे हे ध्यानात घेतले पाहिजे. इतकेच नव्हे तर आपले या विश्वातील सर्व प्रयत्‍न (ज्यामध्ये साधनासुद्धा आली) या प्रकृतीमध्येच असल्याने भगवंतांचे खरे रुप जाणण्यास फोल आहेत असे दिसायला लागते. कारण आपली साधना भगवंतापर्यंत पोहोचायला या जगाचा आणि परमेश्वराचा काहीतरी संबंध असायला हवा. पण ते तर विश्वापासून अलिप्त आणि उदासीन आहेत आणि कुठेही हस्तक्षेप न करणारे आहेत असे नवव्या आणि दहाव्या श्लोकांतून स्वतः भगवान सांगत आहेत!

अशारीतीने, भगवंत आणि या सृष्टीचे नाते, त्यामध्ये आपला स्वतःचा नक्की काय सहभाग आहे आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांतून सुटण्यासाठी नक्की काय केले पाहिजे या तीन गोष्टींबद्दल आपला जो सर्वसाधारण समज आहे तो संपूर्णपणे चुकीचा आहे असे या नवव्या व दहाव्या श्लोकांतून स्पष्ट होते. आणि वरकरणी खऱ्या वाटणाऱ्या गोष्टींमागील सत्य वस्तुस्थिती समोर मांडणे म्हणजेच गुपित सांगणे. त्यामुळे नवव्या अध्यायातील मार्गाला “राजगुह्य” या नावाने उल्लेखिलेले आहे असे वाटते. म्हणूनच वरील श्लोकावरील भाष्यामध्ये माउली म्हणत आहे.

हे सर्वस्व आमुचे गूढ । परि दाविले तुज उघड ।

आता इंद्रिया देऊनि कवाड | ह्रुदयीं भोगी ॥ ३५ ॥

हा दंशु जंव न ये हाता । तंव माझे साचोकारपण पार्था ।

न संपडे गा सर्वथा । जेंवि तुषीं कणु ॥ ३६ ॥

थोडक्यात सांगायचे झाले तर वरकरणी जरी या विश्वाची सर्व रचना भगवंतांमुळे झाली असे वाटले तरी भगवंतांपर्यंत या जगातील, म्हणजेच व्यवहारातील, एकही गोष्ट पोहोचू शकत नाही हे गुपित इथे उघडपणे सांगितलेले आहे. परंतु श्रीमद्भगवद्गीता अतिशय प्रेमळ आहे, माउली आहे. त्यामुळे ती नुसतेच आपण कसे चुकीचे आहोत हे “राजगुह्य” सांगून थांबणारी नाही! चुका दाखवून झाल्या की अतिशय प्रेमाने ती योग्य मार्गसुद्धा आपणापुढे मांडणार आहे. ही “राजविद्या” पुढच्या श्लोकांतून आपल्यासमोर येणार आहे. म्हणूनच या अध्यायाला राजविद्या-राजगुह्ययोग अशा नावाने वाखाणिलेले आहे.

परंतु पुढचे वाचायच्याआधीच जर आपणास पुढे काय येणार आहे याचा अंदाज बांधायचा असेल तर आपण स्वतःच्या जीवनातील अशी वस्तू शोधायला हवी जी सर्व व्यवहारांपलिकडे आहे कारण भगवान सर्व व्यवहारांपलीकडे आहेत. आपल्या जीवनात व्यवहारातीत एक आणि एकच वस्तू आहे – प्रेम. प्रेम हे सर्व व्यवहारांपेक्षा वरचढ असल्यामुळेच खऱ्या प्रेमामध्ये आपण सर्व व्यावहारिक नियम झिडकारायला तयार असतो. या निर्भेळ आणि पवित्र प्रेमाचा झरा आपल्या जीवनात निरंतर वहात आहे पण त्यावर व्यावहारीक अपेक्षांचे आच्छादन असल्याने आपणास कायम तृषार्तच रहावे लागते. साधनेमुळे भगवंत मिळू शकत नाही हे जरी खरे असले तरी श्रीगुरुंनी निर्दिष्ट केलेली साधना अपेक्षेविरहीत केल्याने या प्रेमाच्या झऱ्यावरील व्यावहारीक गोष्टींचे जे दगड पडलेले आहेत ते दूर व्हायला लागतात. लक्षात घ्या की सर्व साधनांचा शेवट आपल्या जीवनात भगवंतांबाबत खरे प्रेम उत्पन्न होण्यात होतो. या प्रेमाच्या धारेत न्हाऊन गेले की आत्म्यावरील आपल्या व्यक्तिमत्वरुपी मलाचा नाश होतो व स्वतःचे स्वरुप स्पष्टपणे दिसू लागते. जोपर्यंत या प्रेमाचा उदय आपल्या जीवनात होत नाही, तोपर्यंत आपली पारमार्थिक समज म्हणजे

एऱ्हवी अनुमानाचेनि पैसे । आवडे कीर कळले ऐसे ।

परि मृगजळाचेनि वोलांशे । काय भूमि तिमे ॥ ३७ ॥

स्वतःमधील निरपेक्ष प्रेमाचा अनुभव न घेता भगवंताला जाणण्याचा प्रयत्‍न करणे म्हणजे एखाद्या निखाऱ्याला माणिक समजून हातात घेणे होय. परंतु या प्रेमाला विसरुन निव्वळ पुस्तकी ज्ञानाला वा कर्मप्रधान साधनेला महत्व देणे इतके सर्वमान्य आहे की या अध्यायातील पुढील काही श्लोक अशा लोकांचे वर्णन करीत आहेत. त्यानंतर खऱ्या प्रेमाच्या वर्षावाखाली तृप्त असणे म्हणजे काय हे सांगितले आहे. त्यासर्वांवर आपण पुढे विचार करु. आज इतकेच!

॥ हरि ॐ ॥


by Shreedhar at October 26, 2017 06:11 AM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

सा रे सा थी.

खुप गर्दी असलेल्या बसमधून किंवा लोकल मधून प्रवास करताना सर्वसाधारण पणे तीन प्रकारचे  लोक दिसून येतात...

१) आरामात सिट वर बसलेले पण आता उतरायचे ठिकाण जवळ आल्यामुळे एवढ्या गर्दीत उतरायचं टेन्शन घेतलेले
२) २-३ स्थानकापुर्वी चढलेले प्रवासी,  पण अजून दोन सीटच्या मधेच उभे राहिलेले, बसायला केंव्हा मिळतय याची वाट पाहणारे अजून बराच प्रवास बाकी असणारे
३) मागच्याच स्टेशन/ स्थानकावर चढलेले,  प्रचंड घाबरलेले प्रवासी, खुपच लांबचा पल्ला गाठायचा आहे पण अजून दारातच लोंबकळणारे प्रवासी
हे  👆🏻सा रे सा थी नेहमी सर्वत्र दिसतात

हेच  उदाहरण 👆🏻 सा डे सा ती ला कसे संयुक्तिक ठरते पहा

आज  २६/१०/१७ ला रात्री ' शनी' धनु राशीत जात आहे त्यामुळे आता
वृश्चिक राशीची अडीच वर्षे शिल्लक,
धनुची ५ आणी मकरेला साडेसातिची सुरवात
वरील उदाहरणातील
प्रवासी १- वृश्चिक
प्रवासी २ - धनू
प्रवासी ३ - मकर
मंडळी अशी नेहमीची उदाहरणे दिली की जोतिष समजायला सोपं वाटतं ना?😀


तर मकर राशीला साडे साती सुरु होईल,  धनू राशीत शनी प्रत्येक नक्षत्रातून केंव्हा भ्रमण करेल ? त्यानुसार धनू राशीवाल्यांनी केंव्हा काळजी घ्यावी? उपाय, उपासना आणि इतर उपयुक्त माहिती जमेल तशी क्रमश: देईनच
तुर्त आज इतकेच

जाता जाता
भारत देशाची रास मकर आहे. तसेच खालील काही मान्यवरांच्यासाठी साडेसातीचा हा कालखंड कसा जातो हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल
राज ठाकरे( मकर रास)
ऐश्वर्या बच्चन ( धनू)
प्रशांत दामले( वृश्चिक)
सोनाली कुलकर्णी (मकर)

सदर लेखन, शनीचरणी अर्पण 🙏
📝 अमोल
a.kelkar9@gmail.com

by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at October 26, 2017 05:05 AM

माझिया मना जरा सांग ना

दोन टोकं

सकाळी ९ ची वेळ. कॅफे एकदम रिकामं होतं. संध्याकाळी तरुणाईच्या गर्दीनं फुलून जाणारं ठिकाण ते. सकाळी मात्र साफ सफाई करणारा मुलगा आणि तयारी करणारी मुलगी सोडलं तर सामसूम होतं. ती एका कोपऱ्यात आपलं पुस्तक घेऊन बसली होती. एका हातात कॉफीचा मग घेऊन मन लावून पुस्तक वाचत होती. 'Excuse me'! तिने आवाजाच्या दिशेनं आपल्या चष्म्यातून तिरप्या नजरेनं वर पाहिलं. एकदम फॉर्मल कपड्यात, चकाचक यावरून आलेला तो उभा होता. तिच्या प्रश्नार्थक चेहऱ्याला त्याने उत्तर दिलं,"सॉरी इथे तुमच्या टेबलवर बसलो तर चालेल का?" . 
तिने त्याच चेहऱ्याने पूर्ण कॅफेवर नजर फेकली. 
"मला माहितेय आक्ख्खा कॅफे रिकामा असताना तुम्हाला त्रास देतोय. माझा इंटरव्ह्यू आहे थोड्या वेळाने."
ती,"मग?". 
"खूप टेन्शन आहे. दोन तास लवकर येऊन बसलोय, ट्रॅफिकमध्ये अडकायला नको म्हणून. तुमच्यासमोर बसलो तर जरा विचार कमी होतील डोक्यातले.", त्याने स्पष्टीकरण दिलं. 
"बसा", ती नाईलाजाने म्हणाली आणि पुन्हा डोकं पुस्तकात खुपसलं. 
"कुठलं पुस्तक वाचताय?",त्याने विचारलं. 
तिने पुस्तकाचं कव्हर दाखवलं आणि पुस्तक वाचत राहिली. त्याने पुन्हा एकदा 'Excuse me'! केलं. तिने पुन्हा रागाने वर पाहिलं. 
"मी कॉफी मागवणार होतो, तुम्ही घेणार का?", त्याने विचारलं. तिने मान हलवली आणि त्याने 'दोन कॉफी' असं त्या पोराला सांगितलं. 
कॉफी येईपर्यंत तो पुन्हा इकडे तिकडे पाहात राहिला. कॉफी आली आणि तिने नाईलाजाने पुस्तक बाजूला ठेवलं. त्याने आपलं नाव सांगितलं,"मी चैतन्य, तुमचं नाव?"
"इरा", तिने सांगितलं. 
"एकदम जुन्या स्टाइलचं नाव वाटतंय नाही, इरावती वगैरे?", त्याने गमतीनं विचारलं. ती अजून वैतागली. 
"असू दे तुम्हाला काय? कॉफी प्या तुमची.", ती चिडली. 
"चिडताय काय, असंच टेन्शन मध्ये आहे ना? म्हणून काहीतरी बोलत आहे. जाऊ दे,मी गप्प बसतो.", तो बोलला. 
"इट्स ओके. कुठल्या कंपनीत आहे इंटरव्यू?", तिने शांत होत विचारलं. 
"जवळच प्रायव्हेट कंपनी आहे एक, मार्केटिंग चा जॉब आहे.", तो बोलला. 
"मग हे असं घाबरून बोलून कसं चालेल?", ती म्हणाली,"जरा कॉन्फिडन्सने बोललं पाहिजे ना?". 
त्याने मान हलवली. ते बोलत राहिले. बऱ्याच वेळाने ती म्हणाली, "तुम्हाला जायचं होतं ना?". 
"अरे हो, वेळेचं भानच नाही राहिलं. निघतो मी. थँक्स हा !", तो बोलला. 
"थँक्स फॉर द कॉफी. ऑल द बेस्ट." ,ती म्हणाली. 
तो हसून 'बाय' करून  निघून गेला. ती अजूनही त्याच्या परफ्यूमच्या आणि गोड हसण्याच्या अमलात होती. त्याची पाठमोरी आकृती कितीतरी वेळ बघत राहिली, तो दूर जाईपर्यंत. 
-------------------------------------------------------
दुपारी मॉलमध्ये कपडे बघत ती उगाचच फिरत होती. त्याने मागून येऊन 'हाय' केलं. 
"ओळखलं का मला?", त्याने विचारलं. 
ती दोन क्षण उगाचच आठवल्यासारखं करून 'हो ना' म्हणाली. 
"मला एक ड्रेस घ्यायला मदत करा ना?", त्याने विनवलं. 
"मला.... जायचं होतं..", ती. 
"मला हे ड्रेसचं माप कळत नाही.",तो. 
ती 'बरं' म्हणाली. 
'किती उंची', ती. 
"तुमच्या इतकीच असेल", तो म्हणाला तिच्याकडे बघत. 
"रुंदी, जाडी?", तिने पुढे विचारलं. 
"तुमच्याइतकीच असेल", तो. 
"बरं रंग, आवड काहीतरी सांगा ना. नाहीतर घेणार कसा ड्रेस?", सर्व ती विचारत राहिली आणि तो सांगत राहिला. त्याच्या प्रत्येक उत्तरासोबत तिचं मन उगाचच जड होत राहिलं. त्याच्यासोबत जाऊन तिने चार-पाच ड्रेसेस काढले. 
आता प्रत्येक ड्रेस ती त्याला घालून दाखवू लागली. त्यानेही प्रत्येकवेळी तिच्याकडे तितक्याच मन लावून पाहत ड्रेस कसा दिसतोय ते सांगितलं. पुढे मग त्याने स्वतःसाठीही दोन टीशर्ट घेतले. अर्थात तिचं मत तो विचारत होताच. 
दोन ड्रेस आणि टीशर्ट घेऊन निघताना त्याने तिला विचारलं,"सोबत कॉफी घेणार?". 
तिने घड्याळाकडे पाहिलं उगाचच. जायचं तर तिलाही होतं. 
"आता तुम्ही इतकी मदत केलीत तर निदान मला तुमच्यासाठी कॉफी तर घेऊ दे", तो म्हणाला. 
तिने 'बरं' म्हणत त्याच्यासोबत गेली कॉफी शॉपमध्ये. 
कॉफी घेत बोलत असतानाच तिचा फोन वाजला आणि त्याचा चेहरा थोडा दुःखी झाला. ती पुढे काही बोलणार तेव्हढ्यात तो 'इट्स ओके' म्हणाला. 
तिने कॉफी पटकन संपवली आणि त्याला 'बाय' केलं. 
तिच्या पाठमोऱ्या आकृतीकडे तो कितीतरी वेळ बघत राहिला, उदास मनाने. 
-------------------------------------
थिएटरच्या बाहेर ती कितीतरी वेळ एकटी उभी होती. तो समोर दिसला आणि तिचा राग मावळला. 
"अरे कुणाची वाट बघताय?", त्याने विचारलं. 
"फ्रेंड येणार होता एक. आलाच नाहीये. तिकिटं पण काढून ठेवली मी उगाच. " ती वैतागून बोलली. 
"हा त्यादिवशी आपण सोबत गेलो तेंव्हाचा ड्रेस आहे ना?" , त्याने विचारलं. 
"हो, मला खूप आवडला होता, मग नंतर जाऊन घेऊन आले.", ती लाजून म्हणाली. 
"बरं झालं घेतला, मी सांगणारच होतो तुम्हाला खूप छान दिसतोय म्हणून तो ड्रेस.",तो. 
"हा टीशर्ट पण त्यादिवशीचाच आहे ना?",ती. 
"हो ना, ते दोन टीशर्ट एकदम भारी आहेत, खूप आवडले मला. आजकाल तेच घालतोय.",तो हसून म्हणाला. 
"चला मी निघते. जाऊ दे मुव्ही. ",ती निघू लागली. 
"का? आमच्यासोबत चला ना? एक तिकीट गेलं आहेच, दुसरं कशाला? तुमचं ते दुसरं तिकीट मी विकत घेतो. माझ्यासोबत पाहिला मुव्ही तर चालेल ना?", त्याने विचारलं. 
ती हसली. 
इंटरव्हल मध्ये त्याने तिने समोशाची ऑर्डर दिली. ते गरम गरम सामोसे तोंडात भरत असताना तो तिच्याकडे पहात राहिला. 
"तुम्ही किती मन लावून खाता?",तो. 
"मग? नाहीतर कसं खायचं?",ती. 
"जाऊ दे तुम्ही बोलू नका, खात राहा",तो. 
ती खात राहिली आणि तो बघत राहिला. 
मुव्ही संपल्यावर तिला हळूच डोळे पुसताना पाहून तो हसला जोरजोरात. तिने त्याला पाठीत एक बुक्का मारला, रागाने. 
"कुठे जायचं आहे तुम्हाला?",थिएटर मधून पार्किंग मध्ये येताना त्याने विचारलं. 
"नाही नको, मी जाते.",ती. 
"अच्छा म्हणजे माझ्यासोबत मुव्ही पाहिलेला चालतो, पण गाडीवरून लिफ्ट नको का?" तो. 
"हे अहो जाओ बंद करा हो?", ती वैतागली. 
"बरं", तो म्हणाला. 
ती तशीच उभी राहिली. 
"चल मी सोडतोय  गाडीवर बैस", तो हक्काने बोलला आणि तिचा हात धरून तिला मागे बसायला लावलं. 
ती मुकाट्याने बसली. त्याने तिला घराजवळ सोडलं आणि तिला बोलायची संधी न देता 'बाय' करून गाडी परत फिरवली. 
ती त्याला गाडीवरून जाताना बघत राहिली, बराच वेळ. 

--------------------------
मोठ्या फाईव्ह स्टार हॉटेलच्या लॉबीमध्ये तो तिची वाट बघत उभा होता. ती आली, साडी नेसून, केस मोकळे सोडून, छान आवरून. आज चष्माही काढून लेन्स घालून आली होती. त्याच्या चेहऱ्यावर हसू उमटलं. तिचा हात धरून तो तिला लिफ्टमधून टेरेसवर घेऊन गेला. त्यानेही तिने गिफ्ट दिलेला सूट घातला होता. टेरेसवर फक्त एकच टेबल होतं त्यांचं. त्याने तिला तिच्या खुर्चीत बसवलं आणि स्वतःही बसला, तिचा हात हातात धरून बराच वेळ. दोघेही काहीही न बोलता मागे लागलेलं गाणं ऐकत शांत बसून राहिले. 
"किती छान गाणं आहे ना?",ती. 
"कितीही ऐकलं तरी समाधान होत नाही",तो. 
टेबलवरची गुलाबाची दोनच फुलं ती निरखत राहिली. आणि तो तिच्याकडे बघत राहिला. 
"हे असं तयार होऊन आलीस की किती सुंदर दिसतेस तू",तो. 
"ह्म्म्म पण हे असं नटायला तासनतास जातात, शिवाय पैसे वेगळेच",ती. 
"तू कधी ना खूप प्रॅक्टिकल बोलतेस",तो वैतागला. 
"बरं बाबा, सॉरी. होईन तयार अशीच छान नेहमी, बास?",ती. 
"बास म्हणजे काय? तुला नाही का वाटत माझ्यासाठी काहीतरी करावंसं? मी नेहमी विचार करतो तुझ्या आवडीचा. ",तो चिडला. 
 "अरे पण आता आलेय ना तुझ्याचसाठी? चिडतोस काय? शांत हो बरं", तिने समजावलं. 
तो गप्प बसला. दोघे मुकाट्यानेच जेवले. वेटरला काहीही न सांगताही तिच्या आणि त्याच्या आवडीचे सर्व पदार्थ एकेक करत येत राहिले होते. थोडं पोट भरल्यावर ती हसली. आणि तिला असं खूष बघून तोही. 
डिझर्ट येईपर्यंत दोघे उठले आणि टेरेसवर फिरत राहिले. त्याने तिचा हात हातात धरला. तिने सोडवायचा केलेला प्रयत्न व्यर्थ होता. 
थंडी वाटू लागली तसे त्याने त्याचे दोन्ही हात तिच्याभोवती टाकले. ती काही बोलणार इतक्यात त्याने तिचा किस घेण्यासाठी ओठ पुढे केले आणि ती चिडली. 
"जरा स्थळ काळ बघत  जा ना?", ती ओरडली. 
"मला कळत नाही या ठिकाणी आपण दोघेच असताना तुला काय प्रॉब्लेम आहे?",तो. 
"आपण घरी आहोत का? ",ती. 
"नसू दे ना. पण एकमेकांचे तर आहोत ना?",तो. 
"मला हे असं पब्लिकमध्ये नाही आवडत कितीवेळा सांगितलं मी?",ती. 
"तू ना कधी बदलणार नाहीस, कितीही प्रेम तुझ्यावर उधळलं ना तरीही?",तो. 
"हे बघ हे असंच प्रेमाचं प्रदर्शन असतं तुझं, कायम. करायचंय ना प्रेम मग नाही अपेक्षा ठेवायची, आपल्याला जे जमेल तेव्हढंच करायचं. मी करतो म्हणून तूही कर का म्हणायचं?", ती बोलत राहिली. 
तो तुटत राहिला. 
"चल निघू आपण",तो म्हणाला. 
"चल.",म्हणत तिने पर्स उचलली. 
लिफ्टमध्ये तो तिच्याकडे बघत राहिला काहीही न बोलता. हॉटेलच्या खाली आल्यावर 'टॅक्सी' ला हात केला. 
दार उघडून तिला बसवून,"बाय इरा" इतकंच बोलला. तिला घेऊन टॅक्सी निघाली आणि तो तिथेच उभा राहिला कितीतरी वेळ. 

----------------------------------------------
सकाळी डोळे चोळत त्याने फोन उघडला. रात्री कधीतरी झोप लागून गेली होती. मेल बॉक्समध्ये तिची मेल आलेली होती. 
"तू आणि मी... किती वेगळे. म्हणजे दोन टोकं म्हणण्यासाठीही मध्ये काहीतरी हवं ना? मला नेहमी आश्चर्य वाटत राहिलं की काय म्हणून आपण जवळ आलो असू? काहीतरी असायलाच हवं ना? त्याशिवाय का आपण भेटत राहिलो दर थोड्या दिवसांनतर, ते ही परत तोंडही पहायचं नाही असं ठरवून. हां, नाही म्हणायला मला एक वाटायचं, आपण दोघेही जरा वेडे होतोच. सुरुवातीला एकमेकांसाठी आणि नंतर..... 
       ते सुरुवातीचे स्वप्नातले दिवस सोडले तर बाकी काय होतं सांग ना? आपल्या आवडी-निवडी, स्वभाव सगळंच वेगवेगळं होतं. तरीही किती विचित्र असतं ना माणसाचं मन? दरवेळी त्या मंतरलेल्या दिवसांच्या मागे मागे धावून पुन्हा तुझ्याकडे यायचे आणि तूही माझ्याकडे. मग थोडे दिवस पुन्हा तो खेळ, जुने क्षण पुन्हा पुन्हा जगण्याचा. एका हव्या असलेल्या, हरवलेल्या स्वप्नाला नवीन जोमाने एकमेकांत शोधायचा. साहजिकच तीच भांडणं, तोच अपेक्षाभंग आणि तेच अजूनच दुखावलेलं मन. पुन्हा एकदा वेगळं होणं, थोड्या दिवसांनी हरवलेल्या स्वप्नांचा शोध घेत परत येण्यासाठी.
      मला तुझ्या आधीच कळला हा खेळ. तेव्हापासून तर तुझी चिडचिड अजूनच वाढली माझा तटस्थपणा बघून.तुला काय त्रास होत असेल चांगलंच कळत होतं मला, पण मी तरी काय करणार होते? तुला समजावणं अवघड होतं रे, हे असं धावणं किती व्यर्थ आहे. पण काल रात्री निघाले तेव्हा, तुझ्या डोळ्यांत तो शोध थांबलेला दिसला आणि किती बरं वाटलं, माझ्यासाठी नव्हे, तुझा त्रास, छळ अखेर संपला म्हणून.
पण खरं सांगू? काल रात्री झोप लागली नाही मला. शेवटी दोन टोकं जोडणारा धागा तुटला होता. बाय चैतू.
इरा."


विद्या भुतकर.
https://www.facebook.com/VidyaBhutkar1/

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at October 26, 2017 03:31 AM

आनंदघन

हॅप्पी दिवाळीच्या शुभेच्छा

आधी हॅप्पी दसरा, मग हॅप्पी बर्थडे, हॅप्पी दिवाळी वगैरे मेसेजेसचा एका पाठोपाठ एक नुसता वर्षाव गेले तीन आठवडे होत होता. त्यात चिंब भिजून गेल्यामुळे मलासुध्दा थोडं हॅपी हॅपी वाटायला लागलेलं असतांना मला एक संस्कृतीसंरक्षक गृहस्थ भेटले.
"कसे आहात?" त्यांनी विचारलं, ती एक औपचारिक चौकशी असेल असं मला वाटलं.
मी अजून हॅपी मूडमध्येच होतो. हंसत हंसत म्हणून गेलो, "मजेत!"
ते एकदम स्तब्ध होऊन माझ्याकडे पहात राहिले. बहुधा त्यांना या उत्तराची अपेक्षा नसावी. हे जग, आपला देश, आपले शहर यात रोज उठून केवढ्या भयानक घटना घडत आहेत, आपला समाज अधःपाताच्या खोल रसातळाच्या दिशेने चालला आहे, आपली कुटुंबसंस्था कोलमडून पडायला लागली आहे, आपली शरीरे व्याधींनी आणि मने चिंतांनी पोखरून निघत आहेत, या माणसाच्या वाट्याला काय कमी पीडा आल्या आहेत? अशाही परिस्थितीत हा माणूस मजेत कसा असू शकतो? आणि तरीही तोंड वर करून तसं सांगायलाही याला काहीच वाटत नाही! असे प्रश्न मला त्यांच्या चेहे-यावर दिसायला लागल्यामुळे मी थोडासा वरमलो आणि चांचरत म्हणालो, "म्हणजे देवाच्या दयेने माझं तसं ठीक चाललं आहे, आला दिवस पुढे ढकलतो आहे."
"मग मघाशी काय म्हणालात?" ते मघाचे उत्तर विसरायला तयार नव्हते. माझ्या हातातला मोबाईल दाखवत मी बोललो, "अहो बघा ना, यात सगळं हॅपी हॅपी भरलंय्, म्हणून .... "
"हे एक खूळ किती बोकाळलंय् बघा! अहो ख्रिश्चन लोक मेरी ख्रिसमस म्हणतात, मुसलमान लोक ईद मुबारक म्हणतात, त्यांना त्यांच्या धर्माचा अभिमान आहे आणि आपले लोक? ते अजूनही इंग्रजांच्या गुलामीतून बाहेर पडलेले नाहीत, हॅप्पी दिवाळी म्हणायला यांना लाजा कशा वाटत नाहीत?" त्यांच्या सात्विक संतापाचा पारा चढायला लागला होता.
"अहो मला हे संदेश पाठवणारे सगळे लोक आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर जन्माला आलेले आहेत. त्यांनी कधीच इंग्रजांची गुलामी पाहिलेलीही नाही."
"बघा तरीसुध्दा ते हॅपी हॅपीची पोपटपंची करताहेत! आता यांना काय म्हणावं?"
"अहो, आपण तिळगुळ घ्या गोड बोला असं संक्रांतीला म्हणतो, सोन्यासारखं रहा असं दस-याला म्हणतो तसंच एकदा मी एकाला सांगितलं, बाबारे, दिवाळी आली, आता दिवे लाव, उजेड पाड, देव तुझं भलं करो. तर तो माझ्यावरच चिडला की हो. मी त्याला मराठीत काय सांगायला पाहिजे होतं?"
"कां, शुभ दीपावली म्हणता नाही येत?"
"दिवाळी तर शुभ असतेच ना? त्यात मी माझं म्हणून काय सांगितलं?"
"मग दिवाळीच्या शुभेच्छा म्हणावं."
"आताशी मी तेच करतोय्. मराठीभाषिकांना शुभेच्छा, हिंदीभाषिकांना शुभकामनाएँ लिहितो, पण त्यात मजा, आनंद वगैरे भावना येत नाहीत. शुभेच्छा हा शब्द कुणी शोधून काढला कोण जाणे, तो कृत्रिम आणि कोरडा वाटतो. मी तामीळतेलुगू आणि मल्याळीबंगाली मित्रांचं काय करू? मला त्यांच्या भाषा येत नाहीत आणि त्यांना माझी. नेहमी आम्ही इंग्रजीमधूनच  एकमेकांशी बोलतो. ती आता आमची संपर्कभाषा आहे. यात कुणाच्या गुलामीचा संबंध कुठे येतो?"
त्यांना लगेच काही उत्तर सुचले नाही, तेवढ्यात मीच त्यांना विचारलं,
"तुम्ही तर सगळी पोथ्यापुराणं वाचली असतील, त्यात शुभेच्छा, सदीच्छा, शुभकामना हे शब्द कुठे येतात का? म्हणजे रावणाने कुंभकर्णाला किंवा सुभद्रेनं द्रौपदीला कुठल्याशा सणाच्या शुभेच्छा दिल्या होत्या असले उल्लेख आहेत का?"
"अहो, त्या काळात तशी रीत नव्हती."
"तेंव्हाच कशाला? साठपासष्ट वर्षांपूर्वी माझ्या लहानपणीसुध्दा सणासुदीच्या दिवशी लहान मुलांनी घरातल्या सगळ्या मोठ्या माणसांच्या पाया पडायचं आणि त्यांनी मोठा हो, शहाणा हो असे आशीर्वाद द्यायचे अशी पध्दत होती. मी तरी तेंव्हा शुभेच्छा, सदीच्छा, शुभकामना हे शब्द ऐकलेसुध्दा नव्हते. ते संस्कृतमधले असल्यासारखे वाटतात, पण प्राचीन काळातल्या मूळच्या संस्कृत भाषेत ते उपयोगात होते का ?"
"मी म्हंटलं ना की ही आपली संस्कृती नाहीच, हे इंग्रजांचं आंधळं अनुकरण आहे."
"कदाचित असेलही, पण त्यात काय वाईट आहे? वैदिक काळातले लोक जसे रहात होते तसे आपण आज राहतो का? इंग्रज लोकसुध्दा रोमन साम्राज्याच्या किंवा आठव्या हेन्रीच्या काळात रहायचे तसे आता रहात नाहीत. काळाबरोबर सगळ्याच लोकांची राहणी, त्यातल्या चालीरीती हळूहळू बदलत असतात. त्यातले जे आपल्याला बरे वाटते ते आपण कळत नकळत उचलतो. त्याचा उगाच अंधानुकरण वगैरे मोठा बाऊ कशाला करायचा?"
"पण हॅप्पी दिवाळी असं म्हणायचं नाही म्हणजे नाही. आपली संस्कृतीच सगळ्या जगात श्रेष्ठ आहे. आपण तीच पाळायची." हरिदासाची कथा मूळपदावर यायला लागली.
"आणि आज थोडी मजा करून घे, आनंदी रहा असं कुणालाही सांगणे ही गोष्ट त्यात बसत नाही. असंच ना?"
हा माणूस वाया गेला आहे, याला काही सांगण्यात अर्थ नाही असा विचार त्यांनी बहुधा केला असावा. मलाही आपला मूड घालवायचा नव्हता. मी मनातल्या मनात त्यांनाही हॅप्पी दिवाळीच्या शुभेच्छा दिल्या.

पण माझ्या मनातलं चक्र फिरतच राहिलं. माणूस हा मुळातच उत्सवप्रिय प्राणी आहे. पूर्वीच्या काळातसुध्दा अनेक उत्सव असायचेच आणि कुठलाही उत्सव कधी एकट्याने साजरा होतच नसतो, त्यात कसलीच मजा नसते. लहानपणी आम्ही शुभेच्छा हा शब्द उच्चारत नसलो तरी गांवातल्या नातेवाइकांना आणि मित्रांना भेटून त्यांच्यासह सणवार साजरे करत होतो. या एकत्र येण्यात, सहवासातच उत्सवाचा खरा आनंद असायचा. पुढे शहरात रहायला लागल्यावर दूर दूर रहात असलेल्या सगळ्या नातेवाईकांना आणि मित्रांना प्रत्यक्ष जाऊन भेटणे शक्य होत नव्हते, पण टेलीफोनचा प्रसार झाल्यावर सणासुदीला त्यांच्याशी टेलीफोनवर बोलून एकमेकांच्या आनंदात सहभागी होणे सुरू झाले. मधल्या काळात रंगीबेरंगी आकर्षक अशी ग्रीटिंग कार्डे बाजारात आली आणि ती तुफान लोकप्रिय झाली. आपल्या मनातल्या भावना मोजक्या शब्दात व्यक्त करायचे एक आयते आणि सोपे साधन मिळाले. एकमेकांना शुभेच्छा देण्याची प्रथा या काळात प्रचलित होत गेली.

प्रत्यक्ष भेटण्याला आणि टेलीफोनवरल्या संभाषणालाही स्थळकाळाच्या मर्यादा होत्याच. इंटरनेटच्या आगमनानंतर त्या मर्यादा अमर्याद विस्तारल्या गेल्या. ईमेल, फेसबुक, वॉट्सअॅप यासारख्या माध्यमांमुळे शेकडो मित्र आणि आप्त जोडले गेले. त्या सर्वांना शब्द आणि चित्रांमधून एकाच वेळी संदेश पाठवणे शक्य झाले. ही माध्यमे मुख्यतः इंग्रजी भाषेत चालत असल्यामुळे त्या भाषेचा प्रभाव पडणारच आणि या संदेशांमध्ये ती भाषा प्रामुख्याने निदान सध्या तरी दिसणारच. आपण तरी तिला परकी मानून तिचा तिरस्कार का करायचा? त्या संदेशांमधल्या भावना आणि उद्देश समजून घेऊन उत्सव साजरा करावा हे जास्त महत्वाचे आहे. तुम्हाला काय वाटते?


by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 26, 2017 03:22 AM

कृष्ण उवाच

शेतकरी.

“आपण जीवनात तालबद्धता ठेवायला हवी आणि नीरस वाटलं तर आशंका ठेवूं नये.”

माझी मावशी कोकणात एका खेड्यात रहाते.नदी काठावर तो गाव आहे.माझा भाऊ पुर्षोत्तम तिचा एकुलता एक मुलगा.मी त्याला लहानपणापासून “शेतकरी” म्हणायचो.बरेच वेळा तो शेतात दिसायचा.सूर्य अस्ताला गेल्यावर काळोख झाल्यावर घरी यायचा.शेतीत इतका रमायचा म्हणून मी त्याला शेतकरी म्हणून साद द्यायचो.आयुष्यभर शेती करून अजून दमला नाही.फक्त शेतात राबण्याऐवजी आता वय झाल्याने घरच्या गोठ्यात काम करायला लागला.

हा बदल करण्याचं कारण सांगताना शेतकरी मला म्हणाला,
“स्वादिष्ट जेवण जेवल्यावर जेव्हडं संतुष्ट झाल्यासारखं वाटतं तसं संतुष्ट कशातही वाटत नाही.उबदार गादीवर झोपल्यानंतर जो ऐषआराम वाटतो तसा ऐषआराम कशातही वाटत नाही.कठोर परिश्रम घेऊन झाल्यानंतर,विश्रांतीला नक्किच पात्र आहे असं वाटणं हे कशाशीही तुलना करण्यासारखं होणार नाही.

सक्काळीच उठावं आणि उद्दोगाला लागावं हे मला फारच भावतं.मला नेहमीच वाटत असतं की,आपला कशावरही हक्क असा नसतो,म्हणून एखाद्याला जरूरी आणि अभिलाषा असल्यास त्यासाठी त्याने स्वतःला राबवून घेतलं पाहिजे.आपलं खाद्य आपण उगवलं पाहिजे,आपल्या जमीनीवर आपण कष्ट घेतले पाहिजेत.आणि आपल्याकडे असलेल्या गुरांची आपण देखभाल केली पाहिजे.थोडक्यात मला शेतकरी असणं भावतं.

पाच सहा दिवस कधीकधी सातही दिवस मी आमच्या गाईं,बैलांच्या गोठ्यात काम करत असतो. त्यांचं खाद्य मी त्यांना देतो.त्यांना स्वच्छ पाणी पाजतो.त्यांच्यावर उपचार करतो.त्याना गुराख्याबरोबर रानात चरायला पाठवतो. गोठ्यातली घाण काढून गोठा साफ करतो.एका गाईला वासरू आहे.ती गाय दुभती आहे.मी सकाळीच एक चरवी भरून दुध काढतो.नंतर सकाळीच त्यांना पेंड देतो,सुकलेलं गवत देतो त्यांच्या पाठीवरून घासून त्यांचा खरबा काढतो. संध्याकाळी गुराख्याने गुरांना चरून आणल्यावर,त्यांना पुन्हा पाणी देतो.प्रत्येकावर मायेची थाप मारून मग गोठ्यामधून बाहेर येतो.परत सकाळ झाल्या्वर हा सर्व कार्यक्रम पुन्हा करतो.

हे काम रोजच करावं लागतं.त्यामुळे ते नीरस होतं.म्हणून कधी कधी मी गोठ्यात रात्रीचं काम करतो.अशा रात्री तो शांत आणि साफ केलेला गोठा सोडून जाताना मी एक सुस्कारा टाकतो.कारण दुसर्‍या दिवशी सकाळी गोठ्यात आल्यावर गुरांना गुराख्याबरोबर बाहेर काढतो.नाहीतर पुन्हा पडलेलं शेणखत आणि सुका चारा गोठ्तात पुन्हा घाण
करयाचा.

पण त्या दिवशी मी जेव्हा गोठ्यात गेलो आणि मला कळलं की माझ्यावर, गुरांची पाणी पिण्याची ढोणी, दुसर्‍यांदा साफ करायची पाळी आली होती तेव्हा माझ्या लक्षात आलं की हेच “खरं जीवन.” खर्‍या जीवनाची गोष्ट सर्वांना माहित असावी.
आपण जर असा विचार करायला लागलो की जीवन नीरस आहे त्यात न संपणारी थकवा आणणारी तासनतास काम करायची जबरी आहे. मग सहाजीक वाटणारच की, थकलेल्या स्थितीत उबदार बिछाना सोडून कोण उठायची तसदी घ्यायला जाणार? पण जर का आपण असा विचार केला की,येणारा प्रत्येक दिवस हा आपल्या जीवनातला काम करण्याचा नवा मोका आहे तर मग जीवन,उत्साहवर्धक आहे,फायद्याचं आहे आणि तालबद्ध आहे असं वाटतं.

खरं सांगू का तुला, ह्या गाई,गुरांच्या गोठ्यामधे काम केल्याने जास्त सामंजस्यपूर्ण जीवन कसं जगायचं ते मी शिकलो.जसा मला गुरांचा गोठा अस्वच्छ परिस्थीतीत ठेवून त्यांची उपेक्षा करता येत नाही,तसंच मला माझ्या एखाद्या मित्राने माझी प्रातारणा केली तर त्याचीपण उपेक्षा करता येणार नाही,तसंच एखाद्या वाद्य वाजवणार्‍याने गीटार वाजवून वाजवून त्याची बोटं रांठ झाली म्हणून त्या वाद्याल तो बाजूला ठेवू लागला तर ते बरोबर होणार नाही,आई कंटाळा आला म्हणून आपल्या लहान बाळाला ओल्या डायपरमधे तसंच ठेवून देणार नाही.आपल्याला नेहमी विश्वास ठेवत राहिलं पाहिजे की ह्यातून आपलं हित होणार आहे.

आणि हे हित नक्कीच होतं.मी गोठ्यात गेलो की माझी गुरूं मला पाहून आनंदी होत असावीत.वाद्य वाजवणारा आपल्या गीटारवर बोटं फिरवून ती सराईतपणे कशी वाजवावी हे आत्मसात करतो.आणि जे कष्ट करतात त्यांनाच सरतेशेवटी विश्रांती मिळते.एका प्रसिद्ध वादन करणार्‍याने म्हटलंय,
“तुमचा दमलाभगलेला सूर बाजूला ठेवा आणि सूर काढणार्‍या तारांच्या सानिध्यात जरा बसा.”
वरचा उपेदेश मला एक आठवण करून देतो की जीवनात स्वर-संगति साधली पाहिजे.नीरसता आल्यावर मी जेव्हा विस्मयग्रस्त आणि कंटाळलेला असतो तेव्हा मला तालबद्धता येते आणि केलेल्या सर्व कष्टाला जाण येते.

मला एक सांगयचं आहे की,शेती, नीरस कामातही सोशिकपणा आणते, कठीण काम करायला शक्ती देते आणि चेहरा हसरा ठेवून सर्व काम करायला उल्हासीत करते. असा माझा विश्वास आहे.म्हणूनच मी म्हणतो आपण जीवनात तालबद्धता ठेवायला हवी आणि नीरस वाटलं तर आशंका ठेवता नये.”

पुर्षोत्तमने आपल्या शाळकरी वयात आपलं शिक्षण पुरं केलं.नंतर तो शहरात येऊन आपलं कॉलेज शिक्षण पुरं करूं शकला.त्यानंतर त्याल शहरात नोकरी मिळाली असती पण त्याचा लोभ न ठेवतां तो आपल्या आईवडीलांना शेतीत मदत करायला गावी आला.आणि उरलेलं आयुष्य त्याने शेती करण्यात उपयोगात आणलं.
मला तो म्हणाला,
“पुर्वीपासून मी वेळ मिळाला तर वाचन करीत असतो.उत्तम शेती कशी करायची त्यावर मी बरीच पुस्तकं वाचली आहेत.मला कविता वाचन पण आवडतं.शेतीत उपयोगात येणार्‍या मुक्या जनावरांची सेवा कशी करावी आणि त्यांच्या सोबत राहिल्याने ती अपल्यावर कसं प्रेम करतात हे त्यांच्या बोलक्या डोळ्यांतून कसं कळतं,ह्याचं मला ज्ञान मिळालं.म्हणूनच मला ज्यावेळी उन्हातान्हात शेतात काम करायला अवघड वाटूं लागलं तेव्हाच मी गुरांच्या गोठ्यात काम करण्यात स्वारस्य घेतलं.मला वाटतं मी तुझ्या प्रश्नाला सवीत्सर उत्तर दिलं असावं.”

मी शेतकर्‍याला म्हणालो,
“माझ्या प्रश्नाला तू नुसतंच सवीत्सर उत्तर दिलं नाहीस तर आणखी काही सांगून गेलास.मला वाटतं तू नुसतंच शेतीत काम करीत राहिला नाहीस तर वाचन करीत राहिलास त्यामुळेच तू मला त्यातलं तत्वज्ञान सांगू शकलास.”

माझी वाखाणणी ऐकून पुर्षोत्तम (शेतकरी)खूपच आनंदी दिसला.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at October 26, 2017 12:59 AM

October 25, 2017

नरेंद्र गोळे

असा धरी छंद

असा धरी छंदः २५ काव्यप्रकारांसह, छंदशास्त्राची तोंडओळख लेखकः नरेंद्र गोळे २०१७०८०९ युनान, मिस्र, रोमा सब मिट गये जहाँ से । कुछ बात हैं की हस्ती मिटती नहीं हमारी ॥ - डॉ. महंमद अल्लामा इक्बाल, १९०५ चीनी, इजिप्ती, रोमन, कुणीही टिकू न शकले । आहो विशेष म्हणुनी, आम्ही टिकून आहो ॥ - मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१७०८०९ सर्व पुरातन संस्कृतींत आपली हिंदवी संस्कृती टिकून राहिली आहे. चीनी, इजिप्ती आणि

by नरेंद्र गोळे (noreply@blogger.com) at October 25, 2017 01:07 PM

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

बाळासाहेब xxx ( पाहिजे तर लोखंडे म्हणू.)

बाळासाहेब xxx ( पाहिजे तर लोखंडे म्हणू.)

मागच्या एका कथेत आपण आमच्या मालोजीरावांबद्दल ऐकले. मालोजीरावांची जीवनगाथा म्हणजे एक अद्‌भुत कादंबरी सहज होईल. पण आज आपण त्यापेक्षाही अद्‌भुत अशा आमच्या मित्राबद्दल वाचणार आहोत. मालोजीराव काय आणि बाळासाहेब काय, अशी माणसे या पृथ्वीतलावर जन्म घेतात असे कोणी मला आत्ता सांगितले, तर मी त्याला निश्चितच मूर्खात काढेन.

बाळासाहेब काही आमच्याबरोबर इंजीनिअरिंग कॉलेजला नव्हता. तो आमच्याबरोबर होता एफवायपर्यंत. त्याला आमच्याबरोबर इंजीनिअरिंगला प्रवेश मिळाला होता, पण त्याने तो नाकारला आणि परत बी ग्रूप घेऊन एफवायला बसला. बाळासाहेबांना हे असले सहज शक्य होते, कारण ते कमालीचे बुद्धिमान होते. मधून मधून बाळ्या आणि बाळासाहेब म्हटले की अहोजाओ हा घोळ तुम्ही कृपया चालवून घ्या, कारण तो घोळ केवळ त्याच्या नावामुळे आहे. पण त्याची आणि आमची मैत्री नसती, तर मला त्याला आदराने बाळासाहेब म्हणूनच संबोधायला आवडले असते. आमच्या कॉलेजच्या हॉस्टेलमध्ये साहेब मालोजीरावांचे रूम पार्टनर म्हणून राहत असत. हॉस्टेलवरील दोन खोल्या म्हणजे १०१ व १०२ म्हणजे आमचा अड्डाच झाला होता म्हणा ना. एकात बाळासाहेब व मालोजीराजे राहत, तर दुसऱ्यात कलीम व भट्या राहायचे.

माझ्यात आणि या मित्रांमध्ये एक जवळीक निर्माण झाली होती ती माझ्या आईवडिलांमुळे. माझे वडील होते भारतीय वायुदलाचे एक निवृत्त सैनिक. कुठल्याही धार्मिक अवडंबरावर त्यांचा काडीचाही विश्र्वास नव्हता. आई थोडेफार देवाचे करायची, पण ब्राह्मणाचे घर असून आमच्या घरात पार स्वयंपाकघरापासून देवघरापर्यंत सगळ्यांना मुक्त प्रवेश असायचा. यात हे माझे मित्रही आले. या गोष्टीचे त्यांना फार अप्रूप वाटायचे. त्या काळात आमच्या शहरात ही बाब तशी विशेष मानली पाहिजे. आमच्या काही नातेवाइकांनी तर आमचे नावही टाकले होते…पण आम्हाला काही फरक पडत नव्हता, कारण नव्या पिढीचा हळूहळू उदय होत होता व अर्थकारणाला देशात व व्यक्तिगत पातळीवर महत्त्व प्राप्त होऊ लागले होते. हे आमचे हॉस्टेलवरचे मित्र हॉस्टेलच्या जेवणाचा कंटाळा आला की हक्काने आमच्याकडे जेवायला येत. पोटभर जेवत. (हॉस्टेलवरच्या जेवणाबद्दल मी लिहीत नाही, कारण जे कुठल्याही हॉस्टेलवर राहिले आहेत, त्यांना त्यात नवीन काही नाही.) आम्हीही सुट्टीत बाळासाहेबांच्या शेतावर असलेल्या घरी जात असू…

बारामतीच्या पुढे एका आडगावात बाळासाहेबांची दहा-बारा एकर जमीन होती. घर चांगले सुखवस्तू होते, कारण बाळासाहेबांसकट त्याचे तीन भाऊ अत्यंत बुद्धिमान होते. सगळ्यात मोठा इंजीनियर झाला व सरकारी नोकरी करत होता. दुसरा इंजीनियर झाला आणि एका मोठ्या कंपनीत चांगल्या हुद्द्यावर होता. तिसरा माझगाव डॉकवर कंटेनर हलवायचे काम करीत असे. त्याच्याकडे भले मोठे वीस ट्रक व ट्रेलर होते असे म्हणतात आणि बाळासाहेब आता त्यांच्याच पावलावर पाऊल टाकत कोणीतरी मोठे होण्याच्या मार्गावर होते. सगळी भावंडे हडकुळी, जणू काही दुष्काळातून आल्यासारखी दिसायची. त्यात सगळ्या हडकुळा म्हणजे आमचा बाळ्या. उंच मान, गालफाडे वर आलेली व सदानकदा केसांना लावलेल्या तेलाने केस चमकत. ओठ पातळ. दात पांढरेशुभ्र. बारीक तलवार कट मिशा. बाळ्याच्या हनुवटीवर एक तीळ होता, हे मला अजून आठवते आहे. वाचताना त्याच्या कपाळावर आठ्यांचे जाळे आवळले जायचे व तो थोडासा चिडल्यासारखा दिसे. यावर त्याचे म्हणणे होते, “बरंय ना. कोणी त्रास द्यायला येत नाही.” बाळ्या केसांचा भांग अगदी व्यवस्थित पाडायचा. त्याला एकही केस इकडे तिकडे झालेला चालायचा नाही. सकाळची कमीतकमी १० मिनिटे तरी भांग पाडण्यात घालवे स्वारी. बाळ्याचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने अंगाला कधीही साधा सदरा लावला नाही. स्ट्राईप्स म्हणजे बाळासाहेबांचा जीव का प्राण. मालोजीच्या बरोबर विरुद्ध. बाळासाहेब पायात कायम कोल्हापुरी पायताणे घालायचा. असा हा बाळासाहेब बाहेर निघाला की आम्हाला धनगरी कुत्र्याची आठवण यायची. आम्ही त्याला तसे चेष्टेने म्हणतही असू. त्यावर त्याचे उत्तर ठरलेले असे, ‘‘धनगरच आहोत आम्ही.’’ बाळ्याचे वाचन दांडगे. ज्याप्रमाणे नाव शेवटी बंदराला आसऱ्याला येते, त्याप्रमाणे आमचे बाळासाहेब शेवटी ग्रंथालयात हमखास सापडायचे. मला आठवते आहे, कचऱ्यात पडलेला कागदाचा चिठोराही तो वाचून काढायचा. वाचनामुळे बाळ्याचे इंग्लिश, मराठी उत्तम होते. एखाद्या इंग्ग्लिश पुस्तकाबद्दल ऐकावे तर त्याच्याकडूनच. त्याच्या तोंडून इंग्लिश सिनेमाच्या गोष्टी ऐकताना आम्ही गुंगून जायचो. हे सगळे वैभव असताना त्या घराचे पाय मात्र जमिनीवर होते. एकदा आम्ही त्याच्या वस्तीवर गेलो असताना मी स्वत: माझ्या डोळ्याने पाहिलेय, त्याचे म्हातारे वडील मुंडासे सांभाळत लटपटत गव्हाचे एक पोते ट्रकमध्ये चढवत होते. म्हातारा होता काटक, पण ते आता त्याला शक्य नव्हते. इतरांनी मदत केल्यावर ते पोते कसेबसे गाडीत चढले. गाडीही यांचीच. मी म्हटले,
‘‘ बाळासाहेब, आता म्हाताऱ्याला विश्रांती द्या की!’’
‘‘अरे, ते ऐकत नाहीत. पहिले पोते मीच चढवणार म्हणतो म्हातारा. जाऊ देत, एक दिवस थांबेल…’’ बाळासाहेब कौतुकाने म्हणाले.

बाळ्याच्या घरात गेल्यावर आमची चंगळ असायची. मटण खावे तर बाळ्याच्या आईच्या हातचेच. ताजे मटण व खास धनगरी पद्धत. जरी शहरात शिकायला असले, तरी बाळ्याला शेतीवाडीची पूर्ण कल्पना होती. वडलांचे मुंडासे बाळ्या सहजपणे बांधत असे आणि तेसुद्धा एकदाही न चुकता. धनगरी मुंडासे बांधण्यास किती अवघड असते हे मी तुम्हाला सांगायला नको. अर्थात आता कोणीच त्या पद्धतीने बांधत नाही म्हणा. आपण सध्या जे पाहतो ते सगळे उत्तरेच्या पद्धतीचे. बाळ्याची आई सडपातळ, अंगाने शेलाटी, हालचालीत चपळ. सगळी मुले तिच्यावरच गेली होती. कष्टाला त्या घरात कोणीही हार मानणारे नव्हते. कष्ट शारीरिक असोत किंवा बौद्धिक.

कॉलेजमध्ये बाळ्याचा दिवस कॉलेजच्या ग्रंथालयातच जायचा. अवांतर वाचन अफाट. अभ्यास केव्हा करायचा कोण जाणे, पण याचा नंबर कायम पहिल्या पाचात. एकदा रसायनशास्त्राच्या वर्गात बाळ्याने एक गणित सोडवले. त्याचे उत्तर काही सरांच्या उत्तराशी जुळत नव्हते. सरांनी जरा जास्त ताणल्यावर बाळासाहेबांनी भर वर्गात उत्तर दिले, ‘‘सर, इफ आय ॲम राँग, देन बॉईल्स लॉ इज राँग.’’ चिडून सरांनी बाळ्याला वर्गातून हाकलून दिले, पण नंतर त्याला बोलावून घेतले….
‘‘बाळासाहेब, तुमचे बरोबर आहे. पण लक्षात घ्या, माझे चुकले होते. तुम्हाला वर्गातून हाकलले ते तुम्ही बॉईल्सची अक्कल काढली म्हणून. तुम्ही पुढे मोठ्ठे व्हाल, पण कुठल्याही प्रकारचा माज हा वाईटच, हे चांगले लक्षात ठेवा…’’

बाळ्याने हे मात्र आयुष्यभर लक्षात ठेवले. पण बाळासाहेबांच्या नशिबाला हे मान्य नव्हते. त्याने माजल्यासारखे बाळ्याला छळायला सुरुवात केली. मधल्या काळत आम्ही इंजीनिअरिंगला गेलो व बाळ्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधे बीएस्‌सी करायला गेला. त्या काळात संपर्काची सोय आजच्याएवढी नव्हती. संपर्क कमी होत गेला.

मध्ये एकदा भेटला, तेव्हा त्याने त्याच्या घराची कशी धुळधाण उडाली, ते सांगितले. अमानवी शक्ती – म्हणजे आजकालच्या भाषेत डार्क स्पिरिट्स – दुष्ट प्रवृत्ती जन्माला घालतात असे मानायचे काही कारण नाही. तोडीचा दुष्टपणा करण्यास माणूस पुरेसा आहे…. असे कोणी तरी म्हटले होते..

पहिल्या दोन भावांचा खून झाला, तिसरा जीव वाचविण्यासाठी पळून गेला. वडील वारले होते व आईने गाव सोडून माहेरी आसरा घेतला होता. (तीही नंतर खंगून वारली.) हे सगळे झाले भाऊबंदकीमुळे, असे त्याचे म्हणणे होते. दादागिरी करणारे, दडपशाही करणारे, किंवा इतरांचे हक्क हिंसेने पायदळी तुडविणारे हे गुन्हेगार आहेतच, पण त्यांचा सगळ्यात मोठा गुन्हा हा आहे की ज्यांच्यावर त्यांनी अत्याचार केले आहेत, त्यांना ते या नवीन मार्गाची ओळख करून देतात…. त्यामुळे तिसऱ्या भावाने दोन-चार मुडदे पाडले व तुरुंगात गेला. खरे खोटे त्यालाच माहीत. पण बाळासाहेबांनाही अवकळा आली होती, हे खरे.

‘‘काय रे! मग तुझ्या शिक्षणाचे काय?’’

‘‘चालू आहे मालोजीराजांच्या कृपेने.’’ बाळ्या म्हणाला.

‘‘मी केली असती मदत शक्य असते तर, पण ते म्हणजे ’उघड्यापाशी नागडं गेलं आणि थंडीनं काकडून मेलं’ असं झालं..’’ मी म्हणालो.

‘‘मग आता काय विचार आहे?’’

‘‘मला अमेरिकेत जाऊन संशोधन करायचे आहे… आहेत डोक्यात काही कल्पना. जेनेटिक्समध्ये काम करायचंय मला. मला काजूचे गुणधर्म असणारे शेंगदाणे तयार करायचे आहेत….मालोजीनेही मदत करण्याचं वचन दिलं आहे… बघू या काय होतंय ते…. नाही, म्हणजे करायचंच आहे मला…’’

ते ऐकून आम्ही पडायचेच बाकी होतो. इतरांनी त्याची येथेच्छ टिंगलटवाळी उडवली. मी मात्र गप्प होतो. बाळासाहेब मृगजळाच्या मागे धावणाऱ्यांपैकी नाहीत, हे मला पक्के माहीत होते.

‘‘बुडाले म्हणायचे आमचे पैसे!’’ मालोजी.

‘‘बाळासाहेब, गंमत केली बरं का…नाहीतर बसाल गप्प…’’ मालोजी म्हणाला.

अनेक वर्षे गेली. मालोजी अमेरिकेत गेला आणि त्याने बाळ्यालाही तेथे जाण्यास मदत केली. आमच्यातील अंतर वाढले आणि घसटही कमी झाली. पण शाळा-कॉलेजातील मैत्रीत एक गुण असतो, तो म्हणजे त्या मैत्रीला काळ आणि अंतर याचे बंधन नसते. कितीही वर्षांनी भेटा, कुठेही भेटा, मधली वर्षे गाळून परत त्या भेटीपर्यंत आपण त्याच क्षणी परत येतोच. परिस्थितीशी भांडण्याचे सुरुवातीचे दिवस होते ते. यश-अपयश पचवत सगळ्यांचीच वाटचाल चालू होती. मधेच केव्हा तरी मालोजीचा फोन येई. आम्ही फोन करायचा प्रश्र्नच नव्हता. परवडणेच शक्य नव्हते. फोनवर आम्ही बाळासाहेबांचीही चौकशी करायचो.

‘‘त्याचे ठीक चालले आहे. एका गोऱ्या मुलीशी प्रकरण चालू आहे. बहुधा लग्न करतील ते. माझे सगळे पैसे व्याजासहित परत केले, बरं का त्याने! मी व्याज नको म्हणत होतो, पण धनगराने ऐकले नाही.’’

आम्ही आपापसात आमच्या जातीचा अगदी आरामात उल्लेख करायचो. कोणालाच त्याचे काही वाटत नसे, कारण एकमेकांविषयी वाटणाऱ्या प्रेमाची व आदराची आम्हाला सगळ्यांनाच खातरी होती. मुख्य म्हणजे आम्ही जेव्हा (एकमेकांची) जात काढत असू, तेव्हा त्या जातीचे फक्त चांगले गुणच आमच्या मनात असत. हिणवण्याचा प्रश्र्नच नसे.

‘‘मग चांगलंय की. भेटतो की नाही कधी?’’

‘‘छे रे! तो दुसऱ्या टोकाला आणि मी दुसऱ्या. विमानानेच चार तास लागतात. बघू या, लग्नाला बोलवतोय का… त्याने बोलावले तर मात्र मी जाणार आहे.’’

‘‘तुमचे काय मालोजी? काही प्रकरण?’’ मी हसत विचारले.

‘‘आमचे झाले एकदाच प्रकरण… आता काही होईल असे वाटत नाही…’’ मालोजी.

‘‘पण त्याचे काय चालले आहे? ते काजू आणि शेंगदाणे… त्याचे पुढे काय झाले?”

‘‘चेष्टा करू नकोस. तो जेनेटिक्समधला बाप माणूस समजला जातो आता. मोन्सँटोमध्ये मोठा साहेब आहे आता तो. काहीतरी म्हणत होता तो की त्याचे संशोधन प्राथमिक अवस्थेत असले, तरी योग्य मार्गावर आहे…’’

‘‘येणार आहे का इकडे?’’

‘‘त्याचे संशोधन संपत आले की मग तिकडे त्याच्या फील्ड ट्रायलसाठी येणार आहे असे म्हणत होता…’’

त्यानंतर बरीच वर्षे त्या दोघांची काहीच खबरबात नव्हती. एक दिवस मीही ॲग्रिकल्चरल कॉलेजमधे जाऊन जेनेटिक्सची व त्याचा बियाणे तयार करण्यासाठी वापर यावर थोडीफार माहिती काढली. एक गोष्ट लक्षात आली म्हणजे ते अवघड होते पण कुठल्याच शास्त्रज्ञाने अशक्य आहे असे म्हटले नव्हते. मग मी तो विचार बाजूला सारला.

अशीच अनेक वर्षं सरली आणि अचानक माझ्या कंपनीत बाळासाहेबांचा फॅक्स आला. वाचून मी गारच झालो. बाळासाहेब, त्याची बायको व दोन मुले पुढच्या महिन्यात भारतात येणार होते. त्याला त्याच्या गावाकडे महत्त्वाचे काम असल्यामुळे तो गावीच मुक्काम टाकणार होता. आम्हाला सगळ्यांना त्याने तेथेच बोलावले होते. त्याची बायको व मुले मुंबईला त्याच्या नातेवाइकांच्या फ्लॅटवर माझ्याच गाडीने परतणार होती. बाळ्याने ड्रायव्हरची सोय केली होती. शेवटचे वाक्य खास माझ्यासाठी होते, ‘‘ कोणी आले नाही तरी तू मात्र जरूर येच. महत्त्वाचे बोलायचे आहे.’’

बघता बघता बाळासाहेब येण्याचा दिवस उजाडला. तिसऱ्या दिवशी मी त्याच्या वस्तीवर जाणार होतो. त्या दिवशी उठलो तोच मनात हुरहुर घेऊन. कसा असेल बाळ्या? तसाच असेल का, साहेबासारखा बोलत असेल असे अनेक विचार मनात येत होते. त्याच्या त्या काजूच्या संशोधनाचे काय झाले असेल…? एक ना दोन.. पहाटे गाडी काढली आणि बारामतीला निघालो. दहाच्या सुमारास त्याच्या वस्तीवर पोहोचलो आणि मला ते घर ओळखुच येईना. एकच खोली कशीबशी तग धरून उभी होती. बाकी सगळे घर ढासळले होते, पण घराभोवती हिरवागार उस डोलत होता. मला काही उमजेना…. अर्थात त्याचे उत्तर मला नंतर मिळणार होते. गाडीचा आवाज ऐकून काहीही फरक न पडलेला बाळ्या बाहेर आला… मागे लुकलुकणाऱ्या डोळ्यांची दोन गोरी मुले त्याच्या आड लपून मला न्याहाळत होती. त्या सगळ्यांच्या मागे बाळ्याची गोरीपान, निळ्या डोळ्याची बायको आमच्याकडे पाहत उभी होती. बाळ्याने धावत येऊन मला मिठी मारली आणि आम्ही घराकडे वळलो…

‘‘तू फ्रेश हो! तोपर्यंत मीही आवरून घेतो. आपल्याला आमदाराला भेटायला जायचे आहे. तुझी गाडी आहे, तोपर्यंत दोन चार कामे उरकून टाकू. चालेल ना ?’’

‘‘ तू म्हणशील तसंऽऽ’’

‘‘पण आमदाराकडे काय काम काढलंस बाबा ?’’

‘‘ते सगळं तुला गाडीतच सांगतो.’’ बाळासाहेब म्हणाला.

थोड्याच वेळा चहापाणी करून आम्ही निघालो. वाटेत बाळासाहेबांनी जे काही सांगितले त्याचा गोषवारा असा… मला त्याने सांगितलेले विशेष काही कळले नाही, कारण त्यात मला समजणारी फक्त क्रियापदेच होती. पण थोडक्यात सांगायचे म्हणजे काजूमधील गुणधर्म कुठल्या जीन्समुळे येतात, हे शोधून काढण्यासाठी त्याने एक लाखाच्या वर डीएनएच्या लाईन्सचा अभ्यास केला होता व शेवटी त्याचे म्युटेशन करण्यात त्याला यश आले होते.

‘‘अरे, मला यश मिळाले असे आपले म्हणायचे, पण जे झाले ते अपघाताने. तो अपघात माझ्या संशोधनात का झाला आणि तसा अपघात परत घडवून आणण्यास काय करावे लागेल, हे शोधण्यात माझी गेली आठ दहा वर्षे गेली. आता यापुढे निरोगी बियाणे तयार करण्यात माझी आणखी दहा वर्षे तरी जातील.’’

‘‘काय रे, पण तू म्हणतोस तसे शेंगदाणे जमिनीखाली आले आणि त्या दाण्यांना काजूची चव आली, असं तुला म्हणायचं आहे का?’’

‘‘तूच चव घेऊन बघ ना!’’ असे म्हणून त्याने बरोबर घेतलेल्या छोट्या पोत्यातून शेंगा काढून माझ्या डाव्या हातवर हातावर ठेवल्या. सामान्य शेंगांसारख्या दिसणाऱ्या त्या शेंगा..फक्त एकच फरक होता, तो म्हणजे त्याचा पृष्ठभाग खूपच गुळगुळीत होता.

‘‘अरे, फोडून दे ना!’’ मी म्हटले.

‘‘गरज नाही! बोटाने सहज तुटेल ती. भाजलेली आहे.’’

मी अधिर होत ती फोडली आणि त्यातील दाणे तोंडात टाकले. दाताखाली एक तोडला आणि खरेच सांगतो – मी पडायचाच काय तो बाकी होतो. मी गाडी बाजूला घेतली आणि बाळासाहेबाला मिठी मारली. मला काय बोलावे हे कळेना… मी बधिरच झालो होतो. माझ्या त्या अवताराकडे पहात बाळासहेब हसत होता.

‘‘अरे, माझीही अशीच अवस्था झाली होती…’’
थोड्या वेळाने सावरल्यावर मी विचारले, ‘‘मग आता आमदाराकडे काय काम काढले आहेस?’’

‘‘अरे, पुढचे प्रयोग करायला मला कमीतकमी तीन एकर जमीन पाहिजे आहे. कारण बियाणे तयार करायला एक लॅब उभारावी लागेल. आता ही जमीन ताब्यात घ्यायची म्हणजे आमदाराची मदत घ्यावी लागेल, असे आमचा भाऊ म्हणाला. म्हणून त्याला भेटायला जायचे आहे. ते काम झाल्यावर घर आणि लॅब उभी करण्यात मला तुझी मदत लागेल. नोकरी सोडलीस तरी चालेल. मी परत गेल्यावर तू हा प्लांट बघू शकतोस. त्याची कागदपत्रे कशी करायची इत्यादी… भानगडी नंतर बघू. अर्थात घाई नाही. वहिनींना विचारून निर्णय घे. पण मला वाटते यात मिळेल तेवढा पैसा तुला इतरत्र कुठेच मिळणार नाही.’’

‘‘अरे, पण तू मला सांगितलेस त्यातील एकही शब्द मला कळला नाही. माझा उपयोग तुला फक्त उभारणी करण्यातच होईल असं मला वाटतं.’’

‘‘त्याची काळजी नको. ती माणसे मी नेमेन. मला इथे एक विश्वासू माणूस पाहिजे आहे. बस्स…’’

‘‘बरं, पाहू या नंतर.’’ मी म्हणालो.

आमदाराच्या फार्महाउसमध्ये आमची गाडी शिरली. सिक्युरिटीचे सर्व सोपस्कार पार पाडून आम्ही आत पोहोचलो. आगतस्वागत झाल्यावर आमदारांनीच विषयाला हात घातला,

‘‘बाळासाहेब, तुम्हाला इथे जमीन मिळणे शक्य नाही. मान्य आहे तुमचे नाव आहे सातबाऱ्यावर. मी कुठे म्हणतोय नाही? पण परत इथे पाय टाकाल तर तोच तोडून हातात देऊ. काय समजलात? चालू लागा आता. किसन, साहेबांना सोडून ये त्यांच्या घरी. बाळासाहेब, आता घरी गेल्यावर लगेचच पुण्याला निघायचं. काय कळलं? नाहीतर इथेच मुडदा पडंल तुमचा. का, ते तुमच्या भावाला विचारा…’’

ते ऐकून आमच्या दोघांचे पाय थरथर कापू लागले. हा माणूस जे म्हणतोय ते सहज करू शकेल याची मला खातरी होती. बाळासाहेब काही बोलणार, तेवढ्यात मी त्याला थांबवले.

‘‘बाळासाहेब, उपयोग नाही. आम्हीच कपाळकरंटे… चल, जाऊ या…’’

एवढे बोलून आम्ही परत आलो तर आमदाराची माणसे अगोदरच येऊन थांबली होती. आम्हीही लगेच आवरायला घेतले व पुण्याला टाकोटाक परतलो. बाळासाहेबांनी मग एक शहाणपणाचा निर्णय घेतला, तो म्हणजे बायको-पोरांना लगेचच अमेरिकेला पाठवून दिले. नंतर काय घडले, ते मला फार उशिरा कळले. बाळासाहेबांनी मग कोकणातील खासदारास गाठले व काजूच्या उत्पादनवाढीचा प्रस्ताव ठेवला. पण त्या खासदाराने एकच प्रश्र्न विचारला,

‘‘बाळासाहेब, हे तुमचे काजू देशात कुठेही येतील ना? म्हणजे आमच्या कोकणातील काजूच्या बागा जाळून टाकल्या तरी चालतील. मला नाही वाटत हे शक्य आहे. मला वाटतं आता आम्ही तुम्हाला हा प्रयोग भारतात तरी करू देणार नाही. माझं ऐका, तुम्ही अमेरिकेला परत जा.’’

पण बाळासाहेब हटला नाही त्याने आता मंत्र्यांना गाठण्याची तयारी चालवली.

पण एक दिवस घडले ते विपरीतच. मला फोन आला एका इस्पितळातून. बाळासाहेबांवर कोणीतरी जीवघेणा हल्ला केला होता. मी घाईघाईने तेथे गेलो. माझ्याच्याने बाळासाहेबाकडे पहावेना.

आयसीयूमध्ये तो निपचित पडला होता. जगेल की नाही याचीच डॉक्टरांना शंका होती. पण काटक बाळासाहेब जगला. नुसता जगला नाही, तर हिंडू फिरू लागला. पाच -सहा वर्षे झाली, तो भारतातच राहिला. एक दिवस माझ्याकडे संध्याकाळी आला. येताना बाटली घेऊन आला होता. त्याच्या पिण्याच्या पद्धतीवरून त्याला दारूची सवय लागली असावी असे मला तरी वाटले.

‘‘मला आपल्या देशाने मातीत घातले. मीच केलेले संशोधन मी कंपनीला न सांगता येथे आणले होते. या प्रकारात पाच वर्षं मी येथे घालवली. कंपनी मला परत ये म्हणतेय पण मी हे संशोधन तेथे उघड करू शकत नाही. इतके दिवस ते उघड का केले नाही म्हणून माझी चौकशी होईल. कदाचित एफबीआयकडे प्रकरण जाऊ शकते. तसे झाले, तर मला तुरुंगात खितपत पडावे लागेल. हे संशोधन बासनात गुंडाळून ठेवलेलेच बरे.’’

मीही त्याला होकार दिला.

नंतर बरेच दिवस/महिने/वर्षं बाळासाहेबाचा पत्ता नव्हता. त्याने बायकोलाही काही पत्र लिहिले नव्हते. तिचा व मालोजीचा अनेक वेळा फोनही येऊन गेला. पोलिसात तक्रार झाली…सगळे प्रयत्न झाले. पेपरमध्येही या प्रकरणाची चर्चा झाली, पण बाळासाहेबांचा पत्ता लागला नाही. त्याचे बरेच सामान माझ्याकडे पडले होते, ते मी एका कपाटात नीट ठेवून दिले. बाळासाहेब आत्महत्या करणार नाही याची मला शंभर टक्के खातरी आहे. तो अमेरिकेला परत गेला नाही.. हेही मला माहीत आहे..

मी शोध घेण्याचा बक्कळ प्रयत्न केला, अजूनही करतोय, पण आमचा हा शास्त्रज्ञ मित्र गायब झाला तो झालाच….

जयंत कुलकर्णी.
सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन.

ता.क. : बाळासाहेबांचे एक चिरंजीव जेनेटिक्समध्येच काम करत आहेत आणि असे म्हणतात की त्यांनी काजू नाही, पण असलेच काहीतरी संशोधन अमेरिकेत यशस्वी केले आहे. माझ्याकडे एक ट्रंक भरून बाळासाहेबाचे जे बाड पडले आहे, (त्यात त्याचा अमेरिकन पासपोर्टही आहे) ते त्याला द्यावे की नाही, यावर मी अजून विचार करतोय…. कारण त्यावर कोकणातील शेतकऱ्यांचे भवितव्य अवलंबून आहे…

मला वाटते ते जाळूनच टाकावे. मलाच मोह पडला, तर?

व्यक्तिचित्र व कथा पूर्णपणे काल्पनिक आहे.

Footer


Filed under: कथा

by जयंत at October 25, 2017 11:39 AM

युनिक फीचर्स - Unique Features & News Pvt. Ltd.

अनुभव दिवाळी अंक २०१७

अनुभव दिवाळी अंक २०१७

(मुखपृष्ठ चित्र - अन्वर हुसेन)

ललित
डोरोथीची गोष्ट : रत्नाकर मतकरी
योग्य तेवढे प्रेम : श्याम मनोहर
मोरी नींद न सानी होय...: जयंत पवार

अनुभव
घाटमाथ्यावरून चालताना : प्रसाद निक्ते
द्वंद्व : अभय बंग
आमचं त्रिकूट : सिद्धार्थ अकोलकर

रिपोर्ताज
खारफुटीच्या जंगलात : अनिल अवचट
न संपणारा वनवास : आदर्श पाटील

लेख
टाईमलेस न्यू यॉर्कर : निळू दामले
मेरिल स्ट्रिप आणि स्त्रियांचे अर्धे जग : राजेश्वरी देशपांडे

निमित्त : कार्यपन्नाशी
पवार नावाचं प्रकरण : सुहास पळशीकर
महानोरांविषयी माझेही काही : रामदास भटकळ
संपतदादा - उत्तरं शोधणारा माणूस : गौरी कानेटकर

कलाप्रवास
इस घट अंदर अनहद गरजें : शर्मिला फडके
---------------

पृष्ठे - १८६
किंमत - १५० रू.
अंक मिळण्यासाठी संपर्क - ९९२२४३३६१४

अंक बुकगंगा वरून खरेदी करण्यासाठी -
http://www.bookganga.com/R/7NPS8

by gauri at October 25, 2017 06:24 AM

माझिया मना जरा सांग ना

पोस्ट दिवाळी डीटॉक्स

डिस्क्लेमर: या पोस्टमध्ये 'पोस्ट दिवाळी डीटॉक्स' बद्दल कुठलेही शॉर्टकट मिळणार नाहीत. पण दिवाळीनंतर एकदम हॉट टॉपिक असल्याने त्याचं नाव हे दिलंय. तितकेच कुणी वाचेल तर चांगलेच आहे. :) 

तर सांगायचं कारण काय तर दिवाळी रविवारी संपली. यावेळी तर जास्तच धावपळ झाली होती. फराळ बनवणे, खाणे, छान कपडे घालून पार्टीला जाणे, फोटोशोषण करणे(माझे फोटो अन पोरांचे व नवऱ्याचे शोषण) आणि लगेच दिवाळी संपायच्या आत ते फोटो लगेच पोस्ट करणे वगैरे महत्वाची कामे तत्परतेने केल्याने सोमवारी खूपच दमायला झालं होतं. जरा कुठे ऑफिसमध्ये बसून आराम करायला मिळेल म्हटलं तर लोकांचे भराभरा प्रश्न आणि पोस्ट्स, शेयर्स दिसू लागले होते. कशाचे तर, या पोस्ट दिवाळी डीटॉक्सचे. हो त्यात आपल्या ऋजुता दिवेकरचे पोस्टही एकदम ढिगाने फॉलो आणि शेयर झाले होते. मीही दोन चार वाचून घेतले. असो. 

       मला पडलेला प्रश्न हा आहे की दरवेळी दिवाळी संपली किंवा न्यू इयर पार्टी झाली की लगेचच लोकांना हे असे प्रश्न का पडतात? इथेही जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यातच सर्व दुकानांत स्पोर्टच्या कपड्यांवर सूट असते, जिम मेम्बरशिप वर डिस्काऊंट असतो आणि जानेवारीत जिममध्येही खच्चून गर्दी असते. या सगळ्यांतून एकच गोष्ट दिसते ती म्हणजे सणांमध्ये खाणे, पिणे याकडे केलेलं दुर्लक्ष आणि त्यातून येणारा अपराधीपणा. त्या अपराधी भावनेतूनच बरेचसे लोक असे तत्परतेने वजन कमी करायच्या मागे लागतात. दिवाळीच्या आधी किंवा बाकी वर्षभरात का या गोष्टीकडे लक्ष दिलं जात नाही? वजन कमी करणे हे दरवेळी शॉर्ट टर्म गोल का असते? 

         प्रत्येकाला अचानक जाणवतं की माझं वजन वाढलंय. आपण वर्षभर आपल्या तब्येतीकडे दुर्लक्ष करतोय हे का कळत नाही कुणाला? बरं, या वागण्यातही एकच ध्येयअसते, वजन कमी करणे. किंवा बारीक होणे. कुणीच असं म्हणत नाही की मला 'फिट' किंवा 'सशक्त' व्हायचं आहे. एखादं काम करण्यासाठी माझी शारीरिक क्षमता वाढवायची आहे. मला जरा चालताना दम  लागतो, ते कमी करायचं आहे किंवा मुलांसोबत खेळता यायला हवं इतकं फिट व्हायचं आहे? का ते सर्व सोडून आपण एका नंबरच्या आणि वजन काट्याच्या मागे लागतो. वजन कमी करणे हे ध्येय असू शकतं पण केवळ तेव्हढेच ध्येय ठेवल्याने आणि तेही थोड्याच काळापुरते ठेवल्याने, पुढच्या दिवाळीतही पुन्हा आपण तिथेच असतो. 

         बरं या खाण्यात किंवा झटकन वजन कमी करून घेण्याच्या प्लॅनमधेही लोकांचे इतके गैरसमज असतात. मी तर इतक्या वेळा इतक्या लोकांकडून ऐकलं आहे आणि तेही कुत्सितपणे,"मला नाही बाबा ते भाजीपाला खायला जमत" किंवा "मला अजिबात उपाशी राहायला जमत नाही". म्हणजे वजन कमी करण्यासाठी सॅलड खावं लागतं किंवा उपाशी राहावं लागतं हा अगदी सर्वसामान्य गैरसमज आहे. उलट जर आपण झटकन वजन कमी करण्याच्या नादाला लागलो नाही आणि रोजच्या जेवणात सर्व पदार्थांचा आणि योग्य प्रमाणात समावेश केला तर ते जास्त योग्य आहे. किती लोक Carb, Protein, fiber या सर्व बाबींचा जेवणात समावेश आहे की नाही पाहतात? आपल्याला दिवसांत किती protein लागतं आणि त्यातील किती आपल्या जेवणातून मिळतं हे किती लोकांनी पाहिलेलं असतं? उपाशी राहणे किंवा सॅलड खाणे या पेक्षा नीट विचार करून असा चौफेर आहार ठरवणे आणि तो बनवणे हे अधिक कष्टाचं काम आहे. आणि ते फक्त स्वतःसाठीच नाही तर आपल्या पूर्ण कुटुंबासाठी उपयुक्त आहे. 

         आपलं शरीर जितकं काम करतं त्यापेक्षा जास्त खाल्लं की वजन वाढणारच हे नक्की. तात्पुरत्या डाएट प्लॅनने ते बदलणार नाहीये. रोज शरीराला थोडा का होईना व्यायाम पाहिजेच. साधं जिना चढून जाणे किंवा एखादी गोष्ट घ्यायला पटकन उठणे किंवा निदान अर्धा तास तरी व्यायाम करणे या गोष्टी जाणीवपूर्वक केल्या पाहिजेत. आळसावलेलं शरीर असेल तर ते या छोट्या गोष्टींतही त्रास देतं. त्या आळसातून बाहेर पडून स्वतःला वळण लावणे हे जास्त महत्वाचं आहे. चार दिवस व्यायाम केला नाही तर अस्वस्थ वाटलं की समजायचं की कुठल्याही डाएटची गरज नाहीये. :) अनेकदा माझ्या सासूबाई किंवा सासरे जरा जास्त जेवण झालं सकाळी की रात्री सरळ जेवण टाळतात. का तर सवय नाही. रोजच्या ठराविक आहाराची सवय पडली की थोडं जास्त खाल्लं तर शरीरच आपल्याला सांगेल थांबायला. दिनचर्येत असा बदल होणं जास्त योग्य आहे. नाहीतर कधी ना कधी आपलं शरीर साथ देणं सोडणारच आहे. 

         मी अनेकवेळा अनेक लोकांना विचारते किंवा म्हणते की व्यायाम करा, सुरुवात करा आणि नियमित करा. तेव्हा मला अनेक कारणं ऐकायला मिळतात. कारण 'व्यायाम करणे म्हणजे केवळ जिममध्ये जाणे' हाही गैरसमज आहे. रोज घरातच योगासने करणे, पोटाचे, पाठीचे, पायाचे व्यायाम करणे हे सहजपणे होऊ शकते. त्याचबरोबर बाहेर निदान ३० मिनिटे जास्त वेगाने चालणेही चांगला व्यायाम आहे. तसाच जिना चढणेही. या सर्व वेगवेगळ्या व्यायामाचा एकत्र परिणाम पाहिला तर नक्कीच फरक जाणवेल. आणि मुख्य म्हणजे 'जिममध्ये जायलाच जमत नाही' हे कारण दिलं जाणार नाही. 
       
        अजून एक गैरसमज म्हणजे 'मी घरची इतकी कामे करते वजन कमी होत नाही'. मी नेहमी पाहिलं आहे की मी जेंव्हा घरून ऑफिसचं काम करते तेव्हा माझं चालणं अतिशय कमी होतं  आणि ऑफिसमध्ये जाते तेंव्हा नाही म्हटलं तरी १-२ किमी सहज चाललं जातं. तात्पर्य काय की घरात राहून स्वयंपाक करणे किंवा अजून काही कामं केली तरी तेव्हढा व्यायाम शरीराला पुरेसा नाहीये. त्यात अतिशय मर्यादित हालचाल होते आणि तीही शरीराच्या सर्व अवयवांची होत नाही. त्यामुळे घरातली कितीही कामे केली तरी जरा चार पावलं धावलं तर तुम्हाला दम लागणारच कारण हृदयाला तेव्हढ्या वेगाची सवयच राहात नाही. त्यामुळे बाकीची कामे असली तरी आवर्जून वेळ काढून पूर्ण शरीराचे व्यायाम केलेच पाहिजेत. असो. 

         एकूण काय, अनेक गैरसमजुतीतून बाहेर येऊन आपल्याला नक्की काय करायला हवं याचा विचार केला पाहिजे . माझं म्हणणं इतकंच की हे असे दिवाळी किंवा न्यू इयर नंतर येणाऱ्या अपराधीपणापेक्षा, आपल्या दिनचर्येत किंवा रोजच्या खाण्याच्या सवयीत बदल करून घेणे आवश्यक आहे. आणि तो केला तर दोन चार दिवस जरासं जास्त खाल्लं तर काही फरक पडणार नाहीये. जोवर हे लक्षात येत नाही तोवर पोस्ट दिवाळी डीटॉक्स चालूच राहणार. आता दिवाळीच्या निमित्ताने सुरुवात करणार असेल कुणी तर काहीच हरकत नाही, पण ती सुरुवात असावी, पुढच्या कायमस्वरूपी सकारात्मक बदलांची.  

विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at October 25, 2017 03:11 AM

October 24, 2017

स्मृति

मी अनुभवलेली अमेरिका ...(८)

मुंबईत राहत असताना मी किराणामालाची यादी फोनवरून सांगायचे की २ तासात घरपोच सामान यायचे. तसेच वर्षभराचे तिखट, हळद आणि गोडा मसालाही घरी करण्याची सवय होती. दाणे भाजून त्याचे कूट करण्याची सवय होती. शिवाय  ताजा नारळ खरवडून तो वापरायचीही सवय होती. इथे अगदी याच्या विरूद्ध आहे. किराणामाल म्हणजे तेल, साखर, चहा, डाळी आणि पिठे सर्वच्या सर्व आपण दुकानात जाऊन आणायला लागते. त्याकरता एक दुकान पुरत नाही. ३ ते ४ अमेरिकन स्टोअर्स फिरायला लागतात. डाळी, मसाले, पोहे, रवा आणि इतर याकरता भारतीय दुकानात जावे लागते आणि हे भारतीय दुकान प्रत्येक शहरात जवळ कधीच उपलब्ध नसते. अगदी क्वचित ठिकाणी असते जिथे भारतीयांची लोकसंख्या बरीच आहे ति शहरे. आम्हाला आतापर्यंत जवळच असलेले भारतीय दुकान नशिबी नव्हते. अगदी आता ज्या शहरात राहतो तिथपासून सुद्धा ते १ तासाच्या कार ड्राईव्ह वर आहे. नेहमी लागणारा किराणामाल घाऊक प्रमाणात काही दुकानातून मिळतो जसे की तेल, साखर, दाणे, इ. इ. आणि बाकीचे किरकोळ काही आणायचे झाल्यास इतर काही ग्रोसरी स्टोअर्स असतात तिथे जावे लागते.



आता गोडा मसाला की जो मी वर्षाचा घरी करायचे त्याला पर्याय म्हणून मी काळा मसाला वापरू लागले. दाणे भाजून त्याचे कूट करण्यापेक्षा इथे भाजलेले दाणे मिळतात अर्थात ते खारट असतात. त्याचे कूट बनवायला लागले. घाऊक दुकानातून टुथपेस्ट, कपडे धुण्याकरता लागणारे डिटर्जंट, भांडी घासायला लागणारे लिक्विड, तसेच साबण, पेपर टॉवेल, टिश्यू पेपर इ. इ. घाऊक दुकानात मिळतात आणि ते स्वस्तही असतात. भाज्यांकरताही इथे ३ ते ४ दुकाने हिंडून भाज्या खरेदी करतो. उदा.  हॅरिस्टीटर दुकानात शेपू चांगला मिळायचा.  तसेच चिरलेला  लाल भोपळाही मिळायचा. लोएस फूडच्या दुकानात पिण्याचे पाणी चांगले मिळायचे. इथले फ्रोजन फूड मी कधीच वापरले नाही. मला आवडत नाही. फक्त मटार आणि काही बीन्स आणते.


मुंबईत असताना माझा फ्रीज रिकामाच असायचा. उगीच नावाला २-४ भाज्या असायच्या. दुध खराब होऊ नये म्हणून आणि साय, लोणी असेच असायचे. इथे मिळणारे मीठविरहीत बटर वापरून मी तूप कढवायला लागले.  स्वयंपाक करून जेवलो की उरलेले अन्न मी दुसऱ्या पातेलीत काढून ठेवते. ही सवय मात्र अजून बदललेली नाही. त्यामुळे खरे तर भांडी खूप पडतात. पाणी पिण्याचे ग्लासही मी घासते. भांडी घासायला कमी पडावीत म्हणून काही मैत्रिणी जशीच्या तशी पातेली फ्रीज मध्ये ठेवतात. म्हणजे फ्रीजमध्ये कूकर - कढया - पॅन्स असतात. आम्ही सकाळी वर्षानुवर्षे दुधेच पितो त्यामुळे सकाळची न्याहरी बनवायची सवय नव्हती. अर्थात इथे दुधामध्ये प्रोटीन पावडरी टाकून दुधे पितो. याचा फायदा खूपच झाला. शाकाहारी असल्याने खाण्यापिण्याच्या सवयी अजिबातच बदललेया नाहीत. म्हणजे सगळे अन्न ताजे करून खायचे आणि त्यातूनही पोळी, भाजी, भात, आमटी, पोहे, उपमे, बनवून खाण्याचे बदललेले नाही. इथली सर्व प्रकारच्या उपहारगृहात गेलो आणि चव चाखली. इटालियन, मेक्सिकन, चायनीज, पण तितकी चव  आवडली नाही.  आणि भारतीय
उपहारगृहात सुद्धा मसालेदार चव कधीच नसते. त्यामुळे आवडणारे सर्व चमचमीत पदार्थ घरी
करण्यावाचून गत्यंतर उरले नाही. बटाटेवडे, सामोसे, साबुदाणा खिचडी, साबुदाणे वडे, इडली सांबार, मसाला डोसा, भेळ, रगडा पॅटीस हे सर्व पदार्थ इथे घरी केले तरच खायला मिळतात
अन्यथा नाही. इथे मिळणाऱ्या भाज्या आणि फळे मोठमोठाली असल्याने चवीला अजिबातच चांगली नाहीत.



 शिवाय भारतीय भाज्याही सहज उपलब्ध नसल्याने त्याही खायला मिळाल्या नाहीत. जसे चमचमीत पदार्थही सहज उपलब्ध होत नाही जसे की वडा पाव तसेच गोड पदार्थही सहज उबलब्ध नसतात जसे की आयती पुरणपोळी, बासुंदी, गुलाबजाम, सुरळीच्या वड्या, अळूच्या वड्या इ. इ. फक्त आणिफक्त जिथे भारतीय वस्ती आहे तिथल्या शहरातच भारतीय काही लोकांची दुकाने आणि उपहारगृहे असतात. अमेरिका देश हा भारतापेक्षा
तिप्प्ट मोठा असल्याने आणि काही ठिकाणी भारतीय खूप कमी असल्याने कोणत्याही गोष्टी सहज उपलब्ध होत नाहीत

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 24, 2017 02:51 PM

आतल्यासहित माणूस

नदी वाहते - परिसराची एकेक शीर ठरवताना

"या 'नदी वाहते' मधे गावासारखं गाव दिसतंय, माणसासारखी माणसं दिसतायत मग बाई तुम्ही प्रॉडक्शन डिझायनर म्हणून केलंत तरी काय?"
असा प्रश्न विचारला कुणी तर प्रश्नातच उत्तराचा एक महत्वाचा भाग लपलेला आहे असं सांगता येईल. प्रश्नाचा रोख उपरोधिक नसेल तर तिथून चर्चाही सुरू होईल. गावासारखं गाव दिसणं, माणसांसारखी माणसं दिसणं, परत ते केल्यासारखं न दिसता आपसूक दिसणं आणि त्यामुळेच ते खरं वाटणं हे कुठल्याही वास्तवतावादी चित्रपटासाठी गरजेचं असतं. त्याचबरोबर आशयाची, विषयाशी आणि दिग्दर्शकाच्या दृष्टीशी मेळ खाणारे असे चित्रपटाचे चित्र दिसणे हे ही गरजेचे असते. ते सगळे तसे जमले तर डिझायनिंग केलेले वेगळे दिसत नाही आणि मग डिझायनर म्हणून केलंत तरी काय? असा प्रश्न सामान्य माणसाला पडतो. तेच कसं नि काय केलं याची कथा सांगतेय आज.
संदीपचा (लेखक व दिग्दर्शक: संदीप सावंत) पटकथेसाठीचा रिसर्च एका टप्प्यापर्यंत आल्यावर, पटकथेचा एक आराखडा तयार झाल्यावर ही कथा सह्याद्रीच्या पायथ्याच्या कोकणात घडते हे त्याने नक्की केले होते. सह्याद्रीच्या पायथ्याचा म्हणजे कोकणातल्या पश्चिमवाहिनी नद्या सह्याद्रीत उगम पावून जिथे उतरतात तो भाग. कथेतली नदी ही सुद्धा एक पश्चिमवाहिनी छोटी नदी असणार होती. सह्याद्रीत उगम पावून कोकणपट्ट्याला छेदून अरबी समुद्राला जाऊन मिळणारी पश्चिमवाहिनी.
या टप्प्याला माझे प्रॉडक्शन डिझायनर म्हणून काम सुरू झाले. हा संपूर्ण भूभाग समजून घेणे, ओळखीचा करून घेणे ही पहिली पायरी होती. माझी पाटी पूर्ण कोरी करून या सगळ्या जगाला भिडायचं होतं मला.
नक्की कसा असतो सह्याद्रीच्या पायथ्याचा भाग? नदी म्हणजे काय असते नक्की? कसा कसा असतो नदीचा काठ? छोटी नदी कशी असते? छोटी म्हणजे किती छोटी आणि मोठी म्हणजे किती मोठी नदी? काय रंग असतात इथले? कुठल्या ऋतूत कुठले रंग दिसतात? कुठली पिकं असतात? कुठली झाडं असतात? कसली फुलं येतात? कुठल्या भाज्या खाल्ल्या जातात? सणवार, उत्सव कसे साजरे होतात? काय असतो माहौल तेव्हाचा? घरांचे रंग कसे असतात? देवळांचे कसे असतात? शाळांचे रंग कोणते? नदीतले कातळ कसे दिसतात? कुठल्या वेळेला किती पाणी असतं? कुठल्या वेळेला पाण्याचा रंग काय असतो? उगमापासून किती अंतरावर कसा असतो ओघ नदीचा? कसा असतो काठ? ऋतूंप्रमाणे सगळ्या आसमंताचा पोत कसा बदलतो? पावसाळ्यात सगळ्यावर ग्रे वॉश दिल्यासारखा दिसतो तर डिसेंबरात सगळं काही आखीव रेखीव दिसतं, एप्रिलमधे पिवळट तपकिरी गवती रंगाचे साम्राज्य. कसं वाटतं प्रत्येक ऋतूत, नद्यांच्या वेगवेगळ्या ठिकाणी?
अश्या असंख्य गोष्टी समजून घेत, नोंदी करत फिरणे चालू होते. हजारो फोटोग्राफ्स जमत होते. रंग, पोत, आणि बाकीच्या सगळ्या मुद्द्यांना घेऊन उगमापासून समुद्रापर्यंत नदी आणि आसपासच्या परिसर वेगवेगळा दिसतो. नदीची रूपे वेगळी दिसतात. त्याबद्दलच्या नोंदी करून घेतल्या. भरपूर वेगवेगळ्या लोकेशन्सची यादी जमा झाली होती.
हा झाला अभ्यास. पण वास्तवतावादी सिनेमामधेही दृश्याची सिनेमाभर एकसंधता/ एकवाक्यता साधायची तर पूर्ण सिनेमाची एक दृश्य संकल्पना हवी. रंग, पोत, मूड, अनुभव सगळ्याच पातळ्यांवर एक चौकट हवी ज्याच्या आतमधे संपूर्ण चित्र असायला हवे. नदी वाचवायची आहे, प्रेक्षकांनाही ती वाचवावीशी वाटली पाहिजे. काय वाचवायचंय नक्की आणि का हे प्रसंगांतून येईलच पण त्या आधी दृश्यातून दिसले पाहिजे. नदी आणि निसर्गाचे सौंदर्य आहेच मात्र ते लॅण्डस्केप पोस्टर्सवर असते तसे गुळगुळीत खोटे दाखवायचे नाहीये. नदीचे कधी गूढ दिसणे, कधी थोडेसे भितीदायक, कधी पोटात खूप काही साठवून ठेवलेलं शांत रूप हे ही दाखवायचं होतं. नदी म्हणजे काय हे पोचवण्यासाठी हे गरजेचं होतं. खर्‍यासारखे असले पाहिजे, साधेपणा हवा, विनाकारण गुळगुळीतपणा वा चकचकाट नको आणि तरीही एक काव्यात्म अनुभव देता येणे अशी ती चौकट आखून घेतली.
हे सगळं कॅमेर्‍यासमोर उभं करायचं तर त्याला काहीतरी एक सूत्र हवे. आणि त्या सूत्रानुसार आहे त्या निसर्गातून, गावांतून, घरांतून सिनेमातले गाव, नदी, निसर्ग चितारायला हवे. त्यासाठी सिनेमातल्या नदीचे म्हणजे अंतीचे आणि तिच्या परिसराचे उगमापासून समुद्रापर्यंत असे भाग केले. एक काल्पनिक नकाशा. त्या भागाचे ऋतूनुसार रंग, पोत वगैरे ठरवून घेतले झालेल्या अभ्यासातून. नकाशातल्या भागांप्रमाणे यादीतल्या सगळ्या लोकेशन्सची परत वर्गवारी केली गेली.
हा सिनेमा नदीबद्दल आणि नदीच्या माणसांबद्दल. मग नदीच्या अनुषंगाने या नकाशामधे प्रत्येक महत्वाच्या पात्राचे स्थान म्हणजे घराची जागा, कामकाजाची जाग, नेहमी जायच्या जागा आणि नेहमीचा प्रवास इत्यादी निश्चित करण्यात आले.

अंतीचा नकाशा
पटकथेत घडणारी प्रत्येक घटना, प्रत्येक प्रसंग यांचेही या नकाशाप्रमाणे वर्गीकरण केले. घटनेमधे असलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांचे नदीच्या संदर्भाने असलेले स्थान यांचाही विचार केला गेला.
तसेच त्या त्या स्थानाचे आणि व्यक्तिरेखेचे नाते हे ही महत्वाचे होतेच. म्हणजे उदाहरणार्थ अनघाच्या घराची जागा आणि निसर्ग हा एक भाग झाला. दुसरा भाग म्हणजे अनघा आणि तिची आई या दोघी कसं राखतील ते घर? काय काय उद्योग असतील तिथे. भाजीच्या जुड्या बांधणे, आमसुलाच्या पिशव्या बांधणे, शेती, गाईचा गोठा या सगळ्या गोष्टी असतीलच. घर जुने असणार. सिमेंटचे, स्लॅबचे घर बांधून चकचकीत करण्याच्या मागे लागण्याचा या दोघींचा स्वभाव नाही. अनघाची स्वत:ची एक जागा असणार तिथे जी घराची छोटी माडी असेल. तर आप्पा नाईक सारख्या माणसाला शहराची ओढ आहे, शहरी चकचकाट हवा आहे. गावात असलो तरी शहरी लोकांसारखेच ’सुधारलेले’ आहोत हे दाखवायचा सोस आहे त्यामुळे पारंपरिक घर मोडून कधीच त्याने शहरी प्रकारचा बंगला बांधलेला असणार. जराशी भडक आणि डोळ्यात भरणारी रंगसंगती हे त्या बंगल्याचे मुख्य वैशिष्ट्य असणार.
अर्थातच जशीच्या तशी घरे, जागा मिळणार नव्हत्याच. अनघाचे घर आणि नाईकचे घर दोन्हीही त्या त्या व्यक्तिरेखांशी मेळ खातील आणि संकल्पनेच्या चौकटीच्या आत असतील अश्या प्रकारे रंगवून घेतली. किती वर्षांपूर्वी या घरांचे रंग केले असतील याचा विचार करून ते नव्याने रंगवताना तेवढे जुनेही करून घेतले.
यानंतर प्रत्येक प्रसंगांसाठी अनुरूप लोकेशन्सची यादी करून मग कॅमेर्‍याच्या दृष्टीने सोय गैरसोय यांचा विचार करण्यात आला.
अजून एक महत्वाची गोष्ट ठरवलेली होती ती म्हणजे प्रॉपर्टी किंवा छोट्या मोठ्या वस्तू. गावातले घर म्हणले की काही ठराविक गोष्टी असायलाच पाहिजेत, दिसायलाच पाहिजेत आणि काही ठराविक गोष्टी नसायलाच पाहिजेत असा बरेच सिनेमे बघून आपला ग्रह झालेला असतो. हे असले कुठलेही ग्रह मनावर घ्यायचे नाहीत. जे आजूबाजूला दिसतंय त्याचाच विचार करायचा हे नक्की ठरवलं. फ्रेम रिकामी आहे म्हणून भर प्रॉपर्टी, डेफ्थ ऑफ फिल्डसाठी घे आणि भर कुठलीही प्रॉपर्टी हे टाळलं. एकही वस्तू फ्रेममधे उगाच सजवून ठेवायची नाहीये, अस्थानी वाटण्यासारखी एकही वस्तू फ्रेममधे असता कामा नये हे फार काटेकोरपणे पाळले. निसर्गदृश्यांमधे तर अजून काटेकोरपणे या गोष्टी केल्या. उगाचच जास्तीच्या फांद्या फ्रेममधे आणून ठेवणे, सौंदर्य वाढवायला काहीच संबंध नसलेले फूल खोचून ठेवणे वगैरे गोष्टी टाळल्या.
या सगळ्यात एक वेगळे असणारे प्रकरण होते तो म्हणजे प्रोजेक्ट हेडच्या बंगल्यात ठेवलेले धरणाचे मॉडेल. एकूण केवळ तीन प्रसंगांमधे दिसणारी ही वस्तू. पण तरीही तिचे जसे हवे तसेच असणे हे फार महत्वाचे होते. खर्‍यासारखे दिसेल पण तरी खरोखरीचे नाही, मॉडेल आहे हे स्पष्ट कळेल असे हे प्रकरण हवे होते. यामधे धरणाची भिंत वर येणे, वाहती नदी असणे, जी वर आलेल्या धरणाच्या भिंतीने अडवली जाणे आणि मग मागे पाणी साठणे गरजेचे होते. जेव्हा धरण बांधायचे ठरते तेव्हा त्यासंदर्भाने काही छोटेखानी मॉडेल्स तयार करून त्यातून पाणी खेळवले जाते, अडवले जाते वगैरे. पाणी साठवण्याची क्षमता, पाण्याचा जोर आणि भिंतीची ताकद आणि अश्या अनेक गोष्टींचा अभ्यास करण्यासाठी ही मॉडेल्स केली जातात. माझ्या बालमैत्रिणीचे वडील श्री प्रमोद देवळालीकर यांची ही सगळी माहिती मिळण्यासाठी मदत झाली. प्रत्यक्ष जिथे धरण बांधायचे त्या परिसराची काटेकोर मापे घेऊन त्याचे मिनिएचर मॉडेल तयार केले जाते. हे मॉडेल टू द स्केल म्हणजे खर्‍या मापांचेच प्रमाण असलेले असते. दिसायला मात्र यात नोंदी नीट करता याव्यात यासाठी वेगवेगळे रंग लावलेले असतात. दिसताना ते अजिबात खर्‍यासारखे नसते. तसेच मॉडेल असले तरी शेकडो एकरचे असल्याने त्याची व्याप्ती साताठशे स्क्वेअरफुटाचीही असू शकते.
आम्हाला अर्थातच याचा उपयोग नव्हता. आमचे संपूर्ण मॉडेल ३ फूट गुणिले ४ फूट एवढ्या टेबलावरच असायला हवे होते. आम्हाला दिसायला हवे असलेले तपशील, टेबलाचा आकार आणि परिसराचा आम्हाला अपेक्षित असलेला पसारा बघता ’टू द स्केल’ मॉडेलमधून काहीही निष्पन्न झाले नसते. त्यामुळे स्केल/ प्रमाण थोडे मागेपुढे करून मॉडेल बनवायचे ठरले. महाराष्ट्रातल्या किल्ल्यांची तपशीलवार माहिती होईल अशी मिनिएचर मॉडेल्स बनवणारे श्री राजू टिपरे आणि शिल्पकार श्री दिपक थोपटे दोघांनीही ही जबाबदारी उचलली. दिलेल्या फोटोंमधून आणि अनेक प्रयोगांच्यातून आमची अंती आणि तिच्या परिसराची छोटेखानी प्रतिकृती तयार झाली. पाणी वाहणे, धरणाची भिंत वर येणे वगैरे सर्वच गोष्टी त्यात घडवून आणल्या.

क्ले मॉडेल तयार होताना
क्ले मॉडेल


पहिल्यांदा पाणी अडवले
शूटींगच्या वेळेस


अंतीचा परिसर 



धरणाचे मॉडेल ही एक गोष्ट. अश्या अनेक बारीक सारीक गोष्टी पूर्ण चित्रपटामधे जेमतेम दिसून जातात. अश्या सगळ्या छोट्यामोठ्या गोष्टींना एकत्र घेऊन तोल सांभाळण्याची ही प्रॉडक्शन डिझायनिंगची प्रक्रिया. यातला अजून एक महत्वाचा भाग म्हणजे कपडे, मेकप वगैरे. त्याबद्दल पुढच्या भागात सांगते.
तूर्तास ’बाई तुम्ही केलंत तरी काय?’ याचं हे एक उत्तर.

- नी

by Nee Pa (noreply@blogger.com) at October 24, 2017 08:18 AM

आपला सिनेमास्कोप

मराठी प्रेक्षक आणि वितरणाचं कोडं !

नुकताच आपल्याकडे कासव हा मराठी सिनेमा प्रदर्शित झाला. प्रतीकांचा वापर करणारा, गंभीर आशय मांडणारा आणि राष्ट्र्रीय पुरस्कारातलं सर्वोच्च स्थान पटकावत, सुवर्ण कमळ विजेता ठरलेला. सुनील सुकथनकर- सुमीत्रा भावे या गाजलेल्या दिग्दर्शकद्वयीचा हा चित्रपट अत्यंत मोजक्या ठिकाणी लागला. मुंबईत तर एकाच ठिकाणी एकच खेळ अशी त्याची सुरुवात होती. कासव बरोबरच इतर महोत्सवात गाजलेले, पुरस्कार विजेते ठरलेले इतरही दोन चित्रपट होते. गजेंद्र अहिरेंचा द सायलेन्स आणि शिवाजी लोटन पाटील यांचा हलाल. यांना अधिक खेळ मिळाले असले तरी या तिन्ही चित्रपटांना प्रतिसाद अत्यल्प राहिला. त्यांच्याबरोबर इतर चार मराठी लागले होते, त्यांचा तर विचारच नको. कासवच्या आदल्याच आठवड्यात मराठी सिनेमांना नवं वळण देणारे  श्वासकर्ते संदीप सावंत यांचा नदी वाहते, हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. तो आणि बरोबरचे दोन चित्रपट, यांनाही प्रतिसाद हवा तसा नव्हताच. या सुमारास चित्रपटगृहात आलेल्या अनेक मराठी चित्रपटांपैकी दोनच प्रेक्षकांना आपल्याकडे खेचू शकले. विशाल देवरुखकर दिग्दर्शित बाॅईझ आणि निपुण अविनाश धर्माधिकारी दिग्दर्शित बापजन्म. बाॅईझ आणि बापजन्म हे प्रेक्षकांनी बरे चालवले, तर कासव, नदी वाहते सारख्यांकडे दुर्लक्ष केलं, असं चित्र दिसलं. आता याचा अर्थ प्रेक्षक फक्त व्यावसायिक सिनेमांना आपलं म्हणतो असा समजायचा का? आणि तसं असेल, तर ज्या चित्रपटांचं नाव राष्टीय पातळीवर, महोत्सवात गाजतय, त्याचं काय? आणि मग श्वास सारख्या गंभीर चित्रपटाला प्रथम आपलं म्हणून मराठी सिनेमाला पुनरुज्जीवन देणारा प्रेक्षक गेला कुठे?
या आणि या प्रकारच्या प्रश्नांची सोपी उत्तरं काढणं सोपं आहे. व्यावसायिक सिनेमा वाईट, कलात्मक वळणाचा चांगला, किंवा प्रेक्षकांना काय कळतय, वगैरे बोलायला सोप्या गोष्टी आहेत पण  माझ्या मते हा प्रश्न इतका सोपा नाही. जर मराठी प्रेक्षकानेच नवा सिनेमा उचलून धरला तर पुढे त्याकडे त्याने पाठ का फिरवली? आज जो मराठी प्रेक्षक जागतिक चित्रपट पहाण्याच्या गोष्टी करतो, तो महोत्सवात गाजलेल्या, कलात्मक चित्रपटांकडे दुर्लक्ष कसं करु शकतो? चित्रपटसंख्या आणि चित्रपटांचं यशापयश याचा काही संबंध आहे का? असे अनेक पैलू या प्रश्नाला आहेत.
एका आठवड्याला सात चित्रपट हे जरा चमत्कारिकच आहे, आणि अपवादानेच घडणारं, पण दोन तीन चित्रपट, हे गणित हे नेहमीचच झालय. नव्या मराठी चित्रपटाच्या सुरुवातीच्या काळात पाहिले, तर चित्रपटांचं प्रमाण इतकं नव्हतं. वेगळे चित्रपट तर खूपच कमी असायचे. श्वासनंतर, डोंबिवली फास्ट , रेस्टाॅरन्ट, टिंग्या, वळू असे वर्षाला दोन चार चित्रपट वेगळे असायचे, आणि एकूण चित्रपटसंख्याही मर्यादीत होती. त्यामुळे  आठवड्याला भाराभर चित्रपट लागत नसत. आणि काय पहायचं हे ठरवणंही सोपं होतं.  आज आपण वर्षाला शंभर सव्वाशे चित्रपट प्रदर्शित करतो. सुट्ट्या, परीक्षा, हिंदीचे मोठे रिलीज यामुळे आठ दहा आठवडे तर प्रदर्शनासाठी निरुपयोगी असतात. मग पंचेचाळीस दिवसात शंभरच्यावर चित्रपट प्रदर्शित करायचे, तर दुसरं काय होणार ? आपल्याकडला बराच प्रेक्षकवर्ग म्हणतो की आपल्याला महिन्यातून एक दोन चित्रपटांहून अधिक काही बघणं शक्यच होत नाही. आणि इतक्या प्रचंड चित्रपटसंख्येत पहाण्यायोग्य चित्रपट कसा निवडावा हे त्यालाही कळेनासं होतं.
आजचा प्रेक्षक हा काय पहावं काय नाही, याबद्दल मला अजूनही गोंधळलेला वाटतो. त्याला अजून स्थैर्य आलेलं नाही. या प्रेक्षकवर्गाची चाचपणी सोशल नेटवर्क, कॉलेजमधल्या पहाण्या वा इतर आधुनिक मार्गांनी केली, तर दिसतं की  प्रेक्षक नवं काही पहायला तयार आहे, त्याला पारंपरिक करमणुकीचा कंटाळा आलाय. नवं काही देणाऱ्या चित्रपटांसाठी तो आज मोठ्या प्रमाणात अस्तित्वात आहे, एवढच नाही, तर  इन्टरनेट क्रांतीने आणलेल्या सुविधांमुळे तो जागतिक चित्रपटांचा चाहता बनलेला आहे. मनोरंजन हे त्याच्या सिनेमा पहाण्यामागचं अंतिम ध्येय नाही. हे सारं एका आदर्श प्रेक्षकाचं चित्र तयार करणारं असलं, तरी प्रत्यक्षात जेव्हा चित्रपट प्रदर्शित होतो, तेव्हा या प्रेक्षकांमुळे तो चाललाय असं पाहाण्यात येत नाही. चित्रपट चालतो वा पडतो, तो पारंपारिक वळणाचे चित्रपट पाहाणाऱ्या प्रेक्षकांमुळेच. अशा प्रेक्षकांमुळे , ज्यांना चित्रपटाच्या दर्जाविषयी देणंघेणं नसून केवळ आपल्या जवळच्या चित्रपटगृहात त्याचं असणं आणि टिव्हीवरून दर अर्ध्या तासाला त्याची जाहीरात दिसत रहाणं, किंवा ' चला हवा येऊ द्या ' सारख्या कार्यक्रमात चित्रपटताऱ्यांची हजेरी लागणं या गोष्टी महत्वाच्या आहेत.
असं का व्हावं हे नक्की माहीत नाही, मात्र अशी शक्यता आहे, की हा नवा प्रेक्षकवर्ग खूपच तरुण आणि शिक्षण वा करिअरमधे गुंतलेला असल्याने, आणि ज्या वेगळ्या प्रकारच्या सिनेमाची त्याला वरकरणी ओढ आहे, त्याचं मर्यादित वितरण होत असल्याने, योग्य वेळी योग्य चित्रपटांपर्यंत पोचू शकत नसावा. त्यातल्यात्यात चांगली गोष्ट ही , की जेव्हा व्यावसायिक वितरणाच्या साथीने नवे चित्रप्रकार सादर होतात, तेव्हा हा प्रेक्षक आवर्जून हजेरी लावतो आणि चित्रपट यशस्वी करुन दाखवतो.
हा नवा प्रेक्षक आज जर काही कारणाने चित्रपटगृहापर्यंत पोचू शकत नसेल, तर चित्रपटाने त्याच्यापर्यंत पोचण्याची काही व्यवस्था होऊ शकते का हे पहावं, या दृष्टीने आज थोडेफार प्रयत्न चालू झालेले आहेत. टिव्ही हा या बाबतीतला खरा राजमार्ग, कारण त्याचा पल्ला सर्वात मोठा, आणि प्रेक्षकांनाही दर चित्रपट पहाण्यासाठी वेगळे पैसे पडत नसल्याने, सर्वसामान्य प्रेक्षकाकडून त्यावर दिसणारा चित्रपट सहजपणे पाहिला जाण्याची शक्यताही मोठी. यातला सरकारी टेलिव्हिजनचा मार्ग आज मोठ्या प्रमाणात खुला आहे, पण शहरी भागात अधिक पाहिल्या जाणाऱ्या प्रायव्हेट चॅनल्सची आवड निवड पहाता, त्यांच्याकडून विशिष्ट चित्रपटांनाच प्रतिसाद मिळालेला दिसतो. यावर उपाय आहे तो सध्या सर्वात लोकप्रिय असणारं माध्यम , म्हणजे इन्टरनेट वापरण्याचा. आज खेड्यापाड्यातही या माध्यमाचं पोचणं आणि वेब चॅनल्सनी चित्रपट डाउनलोड करण्याबरोबरच स्ट्रीमिंगचीही केलेली सोय, या दृष्टीने उपयुक्त ठरेलशी. जागतिक चित्रपट पहाणाऱ्या हौशी प्रेक्षकाला ती आधीपासूनच परिचित. इन्टरनेटवर भरवसा ठेऊन, 'पे पर व्ह्यू' मार्गाने तिकीटाप्रमाणे पैसे भरून चित्रपट दाखवणं, किंवा 'आय ट्यून्स' सारख्या माध्यमातून डाऊनलोडची सोय ठेवणं या गोष्टी हळूहळू होतायत. मात्र यात अडचण अशी की डाऊनलोडींगला पैसे मोजण्याची मानसिकता अजून आपल्याकडे नाही आणि एरवीच पायरसी एवढी जोरात असताना ती तयार व्हायलाही वेळ लागेल. ती होण्यासाठी प्रेक्षकाने अधिक जागरुक आणि अधिक प्रामाणिक असायला, व्हायला हवं. पुढल्या पिढ्यांमधे ती शिस्त येऊ शकते, जर आपणच त्यांना या मार्गांच्या योग्यायोग्यतेबद्दल मार्गदर्शन केलं.
 कोणत्या का मार्गाने होईना, पण नव्याने तयार होणाऱ्या प्रेक्षकापर्यंत जर असा वेगवेगळा सिनेमा पोचत राहिला तर चित्रपटगृहातल्या  प्रतिसादावरही  पुढेमागे परिणाम होऊ शकेल आणि या प्रेक्षकांची मागणी ही निर्मितीसंस्थांना आपण काय प्रकारचे चित्रपट करतो आहोत, करायला हवेत, याचा फेरविचार करायला भाग पाडेल.निर्मिती आणि वितरणाचं गणित मग कदाचित आज इतकं कठीण उरणार नाही.
- गणेश मतकरी

by सिनेमा पॅरेडेसो (noreply@blogger.com) at October 24, 2017 03:42 AM

October 22, 2017

आनंदघन

दिवाळी - संस्कृती - संस्कार

माझे एक आदरणीय आप्त श्री. मधुसूदन थत्ते यांनी "जपणे संस्कृती संस्कार" या मथळ्याखाली दिवाळीच्या चार दिवसांसंबंधी चार लेख लिहिले होते. त्यांची अनुमती घेऊन मी ते लेख माझ्या ब्लॉगवर या भागात देत आहे. यातल्या आठवणी श्री.थत्ते यांनी शब्दांकित केल्या असल्या तरी त्यातल्या कांही आठवणी त्यांच्या सुविद्य पत्नी सौ.पद्मजाताई यांच्या आयुष्यातल्या आहेत. मध्यप्रदेशांतल्या एका लहान गावी स्थाइक झालेल्या एका सधन जमीनदार कुटुंबात त्यांचे बालपण गेले असले तरी त्यांच्यावर झालेले संस्कार आणि कोकणातल्या गरीब कुटुंबातल्या श्यामच्या आईने त्याला दिलेले संस्कार यात खूप साम्य आहे. मुंबईसारख्या महानगरात वाढलेल्या आणि बाहेरचे विशाल जग पाहून आलेल्या मधुसूदन यांनी त्यांना मिळालेल्या सुसंस्कारांचे महत्व त्यांच्या अनेक लेखांमधून वेळोवेळी दाखवले आहे. हे पारंपरिक मराठी किंबहुना भारतीय संस्कार त्यांनी या चार लेखांमध्ये नेमकेपणे टिपले आहेत आणि मनोरंजक शैलीमध्ये सादर केले आहेत. मी ते चार लेख जसेच्या तसे खाली दिले आहेत.     
----------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ...१
नर्कचतुर्दशी.
आईची आज्ञा: सूर्योदयाच्या आधी आज सगळ्यांच्या आंघोळी उरकायच्यात बरं...!!!
"कां, आई..?"
आमच्या लहानपणी नाही हो कुणी असे "कां" विचारले...
आईच्या बालपणी घरात दहा वीस माणसे पण सूर्योदयाच्या आधी सगळ्यांच्या आंघोळी उरकायच्या हे तर शास्त्रवचन..!!!
ऋतू आले गेले बरीच दशके मागे गेली..
आज घरात आहेत फक्त वृद्ध आई-बाबा...पण शास्त्रवचन कुठे जाईल..?
आज आईची आज्ञा जरा वेगळी ...
"अहो, सुर्र्कन आंघोळीला शिरू नका...आज तुम्हाला ओवाळायचं
आहे...!!!"
मग रांगोळीचं छोटं स्वस्तिक...त्यावर ईशान्यभिमुख पाट... पाटापुढे तेलाचे चार थेंब...
मग बाबाना हलके अंगाला तेल लावणे..
"किती पातळ झाले हे केस...कसे दाट होते नाही का ?" ह्या गप्पा...
नंतर ओवाळणे...बाबांना नमस्कार...
आणि.......... "तेवढं उटणं लावायचं विसरू नका ...मोती साबण ठेवलाय नवी वडी..."
मित्रांनो ती माई जपत आली हे सारे संस्कार इवलीशी कन्या असतानापासून...
किती वर्षे झाली आज...? पंच्याहत्तर...!!!
मधुसूदन थत्ते
१८-१०-२०१७...
-----------------------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ...२
समृद्ध खेड्यातला प्रशस्त दुमजली जुना वाडा गत-पिढ्यांच्या संस्कार-पुण्याईने अजूनही एक मानाचे स्थान आहे..
छोटी उषा आईला विचारत होती..
आई, आता अंधार पडतोय पण ह्या वर कठड्यावर किती सुरेख पणत्या मांडल्या आहेत..
आई त्या प्रत्येक पणती खाली मघाशी म्हादूला मी शेणाचे लहान गोळे ठेवताना पहिले..का ग ते ठेवलेत..?
"उषा, कठड्यावर पणत्या आहेत..चुकून खाली पडू नये म्हणून आपण तसे ठेवतो...
"आणि आज लक्ष्मीपूजन ना दिवाळीचा दुसरा दिवस...आज लक्ष्मी घरा येणार...तिचे स्वागत नको का करायला..?
म्हणून तर सनई चौघडा वाजतोय..."
पण आई उंबरठ्यापासून थेट देवघरापर्यंत तू ती कुंकवाची सुंदर नाजूक पावले का काढलीस...?
"ती ना...? लक्ष्मीची पावले आहेत...देवी येते..अन त्याच पावलांनी देवघरात जाते...
"बाबांनी घरच्या लक्ष्मीचे प्रतीक असे काही दागिने, सोन्याच्या जुन्या मोहोरा, आणि येणा-या वर्षासाठी जमा-खर्चाची वही असे सारे पुजलेले आहे...
"लक्ष्मी त्यावर नजर देईल...प्रसन्नतेने 'तथास्तु' म्हणेल ..त्या जामदारखान्याची दारे आज सताड उघडी आहेत पाहिलेस का..? लक्ष्मी तिथेही नजर देईल अन आल्या पावली त्या कुंकुम पावलांवरून वाड्याला आशीर्वाद देऊन माघारी जाईल...पण जाताना इकडे पाठ करून जाणार नाही..."
आई...खरं का ग हे सगळं..? मला दिसेल लक्ष्मी...?
कोजागिरीला आली होती की नाही..? पण नुसती "कोण कोण जागे आहे.." असे विचारून गेली..तेव्हा तरी मला दिसली नाही...!!!
आई काय बोलणार...? म्हणाली..."बाळा,, ह्या घराची लक्ष्मी तूच नाही का...?..."
मित्रांनो लक्ष्मी पूजनाचे हे सत्तर वर्षांपूर्वीचे दृश्य उषाने पाहिले...ऊषाच्या मनात ते कायम आहे...
तेव्हा कॉम्पुटर नव्हते ..iCloud नव्हते..साधे आपले आकाश होते.. आकाशाने मात्र पाहिले होते,
आज उषा आईच काय..आजी पण झाली आहे....आणि दर दिवाळीला असेच लक्ष्मी पूजन करत असते...
घरे बदलली...परिसर बदलले...परिवार बदलले...
पण....
आकाश तर तेच आहे..!!!!!!!!!
मधुसूदन थत्ते
१९-१०-२०१७

----------------------------------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ...३
चिमुकल्या उषाला आजी कौतुकाने म्हणाली.."एका मुलीला आज बाबा ओवाळणीत काय बरं देणार..?"
सुंदर रांगोळी काढ, बसायला ईशान्येकडे होईल असा पाट ठेव..आई तुझ्या हाती सज्ज असे ताम्हन देईल अन मग बाबांना ओवाळायचे...!!!
पण आजी मीच का? दादा का नाही ओवाळणार बाबांना आज पाडव्याला...?
"अगं, कन्या हे परक्याचे धन. ओवाळणे म्हणजे दीर्घायुष्य चिंतन... स्त्रीचे रक्षण आधी पिता मग पती करत असतो.. त्यांना दीर्घायुष्य लाभावे हे स्त्रीच्या मनात येणं स्वाभाविक नाही का..?
हो, आजी, तू देव्याकवच रोज म्हणतेस त्यात देवीचं पहिलं रूप कन्येचं म्हटलं आहे.."प्रथमं शैलपुत्री च..." पार्वती हिमालयाची कन्या नाही का...?
उषा दूर कुठेतरी नजर लावून कल्पना करत होती पार्वती हिमालयाला कशी बुवा ओवाळत असावी...!!!
आजी पुढे म्हणाली..
"वर्षभरातले मानाचे साडेतीन मुहूर्त...
"एक वर्षप्रतिपदा, दुसरा अक्षय्य तृतीया, तिसरा दसरा आणि उरलेला अर्धा आज..दिवाळीतला पाडवा...तो अर्धा आणि वर्षाची शुभ सुरुवात वर्षप्रतिपदाने होते म्हणून तो पूर्ण एक मुहूर्त.
"आणि आपले गोधन आजच्या पाडव्याला गोठ्यातून मोकळे करतांना रेवणीत (दिंडी दरवाजा)
गवताची गंजी पेटवायची...त्यावरून गोधन उड्या मारीत जाईल..मग वर्षभर त्यांना त्या अग्निस्पर्शाने कसलाही आजार होणार नाही ही आपली समजूत.
प्रथा...एक एक भावनांच्या रेशमी धाग्यांनी कल्पना करून पडलेल्या प्रथा..
आज इतक्या दशकांनंतर ह्या प्रथा स्वतःच आजी असलेली उषा मुलं-नातवंडांना मोठ्या प्रेमाने सांगत होती..
आजच्या चिमुकल्यांना हे प्रत्यक्ष कसे दिसावे..काळ खूप खूप बदलला आहे..
तरी पण आजच्या चिमुकल्यात एखादी अशी "उषा" असणार आहे जी दूर कुठेतरी नजर लावून कल्पना करेल पार्वती हिमालयाला कशी बुवा ओवाळत असावी...!!!
पाडव्याचे शुभचिंतन मित्रांनो
मधुसूदन थत्ते
पद्मजा थत्ते
२०-१०-२०१७

-------------------------------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ... ४
"१९५० चा सुमार ...कानी गोड स्वर आले...
"जमुनाके तीर..."
आज बाबांनी अब्दुल करीम खानसाहेबांनी भैरवी लावली होती...
छोट्या उषाने आज दादासाठी पाट मांडला, आजीने सुंदर रांगोळी काढली..आज दादाचे अभ्यंग स्नान..मग फराळ..
"आज भांडायचं नाही दादाशी"
आजी आमचं कधी भांडण झालेलं पाहिलं आहेस का..?
"नाही गं बाबी..मी उगीच म्हटले..आज भाऊबीज ना...?
संध्याकाळ कशी पटकन आली...हर्षभरे ओवाळणीचा कार्यक्रम झाला...
इतक्यात दाराशी कोणी डोकावले..आजी पुढे झाली..
"अरे तुम हो निर्मल ..?"
निर्मल कुशवाह हा एका गरीब कातक-याचा एकुलता एक मुलगा...उषाएवढाच... आत्ता कसा काय बरं आला..?
दादीमाँ, उषादीदी मेरी भी आरती उतारेगी आज..?
पोरगं काहीतरी एका फडक्यात बांधलेलं मुठीत लपवत होतं...
"आओ बेटा. जरूर आरती उतारेगी..."
उषाने प्रेमभराने त्याला पाटावर बसवले..औक्षण केले..
मग निर्मलने ताम्हनात ते फडकं मोकळं केलं.. म्हणाला..."ये चियें (चिंचोके) . दीदी को प्यारे लगते है ना..? मैने खुद जमा करके रक्खे थे..!!"
ती भाऊबीज एकदम जणू लखलखली..उषा खूप आनंदली...अन..आजीच्या पापण्या ओलावल्या ..!!!
खूप खूप वर्षे मागे गेली ह्या दिव्य भाऊबीजेच्या प्रसंगानंतर ..
पण बाबांनी त्या सकाळी लावलेली भैरवी आजही सुचवते ...भाऊबीज...दिवाळी सणाची भैरवी ....संपली दिवाळी..
आजची उषा नातीला हे आठवून आठवून सांगत होती...
आजी, निर्मल आज कुठे असेल...? ...बालसुलभ पृच्छा...!!!
आजीच्या मनात हाच प्रश्न डोकावला...नक्की आज तो कुणी मोठा जमीनदार झाला असावा...!!!
आजी तिला लहानपणी आवडणारे गाणे गुगुणत होती...
सोनियाच्या ताटी उजळल्या ज्योती...
ओवाळीते भाऊराया रे
वेड्या बहिणीची रे वेडी माया...!!!
मधुसूदन थत्ते
२१-१०-२०१०
-----------------------------------------------------------------------------------

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 22, 2017 05:46 PM

राफा

ह्या आठवड्याचे चित्र!

बऱ्याच दिवसांपासून Grand Canyon  सारखे खडकाळ डोंगर काढायचे होते. म्हणजे दगडांचा तसा रंग आणि प्रकार. वेस्टर्न चित्रपटात असतात तसे. (अर्थातच त्यामुळे फेबु वर चित्र पाहून  Mackenna's Gold आठवण झाली अश्या प्रतिक्रिया आल्या). तर, हे ताजे चित्र :

by राफा (noreply@blogger.com) at October 22, 2017 01:35 AM

October 21, 2017

to friends...

कुठून?

कुठून सरसरत उगवून येतो माझ्यात
एखाद्यावरचा असा काळ्या कभिन्न कातळासारखा ठाम विश्वास,
एखाद्याच्यात डोकावून पाहण्याची नवथर, तांबूस-कोवळी, लवलवती उत्सुकता,
एखाद्याच्या अंगाला पाठ देत निःशंक रेलण्यातलं अपरंपार निळंशार सुळकेदार धाडस,
काळजीपूर्वक, श्वास रोखून आपण भरत जावेत चित्रात रंग,
नि बघता बघता आपलं बोट सोडून,
स्वतःच्याच लयीत नादावत बेभानपणी रंग अवतरत जावेत कागदावर;
तसे उजळत, पेटत, चमचमत, विझत, मावळत-उगवत, स्थिरावत गेलेले
वाद-संवाद, चर्चा-परिसंवाद, उपदेश-सल्ले, भांडणं-फणकारे आणि मिश्कील मायेचं हसू?
माझी माती सुपीक आहेच.
पण हे बी?
हे तुझंच तर नव्हे?

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at October 21, 2017 05:31 PM

डीडीच्या दुनियेत

No, Liberals Won’t Get Mersal Share of Pie

The Vijay-starrer Mersal is making well deserved waves at the box office and captivating the audiences. That would only enlighten his fans. However, this time his flick has hit headlines […]

by देविदास देशपांडे at October 21, 2017 09:47 AM

Kavi Arasu

A Riot Of Colour

A riot of colour and a rich fodder for thought!

She is in a sparkling pink and I in an odd blue. Her eye for colours catches my ear. For every time she chooses one, she exclaims aloud. “Red” “Blue”. And so on. She paints with tentative strokes first. Then come bold ones. After a while, she says “Over”. A riot of color is all that remains as she darts away to play. I look at her work. Her strokes fill my heart with happiness. This moment has been the highlight of this festive season.

Festivities are about colour to the senses. You feel a sense of completion to be with close ones and do simple things. A feeling that escapes description and begs for it to be let easy. Diwali especially is a feast for all senses. Homes get lit. After being cleaned and washed. Sweets get made in abundance. And There are no reasons to not tuck in the extra one. There is noise in the air ( not to speak of discounts and offers in every shop and website ). A ‘cannot be missed’ warmth in people. The security guard smiles a little extra even as the stern neighbour nods just a tad more in acknowledgment. You are benign with the odd gasbag who spams your inbox with a ‘Happy Diwali’ message, consigning his message to the recycle bin with a smile.

As the festival wind thin, a thick question remains. A question that my little miss posed to me: “Why can’t every day be Diwali?” Indeed, I thought. Why can’t it be?

Why can’t there be this richness in our daily life? A richness that exudes colour, space and that little bit of warmth that can add so much more to our lives. Kindness, acceptance, some accommodation. Some peace. A way of thinking that is inclusive and respectful. That after all is the spirit of Diwali. For that matter, that after is the spirit of all major festivals of the world!

As I gazed hard at her random brush strokes, the gaiety in her question only pointed to possibility and choice. We have the choice, I told myself. To live it up in a simple, kind way. Perhaps we need to be reminded that this choice exists until we don’t have to be reminded. A choice that we can consciously make. A choice to revel in abundance and to forever seek to live a life that is of meaning.

A new energy coursed my veins. A riot of colour, as I call this piece, will be my north star of sorts, I told myself. A north star that reminds me that in a world that leans towards mono-chromatic rhythms, multicoloured richness is important. That is being human by soaking in all the richness we come endowed with.

So this Diwali, I have a wish for you. A wish that comes from my daughter and everybody around. May the festivities never end. May we lead a life soaked in colour and joy. May we have the courage to wander yet be decisive. May the humanness in us overpower the insecurities that seep in. May our life be something to someone. May we be kind to one another. May there be a riot of colour.

 

A riot of colour

 

 

The post A Riot Of Colour appeared first on Kavi Arasu.

by Kavi Arasu at October 21, 2017 06:41 AM

October 20, 2017

स्मृति

मी अनुभवलेली अमेरिका ... (7)

मी जेव्हा अमेरिकेत आले तेव्हा आमच्या लग्नाला एक तप पूर्ण झाले होते. काही वर्षे नोकरी केली पण गृहीणी म्हणून माझी खरी ओळख आहे. स्वयंपाक नामक जी चीज असते ती मी इथे अनुभवताना माझी सुरवातीला खूप चिडचिड झाली. इथे आल्यावर इलेक्ट्रीक शेगड्या बघितल्यावर माझे डोकेच फिरले. मला गॅसवर स्वयंपाक करायला खूप आवडतो. दुधं तापवायची सवय होती त्यामुळे मी कॅनमधले दूध आधी पातेल्यात ओतले आणि तापत ठेवले. गार झाल्यावर फ्रीज मध्ये ठेवले. साय विरजण्यासाठी दुपारी दुध बाहेर काढले पण सायीचा थर काही दिसेना. अगदी थोडासा पातळ पापुद्रा पसरला होता दुधावर. ४ पर्सेंट फॅटवाल्या दुधावर कशी काय साय धरणार? मला वारणा आणि गोकुळ दुधाची सवय होती. दाट दूध. चहामध्ये अगदी थोडे घातले तरी पुरते. तिथल्या आणि इथल्या चहाची धुंदी वेगवेगळी. इथल्या चहाची धुंदी मला कधी आलीच नाही. पारंपारिक चहा करण्याची सवय इथे पार मोडून गेली. दुपारी मी चहाच्या ऐवजी कोक प्यायला लागले. सुरवातीला टी-बॅग्ज कापून त्यातली चहाची भुकटी घालून चहा बनवायचे. नंतर एका मैत्रिणीकडून कळाले की मायक्रोवेव्ह मध्ये चहा बनवता येतो. तसे करून बघितले आणि दुध पाणी आणि चहाचे प्रमाण ठरवून ते निश्चित केले आणि पारंपारिक चहा बनवण्याच्या पद्धतीला काट मारून टाकली. एकतर इलेक्ट्रिक शेगड्या पटकन तापत नाहीत. त्यामुळे
चहा बनवताना आच तीव्र ठेवायला लागायची त्यामुळे चहाच्या पातेल्याची बुडे काळी पडायला लागली आणि मग ती घासून घासून कंबरडेमोडायला लागले. जाड साय नाही म्हणजे सायीचे दही नाही, लोणी नाही. घरचे कढवलेले तूपही नाही. ही सर्व कामे इथे आल्यावर बाद झाली. 

सुरवातीला मी दही भारतासारखेच घरी बनवायचे. दही लावण्याकरता विरजण मी प्रविणा कडून आणले होते. प्रविणा माझ्यासारखीच दही-दूध प्रेमी बघून मला खुप आनंद झाला होता. नंतर दह्याचे डबे आणू लागलो. अर्थात घरचे दही ते घरचे दही. भारतात असताना उसने मी कधी घेतले नव्हते कुणाकडून पण अगदी क्वचित वेळ आलीच आणि शेजारणीकडे मागितले तर नेमके ते त्यावेळी तिच्याकडे नसायचेच. इथे आल्यावर प्रविणा माझ्याकडून उसने घ्यायची. कांदा, बटाटा वगैरे. उसने घेणे आणि ते आठवणीने परत करणे हाही प्रकार बाद झाला इथे आल्यावर. उरलेल्या अन्नाचे काय करायचे? इथे कामवाल्या बायका येत नसल्यानेते कधीतरी त्यांना क्वचित देण्याचाही प्रकार घडला नाही. तसे तर लग्न झाल्यावर मुंबई मध्ये आल्यावर आणि दोघंच दोघे असल्यावर
जेव्हढ्याच तेवढे बनवण्याची सवय असल्याने उरलेल्या अन्नाचे काय करायचे याचा फारसा त्रास झाला नाही. आपण बनवलेला पदार्थमैत्रिणीच्या घरी वाडग्यातून नेवून देणे आणि तिच्याकडला वाडग्यातून आलेला पदार्थ आपणही चवीने खाणे हे मात्र मी खूप छान अनुभवले इथे. आमच्या तिघींचा ग्रुप होता. माझ्याकडून काय येतयं याची वाट बघायच्या मैत्रिणी. त्यांच्याकडूनही रसम, सांबारंम, लेमन राईस आणि पुलीहोरा असे वेगवेगळे पदार्थ माहीती झाले. आपल्याकडची साबुदाणा खिचडी, बटाटेवडे यांची चवही त्यांना आवडली. हळूहळू काळ जसा पुढेपुढे सरकत गेला तसतसे सर्वच्या सर्व कामे आपली आपणच करायची सवय लागून गेली.

भारतातल्या सगळ्या सवयी मोडून गेल्या. जसे की....

-दुधासाठी पिशवी दारात अडकवली की त्यात दुधाच्या पिशव्या पडलेल्या असतात.
-दार उघडले की पेपर दारातच असतो.
- केराचा डबा बाहेर ठेवलेला असतो तो कचराही केरवाला घेऊन गेलेला असतो.
-कामवाली बाई आली की धुणे, भांडी, केर, फरशी पुसणे
तीच करते. सर्व प्रकारची दळणे आणून देते.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 20, 2017 03:33 PM

साधं सुधं!!

HeatMap


गेले कित्येक वर्षे HeatMap ह्या संज्ञेचा आणि माझा निकटचा संबंध आहे. एखाद्या टीमची विविध विषयातील तज्ञपातळी आलेख रुपात मांडण्यासाठी ह्या संकल्पनेचा बऱ्याच वेळा वापर केला जायचा आणि मग आलेखरुपात मांडल्यामुळं एक संघ म्हणुन ज्या काही कमकुवत बाबी आहेत त्या अगदी प्रकर्षानं डोळ्यासमोर उभ्या ठाकतात. 

आज मात्र काही वेगळ्या संदर्भात ही पोस्ट ! मंगळवारी रात्री म्हणजे धनत्रयोदशीच्या रात्री ऑफिसातुन वसईला येण्यासाठी ऑफिसच्या कॅबचा आधार घेतला. सहसा मी ही कॅब वापरत नाही, जवळपास दीड वर्षाने वापरली. मुंबई माणसांनी / वाहनांनी किती दाट भरुन गेली आहे ह्याचा प्रत्यय घ्यायचा असेल तर रात्री साडेआठ नंतर इनऑर्बिट मालाडच्या परिसरातुन बाहेर पडून दहिसर टोलनाक्याच्या दिशेने कुच करण्याचा प्रयत्न करावा. आपलं ड्रायव्हिंग आणि अशा कुशल लोकांचं ड्रायव्हिंग ह्यातील फरक लगेचच जाणवतो. त्यानं आतल्या रस्त्यानं वगैरे गाडी शिताफीनं पश्चिम द्रुतगती महामार्गावर आणली. इथं आल्यावर मात्र त्याचा नाईलाज झाला. प्रचंड संख्येतील वाहनं वेगानं उत्तर दिशेला जात होती. जिथं कुठं थोडी मोकळी जागा मिळेल तिथं आपलं वाहन पुढे दामटायचा प्रयत्न करीत होती. हल्लीच्या पद्धतीनुसार माझे सहप्रवासी आपल्या भ्रमणध्वनीच्या स्क्रिनशी वार्तालाप करण्यात मग्न होते. मी जिथं बसलो होतो तिथुन मला ड्रायव्हरचे डोळे बरोबर दिसत होते. त्याच्या बुबुळांची अगदी वेगानं हालचाल होत होती. दोन्ही बाजूनं, मागुन येणाऱ्या वाहनांकडे तो नजर ठेवत होता. तीच परिस्थिती आजुबाजूच्या वाहनाच्या ड्रायव्हरची ! 

मनातल्या मनात मी दोन हीटमॅप काढले. त्या परिसरातील लोकसंख्येच्या घनतेचा आणि दुसरा त्या परिसरातील माणसांच्या तणावपातळीचा ! दोन्ही आलेख अगदी गडद लाल आले. बहुदा गुगल मॅपशी हे समप्रमाणात होते. दहिसरचेकनाका पार केला आणि मग वाहनं वेगानं पुढे सरकायला लागली. आतापर्यंत निमुटपणे सारथ्य करत असलेल्या ड्रायव्हरच्या नजरेत सुद्धा काहीसा मोकळेपणाचा भाव आला. थोड्या वेळानं मग कॅबने महामार्ग सोडला आणि वसईफाट्याचे वळण घेतलं. मग हवेतला थोडा थंडावा जाणवला म्हणजे तापमानाचा हीटमॅपसुद्धा सुद्धा हिरवागार होत चालला होता. 

गेले दोन दिवस मी मस्त दिवाळीची सुट्टी अनुभवत आहे. हिटमॅपच्या हिरव्यागार क्षेत्रात वावरत आहे. बघताबघता सुट्टी संपेल आणि मग पुन्हा गर्दीच्या मुंबईत जाणं भाग पडेल. एक गोष्ट लक्षात येते हिटमॅपच्या हिरव्यागार क्षेत्रात सतत राहण्याची क्षमता सुद्धा कमी झाली आहे. चार - पाच दिवस झाले की मुंबई पुन्हा खुणावते. 

पोस्टचा सारांश एकच - आपल्या सभोवतालच्या वातावरणातील घटकांचा अभ्यास करुन ज्यामुळं (ह्यात व्यक्ती, ठिकाणं वगैरे घटकांचा समावेश होतो) आपल्याला तणावसदृश्य भावना निर्माण होते त्याचा एक अदृश्य हीटमॅप मनातल्या मनात आखलेला असणं उत्तम असतं. एकदा का हे घटक माहित झाले की त्यांना कसं टाळायचं किंवा अगदी नाईलाजानं त्यांच्याशी मुकाबला करावा लागला तरी त्या लाल क्षेत्रातुन झटपट कसं बाहेर पडायचं किंवा त्यात राहूनसुद्धा कमीतकमी कसा त्रास करुन घ्यायचा ह्या विषयी शांतपणे विचार करणे आपल्याला सहजसाध्य होतं. 

(तळटीप - वसईत दिवाळीत फटाके वाजवले जाण्याच्या घटनेचा माझ्या हीटमॅपमधील माझं अस्तित्व हिरव्या क्षेत्रात असण्यावर काडीचाही फरक पडला नाही ) 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 20, 2017 12:20 PM

आनंदघन

दिन दिन दिवाळी

मी सुध्दा अगदी लहान असतांना म्हणजे शाळेत जायच्याही आधी एक बडबडगीत ऐकले आणि गुणगुणले होते आणि ते अजून माझ्या लक्षात आहे. यातला कोण लक्षुमन, कसली खोब-याची वाटी आणि कुठल्या वाघाच्या पाठीत कुणी काठी घालायची असले प्रश्न तेंव्हा माझ्या मनात आले नव्हते आणि नंतर मलाही कोणी विचारले नाहीत. दर वर्षी दिवाळीच्या दिवसात या गाण्याची पारायणे होत असत आणि त्या वेळी घरी आलेल्या पाहुण्यांमध्ये जी कोणी लहान मुले असतील त्यांना हे गाणे शिकवून त्यांच्याकडून बोबड्या बोलात हावभावासह म्हणून घेतले जात असे.

दिन दिन दिवाळी, गाई म्हशी ओवाळी ।
गाई-म्हशी कुनाच्या, लक्षुमनाच्या ।
लक्षुमन कुनाचा, आई-बापाचा ।
दे माय खोबऱ्याची वाटी ।
वाघाच्या पाठीत घालीन काठी ।।

या बडबडगीताला जोडून दिवाळीमधल्या इतर दिवसांचे छान वर्णन करणारे एक गाणे मला या ध्वनिफीतेमध्ये मिळाले.
https://www.youtube.com/watch?v=bR3dneyjJ-4
----------------------

माझ्या जन्माच्याही आधी म्हणजे १९४० च्या काळातल्या शेजारी या खूप गाजलेल्या आणि सामाजिक प्रबोधन करणा-या चित्रपटातले अत्यंत जुने पण तरीही आजतागायत ऐकू येणारे असे दीपोत्सवावरचे अजरामर गाणे आहे, लखलख चंदेरी. शेजारी राहणा-या दोन मित्रांमध्ये निर्माण झालेला दुरावा संपून शेवट गोड झाल्यानंतर सगळे गांवकरी एकमुखाने हे गीत गात आणि त्या तालावर नाचत दिवाळीचा आनंदोत्सव कसा साजरा करतात याचे चित्रण या गाण्यात सुरेख केले आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=qNAdSpieRCg
लखलख चंदेरी तेजाची न्यारी दुनिया।
झळाळती कोटी ज्योती या, हा, हा।।

चला धरू रिंगण, चुडी गुढी उंचावून ।
आकाशीच्या अंगणात, मंजुळ रुणझुण ।
नाचती चंद्र तारे,  वाजती पैंजण ।
छुनछुन झुमझुम, हा, हा ।।

झोत रुपेरी, भूमिवरी गगनात ।
धवळली सारी सृष्टी, नाचत डोलत ।
कणकण उजळीत, हासत हसवीत ।
करी शिणगार, हा, हा ।।

आनंदून रंगून, विसरून देहभान ।
मोहरली सारी काया, हरपली मोहमाया ।
कुडी चुडी पाजळून, प्राणज्योती मेळवून ।
एक होऊ या, हा, हा ।।

----------------------------------------

माझ्या लहानपणी १९५५ साली आलेल्या भाऊबीज या सिनेमातले सोनियाच्या ताटी हे गाणे माझ्या एकाद्या बहिणीच्या तोंडी ऐकल्याशिवाय माझी भाऊबीज कधी साजरी होत नव्हती. आशाताईंनी गायिलेले हे गोड गाणेसुध्दा साठ वर्षांनंतर अजून टिकून राहिले आहे.  भावाबहिणीमधल्या नात्याचा सगळा गोडवा या गाण्यात उतरला आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=p_C1k78XuBs
सोनियाच्या ताटी, उजळल्या ज्योती ।
ओवाळिते भाऊराया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

माया माहेराची पृथ्वीमोलाची ।
साक्ष याला बाई, चंद्रसूर्याची ।
कृष्ण द्रौपदीला सखा रे भेटला ।
पाठीशी राहु दे छाया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

चांदीचे ताट, चंदनाचा पाट ।
सुगंधी गंध दरवळे, रांगोळीचा थाट ।
भात केशराचा, घास अमृताचा ।
जेवू घालिते भाऊराया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

नवलाख दिवे हे निळ्या आभाळी ।
वसुंधरा अशी चंद्रा ओवाळी ।
नक्षत्रांची सर, येई भूमिवर ।
पसरी पदर भेट घ्याया ।
चंद्र वसुधेला, सखा रे भेटला ।
पाठीशी राहु दे छाया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

पंचप्राणांच्या वाती, उजळल्या ज्योती
ओवाळिते भाऊराया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया

-----------------------------------------
अष्टविनायक या चित्रपटातली सगळीच गाणी तुफान लोकप्रिय झाली आणि लोकांच्या ओठावर बसली. त्यातले एक गाणे खास दिवाळी या सणावर होते. तसे पाहता अमावास्येच्या आगे मागे असलेल्या दिवाळीत कसले मंद आणि धुंद चांदणे आले आहे ? उलट दिव्यांच्या रांगा लावून गडद अंधाराचा नाश करणे हा दीपावलीचा उद्देश असतो. पण ज्यांच्या मनातच प्रेमाचे चांदणे फुलले आहे, नयनांमध्ये दीप उजळले आहेत त्यांना त्याचे काय ? दिवाळीचा परम आनंद आणि उत्साह या गाण्यात छान टिपला आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=oPIMAnIdq2s

आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।
सप्तरंगात न्हाऊन आली ।।

मंद चांदणे धुंद श्वास हा, मी तर त्यात भिजावे ।
जन्म जन्म रे तुझ्या संगती एकरुप मी व्हावे ।
प्रीत नयनी वसे, लाज गाली हसे ।
कोर चंद्राची खुलते भाळी ।।
आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।।

पाऊल पडता घरी मुकुंदा, गोकुळ हरपून गेले ।
उटी लाविता अंगी देवा, सुगंध बरसत आले ।
हर्ष दाटे उरी, नाथ आले घरी ।
सूर उधळीत आली भूपाळी ।।
आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।।

नक्षत्रांचा साज लेऊनी, रात्र अंगणी आली ।
दीप उजळले नयनी माझ्या ही तर दीपावली ।।
संग होता हरी जाहले बावरी ।
मी अभिसारीका ही निराळी ।।
आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।।
------------------------------


by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 20, 2017 08:15 AM

कृष्ण उवाच

नका सतावू मला.

(अनुवादित)
नका सतावू मला.

माझ्या आठवानो विसरूनी गेलो मी तुम्हाला
नका सतावू मला
नका माझ्या जवळी येऊ सुखाने जगूदे मला

निळ्या नभाकडे पहात बसलो आहे
तुटणारे तारे
कुठवर जीवन कंठू स्वपनांच्या आधारे

असुद्या मी खुळा नका करू अजून खुळा
नका माझ्या जवळी येऊ सुखाने जगूदे मला

नका लुटू मला करूनी अजुनी खुळा
संभाळीतो तोल माझा सावरूनी मला

नका पाडू फिरूनी मला
नका माझ्या जवळी येऊ सुखाने जगूदे मला

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at October 20, 2017 01:23 AM

October 19, 2017

पाइनॅपल सन्

सर्व नव्या-जुन्या, धडपडणाऱ्या, तडफडणाऱ्या, फडफडणाऱ्या लेखकांना:

... आणि तुला येईल एखादा फोन, एखादा मेसेज...
अज्ञातातून अवचित. 
जगाच्या कुठल्यातरी बिलोरी कोपर्यातून...

कथा आवडल्याचं सांगणारा.
किंवा त्यातल्या ञुटी आतड्यातून सांगणारा.
जपून ठेव तो मेसेज...
कारण तोच असतो दुर्मिळ काजू आयुष्याच्या कमर्शियल मसालेभातातला!


-नील आर्ते

by nilesh arte (noreply@blogger.com) at October 19, 2017 06:01 AM

October 18, 2017

AnnaParabrahma

Narakchaturdashi 2017

फराळाला या Come join us for the feast In our Parsi and Koli household it feels complete when Marathi faral fills the heirloom crockery. The tea-set is from 1860. Probably it belonged to my great grandmother inlaw. It is manufactured by Bengal Potteries. The birds on an Almond tree plate is the only one remaining and the lid of the bowl which I use with a different bowl from

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 18, 2017 08:32 AM

Global Vegan

Vegan Recipes for Diwali

Diwali is a festival of lights. During Diwali, Hindus make delicious sweets. Burfis , kheer and halwa is colorful and taste delicious.

The Internet is awash with numerous yummy vegan sweet recipes from Indian cuisine. Here are the links to awesome recipes...

1.  http://www.veganricha.com/category/diwali

2. http://www.onegreenplanet.org/vegan-food/dairy-free-indian-sweets/

3. https://holycowvegan.net/karanji-recipe/

4. http://www.ethivegan.com/recipe-besan-ladoos-gluten-free/

Happy Diwali!

by Kumudha (noreply@blogger.com) at October 18, 2017 02:34 AM

October 17, 2017

पाइनॅपल सन्

मंदार भारदे यांच्या परवाच्या दिवाळीविषयीच्या लेखाविषयी

हा लेख व्यक्तिश: मला खूप खूप आवडला. ( मूळ लेख इथे वाचता येईल)  
दिवाळी मलाही अजूनही असंच आणि इतकंच वेडं करते त्यामुळे प्रचंड रिलेट झालो. 
गणपतीपासूनच मला तिचे वेध लागतात... नवरात्र म्हणजे खरं तर मेजर रॉकस्टारची कन्सर्ट ओपन करणाऱ्या अपकमिंग बँडसारखी असते. 
आणि दसऱ्यापासून तिचा रंगगंध भिनायला लागतो...
कोजागिरीशीसुध्दा माझ्या आयुष्यातले काही खूप सुंदर पिठूर क्षण जोडलेले आहेत.    
धनत्रयोदशीच्या रात्री मी एकटाच भुतासारखा फिरत असतो कॉलनीतल्या रस्त्यांवरून... कंदील बघत... उद्याच्या पहाटेच्या त्या आनंदी अपेक्षेचे घोट रिचवत. 

आणि मग एकदाची ती पहाट होते... अंत पाहून शेवटी धाडकन स्टेजवर अवतरणाऱ्या रॉकस्टारसारखी. 
ते तेल उटणं... ओवाळणाऱ्या भावंडांविषयी भारदे जे म्हणालेयत मला ते तसंच आणि तितकंच म्हणायचं.
ती पहाट तशीच रहावी तिची सकाळ होऊच नये असं वाटत राहतं. 

पण सकाळ होतेच...  
नंतरही सगळी धमाल असते..
पण... 
पर्सनली माझ्या मनात तरी... इट्स ऑल डाउनहील फ्रॉम हिअर ऑन. 

आयुष्य म्हणजे या दिवाळीपासून पुढची दिवाळी येईपर्यंत केलेला टाईमपास असं सेफली म्हणता यावं माझ्या बाबतीत... बहुतेक :)
खरं जगायचं ते दिवाळीतच. 

सध्यातरी इतकंच... कारण भुतासारखं फिरायची वेळ झाली :) 

-नील आर्ते 

by nilesh arte (noreply@blogger.com) at October 17, 2017 07:19 PM

AnnaParabrahma

ll शुभ लाभ ll धनत्रयोदशीच्या हार्दिक शुभेच्छा ! Wishing you prosperity this Dhanteras!

ll शुभ लाभ ll धनत्रयोदशीच्या हार्दिक शुभेच्छा ! Wishing you prosperity this Dhanteras!

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 17, 2017 04:55 PM

एम. डी. रामटेके.

सुप्रिया सुळे, तुम्ही चुकताय!

...तर मुख्यमंत्र्यांना महाराष्ट्रात फिरू देणार नाही, सुप्रिया सुळेंचा इशारासध्या भाजप सत्तेत असल्यामुळे विरोधकांना काही ना काही मुद्दा उकरुन भाजपाला भंडावून सोडण्याचे काम सातत्याने चालू ठेवावे लागते. सध्या या कामात कॉंग्रेसपेक्षा राष्ट्रवादीने आघाडी घेतल्याचे दिसत आहे. राष्ट्रवादी कॉंग्रेस जन्मा पासूनच सत्तेत असल्यामुळे पक्षात बरीच सुस्ती व मरगळ आली. ती झटकून भाजपला धारेवर धरण्यासाठी अजितदादा व सुप्रिया ताई कामाला लागलेत हे बरेच झाले. पण यावेळेस ताईकडून व पवार कुटूंबा कडून एक चूक होत आहे ती म्हणजे मराठ्यांची सहानुभूती मिळविण्यासाठी ते जे काही करत आहेत त्यातून दलित समाजावर अन्याय होण्य़ाची पूर्ण शक्यता आहे. कारण कोपर्डी प्रकरणाला तापवून मराठा मते वळविण्याच्या उद्देशाने जो काही प्रकार चालविला आहे त्यातून खालील प्रश्न उभे राहतात.

१) खैरलांजी प्रकरणात पवार कुटूंबानी अन्यायाच्या विरुद्ध एवढी तत्परता नि उत्साह का दाखविला नाही.
२) रमाबाई हत्याकांड घाटकोपर च्या बाबतीत पवार कुटूंब उदासीन का होते?
३)  नितीन आगेची मराठा लोकांनी हत्या केल्या तेंव्हा पवार कुटूंबीयांची न्यायप्रियता कुठे गेली होती?

मराठ्यांनी केलेली नितीन आगेंची हत्या असो वा दलितांनी केलीलं कोपर्डीचं पाप असो... दोन्ही घटनांमध्ये गुणात्मक फरक नाहीच. त्या दोन्ही घटना समान समाजघातकी आहेत. तरी सुळेताईंनी कधी नितीन आगेच्या बाजूने कोणते आंदोलन वगैरे केलेले ऐकीवात नाही. पण त्याच नगर जिल्ह्यात जेंव्हा मराठा मुलीवर अत्याचार होतो तेंव्हा सुळेताई आंदोलनावर उतरतात. ही ख-या अर्थांने दुटप्पी वागणूक असून मराठ्यांना चुचकारण्याची लबाडी आहे. तुम्हाला न्याय प्रीय नसून त्या आडून राजकीय पोळी भाजणे सुरु आहे एवढाच त्याचा अर्थ निघतो. पण हा डाव फार काळ दलितांच्या लक्षात येणार नाही असे समजू नका. कोपर्डीच्या घटनेत सुळेताईंनी चालविलेली चळवळ न्याय मिळावा येपेक्षा पक्षाची बांधणी व्हावी या उद्देशांनी चालविली जात आहे. पक्ष बांधणीसाठी वापरण्यात येत असलेलं कोपर्डी प्रकरण नैतीकतेच्या निकषावर पवार कुटूंबाची शालीनता घटविणारी ठरते. 
राष्ट्रवादी कॉंग्रेस व कॉंग्रेस हे दोन्ही पक्ष आम्हाला  कायमचे जवळचे पक्ष वाटत राहिले आहेत. दलीत समाजाचं अधिकांश मतदान एकतर राकॉ ला जातं किंवा कॉंग्रेसला जातं हा इतिहास आहे. याचा दुसरा अर्थ असा की आमचं मतदान या दोघांना हवं असतं. पण सध्या आलेल्या मराठा लाटेत मात्र पवार कुटूंबीयांनी मराठ्यांची बाजू लावून धरताना कोपर्डी प्रकरणातून जे काही चालविले आहे ते तर्काला  आणी नैतीकतेला धरून नाही.
कोपर्डीची घटना दुर्दैवी नि असमर्थनीय़ आहेच. आरोपींवर केस दाखल झाली असून ती कोर्टात चालू आहे. न्यायपालीका आपल्या पद्धतीने ते  काम पाहात आहे. या केस मधील आरोपी हे दलित समाजाचे आहेत तर पिढीत कुटूंब हे मराठा समाजाचे आहे. इथे मराठा समाज पिढीत कुटूंबाला न्याय देण्यासाठी एकवटला ते स्तूत्यच आहे. पण आता केस न्यायालयात गेलेली असताना सुप्रिया सुळेनी कोपर्डीत जाऊन न्याय मिळावा म्हणून जो काही प्रकार चालविला आहे तो मात्र चोमडेपणा ठरतो. मराठा मतांचं गणीत डोळ्यापुढे ठेवून केलेली ही चापलूसी आहे. तसं पवार कुटूंबा बद्दल मला खूप आदर आहे, पण सत्तेची खुर्ची डगमगल्यावर त्यांनी चालविलेली ही मराठा चापलुशी मला अजिबात आवडलेली नाही. न्यायालय आपले काम चोख पद्धतीने बजावत असतांना सुळेताईंनी कोपर्डीत गावात डरकाड्या फोडत हिंडण्याचे कारणच नाही. फडणविसांवर दबाव टाकल्यामुळे प्रशासन घाबरून गेले अन मराठा धाकापायी पोलिस यंत्रणेवर दबाब पडून पुराव्यांमध्ये नको ते फेरफार घडवून बायस निर्णय घेतलाच (किंबहूणा सुळेंचा दबाव पाहता तसा निर्णय होण्याची शक्यताच अधीक आहे) तर तो आमच्या दलीत मुलांवर अन्याय ठरणार नाही का? सुळेताईला काय गरज आहे तिथे जाऊन नाचायची? बरं फडणवीसांवर दबाव आणायला मिळून मिळून काय मुद्दा मिळाला तर म्हणे कोपर्डी प्रकरण... अरे काय कहर करता यार तुम्ही? दुसरे कोणतेच मुद्दे नाहीत का? तुमच्या कोपर्डी प्रकरणातून मराठा सुखावतो हे जेवढे सत्य आहे तेवढेच सत्य दुसरी बाजू आहे ती म्हणजे प्रशासन, पोलिस यंत्रणा व इतर न्यायप्रक्रियेतील घटकांवर दबाव निर्माण होतो आहे. अन दबावात  निर्णय देतांना चुका होण्याची शक्यात अधीक असते. सुळेंच्या कोपर्डी प्रकरणातील लुडबुड पिढीतेला न्याय देण्यापेक्षा आरोपींवर अन्याय होण्यास हवे असलेले वातावरण निर्माण करत आहे... न्यायप्रविष्ठ प्रकरणात असं नाक खुपसायचं नसतं इतका साधा संकेत पवार सुळेताईनी पाळू नये ही शोकांतीका ठरते.  
कारण मराठ्यांचं फेवर मिळविण्यासाठी जी स्पर्धा सुरु झाली आहे ती जिंकण्यासाठी तमाम राजकीय धुरंधरानी मौन पाळायचे ठरविले आहे. पण यातून लिटिगेंटींग प्रोसेसवर ताण पडत असून तो अधीक पडला की निर्णयावर परिणाम होणार व त्यातून आरोपींवर अन्याय होणार ही बाब विसरून चालणार नाही. सुळेताईनी चालविलेली तथाकथीत मोहीम अरोपींवर अन्याय करो व न करो... पण न्यायपलिकेच्या कामात स्वर्थापायी चालविलेली ही लुडबुड नक्कीच स्पृहनीय़ नाही.  यापेक्षा क्रुर बलात्कार व हत्या खैरलांजीत झाली होती. तेंव्हा मात्र कधी सुळेताई तिकडे फिरकल्यासुद्धा नाही. याच नगर जिल्ह्यात नितीन आगेच मराठा समाजाकडून हत्या होते तेंव्हाही ताईनी कोणते आंदोलन केलेले नाही किंवा न्यायालयाच्या दारावर हट्ट धरला नाही. पण मराठा मुलगी बळी पडल्या पडल्या मात्र यांना ऊतू जावू लागलय. ही बाब निश्चीतच दलीत समाजानी दखल घ्यावि अशी आहे. नगर जिल्ह्यातील दोन घटना कोपर्डी व खर्डा... दोन्ही घटना सारख्याच... पण माणसं बदललं की तुमचा स्टान्स बदलतो हे मला नाही पटत.  हा मराठा फेवर कुणाला नडो वा ना नडो... पण एक दिवस तुम्हालाच नडणार एवढं नक्की. कारण सुज्ञ मतदार जरी बोलत नसला तरी त्याचं निरिक्षण चालू असतं. अन शेवटी तो दर पाच वर्षातून एकदा मतपेटीतून बोलत असतो.

नुकतचं तलवार कुटूंबाच्या केसवर अलाहाबाद कोर्टाने निकाल दिला. त्यात खालच्या कोर्टाने दबावात येऊन कसं सिनेमाच्या स्क्रिप्टप्रमाणे काम केलं अन आरोपींना शिक्षा ठोठावली याचा उल्लेख करत खालच्या कोर्टाचे कान उपटले. या ताज्या उदाहरणाला पाहता सुळेताईची कोपर्डी चळवळ खालच्या कोर्टावर अन न्यायव्यवस्थेवर दबाव निर्माण करत असून त्यामुळे न्याय होण्यापेक्षा अन्याय घडण्याची शक्यताच अधीक आहे. कारण फेअर ट्रायल होणे अत्यावश्यक असते. ती होत असतांना बाहेर एखाद्या समाजाच्या झुंडीने गगनभेदी आरोळ्य़ा देणे म्हणजे न्यायपालिकेवर दबाव निर्माण करुन निर्णयाला प्रभावीत करणे असा अर्थ होतो. अन सुळेताई आत्ता जे काही करत आहेत, त्यातून न्यायालयीन निर्णय प्रभावीत होण्याची पुर्ण शक्यता आहे. त्यामुळे ताईंना विनंती आहे, त्यांनी खुशाल राजकारण करावं... पण न्यायव्यवस्थेत लुडबुड ठरणार असं काही करु नये. 

-जयभीम

by एम. डी. रामटेके (noreply@blogger.com) at October 17, 2017 06:13 AM

October 16, 2017

एम. डी. रामटेके.

मोदीपर्व- नोटीसा... अस्ताचा एक संकेत!

Image result for narendra modiमोदीपर्व... पर्व हा शब्द मुद्दाम वापरला कारण मोदीची राजकीय वाटचाल सुरु झाली ती सन. २००२ मध्ये. तेंव्हा पासून २०१९ पर्यंतची (या लोकसभेचा कालावधी धरुन) राजकीय वाटचाल पाहिल्यास सलग सत्तेत राहण्याचा त्यांचा हा विक्रम प्रचंड वादग्रस्त तर आहेच. पण विरोधकांचा टोकाचा मोदी द्वेष या सगळ्यातून त्यांनी प्रसिद्धीची व यशाची जी नवी गाथा लिहली ती प्राप्त परिस्थीतीत एक पर्वच ठरते. नरेंद्र मोदीची आजवरची वाटचाल पाहता तो माणुस पराकोटीची राजकीय सुझबुझ बाळगतो यावर माझा ठाम विश्वास आहे. गुजरात ते दिल्लीचा एकूण प्रवास तसा सोपा नव्हता पण या सुझबुझतेनी तो प्रवास सोपा करून दिला. बाहेरचे तर सोडाच पण पक्षात सुद्धा आडवाणी पासून स्वराज पर्यंत अनेकांची मोदीला पंतप्रधान पदाचा उमेदवार म्हणून नापसंदी होती.  मग त्यांनी मिळेल तिथे जमेल तसा विरोध केलाच पण सगळ्यांवर मात करत मोदीनी जे गाठायचं ते गाठलच. या सगळ्या प्रवासाचं नीट अवलोकन केल्यास मोदी तसा खूप हलका फुलका नेता नाही हे स्पष्ट होतं.  पण हलललीचं वागण पाहता ती सुझबुझ हरवल्याचं जाणवतं. गोरक्षकांचा हौदोस सुरू असताना बाळगलेलं मौन असो वा बेताल वक्तव्य करणा-या कार्यकर्त्यांवर कारवाई न करण्याची उदासीणता असो वा सोशल मीडियावर लिहणा-यांना धाडलेल्या नोटीसा असो. या सगळ्या घटना स्वत:च्या पायावर धोंडा मारून घेणा-या  आहेत. मला प्रश्न हा पडतो की मोदीसारखा इतका चाणक्ष माणूस कसं काय असं स्वत:च्याच पायावर धोंडा मारून घेतोय?  त्यामागे काही धोरण आहे की ही चुकच आहे ते अनाकलनीय आहे, न पटणारं आहे.
मोदी विरोधात सोशल मीडियावर लिखाण करणा-यांना थेट नोटीसा धाडण्यात आल्या. ही कृती खुपच हास्यस्पद आहे. राजकारणी म्हणून पराकोटीची टीका पचवून घेण्याचे धडे अगदी प्राथमीक अवस्थेत घ्यायचे असतात. मोदीतर गोद्रा प्रकरणी वीष पचवून तग धरलेले धुरंधर आहेत. मग असा माणूस सोशल मीडियाच्या टिकेला घाबरुन नोटीसा धाडतो हे जरा पचायला जड जातय. असल्या  चिंदी कारणावरून नोटीसा धाडणे मला कळतच नाहीये..  एकहाती सत्ता आल्यामुळे बहुतेक डोक्यात हवा गेली किंवा काहीतरी अंदाज बांधणीत चुका होत आहेत असं वाटतं.  कारण काहिही असो. मोदी व टीम मात्र बेताल वागायला लागली आहे एवढं मात्र नक्की.
मोदीचा पक्ष व त्यांची मातृसंस्था संघ हे सत्तेची फळ तसं फार कमी चाखलेले आहेत. आता कुठे एकहाती सत्ता आलीय. अन एकदा सत्तेची चटक लागली की माणसातील कडवेपणा हळूहळू कमी होत जातो. भाजप व संघ तसे दोघेही कडवेच... पण सत्तेची लालसा यांच्यातील कडवेपणा कमी करुन दाखवेल यावर मी ठाम आहे.  तुमच्यात कोणतीही धुंधी असो, तिला सत्तेची धुंधी एका झटक्यात उतरवून टाकते. मोदी व संघाला आत्ता सत्ता मिळून तीन वर्ष झालीत. आता पर्यंत सत्तेची धुंधी चढायला हवी होती. अन ती चढली की कडवेपण बाजूला सारून सत्तेला चिकटून राहण्याचा विकार जडायला हवा होता. मग त्याची प्रचिती तुमच्या एकूण वर्तनात कशी अधीक व्यापकता आली याचं प्रदर्शन मांडून केल्या जातं. हे करताना मतदार दुखावणार नाही ही गोष्ट अग्रस्थानी असावी लागते.
सामान्य नागरिकांना त्यांच्या अधिकारावर बाधा घातली जात आहे असे वाटू नये ही दुसरी बाब सांभाळायची असते. पण मोदी व टीम मात्र नेमकं उलटं करत आहे. पहिल्यांदा खाण्यापिण्यावर बंदी घातली. त्यातुन तमाम भारतीय मतदार दुखावले गेले. नंतर फ्रिडम ओफ एक्स्प्रेशनवर यांची करडी नजर पडू लागली.  त्यातून तरुण मतदार दुखावत गेला किंवा पुढे मागे नक्कीच दुखावणार. मग आता तर चक्क सोशल मीडियावर सरकार विरोधी लेकन करणा-यांना थेट नोटीसा धाडण्यात आल्या. म्हणजे हे सगळे उद्योग स्वत:च्या पायावर धोंडा मारुन घेणारे आहेत.  मोदी व भाजप यांच्या अशा वर्तनानी एक गोष्ट स्पष्ट होत आहे. भलेही ते सत्तेत आले पण सत्तेत येण्याचं अचूक आकलन करण्यात त्यांची चूक झाली आहे. लोकांनी सत्ता सुपूर्द करण्याचं कारण त्यांना कळलेलं नाही.  हे आकलन न होणं भाजपचा आत्मघात करायला पुरेसं आहे. आपल्यालाच निवडून देणा-या नागरीकांवर नांगर फिरविण्याचे जे कृत्य भाजप करत आहे, त्यातून ते स्वत:चा विनाश लिहत आहेत. त्याची प्रचिती यायला  फार काळ लागणार नाही.

बाकी काही असो, सरकारनी धाडलेल्या नोटीसा भाजपाच्या अस्ताचा संकेत घेऊन आल्या आहेत. मोदीपर्व अस्ताला लागलेय एवढं नक्की! हा अस्त मोदीच्या दिशेनी येतोय की मोदीच अस्ताच्या दिशेनी धावत सुटलेत ते लवकरच कळेल.

by एम. डी. रामटेके (noreply@blogger.com) at October 16, 2017 07:40 AM

चिल्लर राजकरणी - बच्चू कडू

Image result for bacchu kaduमहाराष्ट्रातील राजकारणाचा इतिहास अगदी तसाच आहे जसा अजून कोणत्याही राज्याचा आहे. म्हणजे जातींचा, धर्माचा, देवांचा व बाबा बुवांचा.  हे सगळे घटक कमी अधिक प्रमाणात इतरांप्रमाणे इथल्याही राजकारणात आहेतच. नाही ती फक्त सिनेमावाल्यांची घुसखोरी... एवढा तो अपवाद. यात एक गोष्ट सुटली ती म्हणजे चिल्लर राजकारण्याची. इथे नाक्यावर बसून टवाळक्या करणारे थिल्लर व चिल्लर कधी राजकारणात येतात याचा पत्ता लागत नाही. मग ते राजकारणाला त्याच्या कट्याप्रमाणे समजुन नागडं नाचायला लागतात. आमदार खासदार पदाची शालीनता कमरेचं सोडून डोक्याला गुंडाळावी तसं गुंडाळतात. असच एक डोक्याला गुंडाळण्यासाठी प्रसिध्द नाव म्हणजे बच्चू कडू.
हा माणूस सुरुवातीला शिवसेनेत होता. त्यामुळे बाळ ठाकरेचे बूडशेंडा नसलेली वृत्ती याच्यातही उतरली.  उतरलेल्या गुणातील सगळ्यात लक्षणीय गुण म्हणजे राडा संस्कृती. त्याच्या जोडीला नौटंकई. या माणसांनी सेना सोडून स्वत:ची ’प्रहार’ नावाची संघटना सुरु केली. मग काय प्रहारच्या नौटंक्या सुरु झाल्या. सेना सोडल्यावर याचे छोटेमोठे आंदोलन चालू होते पण गाजलेलं पहिलं आंदोलन म्हणजे शोलेवालं. डिसेंबर २००६ मध्ये हे आंदोलन केलं...आंदोलन कसलं, नौटंकीच ती, म्हणजे शोले स्टाईल पाण्याच्या टाकीवर चढून उडी घेण्याची धमकी देणारं आंदोलन ते मिडीयांनी देशभर दाखवून बच्चूला प्रसिद्धी दिली हा आपल्या पत्रकारांचा करंटेपणा. मग त्या नंतर बच्चूची राजकीय भरारी होत गेली पण मिळणा-या आमदार सारख्या पदाला शोभेल अशी शालीनता काही बच्चूच्या अंगात येईना... मग त्याचे राडे चालूचे होते.  दरम्यान त्यानी प्रहार नावाची संघटना वाढवत नेली व नव्या पोरांची व कार्यकर्त्यांची टीम तयार केली. पण स्वत:च्या अंगात कोणतीच शिस्त व शालीनता नसल्यामुळे व जमवलेली पोरांची टीम नुसती बच्चूसारखीच टपोरी व नौटंकीबाज बनत गेली. मग या टीमला धरून बच्चूनी बरेच बचपने केलेत. त्यात कधी कोण्य़ा अधिका-याच्या कानाखाली मार, तर कोण्या बाईची खिल्ली उडव तर कधी मंत्रालयात धुडघूस घाल असे विविध उद्योग बच्चूनी सुरु ठेवले. यातील काही खास नमुणे म्हणजे  जानेवारी २०११ मध्ये सी. हगवणे नावाच्या अधिका-याला बच्चूनी मारलं अन अख्खं मंत्रालय बच्चूच्या विरोधात संपावर गेलं. तेंव्हा बच्चू कोणत्या गुणाचा आहे उभ्या महाराष्ट्राला कळलं.  त्याच बरोबर निवडणूकांच्या प्रचारा दरम्यान वसूधा देशमुख नावाच्या एका स्त्रीला मारहाण केली तो ही मुद्दा बराच गाजला. अन नुकतच नाशिकात एका अधिका-याच्या कानाखाली लावण्याचा उद्योग बच्चू कडूनी केला. थोदक्यात बच्चू कडूचे उद्योग पाहता हा माणूस विधानसभेत नाही तर जेलात असायला हवा होता. पण आपले दुर्दैव असे की आमच्या व्यवस्थेतील कमजोर धागे अशा लोकांना बळ देतात व ही गुंड प्रवृत्तीची माणसं खुलेआम हौदोस घालत फिरत असतात. बच्चू कडू अशाच गुंडांपैक एक गुंड आहे.
याचं वोटबॅंक जपण्याचं तंत्रही भारी आहे. रक्तदान शिबीरे भरविणे, आजारी लोकांना मुंबईत उपचाराची सोय लावून देणे वगैरे प्रकार करत असतो. गिरीब लोकांना हे उपकार वाटतात व त्यातून वोटबॅंक तयार होत जाते... अन बच्चूला अधीक चेव चढत जातो व मग त्याचा हौदोस अधूनमधून मीडियातून वाचायला मिळतं. हल्ली त्यांनी नवा प्रकार सुरु केलाय तो म्हणजे अपंगाना मदत देण्यात यावे ही. सुरुवातीला कडून शेतक-यांचे मुद्दे धरुन राजकारणात उतरले व आपली मतदाराचा आवाका वाढवित नेताना काही जबरी गेम टाकलेत. दुर्दैवाने ते यशस्वीही झालेत. सध्या अपंगना मदत हा बच्चूचा नवा फासा आहे. अपंगाना मदत मिळाली तर चांगलीच गोष्ट आहे. पण त्यासाठी अधिका-यांना मारहाण वगैरे करणे म्हणजे अतिरेकीपणा झाला. पण तेवढं कळायला वरचा खोका नीट असावा लागतो. कडूच्या बाबतीत वरच्या खोक्याची नुसती बोंब आहे. या माणसाला मीडिया अटेन्शनची मोठी हौस.. त्यासाठी मागे त्यानी चक्क हेमामालिनीवर शिंतोडे उडविले होते. बाईनी याच्याकडे ढुंकुनही बघीतलं नाही ती गोष्ट वेगळी. एकदातर चक्क बॉम्ब फेकायच्या बाता केल्या या माणसांनी. तेंव्हा मात्र हे प्रकरण नुसतं रिकाम्या खोक्याचं नसून संतुलन बिघडलेली केस असल्याची खात्री झाली. तरी नशीब हा माणूस आजून बाहेरच आहे. आता म्हणे अमरावतीत उपोषण सुरू केलय. आहे की नाही कहर. काही दिवस गेले की मीडिया अटेन्शनसाठी जीव तळमळतो याचा. मग असले उद्योग चालतात. चालू द्या... आपल्याला काय... तेवढच मनोरंजन!
दर थोड्या दिवसांनी कडूची नौटंकी चालू असते... आता उपोषणाची नौटंकी चालू झाली. एका थिल्लर माणसाचं चिल्लर राजकारण... आजुन काय!

by एम. डी. रामटेके (noreply@blogger.com) at October 16, 2017 06:19 AM

डीडीच्या दुनियेत

अशोकच वन (नंबर)!

नांदेड महापालिकेच्या निवडणुकीत काँग्रेस उर्फ अशोक चव्हाण यांनी मिळविलेल्या विजयामुळे अनेकांच्या हर्षाला पारावार उरला नाही, तर अनेकांचे मन खट्टू झाले. या निकालाने काँग्रेसींचे हुरळून जाणे जेवढे साहजिक, तेवढेच धुव्वा उडाल्याच्या […]

by देविदास देशपांडे at October 16, 2017 05:11 AM

नस्ती उठाठेव

घेता, किती घेशील दो कराने?


``आज संध्याकाळी जायचंय ना हो आपण खरेदीला?`` सकाळी पेपर वाचताना सौ. किरकिरे एकदम आठवल्यासारख्या ओरडल्या आणि सगळ्या घराचं लक्ष वेधलं गेलं. बहुधा कुठल्यातरी साडीच्या दुकानांतल्या आकर्षक साड्यांच्या जाहिरातींवर त्यांची नजर पडली होती.

 

यंदा दिवाळीचा फराळ स्वस्त, घरांच्या किमती कमी होणार, अशाच बातम्या महिनाभर झळकत होत्या. एसटीचा प्रवास थोडासा महागणार असल्याची कुणकुण होती, पण यावेळी कुठे फिरायला जाण्याचा बेत नव्हता. पेट्रोलच्या किंमतींवरून रणकंदन झाल्यानंतर सरकारनं पेट्रोल दोन-चार रुपये कमीच केलं होतं आणि काही पदार्थांच्या जीएसटीमध्येही कपात केली होती. थोडक्यात, विरोधकांच्या मोर्चांशिवाय महागाईचं विशेष विरोधी वातावरण कुठे नव्हतं. त्यामुळे खरेदीसाठीही अगदी अनुकूल काळ होता. त्यातून दिवाळी अगदीच दोन दिवसांवर आली होती आणि आज खरेदीला जाणं आवश्यकच होतं. कुमार आणि सुकन्येचे खरेदीचे तर भलेमोठे प्लॅन्स कधीपासून आखून तयार होते. त्यासाठीची यादीही त्यांनी तयार ठेवली होती.

``आम्ही लहान होतो, तेव्हा आम्हाला असं कुणी विचारतही नव्हतं!`` किरकिरे आजोबांनी सकाळपासून तीनशेएकोणसत्तराव्या वेळेला हे वाक्य उच्चारलं, तेव्हा समोर ऐकून घ्यायला कुणी नव्हतं. ``वर्षातून एकदा नवीन कपडे मिळायचे, तेसुद्धा दिवाळीला. वडील कुठूनतरी स्वस्तातलं एखादं कापड घेऊन यायचे आणि मग त्यातच घरातल्या सगळ्या भावंडांची शर्टांची शिलाई व्हायची.`` आजोबांनी पुन्हा एकदा स्वातंत्र्यपूर्वकाळातली टेप वाजवली. ``अरे श्रीधर, तुला चष्म्याची नवीन फ्रेम सांगितली होती, ती आणलीस का रे?`` त्यांना तेवढ्यात काहीतरी आठवलं.

``ती बाजारातच आली नाहीये हो अजून! तो दुकानदार वैतागला होता माझ्यावर, दर महिन्याला तुमच्यासाठी वेगवेगळ्या फ्रेम्स मागतो म्हणून!`` श्री. किरकिरेंनी शक्य तेवढ्यात नम्र आवाजात खुलासा केला.

``बरं ठीकेय, संध्याकाळी तसंही आपण बाहेर शॉपिंगला जाणारच आहोत, तेव्हा काय ते बघू.`` आजोबांनी विषय मिटवून टाकला. आजीलाही बाजारात नवी आलेली नवी `पाठक बाई स्टाईल` साडी घ्यायची होती, पण एकदम संध्याकाळीच विषय काढू, असं तिनंही ठरवून टाकलं होतं. चिरंजीवांना कॉलेजसाठी नवीन बूट घ्यायचे होते. खरंतर अजून त्याची दहावीच सुरू होती, तरीही मनातून तो कॉलेजला कधीच पोचला होता. सुकन्येला आलिया भट स्टाईल पलाजो घ्यायचा होता, कृती सेनॉन स्टाईल लेहंगा, कंगना स्टाईल स्पॅगेटी टॉप आणि दीपिका स्टाईल अनारकलीही हवा होता. एकूण सगळ्यांचे सगळे प्लॅन्स ठरले होते. ठरला नव्हता तो एकाच व्यक्तीचा प्लॅन आणि ती व्यक्ती होती, श्री. किरकिरे. सगळ्यांना नव्या खरेदीसाठी मूड आला होता आणि श्री. किरकिरेंना फक्त टेन्शन आलं होतं...खर्चाचं. सगळ्यांच्या इच्छाआकांक्षा पूर्ण करण्याची जबाबदारी त्यांच्या एकट्यावर होती, कारण घरखर्चाचा कोलमडणारा हिशोब त्यांना सावरायचा होता. सकाळपासून त्यांची जी घालमेल चालली होती, त्यावरूनच सौ. किरकिरेंना अंदाज आला होता. त्यामुळे आपल्या खरेदीची यादी आयत्यावेळीच जाहीर करावी आणि दुकानदारानं गळ घातली म्हणून घ्यावं लागलं, असा देखावा निर्माण करावा, असा त्यांचा बेत होता.

दुपारपर्यंत फारसं काही उत्साहवर्धक घडलं नाही, पण दुपारनंतर घडामोडींना वेग आला. सरकार पाडण्यासाठी किंवा मंत्रिमंडळ विस्तारासाठी येतो, तसा.

``सगळ्यांनी एकत्र खरेदी जायलाच हवं का?`` चिरंजीवांनी शंका काढली. त्यांना संध्याकाळी टीव्हीवर लागणारी फुटबॉलची मॅच बघायची होती. खरंतर दिवाळीच्या तोंडावर संध्याकाळी एकत्र बाहेर खरेदीसाठी जाण्याचा कुमारी किरकिरेलाही वैताग आला होता, पण तिला खरेदीसाठी दुसरं कुणी पार्टनरही मिळालं नव्हतं. शिवाय बंधुराज घरी असल्यामुळे तिला निवांतपणे घरी बसून `हाफ गर्लफ्रेंड`ही बघता येणार नव्हता. तिची त्यावरून धुसफूस सुरू झाली. आजीआजोबांना पाय मोकळे करायला बाहेर पडायचंच होतं, पण पावसाची लक्षणं दिसत होती आणि आता भिजण्याची कुणाचीच इच्छा नव्हती.

``ते ऑनलाइन का काय ते शॉपिंग करता ना तुम्ही? ते कुठे जाऊन करतात?`` आजीनं शंका काढली, तसे चिरंजीव आणि सुकन्या फिस्सकन हसले.

``अगं आजी, ऑनलाइन शॉपिंग घरीच करता येतं. त्यासाठी कुठे जावं लागत नाही.`` सुकन्येनं आजीला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला. मग तिनं मोबाईलवर वेगवेगळ्या वेबसाइट्स कशा असतात, तिथे केवढ्या व्हरायटी असतात, लेटेस्ट ट्रेंड आणि कस्मटर रेटिंग बघून कसं खरेदी करता येतं, हे सगळं तिला दाखवलं. ``पण मोबाईलवर दुकानदाराशी घासाघीस कुठे करता येतेय?`` या आजीच्या प्रश्नावर कुणाकडेच उत्तर नव्हतं. आणि खरेदीची मजा घासाघीस करून दुकानदाराकडून आपल्याला पाहिजे तशा वस्तू आपल्याला हव्या त्या दरात घेण्यातच आहे, असं सांगून आजीनं ऑनलाइन शॉपिंगचा प्रस्ताव धुडकावून लावला.

बाहेर जाऊन ही मंडळी किती खरेदी करणार आणि त्यासाठी किती वेळ खर्ची घालणार, याचा अजूनही श्री. किरकिरेंना अंदाज येत नव्हता. नाही म्हणायला एक गोष्ट त्यांना साथ देत होती, ती म्हणजे पाऊस. दुपारपासून जो काही पाऊस लागला होता, त्यामुळे सगळ्यांच्याच खरेदीच्या उत्साहावर विरजण पडलं होतं. छत्र्या आणि रेनकोट सांभाळत आणि साचलेल्या पाण्यातून वाट काढत खरेदीला जाण्यात कुणालाच रस नव्हता. निदान आजचा बेत उद्यावर गेला, याचा सूक्ष्म आनंद श्री. किरकिरेंच्या चेहऱ्यावर झळकत होता. अर्थात, आज खरेदीला गेलो नाही, तर उद्यापासून आपल्याला वेळ नाही आणि मग मनासारखी खरेदी राहूनच जाईल, याचा सौ. किरकिरेंना अंदाज होता. काहीतरी करायला हवं होतं.

 

``पण संध्याकाळी घरी बसून काय करायचं?`` चिरंजीवांनी विचारलेली शंका सौ. किरकिरेंच्या पथ्यावर पडली.

``मी मस्त उपाय सांगते!``  उत्साहाने उडी मारत त्या पुढे आल्या. पुन्हा सगळ्यांचे कान टवकारले गेले.

``आठ दिवस फराळाच्या कामामुळे घरातल्या साफसफाईला वेळ मिळाला नव्हता. सगळे अनायसे घरी आहेत, तर आजच करून टाकूया साफसफाई! सगळ्यांची मदत होईल!``

 

सौ. किरकिरेंनी हे वाक्य उच्चारलं मात्र, पुढच्या दहा मिनिटांत घरातले सगळे मरगळलेले, सुस्तावलेले, कंटाळलेले चेहरे पावसापाण्याची पर्वा न करता बाजारातील गर्दीत खरेदीच्या उत्सवात रममाण झाले होते!


 

-    अभिजित पेंढारकर.

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at October 16, 2017 03:21 AM

October 15, 2017

साधं सुधं!!

थोरत्व - कालपरत्वे



वेताळ  - " हल्ली  या पृथ्वीतलावर थोर लोकांच्या संख्येत झपाट्यानं वाढ होतंय असं तुलाही वाटतंय का?" 

वेताळाच्या ह्या अचानक आलेल्या ह्या प्रश्नानं विक्रम आश्चर्यचकित झाला. 

विक्रम  - "थोर ह्या शब्दाची नक्की व्याख्या काय?" विक्रमाने आपल्याला विचार करायला वेळ मिळावा म्हणुन तात्पुरता प्रश्न विचारला. 

विक्रमाची ही वेळकाढुपणाची चाल वेताळच्या ध्यानात आली होती. तरीही तो उत्तरला. 

वेताळ  - "थोरत्व हे दोन प्रकारचं असतं . एक जनांनी मनापासुन स्वीकारलेलं आणि दुसरं एखाद्या व्यक्तीनं स्वतःविषयी सोयिस्कररित्या मानलेलं ! पूर्वीच्या आणि सद्ययुगातील थोरत्वाची व्याख्या बदलत चालली आहे."

विक्रम - "तुम्ही  मला  तुम्हांला  हव्या असलेल्या  उत्तराच्या  दिशेनं  घेऊन  जायचा प्रयत्न  करीत  आहात !  तरीही मी  माझं  खरंखुरं मत  मांडु इच्छितो. थोर लोकांच्या विविध श्रेणी आहेत. भारतदेशी ज्याप्रमाणं विविध स्तरावर क्रिकेट खेळलं जातं तसंच  थोरत्वाचे सुद्धा आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय , राज्यस्तरीय, जिल्हास्तरीय, तालुकास्तरीय आणि अगदीच राहवलं नाही तर गल्लीस्तरीय असे अनेक प्रकार आढळुन येतात. 

वेताळ  - "असं  होय ?" (विक्रमला स्फुरण मिळुन त्यानं  अधिक  जोशात आपलं  म्हणणं पुढे चालु ठेवावं ह्यासाठी हा प्रयत्न होता.)

विक्रम  -  "थोरत्व मिळण्याचा निकष  पुर्वी फार कडक असायचा . आणि थोरत्व बहाल करण्याचा अधिकार त्या त्या क्षेत्रातील मोजक्या अधिकारी मंडळींकडे राखीव असे आणि  एखाद्या  व्यक्तीनं  विशिष्ट  क्षेत्रात अनेक दशके  सातत्यानं अभिजात कामगिरी केल्याशिवाय ही तज्ञ मंडळी त्या व्यक्तीला थोरत्वाच्या पहिल्या पायरीवर सुद्धा उभं करीत नसत. पण हल्ली मात्र असं होतं नसावं!"

वेताळ - "तुला असं का वाटतंय विक्रम?"

विक्रम - " हल्लीसुद्धा ही तज्ञ मंडळी अस्तित्वात आहेत. पण त्यांचा आवाज / त्यांचं मत सोशलमीडियावरील कोलाहलात अगदी क्षीण झालेलं आहे. त्यामुळं जरी अभिजात थोरत्व बहाल करण्याचा अधिकार ह्याच मंडळींकडे असला तरीसुद्धा बाकीच्या पातळीवरील थोरत्व बहाल करण्यासाठी सोशल मीडियावरील थोरत्व अभिलाषी गुडघ्याला बाशिंग लावुन बसलेली मंडळी आणि त्यांचे समर्थक अगदी उतावीळच आहेत. आणि एकच गोष्ट सातत्यानं सांगितली की लोकांचा त्यावर विश्वास बसतो ह्या उक्तीनुसार अशा नवथोर लोकांच्या संख्येत भर पडत चालली आहे."

वेताळ  - "हं  - तु आतापर्यंत अगदी एखाद्या विद्वानासारखं बोलतोयस , पण मला समजण्यासाठी काही प्रत्यक्ष उदाहरणं देशील  का ?"

विक्रम - " खरंतर कोणाची नावं घेणं  योग्य नव्हे! पण णुनु कपुर, महागुरू ह्यांच्याविषयी योग्य आदर बाळगुन सुद्धा त्यांना थोर  मानायला मनापासुन मी तयार नाही . ९० च्या कालावधीत ह्या दोघांची जी रुपं पाहिली होती ती लक्षात ठेवता आणि त्यामुळं त्यांनी हल्ली कितीही आव आणला तरी मन मात्र संपुर्णपणे त्यांना  थोर म्हणुन स्वीकारायला तयार होतं नाही ! सुहाना सफरमध्ये णुनु  ज्याप्रकारे आव आणुन आधीच्या काळच्या आठवणी आणतो ते पाहुन किंवा नवशिक्या कलाकरांना महागुरुंनी दिलेल्या टिप्स पाहुन कधी कधी त्यांच्या  self - proclaimed अर्थात स्वयंघोषित थोरत्वाविषयी शंका घ्यावीशी वाटते  "

वेताळ - " हं , म्हणजे  हा एकंदरीत  चुकीचा  प्रकार आहे  तर ! "

विक्रम - " अगदी पुर्णपणे  चुकीचा  म्हणता येणार नाही. कारण पुर्वी एखाद्या क्षेत्रात एका व्यक्तीनं आपलं थोरत्व सिद्ध केलं की मग त्या वटवृक्षाच्या छायेखाली कित्येकजणांचे कौशल्य संधीच्या अभावी पुर्णपणे भरारत नसे ! लोकांना एका क्षेत्रात केवळ एकाच थोर व्यक्तीची इतकी सवय होऊन जाई की बाकीचं कोणी ह्या क्षेत्रात काही चांगलं करु शकतो ह्यावर त्यांचा विश्वासच बसत नसे ! जसे की पद्माकर शिवलकर अर्थात पॅडी  ह्यांची झाकली गेलेली कला !"

वेताळ- " असे हो! पण ह्या पोस्टच्या सुरुवातीला लेखणीचे चित्र कसे बरे ?"

विक्रम  - "आपली  ही गोष्ट  महाराष्ट्रदेशी  लिहिण्याचा प्रयत्न एक नवलेखक  करीत आहे. त्याच्या मनात ही भावना किमान गल्लीस्तरीय पातळीवर निर्माण झाली असावी . आणि त्यासाठी हे चित्र !"

वेताळ - "धन्यवाद विक्रम , पण तु आपलं मौन मोडलंस . मी हा निघालो !"

विक्रम  विक्रम वेताळ वेताळ ....  

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 15, 2017 02:38 PM

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

“बुरख्या आडून !”

धुल-नुन-अय्युब हे इराकचे एक सुप्रसिद्ध लेखक आहेत. (१९०८)
इस्लामच्या परंपरा आणि आधुनिक जगाच्या रितिभाती यांच्यातील संघर्ष हा त्यांच्या लेखनाचा विषय. इस्लाम धर्मातील स्त्रियांची इज्जत आणि सन्मान राखण्यासाठी स्त्रियांनी उघड्या जगात बुरखा घालण्याची पद्धत सुरु झाली. स्त्रियांना पुरुषांचे दर्शन व्हायचे ते म्हणजे त्यांच्या वडिलांचे, भावंडांचे आणि नंतर नवर्‍याचे. १९२० साली ही परंपरा हळूहळू मोडीत निघू लागली होती पण आता ती परत मूळ धरू लागली आहे. या बुरख्याकडे पाश्चिमात्य जग स्त्रियांवरील अन्याय, दमन म्हणून पाहतात. पण बर्‍याच वेळा इस्लामी स्त्रिया बुरख्याआड वेगळ्या नजरेने पाहतात. हे त्यांनी छानपणे सांगितले आहे त्यांच्या ‘‘बुरख्याआडून…’’ या कथेत.

 

from-behind-the-veil-nweb

“बुरख्या आडून !”

रस्ता चांगला रुंद असला तरी बेशिस्त चालणार्‍या मुळे तो अगदी अरुंद भासत होता. सुळ्ळकन जाणार्‍या गाड्यांना न जुमानता माणसे चालत होती. त्यातच या गाड्यांची भर पडली होती. गाड्यांमधे श्रीमंत माणसे आरामात बाहेर तुच्छतेने पहात बसली होती. त्यातील तरुण सुंदर स्त्रियांच्या चेहर्‍यावरचे बदलणारे भाव पाहून ते कुठल्या दृष्याकडे पहात आहेत हे सहज उमगत होते.

चालणार्‍या गर्दीत असंख्य प्रकारचे रंगीबेरंगी कपडे दिसत होते. विविधतेने नटलेले ते रस्ते पाहून बाहेरच्या कुठल्याही परदेशी माणसाला वाटले असते की आज कुठला तरी उत्सव आहे की काय. अर्थात त्यांची त्यात काही चूक नाही कारण त्यांच्याकडे एवढे विविध प्रकारचे कपडे फक्त उत्सवात दिसतात.

गर्दीमधे काही बुरखा घातलेल्या स्त्रिया दिसत होत्या तर काही आपले सौंदर्य उधळत चालत होत्या. गंमत म्हणजे त्या सुंदर स्त्रियांकडे कोणी विशेष लक्ष देत नव्हते. पण त्या बुरख्यांकडे मात्र माणसे वळून वळून पहात होती. कदाचित त्या कमनीय आकाराच्या रेशमी, सुळसुळीत बुरख्यात काय दडले असेल याची ते कल्पना करत असावेत. त्यातच चुकून एखादा बुरखा थोडासा जरी दूर झाला तरी आतील रेखीव भुवया, फडफडणाऱ्या पापण्या जर नजरेस पडल्या तर तेवढाही नजारा ह्रदयात आग पेटवण्यास पुरेसा होई. या बुरख्याआडच्या लाजऱ्या जगासाठी उरलेले आयुष्य वेचण्याची त्याला ओढ न लागली तरच नवल.

घायाळ होण्याची संधी शोधत त्या रस्त्यावर फिरणाऱ्या अनेक तरुणांमधे इहसानही एक होता. तरणाबांड, आपल्या देखणेपणाची पूर्ण जाणीव असणारा हा तरुण वाऱ्याने विसकटलेल्या केसामधील एखादी बट आपल्या गोर्‍यापान कपाळावर ओढून त्या रस्त्यावर, कंटाळा आला की फिरायला येत असे.

या इहसानचे वय असेल अंदाजे अठरा. रुबाबदार, दिसायला देखण्या असलेला इहसान अनेक मुलींना व स्त्रियांना आवडत असणार. त्याच्या या देखणेपणाची जाणीव त्याला असल्यामुळे बघा आजही तो त्या रस्त्यावर भिरभिरत्या नजरेने सावज हेरत फिरतोय.

त्याला बुरखा परिधान न केलेल्या स्त्रियांमधे किंवा मुलींमध्ये मुळीच रस नव्हता. त्या त्यांच्या सौंदर्याचे उघड प्रदर्शन करत होत्या पण त्याला त्याचे बिलकूल आकर्षण वाटत नव्हते आणि शिवाय त्या त्यांच्याकडे पाहणाऱ्यांच्या नजरेला नजरही देत नव्हत्या. कोणाच्या लक्षात आले तर काय घ्या ? असा विचार बहुधा त्या करत असाव्यात. मग इकडे तिकडे कटाक्ष न टाकता त्या चालत. भले कोणी त्यांच्या बद्दल, त्यांच्या सौंदर्याबद्दल शेरेबाजी केली तरी त्यांच्या चेहर्‍यावर साधी स्मितरेषाही उमटत नसे मग खुदकन हसणे तर लांबच.

याच कारणामुळे इहसान नेहमी लांबसडक रेशमी बुरखे घालणाऱ्या मुलींच्या मागे फिरायचा. त्या बुरख्याआड होणार्‍या बारीकसारीक हालचाली त्याला जाणवायच्या. उसासे, खुदकन हसण्याचा आवाज, नजरेला नजर देणारे बुरख्यातील डोळे त्याला घायाळ करायचे.

सिहॅमही नेहमीप्रमाणे त्या दिवशी फिरायला त्या रस्त्यावर गेली होती. त्या रस्त्यावर रमतगमत चक्कर मारणे हा तिच्या जीवनाचा एक अविभाज्य घटक होता. आता तिलाही आठवत नव्हते की तिने हा उपक्रम केव्हा सुरू केला आणि तो तिने का सुरू ठेवलाय हेही तिला उमगत नव्हते. किंवा काही कारण असलेच तर ती ते सांगत नसे. काहीही असो, रस्त्यावर वर्दळ झाली की सिहॅमची पावले आपोआप त्या रस्त्याकडे वळत हे खरे. इकडे तिकडे पहात तिचे डोळे इहसानला तो दिसेपर्यंत शोधत असत. तो दिसला की तिच्या छातीची धडधड उगीचच वाढत असे व रक्त सळसळत असे.

तो एकदाचा दिसला की ती अजाणता त्याच्या दिशेला ओढली जायची. त्याच्या बाजूने चालताना त्याचे डोळे तिला वरपासून खालपर्यंत न्याहाळत असत व तिच्या अंगावर रोमांच उभे रहात असत. आजही त्याची नजर तिचा बुरखा फाडून तिचा कमनीय बांधा न्याहाळते आहे असे तिला वाटले आणि तिच्या अंगावर शहारा आला. हे आता रोजचेच झाले होते. बुरख्यातून त्याला पाहत आता तिला त्याचा चेहरा चांगलाच लक्षात राहिला होता. आजकाल तर तो नुसता दिसला की ती बुरख्यातच लाजत असे व तिच्या ह्रदयाचे ठोके जलद पडू लागत. ती त्याला मुक्तपणे निरखू शकत होती कारण तिला माहीत होते की बुरखा तिच्या भाव भावना, तिला त्याचे वाटणारे आकर्षण त्याच्यापासून लपवितो आहे. बुरख्यात ती मोकळेपणाने वावरू शकत होती.

आता याला तिचे आकर्षण का वाटते आहे हे आपण सांगू शकत नाही, का त्याच्या नेहमीच्या सवयीनुसार त्याने तिला गटवण्यासाठी पावले टाकली होती हेही आपण सांगू शकत नाही. कारण काही असो, त्या दिवशी त्याने सरळच तिला गाठले आणि तिला अभिवादन केले. तिने गर्रकन वळून त्याच्याकडे पाहिले. त्याच्या सराईत नजरेने टिपले की ती त्याच्यावर चिडलेली नाही. ते पाहताच त्याचा धीर चेपला व तो तिच्या मागे मागे जाऊ लागला. ती एका बागेत शिरली आणि हाही तिच्या मागे बागेत शिरला. तो तिच्या मागे मागे येतोय हे तिला माहीत होते. भीती, उत्सुकता व आनंद या सर्व भावनांचे मिश्रण त्या बुरख्यात पसरले असावे असा अंदाज आपण बांधू शकतो.

तो तिच्या मागे मागे जात शेवटी थबकला. ती एका झाडामागे बसली. त्यानेही लांब ढांगा टाकत तिला गाठले व हसून तो तिला म्हणाला,

“ मासा-अल-खैर !” ( गुड इव्हिनिंग)

“ मासा-अल-खैर !” असे म्हणून तिने तिच्या चेहर्‍यावरचा बुरखा बाजूला केला आणि तिच्या लांबसडक, काळ्याभोर पापण्या इहसानच्या डोळ्यात भरल्या. इतक्या लांब सडक की त्यांची सावली तिच्या गोर्‍यापान गालावर पडली होती. त्याने असे काहीतरी दिसेल अशीच कल्पना केली होती. तिच्या सुंदर चेहरा काळजीने थोडासा आक्रसला होता पण त्यामुळे ती अधिकच सुंदर दिसत होती. भेदरलेल्या हरिणीसारखी ती इकडे तिकडे पहात होती. तिच्या शरीराला हलकासा कंप सुटला. ती जे काय करत होती तो केवढा घोर, अक्षम्य गुन्हा होता याची तिला पूर्ण कल्पना होती. पण तिच्या मनाला एक दिलासा होता तो म्हणजे या मुलाने तिला याआधी कधीच पाहिले नव्हते व त्याला ती माहीतही नव्हती. तारुण्यसुलभ भावनांनी तिला हे धाडस करण्यास प्रवृत्त केले होते व त्याची तिला मोठी मौजही वाटत होती.

त्याने पुढचे पाऊल काय टाकायचे यावर जरा विचार केला आणि म्हणाला,

“मी बर्‍याच वेळा तुम्हाला इथे झाडांतून फिरताना पाहतो. मी आजवर तुझ्याशी बोललो नाही कारण असे एकदम कसे बोलणार ना ? तू कुठल्यातरी चांगल्या घरातील मुलगी दिसतेस.”

“पण तू इतर मुलींबरोबर बोलण्याचा प्रयत्न करतोसच की ! मग त्यांच्याच मागे का नाही लागत ?”

“माफ कर ! मला तुला दुखवायचे नव्हते. पण तू पाहतंच आहेस की मी येथे एकटाच फिरतो. मला मग कंटाळा येतो. पण मी पाहिलंय की तुलाही येथे या झाडात फिरायला आवडते म्हणून मला असे वाटले की आपल्या आवडी निवडी एकच असाव्यात. पण तुला यात जर काही वावगे वाटत असेल तर मी लगेचच निघतो” असे म्हणून तो उठला तेवढ्यात तिने त्याला थांबवले.

“ मी कोण आहे हे तुला माहिती आहे का ?” तिने विचारले.

“ बिलकूल नाही पण मला आपल्या आवडीनिवडी जुळतील असे अजूनही वाटते.” त्याने हळुवार आवाजात उत्तर दिले.

“तुला जर माझ्याबरोबर फिरायला यायला आवडलं तर माझी काही हरकत नाही पण माझी एकच अट आहे. तू चालणे झाल्यावर माझ्या मागे येणार नाहीस आणि दुसरीकडे कुठेही मला ओळख दाखवणार नाहीस. मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार नाहीस. आहे कबूल ?”

“जशी तुझी इच्छा !” त्याने तिला वचन दिले.

ते दोघे एका दगडी बाकावर शेजारी शेजारी बसले. त्या निरव शांततेत त्यांना एकमेकांच्या ह्रदयाची धडधड ऐकू येत होती. बराच वेळ कोणीच बोलले नाही. त्यांनी स्वत:च स्वत:वर ओढवून घेतलेल्या विचित्र परिस्थितीने ते भारावून गेले होते.

इहसानला अशा भानगडींचा अनुभव होता तरी पण यावेळी मात्र त्याच्या लक्षात आले की हे प्रकरण काहीतरी वेगळे आहे. तिने घातलेल्या अटींनी तो गोंधळून गेला. आजवर असे कधीच झाले नव्हते. गोंधळून त्याने या प्रकरणात फार पुढे जायचे नाही हे मनोमन ठरवून टाकले. आता तो यातून सुटका कशी करून घ्यायची याचा विचार करू लागला.

शेवटी त्याने धीर करून विचारले, “ नाव काय तुझे ?”

“तू माझी अट विसरलास की काय ? मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा कसलाही प्रयत्न करणार नाहीस असे तू मला वचन दिले आहेस.”

“नाही ! नाही विसरलो (माझे आई) पण मला वाटले मैत्रीत नाव माहीत असलेले चांगले असते”

“आपण कुठल्या समाजात राहतोय हे तू विसरलास की काय ? आपण जे करतोय हा आपल्या समाजात एक अक्षम्य गुन्हा आहे. माहिती आहे ना? माझ्या माणसांना हे कळले तर ते मला ठार मारतील. जेव्हा समाज असा असतो तेव्हा आपल्याला काळजी घ्यावी लागते. समाजाचा कर्मठपणा वापरूनच आपल्याला त्यांनी घातलेल्या बेड्या तोडाव्या लागतील. त्यासाठी समाजाला फसवण्यात आपल्याला यश आले पाहिजे. कळलं का?”

“ फारच खोलवर विचार करतेस तू” इहसान चमकून म्हणाला.

“चला ! माझी परत जायची वेळ झाली. मी परत दोन एक दिवसांनी भेटते तुला”

ती निरोप घेताना उभी राहिली आणि इहसानने तिच्या कमरेभोवती हात टाकण्याचा प्रयत्न केला पण तिने तो रागाने झिडकारला. त्याच्याकडे रागाने पहात ती म्हणाली,

“तू कोण आहेस मला माहीत नाही..कदाचित तू मुलींना फसवणारा ही असू शकतोस..काम झालं की मला चुरगाळून फेकून देशील.”

ती समाधानाने घरी गेली. तिच्या मनास एक प्रकारची हुरहुर लागून राहिली होती. पण थोडीशी चलबिचल ही उडाली होती. तिने तिच्या समाजाचे सगळे कायदे एका फटक्यात पायदळी तुडवले होते. हे सगळे कसे घडले, का घडले हेच तिला कळत नव्हते. शेवटी ते तिला पडलेले एक स्वप्न होते अशी तिने स्वत:च्या मनाची समजूत घालून घेतली.

घरात आल्यावर तिने तिचा बुरखा तिच्या खोलीत एका खुर्चीवर टाकला व ती आईला सैपाकघरात मदत करायला गेली. आज ती जरा जास्तच बडबड करत होती. आईच्या एवढ्याशा बोलण्यावर खुदकन हसत होती. कामाची टाळाटाळ न करता आईचा प्रत्येक शब्द झेलत तिने आईला अगदी खुष केले. तिचे वडील घरी आल्यावर ती त्यांना हसतमुखाने सामोरी गेली. त्यांच्या हातातील सामान तिने काळजीपूर्वक घरात नेऊन ठेवले. आज तिच्या हालचालीत एक प्रकारचा मृदुपणा आला होता. एवढे करून कोणीही न सांगताच ती स्वत:च्या खोलीत जाऊन अभ्यास करत बसली.

ती कामे यांत्रिकपणे करत होती पण रात्रभर कूस बदलून बदलून तिच्या झोपेचे खोबरे झाले.

त्यांच्या या भेटी सुरूच होत्या. त्यांच्या गप्पांचा विषय आता हळूहळू बदलत स्त्री पुरुषांच्या संबंधांवर येऊन पोहोचला. ते एकमेकात गुंतत गेले. पण तिने डोके थंड ठेवून त्याला तिची ओळख पटणार नाही किंवा ती कोण आहे हे त्याला कळणार नाही याची पूर्ण काळजी घेतली. जगापासून ही भानगड लपवून ठेवण्याची किमया तिने अगोदरच साध्य केली होती.

एक दिवस रात्रीच्या जेवणानंतर सिहॅम तिच्या वडिलांबरोबर गप्पा मारत बसली होती. वडील आपले वर्तमान पत्र चाळत बसले होते मधून मधून तिच्या बोलण्याकडे लक्ष देत होते. तेवढ्यात त्यांचे डोळे एका बातमीवर थबकले. लेख होता बुरखा फेकून देणार्‍या स्त्रियांवर. त्यांनी तो लेख मोठ्याने वाचायला घेतला. त्यांचे वाचन संपते ना संपते, सिहॅमने त्या लेखिकेवर परंपरा तोडल्या बद्दल तोंडसुख घेण्यास सुरुवात केली. बुरखा टाकून देण्याचा निर्लज्जपणा त्या बायका कशा करू शकतात असा तिचा रास्त प्रश्न होता. तिच्या संतापाला वाट देत ती बडबडत होती. तिच्या वडिलांच्या मनात त्यांच्या या बुद्धिमान मुलीबद्दल अभिमान दाटून आला. पारंपारिक रूढींचा आदर शिकवणाऱ्या संस्कारात मुलीला वाढवले याचे त्यांना समाधान वाटले. ‘हिच्यात आणि हिच्या बेजबाबदार, उच्छृंखल मैत्रिणींमधे किती फरक आहे ! दोन पुस्तके वाचली की त्यांना वाटते त्यांना कसेही वागण्यास परवानगी आहे. लाज, शरम काही नाही. ” ते मनाशी म्हणाले. “हिचे नखही कोणाच्या दृष्टीस पडत नाही.”

त्यांचा ऊर अभिमानाने भरून आला. ते जागेवरून उठले व त्यांनी सिहॅमच्या कपाळाचे मोठ्या ममतेने एक हलकेसे चुंबन घेतले.

“ अल्ला तुला असेच ठेवो !” त्यांनी आशीर्वाद दिला.

सिहॅम तिच्या खोलीत पोहोचली आणि तिला हसू आवरेना. तिने खोलीचा दरवाजा लावून घेतला आणि ती वेड्यासारखी हसत सुटली. तिने बाजूलाच पडलेला बुरखा उचलला व छातीशी कवटाळला. एक गिरकी घेतली. खोलीच्या मध्यभागी थांबून ती त्या बुरख्याशी बोलू लागली,

“ मी तुझा किती द्वेष करते हे तुला माहीत आहे ना !. पण त्याला माझ्यापासून दूर ठेवण्याचे काम मी तुझ्याकडून करून घेते. मला तुझ्याबद्दल काडीचाही आदर नाही ना ममत्व. मला तुझा राग येतो. तू नुसता माझ्या नजरेस पडलास तरी माझी चिडचिड होते. पण मला तू आवडतोस सुद्धा. इतर गरीब बिचार्‍या मुलींना तू आवडतोस कारण त्यांचे शील, कौमार्य जपण्यासाठी त्या तुझ्यामागे लपतात. पण त्या जर खरंच प्रामाणिक असतील तर त्यांनी तू भानगडी लपवतोस म्हणून तू आवडतोस असे म्हटले पाहिजे.
मला तू आवडतोस कारण मला माझ्या आवडीप्रमाणे आयुष्याची मजा घेण्यास तू मला मदत करतोस. हे फक्त बुरख्याआडच शक्य आहे.

ज्या मुली बुरखा घालत नाहीत त्यांची मला खरोखरीच कीव येते..”

अनुवाद : जयंत कुलकर्णी


Filed under: कथा

by जयंत at October 15, 2017 11:04 AM

October 14, 2017

मला काय वाटते !

घुमट्याची विहीर

हे असे वारंवार झाले आहे. कोणी तरी सांगते कि अमुक ठिकाणी पुरातनकाळातील रेखीव वास्तू आहे. जरी ती दुर्लक्षित असली तर प्रेक्षणीय आहे. मग वेळात वेळ काढून तेथे जायचे. डोळे भरून ते अवशेष बघायचे. पुर्वीच्या काळच्या कामगिरीसमोर नतमस्तक व्हायचे व सध्याच्या काळच्या नतद्रष्टांना शेलकी विशेषणे व्हायची. सिन्नरचा असा एक मोठा वाडा बघायला गेलो होतो त्याबद्दल पुर्वी - म्हणजे दहा वर्षांपुर्वी टिपण टाकले होते.

काल तस्सेच झाले पहा. पावसाची चिन्हे होती तरी देखील गाडी काढून  तळेगांव दाभाड्याची बामणाचा डोह नांवाची बांधलेली विहीर बघायला गेलो. साताऱ्याच्या अलिकडे लिंब येथील विहिर पुर्वी पाह्यली होतीच. त्यावरही एक टिपण टाकले होते.

आता तीन चार वर्षात गुगलचे नकाशांचे सहाय्य बऱ्यापैकी मिळत असूनही या विहिरीचा थांग पत्ता लागला नाही. एखाद्या मोठ्या देवळाच्या जवळपास असायची शक्यता मनात ठेवून बनेश्वर मंदिराच्या परिसरात पोहोचलोभगवान शंकराच्या या प्राचीन देवालयासमोर एक छान बांधलेले जलाशय आहे. त्यात चांगले दीडदोन फूट लांबीचे मासे देखील आहेत. चौकशी केल्यावर बामणाचा डोह जवळच असल्याची  माहिती मिळाली. कोणी कसे जायचे हे देखील सांगितले. त्या रस्त्याने गेलो तर एका स्मशानात जाऊन पोहोचलो. पुढे रेलवे लाइन. परत फिरलो.

पुन्हा चौकात येऊन विचारले तर या वेळी धड कोणालाच काही सांगता येईना. त्यावेळी एका सद्गृहस्थाने स्वत: आमच्या बरोबर येऊन दाखवायची तयारी दाखवली.

मी पण जवळ जवळ सहा वर्षे तिकडे गेलो नाही.’ हे देखील सांगितले. त्यांना गाडीत बसवले. त्यांच्या सुचनेनुसार गाडी वळवली तर पुन्हा त्या स्मशानात शिरलो. त्या स्मशानाच्या भिंतीला लागून पलिकडच्या बाजुला ही विहीर आहे. शिवलिंगाच्या आकाराच्या विहिरीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर सहा सात फूट उंच गवत उगवले होते. रस्ता तर दिसतच नव्हता. कांय करावे? मग रेलवे लाईनच्या बाजूने एका कमी उंचीच्या गवतातून  रस्ता तुडवत त्या विहीरीचे वरून अल्प दर्शन झाले.

पलीकडे अजून एक जुनी विहीर आहे. बघायची कां? घुमट्याची विहीर म्हणतात त्याला.’ नविन माहिती मिळाली.

पलीकडे म्हणजे ?’

रेल्वे लाइनच्या पलिकडे

मग आम्ही तिकडे मोर्चा वळवला. साधारण दोनशे मिटर कच्च्या पायवाटेने गेल्यावर एक जुने दगडी देऊळ दिसले. चार पायऱ्या, वर चौथऱ्यावर देऊळ. आत मूर्ती नव्हती.

तुम्ही शिकलेले लोक दिसतात. मी आतली बातमी सांगतो. माना किंवा मानू नका. त्या विहिरीत भुते राहतात.’ सहा वर्षे कां गेलो नाही याचा उलगडा झाला.

भूत अजूनही कधी न पाहिल्यामुळे माझी उत्सुकता वाढलीएक घुमट असलेली इमारत रेल्वे लाईन वरून दिसते. त्या घुमटी इमारतीच्या समोरच ही अप्रतिम बांधकाम असलेली विहीर आहे. तेथे जाण्याचा मार्ग मोकळा होता.
खाली जायच्या पायऱ्या सुस्थितीत आहेतआत गुंतागुंतीची रचना आहे.

कमानी व कोनाडे मापातल्या दगडांनी बांधलेले आहेत. सोबत फोटो टाकलेच आहेत.

एका कोनाड्यत देव आहे. विहिरीत पाणी भरपूर होते. प्लास्टीकचा थोडाफार कचरा होता. पाणी शेवाळ्याने झाकलेले होते.

सर्व परिसर निर्मनुष्य. भूत न दिसल्यामुळे आलेली निराशा ती विहीर पाहिल्यावर दूर झाली.


नंतर इंदूरीचा किल्ला बघायला गेलो. तळेगाव चाकण रस्त्यावर असलेल्या किल्ल्याची अवस्था अगदीच दयनीय आहे. जुने कमानीचे भव्य प्रवेशद्वार व तटबंदीची भिंत वगळता काहीच अवशेष शिल्लक नाहीत. थोडी दगडी शिल्पे देवळाच्या पटांगणात शेंदूर लावलेल्या अवस्थेत आहेत. जुन्या देवळाचे संगमरवरीकरण झाल्यामुळे प्राचीनता नष्ट झाली आहे.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 01:34 PM

आनंदघन

गणेशोत्सव २०१७ - मुक्काम पुणे


   

मी हा ब्लॉग सन २००६ मध्ये सुरू केला. त्या वर्षीच्या गणेशोत्सवामध्ये मला दिसलेली गणपतीची आगळी वेगळी रूपे वाचकांना दाखवण्याच्या विचाराने मी 'कोटी कोटी रूपे तुझी' ही लेख माला लिहिली होती. पण त्या काळात मराठी ब्लॉगविश्व खूपच छोटे होते आणि वाचकांची संख्या हाताच्या बोटांवर मोजता येण्यासारखी होती. त्यानंतर मला गणेशाच्या विविध रूपांचा संग्रह करायचा छंदही लागला. आता ११ वर्षांनंतर परिस्थिती बदलली आहे. रोजच किमान १०० तरी वाचक माझ्या या स्थळावर टिचकी मारतात. त्यावरील जुन्या मालिकांमधील आशय त्यांच्यापर्यंत पोचवण्यासाठी त्यातल्या कांही लेखांमधला सारांश नव्या चित्रांसोबत या वर्षीच्या गणेशोत्सवाच्या कालावधीत देण्याचा विचार करून मी ओळीने नऊ लेख लिहिले. पण घरातल्या आणि कॉलनीमधल्या उत्सवात सहभागी होऊन उरलेल्या वेळात हे संकलन करत असतांना इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीमध्ये अडचणी येत गेल्या. त्यामुळे या वर्षी झालेल्या गणेशोत्सवाबद्दल लिहून त्यात भर घालणे जमले नाही. ते करायचा प्रयत्न मी या वेगळ्या लेखामधून केला आहे. हे म्हणजे वरातीमागून आलेल्या घोड्यासारखे झाले आहे. त्याबद्दल क्षमा असावी.

लोकमान्य टिळकांनी सन १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरु केला असे मी आतापर्यंत समजत होतो. या वर्षी पुणे महापालिकेतर्फे १२५ वा म्हणजे शतकोत्तर रौप्यमहोत्सव दणक्यात साजरा करावा असे ठरले होते, पण पुण्यातला पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव भाऊसाहेब रंगारी यांनी सन १८९२ मध्ये सुरू केला असल्यामुळे लो.टिळकांचा उत्सव पहिला ठरत नाही असा आक्षेप घेतला गेला. या निमित्याने भाऊसाहेबांबद्दल आणि त्यांनी केलेले समाजकार्य, त्यांनी सुरू केलेल्या उत्सवाचे स्वरूप, त्यामागील उद्देश, वगैरेसंबंधी अधिक माहिती मिळेल असे वाटले होते. पण तसे फारसे काही समजले नाही. जेवढे माझ्या वाचनात आले त्यावरून पाहता ते स्वतः लोकमान्य टिळकांचे चाहते किंवा सहकारी असावेत, प्रतिस्पर्धी किंवा विरोधक नसावेत असाच माझा ग्रह झाला. पण हा आक्षेप घेणा-यांच्या पाठीशी उभ्या असलेल्यांना बहुधा या समारोहाच्या फलकांमधून लो.टिळकांचे नाव, फोटो वगैरे गाळण्यात रस होता आणि ते त्यात यशस्वी झाले.

सकाळ या वर्तमानपत्राने या निमित्याने एक विशेष लेखमाला चालवली आणि गेल्या सव्वाशे वर्षांमधल्या पुण्यातल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवांतली खास वैशिष्ट्ये त्यामधून वाचकांना सादर केली. हा एक प्रकारचा माहितीचा खजिनाच मला मिळाला. यात अनेक प्रकारचे लेख, आठवणी आणि ठेवणीतली दुर्मिळ छायाचित्रे यांचा समावेश होता. गणेशोत्सवातले बोधप्रद व मनोरंजक कार्यक्रम असोत किंवा त्याची पूजा आराधना करण्याच्या धार्मिक विधी, गणेशाबद्दल पौराणिक कथा, आख्यायिका किंवा पुण्यातल्या निरनिराळ्या प्रमुख मंडळांचा इतिहास अशा प्रकारची भरपूर माहिती या पुरवण्यांमधून मिळाली. निरनिराळ्या विषयांवर त्या क्षेत्रातल्या अनुभवी तज्ज्ञ व्यक्ती, समाजातल्या मान्यवर किंवा तारांकित व्यक्ती आणि सामान्य युवक वर्ग अशा अनेकजणांच्या मतांना किंवा विचारांना यात स्थान दिले होते. शंभर सव्वाशे वर्षामधल्या बदलांचा थोडक्यात मागोवा घेतला होता. यामुळे ही मालिका वाचनीय झाली होती. मी त्यातली काही माहिती या लेखात खाली दिली आहे.

सव्वाशे वर्षांपूर्वी श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी, नानासाहेब खासगीवाले, गणपतराव भोपटकर, खंडोबा तरवडे, दगडूशेठ हलवाई यांच्या पुढाकाराने आणि लोकमान्य टिळकांच्या पुरस्काराने पुण्यातला सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाला. अण्णासाहेब पटवर्धन, बाळासाहेब नातू, घोटवडेकर, सातव, भोरकर वकील, गंगाधर रावजी खैर आदि मंडळीही यासंबंधी घेतलेल्या बैठकीला उपस्थित होती. भाऊसाहेब रंगारी गणपति ट्रस्ट यांच्या गणेशोत्सवात तेंव्हापासूनच योध्दागणेश या स्वरूपाची मूर्ती असते. कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी, नागनाथ पार, शनिपार, तरवडे, बढाई समाज, काळभैरवनाथ मंडळ, विंचूरकर वाडा वगैरे ठिकाणचे गणेशोत्सव त्यानंतर १-२ वर्षात सुरू झाले आणि होत आले आहेत. विंचूरकर वाडा इथे लोकमान्य टिळकांनीच सुरू केलेला गणेशोत्सव नंतर गायकवाड वाड्यात हलवला गेला. त्यांच्या केसरी या वर्तमानपत्राचे कार्यालय या वाड्यात होते. त्याला आता केसरी वाडा असेच म्हणतात. गुरुजी तालीम ही सन १८८७ मध्येच सुरू झाली होती आणि हिंदू मुस्लिम एकतेचे प्रतीक होती. आता ती तालीम अस्तित्वात नाही, पण त्या जागेजवळच गणपती उत्सव मात्र साजरा होतो.

खाली दिलेले पांच गणपती पुण्यातले मानाचे गणपती आहेत. विसर्जनाच्या मिरवणुकीत ते या क्रमानेच आणले जातात अशी परंपरा आहे.
१. कसबा गणपति - छत्रपति शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाबाई यांनी १६३९ साली हे मंदिर बांधले.
२. तांबडी जोगेश्वरी - ही पुण्याची ग्रामदेवता आहे. तिचे देऊळ पंधराव्या शतकातले आहे. त्या देवळाच्या जवळ गणपतीची स्थापना करतात.
३. गुरुजी तालीम मंडळ
४. तुळशीबाग गणपती
५. केसरीवाडा (गायकवाड वाडा) गणपती
दगडूशेट हलवाई आणि मंडईचा गणपती हे मानाचे नसले तरी त्यांचे उत्सव सर्वाधिक लोकप्रिय असतात. तिथे दर्शन घेण्यासाठी येणा-या भाविकांची अमाप गर्दी असते.

मी अकरा वर्षांपूर्वी केलेल्या निरीक्षणामध्ये मधल्या काळात विशेष फरक पडलेला दिसला नाही. हा उत्सव थाटामाटात साजरा करणे किंवा न करणे या दोन्ही बाजूने असलेले मुख्य मुद्दे तेच राहिले, त्याच्या तपशीलामध्ये थोडा फरक पडला. या वर्षीच्या गणेशोत्सवातले कांही ठळक बदल आणि नवे मुद्दे खाली दिले आहेत.

पर्यावरण हा मुद्दा दर वर्षी गणेशोत्सवाच्या वेळी चर्चेला येतोच. त्याला धार्मिक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली विरोध करणारेही असतात. त्यांच्या वागण्यात फारसा बदल झाला नसला तरी उघड विरोधाची धार आता जरा कमी झाली आहे. याउलट घरातल्या उत्सवांसाठी तरी शाडू मातीच्या आणि लहान आकाराच्या मूर्ती तयार कराव्यात असा प्रचार शाळांमधून केला जाऊ लागला आहे, त्या मूर्ती तयार करण्यासाठी कार्यशाळा घेतल्या जात आहेत आणि त्यांना चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. या वर्षीसुध्दा विसर्जनाची ठिकाणे नेमून दिली होती आणि गणेशाला वाहिलेली फुलेपाने वगैरे हरित कचरा वेगळा करून कुंडामध्ये टाकण्याची चांगली व्यवस्था त्या ठिकाणी केली होती. यामुळे जलप्रदूषणात किती टक्के फरक पडला त्याची आंकडेवारी जाहीर झाली नसली तरी लोकांच्या मनात याविषयी जागृति निर्माण होत असल्याचे दिसले. मुठा नदीमधील पाण्याचा प्रवाह अगदी कमी झाल्यानंतर मानाच्या गणपतींचे विसर्जन आता कृत्रिम हौदांमध्ये केले जाते. या वर्षी मात्र गणेशोत्सव संपून महिना होऊन गेला तरी पाऊस पडणे सुरूच आहे. त्यामुळेही विसर्जन झाल्यानंतर नद्यांमध्ये पडलेला कचरा वेगाने वाहून जाण्यास मदत झाली.                                                               
गणपतीच्या मूर्ती निरनिराळ्या स्वरूपात केल्या जातात किंवा त्याच्या आजूबाजूला वेगवेगळे देखावे केले जातात ही सव्वाशे वर्षांची परंपरा आहेच. त्यातल्या अनेक ठिकाणी सुंदर आणि भव्य असे काल्पनिक महाल किंवा विशिष्ट सुप्रसिध्द इमारती किंवा मंदिरांच्या प्रतिकृती असतात. काही जागी गणेश, शंकर, विष्णू, दत्तात्रेय, हनुमान आदि देवांच्या संबंधित कथांची दृष्ये असतात किंवा इतिहासातील प्रमुख घटना दाखवल्या जातात, त्यात छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातल्या अद्भुत घटना हमखास असतात, तसे देखावे या वर्षीसुध्दा होते. त्याव्यतिरिक्त सध्या चर्चेत असलेले काही विषय घेतले होते, उदाहरणार्थः- सायबरगुन्हे, सेल्फीचे दुष्परिणाम, सर्जिकल स्ट्राइक, चिनी वस्तूंवर बहिष्कार, महिला सुरक्षा, आमटे कुटुंबीय, पाणी वाचवा वगैरे. बाहुबली आणि जेजुरीचा खंडोबाराया हे चित्रपट व मालिकांमधून लोकप्रिय झालेले विषय या वर्षीच्या सजावटींमध्ये दिसले. काही जागी रावणाचे गर्वहरण, कुंभकर्णाचा निद्राभंग, ज्वालासूर, अघासुर वगैरे कोणालाही फारशा माहीत नसलेल्या कथांचे देखावे केलेले होते. काही ठिकाणी तर विनोदी पुणेरी पाट्या, भेदक व्यंगचित्रे, प्रस्तावित पनवेलच्या विमानतळाचा देखावा अशा सजावटींनी शोभा आणली होती. गणेशोत्सवाच्या निमित्याने कलाकारांमधल्या सुप्त सर्जनशीलतेला (क्रिएटिव्हिटीला) भरपूर पंख फुटतात खरे.

पुण्यामध्ये ढोलताशा या वाद्यांना पहिल्यापासून मोठा मान आहे, पण हौशी आणि व्यावसायिक ढोलताशावादकांच्या संख्येत मात्र कित्येक पटीने वाढ झाली आहे. महिनाभर आधीपासूनच त्यांच्या तालमी सुरू झाल्या आणि पुण्यातल्या गल्ल्याबोळांमधले वातावरण त्यांच्या आवाजाने दणाणून जात राहिले. या सोबतच डॉल्बी नावाच्या कर्णकर्कश कृत्रिम आवाज काढणा-या यंत्राचा वापरही अनेकपटींने वाढला आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवात आणि त्यानिमित्याने काढलेल्या मिरवणुकांमध्ये अपरंपार ध्वनिप्रदूषण होत गेले. ढोलाचा आवाज एकवेळ कानात बोळे घालून किंचित सौम्य करता येईल, पण डॉल्बीचा आवाज तर पोट आणि छातीमधल्या पोकळ्यांमध्ये घुमून आतल्या नाजुक इंद्रियांना पर ढवळत राहतो. वयस्क लोकांसाठी ते असह्य होते.   

घराबाहेर न पडता संगणकावर किंवा मोबाइल फोनवरच गणेशोत्सवांची किंवा तिथल्या पूजा, आरती वगैरेंची दृष्ये पाहण्याची भरपूर सोय निरनिराळ्या संकेतस्थळांद्वारे केलेली होतीच. फेसबुक, वॉट्सअॅप आदि सोशल नेटवर्किंग साइट्सवर गणपतीची स्थिर किंवा हलती चित्रे, देखाव्यांचे फोटो आणि गाणी, काव्ये वगैरेंचा महापूर आला होता. अनंतहस्ते अपलोड होत असलेल्या या पोस्ट्स पाहता किती पाहशील दोन डोळ्यांनी अशी परिस्थिती झाली होती.

विसर्जनाचा थाट तर वाढतोच आहे. ढोलताशे, डॉल्बी वगैरेंचा कर्णकर्कश आवाज सहन करू शकत असला तर डोळ्यांचे पारणे फिटण्यासारखी रोषणाई केलेली असायची. आजकाल प्रत्येक मंडळ मांडवातली सजावट करतेच, पण विसर्जनासाठी खास चित्ररथ तयार केले जातात. ट्रकवर ठेऊन रस्त्यामधून जाऊ शकतील अशा आकारात पण विविधतेने नटलेले वेगळेच अत्यंत आकर्षक देखावे केले होते.

चैतन्याने भारलेले गणेशोत्सवाचे अकरा दिवस वेगळेच होते यात शंका नाही.



by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 01:06 PM

नरेन्द्र प्रभू

प्राजक्ताची फुले

प्रिय सान्वीस प्राजक्ताची फुले दिली तू  दरवळ त्याचा अजून येतो  पाहीन जेव्हा प्राजक्ताला  तुझा हासरा चेहरा दिसतो  प्राजक्ताचा सुवास जेव्हा दिशादिशातून माझा होतो तुझी आठवण दरवळते अन नसानसातून वसंत फुलतो  आठवणींचा घडा भराभर  प्राजक्तासम बहरून येतो  किती फुले ती हासत असती मनात माझ्या सडा सांडतो नरेंद्र प्रभू

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 07:57 AM

एम. डी. रामटेके.

पुणे विद्यापिठाचे नामांतर हे बहुजन ब्रॅंडीग...!!!



पुणे विद्यापिठाचे नामांतर झाल्यानंतर अनेक चर्चा झळताना दिसत आहेत. सोशल मिडियावरचा महापूर सोडला तरी स्वत:ला विख्यात, विद्वान वगैरे समजणारेही हळूच गरळ ओकताना “नावापेक्षा क्वालिटी बद्दल विचार केला असता तर जास्त बरे झाले असते” टायपचे डॉयलॉग मारुन नेमकं मनात काय आहे याचा अंदाजही देतात... व मी विरोध वगैरे नाही रे बाबा केला असा पुरोगामी आवही आणतात. मग होतं काय की सामान्य माणसाला वाटू लागतं की खरोखरच की... नावात काय आहे? विद्यापिठाचा दर्जा हा जास्त महत्वाचा असतो... त्यावर लक्ष दिलेच पाहिजे... थोडक्यात नामांतराचे विरोधक २% लोकांवर का असेना पण क्वालिटीच्या माध्यमातून विष कालवूनच जातात. मग हा टक्का हळू हळू वाढायला लागतो व क्वालिटीचं पिल्लू मग तरुणाna प्रोडक्टीव वाटून नामांतर दुय्यम वाटू लागतो.  मग कोणतातरी पगारी दलाल माईक घेऊन रस्त्यावर हिंड्त अशा तरुणाना गाठून “बघा, तरुणांचा सगळ कल क्वालिटीवर आहे. नामांतर हे राजकरण्याचे खूळ होते” वगैरे सायंकाळची महाबातमी म्हणून पुढचे कित्तेक सायंकळ वाजवत राहतो.
मुळात नाव आणि क्वालिटी हे दोन्ही एकच विषय आहेत का? अजिबात नाही. बर मग नाव आणि क्वालिटी हे परस्पर पुरक विषय तरी आहेत का? म्हणजे एक दुस-याला पर्यायी किंवा रिप्लेस करतात का? तसेही नाही. नाव हा वारसा सांगतो व तो पिढ्यान पिढ्याची ओळख  असतो तर क्वालिटी हे त्या पिढ्यान पिढ्याच्या प्रवासातील बदलता (फ्लोअटींग) घटक आहे. क्वालिटीत घसरण होताना दिसल्यास क्वालिटी कंट्रोल डिपार्टमेंटच्या उरावर बसून ती सुधारत येते. क्वालिटी ही दुय्यम गोष्ट नक्कीच नाही. उलट क्वालिटीच सर्वात महत्वाची असते. ती सांभाळणे सगळ्यात कठीण काम असून त्यासाठी अहोरात्र झगडावे लागते. एकदा काय क्वालिटी घसरली की प्रचंड नुकसान होतं... कोणाचं होतं? ते मोजता येणारा नाही एवढा विविध पातळ्यांवर विविध लोकांचं नुकसान होतं... एवढी महत्वाची असते ही क्वालिटी. पण... तरी सुद्धा क्वालिटीला चेहरा नसतो... क्वालिटीला नाव नसतं... क्वालिटीला ओळख नसते. ओळख तर एका नावाला असते.  म्हणून क्वालिटीत केलेल्या सुधारणांमुळे ज्या नावाची ओळख सर्वदूर जाणार असेल ते नाव तेवढ्या लायकीचे असावे वा तुमच्या मातीचा, समाजाचा वारसा सांगणारे असावे हे सर्वात महत्वाचे.
पुणे विद्यापिठाची क्वालिटी ही अखंड चालणारी प्रक्रिया असून सातत्याने पुढे सरकणा-या पिढ्यांचे त्यात योगदान होते व असणार. या प्रदीर्घ प्रक्रियेत क्वालिटीचा ग्राफ खालीवर होणे हे ही आलेच.  पण या क्वालिटी मेकर्सना चेहरा कधीच नसतो, तो असतो नावाला.  मग त्या नावाला ईथल्या मातीचा सुगंध असावा, या संस्कृतीचा वारसा असावा ही गोष्ट निर्विवाद आहे.  सावित्रीबाईचे नाव या सर्व निकष व अटींवर खरे उतरणारे आहे.
क्वालिटीचा खूप बाऊ करणा-यानी एक आठवण ठेवावे. जगातल्या सगळ्या ब्रॅंड्सची क्वालिटी खाली वर होत असते... त्यावर उपायही केले जात असतात पण नाव मात्र चिरकाल उरते. सनपूर्वचे तक्षशीला विद्यापीठ कसे होते, त्याची क्वालिटी काय होती हे कोणालाच माहीत नाही. सगळी ताकद लावून संशोधन केले तरी ठामपणे “नेमकी अशी होती” असे म्हणताही येणार नाही. तरी सुद्धा तक्षशीला हे नाव मात्र अजरामर आहे. नालंदा विद्यापिठाचेही तेच झाले. आज कोणीही छातीठोकपणे नालंदाच्या क्वालिटी बद्दल बोलू शकणार नाही... पण नालंदा विश्वविद्यालय हे नाव मात्र येणा-या अनेक पिठ्या आमचा पुरातन वारसा म्हणून मोठ्या गौरवाने सांगत राहणार. अगदी हीच गोष्ट पाश्चिमात्य राष्ट्रांची सुद्धा आहे. विश्वविख्यात विद्यापीठ युनिव्हर्सिटी ऑफ ओक्स्फोर्ड सुद्धा किमान हजार वर्ष जुनी आहे.  क्वालिटीच्या कसोटीवर तपासायचे म्ह्टल्यास तिथेही चढ उतार आहेत. अनेक आरोप-प्रत्यारो, पासून  ताटातूटी पर्यंतचा इतिहास आहे. तरी नाव मात्र अजराम झाले. या हजार वर्षाच्या कालावधीतील झालेल्या क्वालिटी फ्लक्चूएशन्सशी कोणाला देणेघेणे नसते. या नावाच्या हजार वर्षाची परंपरा गौरवशाली ठरते. क्वालिटी ठरविण्याचं  पॅरामिटर नाव नक्कीच नाही, पण उद्या मुबलक व योग्य सोयी उपलब्ध झाल्यात नि क्वालिटी सुधारली तर  जगभर जेंव्हा ओळख सांगयाची वेळ येईल तेंव्हा ती नावानी सांगायची असते... याच नावाला पुढे ब्रॅंड असे नाव पडते. बहुजन समाज या विद्यापिठाचं नाव जगभर नेणार आहे...  अन पुण्यातील बहुजनांचा ब्रॅंड सावित्रीबाई पेक्षा दुसरं कोणतं असूच शकत नाही.


पुणे विद्यापिठाचे नामांतर हे बहुजन ब्रॅंडीग आहे. राहीला प्रश्न क्वालिटीचा... येणा-या पिढ्या बघतील त्याचं. शेवटी क्वालिटी कंट्रोल ही अखंड चालणारी प्रक्रीया असते.

===

by M. D. Ramteke (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 06:30 AM

ये ये पावसा-- My First Book ...(Ye Ye Pawsa).....

AnnaParabrahma

Landed in Paradise

You read this...Back In Fort For Navaratri After Decades. After it we went to Gateway of India enjoyed the sea breeze a bit and then the husband mentioned he wanted to try out Paradise. At around 10 pm we landed in Paradise literally and pun-nily. As the husband parked the bike I rushed in knowing that we were late and it was time to shutter down for the day. I pleaded with Jimmy

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 01:57 AM

Global Vegan

PETA Protects Animals

PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) is an amazing organization for protect innocent animals. I think PETA has played a pivotal role in convincing people to thrive on plant-based diet (vegan)...

Thanks to Ingrid Newkirk, and thousands of PETA volunteers across the world for selfless service. Today, we don't see elephants and lions performing in circus, as PETA has worked for years to stop "animal cruelty". Thanks to PETA, millions of students are using interactive computer simulations instead of killing frogs , cats, and pigs during "animal dissection".

Please visit PETA to know more about their amazing work...



by Kumudha (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 12:44 AM

October 13, 2017

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

वॉल्डन

अर्थशास्त्र.
मी जेव्हा हे सगळे लिहिले, म्हणजे जवळजवळ सगळे, तेव्हा मी एका जंगलात राहात होतो. माझ्या घरापासून सगळ्यात जवळचे घर एक मैल अंतरावर होते व मी ज्या घरात राहात होतो ते मी स्वत:, माझ्या हाताने उभे केले होते. हेे घर मी बांधले होती मॅसाचुसेट्स प्रांतातील कॉनकॉर्ड येथे वॉल्डन नावाच्या तळ्याकाठी आणि महत्वाचे म्हणजे मी माझ्या दोन हाताने कष्ट करून माझी उपजिविका करत होतो. त्या घरात मी दोन वर्षे आणि दोन महिने राहिलो. सध्या मी माणसात परत आलो आहे.

तुम्हाला कंटाळा येईल म्हणून मी हे सगळे लिहिणार नव्हतो पण मी परत आल्यावर माझ्या शेजार्‍यापाजार्‍यांनी मला इतके प्रश्न विचारले की बस्स. ते प्रश्न कदाचित तुम्हालाही पडतील म्हणून मी हे लिहितोय. मला विचारले गेलेले प्रश्न माझ्या काही मित्रांना उद्धट वाटले किंवा काही तर अनावश्यकही वाटले पण प्रामाणिकपणे सांगायचे झाल्यास मला तसे काहीही वाटले नाही. उलट मी वेड्यासारखा जंगलात एकटा जाऊन राहिलो हे पाहता त्यांनी मला अत्यंत रास्त प्रश्न विचारले असेच मी म्हणेन. काहींनी मला विचारले की मी काय खात होतो, तुम्हाला एकटे एकटे, उदासवाणे वाटले नाही का ? भीती वाटली नाही का ? असे अनेक प्रश्न त्यांनी मला विचारले. मी असा उठून दुसरीकडे जाऊन राहू शकतो यावरून काहींचा मी श्रीमंत असल्याचा समज झाला. त्यांनी लगेचच मी माझ्या उत्पन्नातील किती टक्के समाजकार्यासाठी राखून ठेवले आहे याची चौकशी केली. ज्यांची कुटुंबे मोठी होती, ज्यांच्या घरात अनेक मुले होती, त्यांनी मी काही गरीब मुले सांभाळली आहेत का अशी चौकशी केली. माझ्या ज्या वाचकांना या प्रश्नांच्या उत्तरात काडीचाही रस नाही अशा वाचकांची आधीच क्षमा मागून मी या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करणार आहे. बहुतेक पुस्तकात “मी” लिहीत नाहीत, म्हणजे प्रथम वचनी लिहीत नाहीत. पण या पानांमधे आत्मस्तुतीचा दोष पत्करून “मी” राहणार आहे. बर्‍याच वेळा आपल्या लक्षात येत नाही की शेवटी “मी” च बोलत असतो. माझ्याबद्दल मला जेवढी माहिती आहे तेवढी जर मला इतरांबद्दल असती तर मी इतरांबद्दलच लिहिले असते. लिहिण्याची ही पद्धत माझ्या सारख्या संकोची माणसासाठी मला योग्य वाटते. प्रत्येक लेखकाने इतरांबद्दल लिहावेच पण आपले आत्मचरित्र प्रांजलपणे लिहावे अशी माझी मनापासून इच्छा आहे. त्याने जर हे आत्मचरित्र त्याच्या सारख्याच इतर लेखकांना पाठवले तर किती चांगले होईल. प्रत्येकाचे जग वेगळे, अनुभव वेगळे. मी लिहिलेले कदाचित गरीब विद्यार्थ्यांसाठी जास्त उपयुक्त असेल. माझ्या उरलेल्या वाचकांनी त्यांना त्यातील योग्य वाटेल ते उचलावे. असे करताना या लेखाचे वस्त्र उसवणार नाही अशी मला आशा आहे म्हणजे ज्याला उपयुक्त आहे त्याला ते वस्त्र वापरता येईल.

मला तुमच्याबद्दल, तुमच्या गावाबद्दल, तुमच्या शहराबद्दल काहीतरी सांगायला आवडेल. म्हणजे तुमच्या मानसिक अवस्थेबद्दल नाही तर तुमच्या अवतीभोवती जे काही चालले आहे त्याबद्दल. ते वाईट आहे की नाही, ते बदलता येईल की नाही…ते खरंच इतके वाईट आहे का ? मला या बद्दल लिहायला आवडेल. मी कॉनकॉर्डमधे सगळ्या रस्त्यांवर फिरलो आहे. दुकानातून, कार्यालयातून व शेतातूनही फिरलो आहे. मला एक गोष्ट जाणवली म्हणजे मला भेटलेला प्रत्येकजण शेकडो पद्धतींनी आत्मक्‍लेष करून घेतोय. मी हिंदूस्थानातील ब्राह्मणांच्या आत्मक्‍लेषांच्या चमत्कारिक व सुरस कथा ऐकल्या आहेत पण इथे जे चालले आहे तेही तेवढेच चमत्कारिक आहे. रोमन पुराणात हर्क्युलिसने बारा वेळा जे शिवधनुष्य पेलले ते माझ्या शेजार्‍यांच्या कष्टांपुढे किरकोळच म्हणावे लागेल. कारण ते फक्त बारा वेळा घडले आणि त्या प्रत्येक मोहिमेला कुठेना कुठे तरी अंत होता. पण माझ्या शेजार्‍यांनी त्यांच्या हव्यासापोटी त्यांची लढाई कुठेतरी थांबवलेली मला तरी दिसली नाही. एका हव्यासाची पूर्तता झाली की त्या राक्षसाची अजून दोन डोकी त्यांच्यापुढे तयारच असत्तात. हर्क्युलिसला ज्याप्रमाणे हायड्राची डोकी छाटणारा आयोलास सारखा मित्र भेटला तसा यांना कोणी भेटत नाही.

माझ्या आसपास वावरणार्‍या माझ्या दुर्दैवी तरूण मित्रांनी, गावकर्‍यांनी वारसा हक्काने घरे, शेती, गुरे व शेतीची अवजारे मिळवली आहेत. मी त्यांना दुर्दैवी म्हणतो कारण ज्या सहजतेने त्यांना ही संपत्ती मिळाली आहे, त्या सहजतेने तिचा त्याग करणे जिकिरीचं आहे. त्यापेक्षा त्यांनी उघड्या शेतावर जन्म घेतला असता आणि लांडग्यांनी त्यांचे पालनपोषण केले असते तर बरं झाले असते. मग त्यांनी उघड्या डोळ्यांनी पाहिले असते की ते कुठल्या शेतावर मजूरी करण्यास आले आहेत. त्यांना शेतमजूर कोणी बनवले.. माणसाला दोन वेळचे दोन घास पुरत असताना ते शंभर एकर का खात आहेत, जन्मल्या जन्मल्याच ते त्यांच्या शेतात त्यांच्या थडग्यासाठी का खणतात? त्याचे सगळे आयुष्य त्यांना झगडण्यात घालावे लागते. आयुष्याच्या रस्त्यावर या ओझ्याखाली पिचून गेलेले कितीतरी अभागी जीव मी पाहिले. त्यांची शेती, त्यांचे मोठे गोठे जे साफ ठेवणे म्हणजे एक अशक्य काम आहे. शिवाय शंभर एकराची नांगरणी, पेरणी, लाकूड तोड यात बिचारे गुंतून गेलेले असतात. ज्यांना ही वारसाहक्काने आलेली ओढाताण करावी लागत नाही त्यांना या एवढ्याशा जिवासाठी हे का करावे असा प्रश्न पडल्यास नवल ते काय…

पण माणसे हव्यासापोटी तीच चूक पुन्हा पुन्हा करतात आणि त्यांच्या आयुष्यातील सर्वोत्तम काळ ते त्यांच्या जमिनीत खत म्हणून कुजण्यास घालतात. मग त्यांच्या प्रारब्धात कष्ट लिहिलेले असतात. या प्रारब्धाला सर्वसामान्य जनता गरज असेही संबोधते. कुठल्यातरी एका जुन्या ग्रंथात म्हटल्याप्रमाणे मग ते या प्रारब्धाचे ओेझे वागवून संपत्ती गोळा करतात ज्याला नंतर वाळवी लागतेे किंवा ती दुसर्‍याच्या तरी हाती लागते. हा सगळा मुर्खपणा आयुष्याच्या शेवटी त्यांच्या लक्षात येतो.

तुलनेने विचारस्वातंत्र्य असलेल्या या देशात माणसे अडाण्यासारखे काबाडकष्ट करतात. बिचारी जनता स्वत:च्या प्रकृतीच्या काळजीत व त्याची काळजी घेण्यासाठी लागणारे पैसे कमविण्यात इतकी बुडून गेलेली असते की त्यांना त्यांच्या काबाडकष्टाची फळे वेचणेही शक्य होत नाही. त्यांनी उपसलेल्या काबाडकष्टाने त्यांची बोटे वाकडी झालेली असतात किंवा थरथरत तरी असतात. दिवसेंदिवस दिवसरात्र काबाडकष्ट करणार्‍या माणसाला प्रामाणिकपणाची चैन परवडेनाशी होत चालली आहे. त्याच्या श्रमाचे मुल्य बाजारात कमी होत चालले आहे. त्याला बिचार्‍याला यंत्र होण्याशिवाय दुसरा पर्यायच उरला नाही. जरी पर्याय असेल तरी त्याबद्दल विचार करण्यास त्याच्याकडे वेळ नाही हे सत्य आहे. आपल्याकडे स्वत:च्या प्रगतीसाठी आवश्यक असणारे कुठले ज्ञान नाही हेही त्याला उमजत नाही. मग आपण काय करायला पाहिजे ? प्रथम आपण त्याच्याविषयी कसलाही गैरसमज करून घेता कामा नये. म्हणजे तो आळशीच आहे, त्याला पुढेच यायचे नाही, तो अस्वच्छच आहे..इ.इ. असे विचारही आपण मनात आणता कामा नये. आपण त्याला काही काळ सांभाळले पाहिजे, त्याच्या किमान गरजा भागवल्या पाहिजेत जेणेकरून त्याला हे ज्ञान प्राप्त करण्यास वेळ मिळेल व तो प्रगतीच्या पथावर चालू लागेल. निसर्गात आपण फळांचा बहर येण्याची वाट पाहतो तो निसर्गाचा सर्वोत्तम काळ असं समजतात. पण तेथे पोहोचण्यासाठी आपण त्याची हळूवारपणे हाताळणी करतो. हेही तसेच आहे पण एवढे सर्वोत्तम उदाहरण आपल्या समोर असताना आपण एकमेकांचा हळूवारपणे सांभाळ करू शकत नाही ही खरी शोकांतिका आहे.
तुमच्यापैकी काही जण गरीब आहेत, दारिद्—यात खितपत पडले आहेत. त्यांना जगणे अशक्य आहे. या दारिद्त्यात

त्यांचा जीव गुदमरतोय. मला माहिती आहे की हे पुस्तक वाचणार्‍यांपैकी कित्येकजणांना त्यांच्या जेवणाचे पैसेही देता आलेले नाहीत. त्यांचे कपडे जीर्ण झाले आहेत आणि हे पुस्तक वाचण्यासाठी त्यांनी वेळ उसनवार करून किंवा चोरून आणला आहे…..

– मूळ लेखक : डेव्हिड हेन्री थोरो. अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले, लेख

by जयंत at October 13, 2017 09:35 AM

October 12, 2017

मला काय वाटते !

मागे वळून पाहताना

आमच्या घरात जुन्या वस्तू घराबाहेर काढण्यात माझा पुढाकार असतो. अगदी जुनी पुस्तके देखील जवळ जवळ पाठ झालेली असतात. मग हल्ली ती पण होतकरू वाचकांना देऊन टाकायला लागलो आहे. टाइम साप्ताहिकाची वर्गणी गेली ४० वर्षे भरतो. त्यातले काही वार्षिक अंक जपून ठेवतो.

दिवाळीनिमित्त साफसफाई घरात सुरु आहे. त्यात मला टाइम नियतकालिकाचा  २००४ सालातला एक अंक मिळाला. ( ६ डिसेंबर २००४ ) त्यात दोन भारतीयांचे तोंड भरून कौतुक, मुलाखती, पानभर मोठे फोटो छापले होते.  त्या वेळचे हे हिरो कोण? सहारा समूहाचे सुब्रतो राय व विजय मल्ल्या.

ऑल न्युज इस स्पॉन्सर्ड म्हणतात हे खरेच असावे.

दुसरा तसाच एक अंक २००७ सालाचा. त्यात दहा वर्षात अमेरिकेत गोऱ्या लोकांकडून वंशवादावरची  चळवळ जोर धरेल असा अंदाज वर्तवला होता. त्याचे कौतुक वाटल्या खेरीज राहिले नाही.
Image result for calendar 2007
अजून एका २०१० सालच्या अंकात जवळ जवळ बिनपाण्याच्या धुलाई यंत्राची माहिती होती. मळ शोषून घेणारे नायलॉनचे गोळे थोड्या पाण्याबरोबर खराब कपड्यांमध्ये घुसळले तर हे विशेष प्रकारचे नायलॉन कपडे स्वच्छ करते. शिवाय कपडे जास्त ओले होत नसल्यामुळे पुन्हा लवकर सुकतात.

आज पुन्हा गुगल गुरुला विचारून सद्यस्थिती कांय आहे याची पाहाणी केली तर इंग्लंडममधील एका कंपनीने हे तंत्रज्ञान वापरुन मोठ्या आकारातील, म्हणजे हॉटेलला सोयीची पडतील अशी यंत्रे बाजारात आणली आहेत.  या तंत्रज्ञानाचे पाण्याचा वापर कमी करण्यासाठी मोठा फायदा होत असताना जास्त कंपन्या बाजारात कां बरे नसाव्यात ?

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 08:27 AM

आनंद मनी माइना

एखाद्या बातमीने अंगावर आनंदाने रोमांच उभे राहावेत असे हल्ली क्वचितच होते. पण आजची बातमी तशीच आहे.

जपानला जाऊन येणे हा एक आयुष्यातला परिवर्तन क्षण असतो असे मी पूर्वी देखील म्हटले आहे. अशा परिस्थितीत ही बातमी देशाच्या परिवर्तनाला कारणीभूत होऊ शकणारी वाटली. प्रार्थना करू या कि ही खोटी ना ठरो.

बातमी अशी -


"कौशल्य विकास योजनेतंर्गत केंद्र सरकार देशातील ३ लाख युवकांना जपानमध्ये ३ ते ५ वर्षांसाठी ऑन-जॉब ट्रेनिंगसाठी पाठवणार असल्याची माहिती केंद्रीय मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी बुधवारी दिली. विशेष म्हणजे, भारतीय टेक्निकल इंटर्न्सच्या कौशल्य प्रशिक्षणावर येणारा खर्च जपान करणार आहे.
कौशल्य विकास मंत्री प्रधान म्हणाले की, कॅबिनेटने भारत आणि जपान यांच्यादरम्यान टेक्निकल इंटर्न ट्रेनिंग प्रोग्रॅम (टीआयटीपी) बाबत होणाऱ्या कराराला (एमओसी) मंजुरी दिली आहे. आगामी जपान दौऱ्यात या एमओसीवर स्वाक्षरी होईल, असे प्रधान यांनी सांगितले. प्रधान हे टोकियोच्या ३ दिवसांच्या दौऱ्यावर जाणार असून दि. १६ ऑक्टोबर रोजी त्यांच्या दौऱ्याला प्रारंभ होईल."
अशा प्रकारच्या प्रशिक्षणाची तोयोता कंपनीची तऱ्हा कशी असते?
सर्व प्रशिक्षणार्थींना सुरुवातीला रात्रपाळीत काम करणे अनिवार्य असते. त्यात काळात दोन तास व्यायामशाळेत घालवणे पण सक्तीचे असते. ज्या प्रमाणे सैन्यदलात काम केलेले लोक कोठेही काम करू शकतात. तसेच पुढे हा मुशीतून तयार झालेले उमेदवार पुढे कंपनीत एक संध टीम मध्ये काम करतात.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 08:23 AM

झाले मोकळे आकाश

सोप्पा कंदिल

मागच्या वर्षी माऊसोबत केलेल्या आकाशकंदिलाच्या प्रयोगानंतर यंदा असंच सोप्पं माऊला जमेल असं काहीतरी करायचं मनात होतं. माऊ आणि सखी दोघींना एकत्र घेऊन कंदिल करायचे होते. वेळही जास्त नव्हता हाताशी. तेंव्हा मग एक पिवळा टिंटेड पेपर (कार्डशीटपेक्षा पातळ) आणि एक बटर पेपरसारखा (ट्रेसिंग पेपर पेक्षा कडक पण बऱ्यापैकी पारदर्शक कागद घेऊन आले. (याला काय म्हणतात ते विसरले!)

कागदाच्या आकाराचा अंदाज घेण्यासाठी आधी साध्या A4 कागदाचा प्रोटोटाईप बनवून घेतला. 




टिंटेड पेपरचा १८ इंच * १३ इंचाचा चौरस कापून घेतला. त्याला लांबीच्या बाजूने मधे घडी घातली. आणि पट्ट्या कापण्यासाठी साधारण एक एक सेंटीमीटरवर रेषा काढून घेतल्या. वरच्या – खालच्या दोन्ही टोकांना साधारण दीड इंच जागा (दुमडून) मधल्या सिलेंडरला जोडायला सोडली. 
माऊने मग या कागदावर फिंगर पेंटिंग केलं.

तोवर मी खालच्या झिरमिळ्यांसाठी १३ इंच * ११ इंचाचा टिंटेड पेपर कापून घेतला, त्याच्या १३ इंची बाजूला दीड इंच जागा सोडली आणि झिरमिळ्यांच्या पट्ट्या कापून घेतल्या.

मधल्या सिलेंडरसाठी ९ इंच * १३ इंचाचा बटर पेपर सदृश कागदाचा आयत कापून त्याचा ९ इंच उंचीचा सिलेंडर सेलोटेपने चिकटवला.

आता माऊची “कलाकृती” वाळली होती, त्यावर अधीच आखून ठेवलं होतं तशा पट्ट्या (अर्ध्या घडीवर दुमडून)  कापल्या. वरचे आणि खालचे दीड – दीड इंच सिलेंडरला जोडण्यासाठी ठेवलेले भाग दुमडून पाऊण इंचाचे केले (म्हणजे फ्रेमला जरा जीव येईल) आणि सिलेंडरला स्टेपलरने स्टेपल केले. खालच्या बाजूने त्यावरून खालच्या झिरमिळ्या स्टेपल केल्या. दीड – दोन तासात कंदिल तय्यार!!!  




***
यंदाच्या कंदिलामध्ये माऊला करण्याजोगं मागच्या वेळेपेक्षा बरंच जास्त होतं. पण “प्रोटोटाईप” बनून कागदाचा आकार ठरेपर्यंत तिचा उत्साह मावळायला आला होता. :) तरी फिंगर पेंटिंग आणि थोडीफार कापाकापी केली तिने. या वेळची तिची आणि माझी ऍचिव्हमेंट म्हणजे कंदिल पूर्ण होईपर्यंत माऊ सोबत होती!

by Gouri (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 05:52 AM

Pankaj भटकंती Unlimited™

सह्याद्रीतल्या देवता

कुठे भैरवनाथाचे देऊळ, कुठे वाघजाईचं ठाणं. कुठं क्षेत्रपाल खंडोबाचं राऊळ तर कुठे पिराचं स्थान. कधी शिवाचं लिंग तर कुठे मरीआईची घुमटी. शिवाची तर कपर्दिकेश्वर, कुकडेश्वर, रायरेश्वर, जगदीश्वर अशी कैक रुपे. शक्तीही मेंगाई, शिरकाई, पद्मावती, भोराई, शिवाई अशा नानाविध रुपात. बलशाली मारुती तर प्रत्येक किल्ल्यावर कुठे ना कुठे आहेच. हरेक दरवाजावर गणेश विराजमान झालेले. कधी या देवतांना नुसतेच शिळास्वरुप लाभले, कधी अर्धवट घडवलेला तांदळा, कधी अतिशय सुबक वज्रालंकित अष्टभुजाधारी मूर्ती. कधी या दैवतांना नुसतीच कपार लाभली, कधी कातळाच्या भिंतीत मारुतीरायांना कोरुन काढले. कधी अमृतेश्वरासारखे शिल्परुपी रत्नजडित राऊळ त्यांच्यासाठी कुणी अनामिकाने निर्मिले तर कुणी नुसतीच घुमटी बांधली. काहींच्या पदरात निळ्याशार अंबरानेच कळस धरला आणि पर्जन्यरुपी जलधारांचा अभिषेक घडवला. 




या दैवतांपाशी आसपाच्या मुलखातील गावकर्‍यांची श्रद्धा फार. त्या वाटेने जाताना हमखास देव धुण्यासाठी पाण्याची बाटली, चार अगरबत्त्या, चार रानफुलं आणि अबीर-भंडारा घेऊन जातील. याच देवतांनी आम्हां भटक्यांना आजवर राखले. आम्ही भटकंती अनलिमिटेड करत असताना घरच्यांच्या मागे आमची अदृश्य पाठराखण केली, कधी तहानलेल्या जीवाला कुशीतल्या टाक्याची वाट दाखवली, कधी समोरचा नैवेद्य आमच्या भुकेल्या पोटाच्या स्वाधीन केला. कधी प्रसाद म्हणून गोडसर खोबरे हाती दिले तर कधी भरपेट लापशी-भात-आमटी खाऊ घातली.


म्हणूनच आमच्या या पाठीराख्या देवतांना शतशः प्रणाम!


https://3.bp.blogspot.com/-uRHUewbnJWE/WdXhNnKfTTI/AAAAAAAAHsE/Qlrevh0LBkUgs--BwBxL_u-Axr5PIl80ACEwYBhgL/s1600/Blogger.jpg

by Pankaj - भटकंती Unlimited (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 04:55 AM

to friends...

फारतर

इच्छांच्या लाटांवर लाटा धडकत राहतात
तिथे खाऱ्या पाण्याचे सपकारे झेलत,
भिजत-थरथरत,
पाय रोवून मी बेमुर्वतखोर उभी राहते
मौनाच्या उंचच उंच काळ्याकभिन्न निर्दय भिंतीसारखे
उभे असते आपल्यातले अवकाश,
त्याच्या पायथ्याशी धापावत
निकराने धडका देत राहते
जळत्या उन्हात, घाम घाम घाम होत,
अंगातली आग भिजल्या कपाळावरून निपटत,
ठिणगी ठिणगी जपत-फुलवत राहते...
पण
लाटा ओसरतात,
उन्हे विझत येतात,
मऊ अंधाराच्या लाटा भिंतींना गिळत जातात...
सगळीभर काळीनिळी भूल पडते
वाऱ्यावरून कुणाच्याश्या मुक्या कण्हण्याची चाहूल लागते -
तेव्हा,
तेव्हा मात्र
एखाद्या तेजतर्रार मांजराला कुशीत घेऊन त्याच्या मानेखाली अलगद खाजवल्यावर,
ते जसे आपल्या अंगात अंग मिसळून देते
तशी अंधाराला पाठ देत मी सैलावत जाते.
अशा वेळी
मला फारतर एखादी कविता लिहिता येते.
बस.

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 03:07 AM

October 10, 2017

स्मृति

इंगल्स मार्केट ... (६)

२०१४ साली माझा कॉलेजचा पहिला दिवस होता गणेश चतुर्थीच्या दिवशी, आणि नोकरीचा पहिला दिवस होता २०१५ धनत्रयोदशीच्या दिवशी. नोकरीच्या पहिल्याच दिवशी मला चिकन कापायला लागले की जे मी जन्मात पाहिले नव्हते. नोकरीच्या दुसऱ्या दिवशी मला पोर्क पुलींग करायला लागले. ते पाहून मला डचमळायला लागले आणि मी माझ्या सोबत काम करत असलेल्या मैत्रिणींना सांगितले की हे मला जमणार नाही. तसेच हॅम सलाड करायलाही मला जमणार नाही कारण की ते पाहिल्यावर मला पोटात डचमळते आणि उलटी होईल की काय असे वाटते. विकी आणि कार्मेन म्हणाल्या काही हरकत नाही. हे २ पदार्थ आम्ही करू. चिकन कापण्यासाठी ज्या ट्रे मध्ये ते ठेवलेले असते तो ट्रे इतका काही जड असतो की तो काढायला गेले तर तो जागचा हालत देखील नाही. त्यामुळे तो जड ट्रे कार्मेन आणि विकी मला आणून देतात. जश्या त्या मला समजून घेतात तशीच मी पण त्या दोघींना समजून घेते. कार्ट मधून बाकीचे सामान आणायला लागते ते मीआणते. आणि शक्य तितकी मदत करते. आमच्या तिघींच्यातही एक प्रकारचा समजूतदारपणा आहे. आणि आम्ही एकमेकींची काळजीही घेतो.



कामावर गेल्यावर फ्लोअर चेक करून तिथे सँडविचेस आणि सलाड चे डबे ठेवून परत किती शिल्लक आहेत त्याप्रमाणे किती पदार्थ बनवायचे आहेत इथपासून ते मांस ऑर्डर करून, फ्रीजरमधून ब्रेड आणणे, लेबलींग करणे सँडविच सलाड बनवणे इ. इ. सर्व कामे मी शिकले आणि तरबेज झाले. कार्मेन आणि विकी रजेवर असताना सर्व काम मी एकटीने मला दिलेली मदतनीस हिच्या सहाय्याने केली तेव्हा मॅनेजर जेमी माझ्यावर खूप खुष झाली होती असे मला कार्मेन ने सांगितले तेव्हा मला खूप बरे वाटले. खूप कष्ट असलेली ही नोकरी मी पहिल्यांदाच करत आहे आणि मला कष्टाची सवय पण झाली आहे. दमायला खूप होते पण तब्येत ठणठणीत राहते. ८ तास उभे राहून काम करणे आणि फक्त जेवायला टेबल खुर्चीवर बसणे याची सवय झाली आहे. माझे पहिल्यांदा पाय अतोनात दुखायचे तेव्हा कार्मेनने मला सांगितले की तुला तुझे बूट बदलायला हवेत. मला कळेचना की बूट कशाला बदलायचे? ती म्हणाली की तू स्केचर्सचे बूट विकत घे. ते मी विकत घेतले आणि आता मला ८ तास उभे राहून काम करण्याची सवय झाली. नुसते उभे राहणे नाही तर काम करणे आणि ते सुद्धा वेगाने. पटापट हालचाली व्हायला हव्यात. स्टोअर मध्ये चालणेही खूप होते.



आम्हाला जे काही पदार्थ बनवायला लागतात त्याचे सामान आम्ही स्टोअरमधून हिंडूनच आणतो. काही सामान आमच्या बाजूलाच एक कोल्ड रूम आहे तिथे ठेवलेले असते. ज्या पारदर्शक डब्यात आम्ही बनवलेली सँडविचेस आणि सलाड ठेवतो ते डबेही आम्हाला दुसऱ्या एका खोलीतून आणायला लागतात. त्यामुळे चालणे बरेच होते. नुसते चालणे नाही तर हात वर केले जातात. डबे ठेवताना खाली वाकले जाते. फ्रीजर मधून ब्रेड , व्हनिला पुडींग चॉकलेटचे डबे आणताना जड जड उचलून हात आणि खांदे दुखतात आणि हातात ताकद येते. शरीराच्या सर्व प्रकारच्या हालचाली होतात त्यामुळे वेगळा व्यायाम करण्याची गरज नाही. जेव्हा आम्ही चिकन सलाड बनवतो ते बनवताना एक तर आधी चिकन धारदार सुरीने कापावे लागते. मग त्यात कांदे बारीक चिरून घालायचे आणि सेलेरी चिरून घालायची. हे बनवताना मेयोनिज लागते ते १ गॅलन घालावे लागते आणि हे सर्व हाताने कालवायचे. जसे चिखल कालवतोना तसेच. खूप जोर लागतो याला. मेयोनिज इतके काही थंड असते (फ्रीजरमध्ये असल्याने) की हाताला गार चटके बसतात.. हे मी बनवू शकते. बाकी सर्व प्रकारचे सलाड बनवायला मोठमोठाली घमेली लागतात.



डेली-उत्पादन विभागात आम्ही तिघी मिळून खूप प्रकार बनवतो. आम्हाला एका मिनिटाची पण फुरसत मिळत नाही. काम करता करता एकीकडे गप्पा मारतो. मी मांस, चिकन, मासे खात नसल्याने मला तिथले पदार्थ खाता येत नाहीत. पदार्थ बनल्यावर चव घेतात सर्वजणी अर्थात कस्टमरच्या नकळत खायला लागते लपून छपून. मी बिस्किटे आणि फळांच्या फोडी खाते. हे सर्व पदार्थ बनवून आम्ही विक्रीकरता मांडून ठेवतो. ते सर्व इतके आकर्षक दिसतात की माल पटापटा खपतो. काही कस्टमर आम्हाला येऊन सांगतात की तुम्ही खूप छान पदार्थ बनवता आणि बरीच व्हरायटी असते. आम्हाला तुमचे खूप कौतुक वाटते. तसेच स्टोअर मॅनेजरही आमचे कौतुक करतो. आम्ही तिघीही कामावर दांड्या अजिबात मारत नाही. बरे वाटत नसेल तरीही मी कामावर शक्यतोवर जातेच कारण की मी मग कामाचा भार जी कामावर आलेली असेल तिच्यावर पडतो. ही नोकरी लागल्यापासून माझे वजन १० किलो ने कमी झाले त्यामुळे मी खुश आहे.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 10, 2017 12:48 PM

October 09, 2017

येता जाता

सौख्यमय सावली

(छायाचित्र सौजन्य: मनाली)
.
.
किनाऱ्यावरूनी किती पाहती सागराच्या लिला
झुगारून सीमेस पोहायचा ध्यास वेडा तिला
.
कळालीच आता असे वाटते त्याक्षणी नेहमी
नवे एक नक्षत्र शोधूनिया बांधते ती झुला
.
तिचे रूप पाहून शब्दांमधे बांधतो नेहमी
नवे रूप घेऊन हमखास ती साद देते मला
.
तिचे केस घनदाट वृक्षापरी सौख्यमय सावली
तिचे ध्येय दुर्दम्य जाणायला सूर्यही थांबला
.
तिला पाहुनी वाटते अंतरी, तुष्किला सारखे
तिचा सावळा रंग वेड्यापरी गोड करतो तिला
.
.
तुष्की नागपुरी
बंगळूर, ०९ आक्टोबर २०१७, ०८:३०

by Tushar Joshi (noreply@blogger.com) at October 09, 2017 04:09 AM

October 08, 2017

मला काय वाटते !

लूट

काल एक पालिकेचा कर्मचारी सकाळी ११ वाजता एक कागद घेऊन दरवाजात उभा राहिला. पालिकेच्या कर्मचाऱ्याला साजेशी शरिरयष्टी म्हणजे पोट सुटलेले. न खोचलेला बुश शर्ट. आवाजात जरब. रिकाम्या कागदावर तीन रकाने होते.

तुमची सही पाहिजे आहे

कांय प्रकार आहे?’

आम्ही औषध फवारणी केली आहे. त्याची नोंद करायची आहे. ’

आता पावसाळा संपला नां? आता कोठे जागे झालात ?

काल पडला की?’  त्याचे म्हणणे बरोबर होते. परतीच्या पावसाचा खेळ चालू आहे.

औषध कोठे मारले?’

खाली माणूस मारतो आहे. तुम्हाला गॅलेरीतून  दिसेल.’

मी जाऊन बघितले. कोणीच दिसत नव्हते.

चला खाली येऊन बघा.’

मी त्या माणसाबरोबर खाली उतरलो. खाली सात माणसांची टोळी उभी होती. त्यातल्या तिघांनी काळे चष्मे लावलेल. 
चार मोटरसायकलवरून आले होते. सर्वजण त्याच देहयष्टींचे, रुबाब तोच.

त्यातला एक सुपरवायजर होता बहुधा.

सही मिळाली नाही.’ पहिल्या माणसाने रिपोर्ट दिला.

सध्या डेंगीची साथ आली आहे. म्हणून औषध मारतो आहे. ’ इति सुपरवायजर

आमच्या गल्लीत कोणाला डेंगी झाल्याचे तुम्हाला कळले आहे कां?’

सर्व शहरातच मारतो आहे.’

आमच्या बिल्डींगमध्ये कोठे साचलेले पाणी आढळले कां?’

हे बघा की.’

बघतो तर कांय, एका ड्रेनेज कव्हरला उचलण्यासाठी दोन वर्तुळाकार खाचे केले असतात त्यात कालच्या पावसाचे १०० मिली पाणी जमले होते. त्यात त्यांच्या माणसाने एक पांढरे द्रव्य टाकले होते. आता या कामाच्या पैशाची वसूली पालिकेकडून करण्यासाठी माझी सही हवी होती.

या कामासाठी एव्हढे मोठे टोळके कां आले असावे? पावसाळ्याच्या शेवटच्या आठवड्यात औषधफवारणी करून बजेट संपवायचा तर हा प्रयत्न नाही नां?

साचलेले १०० मिली पाणी व त्यात पडलेला पांढरा द्रव पदार्थ हे दोन्ही हा सुर्य हा जयद्रथया न्यायाने मला दाखवून माझा पत्ता, फोन नंबर त्या कागदावर मलाच लिहायला लावून माझी सही घेतली.


बहुधा अशा सरीची वाट बघत असावेत. जर ड्रेनेजच्या झाकणात पाणी नसते तर यांनी काय क्लृप्ती लढवली असती

संघटीत गुन्हेगारी सरकारी संस्थांमध्ये जास्त असते हे मला पटत चालले आहे.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 08, 2017 07:33 AM

October 07, 2017

राफा

अजून दोन चित्रे!

हा चित्रकलेला(च) वाहिलेला ब्लॉग होतो आहे... पण हरकत नाही. प्रचंड आनंद मिळतो आहे चित्र काढताना.. ही गेल्या काही दिवसांत काढलेली अजून दोन चित्रे:

by राफा (noreply@blogger.com) at October 07, 2017 02:43 PM

माझं इंद्रधनुष्य

इयत्ता दहावी पास

एप्रिलच्या चैत्रवणव्यात भर दुपारी २ वाजता ट्रेनची अनाऊन्समेंट झाली, तेव्हा कुमार यश मोबाईलवर स्नेक-२गेम खेळत बसला होता. त्यापूर्वी थोडा वेळ तो उभाच होता. उभं राहून कंटाळा आला तेव्हा तो जवळच्याच एका लोखंडी खांबाला टेकायला गेला. पण खांब उन्हामुळे तापलेला होता आणि कुमार यशने स्लीव्हलेस टी-शर्ट घातलेला होता! त्याच वेळी कुमार यशच्या पुढ्यातून त्याच्यापेक्षा वयाने जराशीच लहान एक मुलगी आईचं बोट धरून निघाली होती. तिच्याकडे मोबाईलफोनयुक्त तुच्छतेने पाहण्याच्या नादात इकडे दंडाला बसलेल्या चटक्याने कुमार यशला दचकायला झालं. हातातून मोबाइल पडता पडता वाचला. शेजारीच कमरेवर एक हात ठेवून, दुसर्‍या हातातल्या रुमालाने वारा घेत हाश्श-हुश्श करत उभी असलेली बाई त्याच्यावर मंदसं खेकसली. ती त्याची आई होती.
आपली बॅग आपल्याच पाठीवर लावलेला कुमार यश आपण स्वतंत्रपणे एकटेच रेल्वे स्टेशनवर आलोय हे इतरांना जाणवून देण्यात - त्याच्या मते - आतापर्यंत यशस्वी ठरला होता. त्या यशाला खांबाच्या चटक्याने क्षणार्धात चूड लावला होता. त्या चटक्याने गेममधल्या स्नेकचं अखेरचं लाईफही संपवलं होतं. मग दंड चोळत चोळत परत न्यू गेम सुरू करण्यापूर्वी कुमार यश खांब सोडून सुटाच उभा राहिला.
जरा वेळाने कुमार यशने जवळच्या एका बाकड्याच्या कोपर्‍यावरची जागा पकडली. बाकडंही गरम झालं होतं; पण खांबाइतकं तापलेलं नव्हतं. पाठीवरच्या बॅगेमुळे बाकड्यावर व्यवस्थित बसता येत नव्हतं. पण ज्या एका गोष्टीसाठी तो बॅग घेऊन प्लॅटफॉर्मवर आला होता, ती गोष्ट यशस्वीरीत्या पूर्ण करण्यासाठी अशा बारक्यासारक्या गैरसोयी दुर्लक्षाव्या लागतात इतकं कळण्याजोगा कुमार यश मोठा झालेला होता. बॅगेसकट बाकावर टेकता टेकता डोळ्यांच्या कोपर्‍यातून त्याने हळूच आईकडे नजर टाकली, तर आई त्याच्याकडेच बघत होती. बॅगेसकट कसा तिथे बसणारेस, बॅग इकडे दे, हे आईच्या नजरेत लिहिलेलं त्याने वाचलं. त्याने स्नेकला पुढे ढकलणं परत सुरू केलं. आईने नजर अन्यत्र वळवलेली त्याला कळली. तुला काय करायचं ते कर, ऐकायचंच नाही म्हटल्यावर काय, हे त्या नजरेत लिहिलेलं असणार हे त्याला न वाचताच समजलं. त्याने स्नेकच्या हालचालींवर लक्ष केंद्रित केलं.
दोन-चार मिनिटं गेली असतील आणि कुमार यशला मागून अगदी कानाशी काहीतरी हालचाल जाणवली. त्याने पाहिलं तर मागच्या बाकावर इतका वेळ त्याच्या पाठीला पाठ लावून बसलेलं एक बारकं आता उलटं वळून, गुडघ्यावर बसून, त्याच्या फोनमध्ये डोकावून पाहत होतं. कुमार यशला अनेक सायास करूनही त्या बारक्याकडे दुर्लक्ष करता येईना. त्याने मध्येच बारक्याकडेही एक मोबाईलयुक्त तुच्छ कटाक्ष टाकून बघितला. तरी बारकं बधलं नाही.
परत काही वेळ गेला. कुमार यशला आता चैन पडेना. त्याच्या प्रायव्हेट स्पेसमध्ये असलं सार्वजनिक आक्रमण त्याला कदापि सहन होण्यातलं नव्हतं. त्याने वैतागून पण मख्ख चेहर्‍याने परत बारक्याकडे पाहिलं. बारकं आपल्या वयोमानापरत्वे मख्ख चेहरा वगैरेंसारख्या विभ्रमांपासून कोसो दूर होतं. त्याने आपल्या मानेला जरासा झटका दिला आणि कुमार यशला गाइये ना, चुप क्यूं हो गयेच्या चालीवर गेम खेळ की, माझ्याकडे काय बघतोसअसं सूचित केलं. कुमार यशने चरफडत परत फोनमध्ये डोकं घातलं. बघताबघता बारक्याशेजारी आणखी एक बारकीही अवतरली. ज्या एका मुख्य गेमसाठी आपण इथे आलो आहोत, ती वेळेआधीच ओव्हर होऊ नये यासाठी बर्‍याच बारीकसारीक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करावं लागणार आहे हे एव्हाना कुमार यशला कळून चुकलं होतं.
अखेर गाडीची घोषणा झाली आणि सुटका झाल्याच्या आनंदात कुमार यश उठला. फोन बंद करून त्याने आपल्या थ्री-फोर्थच्या खिशात टाकला; आई बघते आहे हे लक्षात येताच खिशाची चेन लावून घेतली आणि पाठीवरची बॅग सावरत तो आईजवळ येऊन उभा राहिला. गाडी स्टेशनमध्ये शिरत होती. 
गाडीचा वेग कमी झाला तसं इतक्या वर्षांच्या सवयीने कुमार यश नकळत आईचा हात धरायला गेला; पण अगदी ऐनवेळी त्याच्या लक्षात आलं, की आपल्याला एकट्याने प्रवास करायचा आहे आणि त्याने आपला हात मागे घेतला. आईचं लक्ष डब्यांच्या आकड्यांकडे होतं. सी-२ डबा समोर येऊन थांबला, तसं आईने त्याच्या खांद्याला किंचित धरल्यासारखं करत त्याला चल, चढम्हटलं. इतरवेळेस कुमार यशला आईची ही कृती नापसंत पडली असती; त्याने आईचा हात झिडकारण्याचा प्रयत्न नक्की केला असता. पण, कसं कोण जाणे, या वेळी त्याला ते जमलं नाही.
*
आपली विंडो-सीट आहे हे कुमार यशला चार लायनी अलिकडूनच दिसलं होतं. पाच सेकंदांच्या आता तिथे पोचलं नाही तर लाईफ संपेल अशा आवेषात त्याने आधी सरळ मुसंडी मारली आणि मग चार लायनींनंतर एकदम नव्वद अंशांत वळत तिथे बसलेल्या दोन बायकांना एका झटक्यात ओलांडत तो बॅगेसकट आपल्या सीटमध्ये धपाक्कन सांडला.
शेजारच्या सीटवरच्या बाईच्या पायावर कुमार यशचा जोरात पाय पडला होता. ती बाई व्हॉटस्अ‍ॅपमधून डोकं वर काढत अत्यंत त्रासिक नजरेने त्याच्याकडे बघत पागल है...!असं पुटपुटली. ते कुमार यशच्या गावीही नव्हतं. त्याने वाभर्‍यासारखं एक-दोनवेळा इकडे तिकडे बघितलं आणि त्या बाईलाच विचारलं- ‘‘ही सी-टू बोगीच आहे ना?’’ यावर निव्वळ होकारार्थी मान हलवून त्या बाईला शांत बसता आलं असतं. पण तिने ‘‘हां, तो??’’ असं एक विनाकारण तुझ्या बापाची भीती नाही मलाया सुरातलं उत्तर दिलं. तो सूर तरी कुमार यशच्या गावी गेला की नाही कुणास ठाऊक; कारण एव्हाना तो लांबवर मान उंचावून बघायला लागला होता. त्रासलेल्या बाईनेही तिकडे बघितलं. त्या दिशेला कुणाकडे तरी पाहून कुमार यशने हात हलवला आणि तो जरा सैलावला. तिकडूनही एक हात हलला. ती कुमार यशची आई होती. त्रासलेल्या बाईची मान दोन-तीनदा आई-मुलगा, आई-मुलगा अशी हलली; गाडी हलली नसती तर आणखीही काहीवेळा हलली असती.
गाडी स्टेशनातून बाहेर पडली. शेजारची बाई फोनवर गाणी ऐकायला सुरूवात करणार इतक्यात कुमार यशने आपला पहिला फोन लावला...
‘‘हॅलो, अर्णव, यश बोलतोय... गाडी सुटलीय. तू साधारण ६ वाजता स्टेशनवर यायला घरातून निघ. हो... आई स्टेशनवर पोचवायला आली होती... तिने टीसीला सांगून ठेवलंय. स्टेशन जवळ आलं की तो मला सांगणारे... अरे, ही बाबाची आयडिया, आई आधी तयार नव्हती... बाबा म्हणत होता आजी-आजोबांकडे जा... पण आई म्हणाली की ते खूप लांब पडेल; आधी हा छोटा प्रवास कर.... हा आईचा जुना फोन आहे. आज संध्याकाळी मी पोचणार, मग उद्या-परवा... टोट्टल चार दिवस राहणारे तिथे... केतकी, साधना मावशीचं काय ठरलं?.... येणारेत का? आल्या तर मजा येईल... बरं, चल ठेवतो... तू सहाला निघ, हां’’
कुमार यशने फोन बंद केला. त्रासलेली बाई शेजारच्या दुसर्‍या बाईकडे पाहून पागल है...!असं पुटपुटली. दुसर्‍या बाईने काही प्रतिक्रिया दिली नाही. इकडे कुमार यशने दुसरा फोन लावला.
‘‘हॅलो, आजी, यश बोलतोय... अर्णवकडे निघालोय, एकटा.... हो, त्याला सांगितलंय ६ वाजता स्टेशनवर यायला घरातून निघ, म्हणून... आजोबा काय करतायत?... हो, आई स्टेशनवर पोचवायला आली होती... तिने टीसीला सांगून ठेवलंय. स्टेशन जवळ आलं की तो मला सांगणारे... अगं, ही बाबाची आयडिया, आई आधी तयार नव्हती... बाबा म्हणत होता तुमच्याकडे जायचं... पण आई म्हणाली की ते खूप लांब पडेल; आधी हा छोटा प्रवास कर.... आजोबा काय करतायत?... हा आईचा जुना फोन आहे. आज संध्याकाळी मी पोचणार, मग उद्या-परवा-तेरवा राहणारे तिथे... आजोबा काय करतायत?... केतकी, साधना मावशीचं अजून नक्की नाही ठरलेलं... आल्या तर मजा येईल... बरं, चल ठेवतो... आजोबांना सांग.’’
कुमार यशने फोन बंद केला. त्रासलेल्या बाईने एक सुस्कारा टाकला आणि ती पागल है...!असं स्वतःशीच पुटपुटली. दरम्यान कुमार यशने तिसरा फोन लावला.
‘‘हॅलो, विदित, यश बोलतोय... मामाकडे निघालोय, एकटा.... हो, तुला त्यादिवशी म्हटलं होतं ना.... ही बाबाची आयडिया, आई आधी तयार नव्हती... बाबा म्हणत होता आजी-आजोबांकडे जा... पण आई म्हणाली की ते खूप लांब पडेल; आधी हा छोटा प्रवास कर.... चार दिवस राहणारे तिथे... मावशी, मावसबहीण पण येणारे कदाचित... नाही, जुना फोन आहे... फक्त स्नेक-टू आहे... बरं, चल ठेवतो... हो, शुक्रवारी परत येणारे. आल्यावर फोन करतो.’’
कुमार यशने फोन बंद करून खिशात ठेवून दिला. खिशाची चेन लावून घेतली. त्रासलेल्या बाईने शेजारच्या बाईकडे मान वळवत पागल है...!अशा अर्थाची पुटपूट केली. दुसर्‍या बाईने काही प्रतिक्रिया दिली नाही.
इकडे कुमार यशने मांडीवरची बॅग खाली पायाशी ठेवली; जरा वेळाने पुन्हा मांडीवर घेतली; मग वरच्या हुकाला लटकवली. मग जरा वेळ खिडकीतून बाहेर बघितलं. मग हुकावरची बॅग पुन्हा खाली काढली. त्यातून दोन पुस्तकं काढली. दोन्ही इंग्रजी होती- एक हार्डी बॉईज गटातलं कुठलंतरी आणि एक फेमस कोटस ऑफ वर्ल्डफेमस पर्सनॅलिटीज अशा काहीतरी नावाचं. दुसर्‍या बाईला वाटलं आता शेजारची बाई परत म्हणेल- दो-दो बुक्स एकसाथ पढेगा... पागल है...!पण कुमार यशचे फोन थांबताच शेजारची बाई पेंगायला लागली होती. ते पाहून दुसर्‍या बाईनेही आपले डोळे मिटून घेतले.
*
बंद डोळ्यांसमोर काहीतरी जोरात फडफडलं आणि दुसरी बाई दचकून जागी झाली. पाहते तर कुमार यश तिकीटाची प्रिंट-आऊट टीसीच्या दिशेला धरून तयार होता. गाढ पेंगणार्‍या पागल है...!ला त्याची गंधवार्ता नव्हती. टीसीने कुमार यशच्या हातातून प्रिंटआऊट घेतलं. दुसर्‍या बाईने पाहिलं की दोन प्रिंटआऊटस एकमेकांना स्टेपल केलेली होती. तिने अंदाज बांधला, की एक आजचं आणि एक परतीच्या प्रवासाचं तिकीट असावं. पागल है...!अजूनही पेंगतच होती. दुसर्‍या बाईने तिला हलवून जागं केलं. तिला वाटलं या मुलाचा धक्का लागूनच आपली झोपमोड झाली. ती परत पागल है...!म्हणणार इतक्यात तिला टीसी दिसला.
तिघांची तिकीटतपासणी झाली. टीसी पुढे निघून गेला. कुमार यशने जरा वेळ दोन्ही पुस्तकं आळीपाळीने वाचल्यासारखं केलं. बरोबर चारच्या ठोक्याला तो परत उठला आणि वरच्या बॅगेतून त्याने एक प्लॅस्टिकचा डबा काढला. डब्यातल्या तिखटा-मिठाच्या पुर्‍या खाण्यात पुढची पाच-दहा मिनिटं गेली. हे सगळं बर्‍यापैकी शांतपणे सुरू होतं. त्यामुळे शेजारची बाई परत एकदा पेंगायला लागली होती.
जरा वेळ असाच गेला. शेजारच्या बाईला अर्धवट झोपेत आपल्या मागे अगदी कानाजवळ काहीतरी हालचाल जाणवली. तिने जडावलेले डोळे उघडून पाहिलं तर मागच्या सीटवरची दोन चिंटी-पिंटी कुमार यशच्या फोनमध्ये डोकावून पाहत होती- एक सीटच्या फटीतून आणि एक तिच्या डोक्यावरून. कुमार यशच्या ते गावीही नव्हतं. दुसरी बाई मान विरुद्ध बाजूला वळवून पेंगत होती. त्यामुळे शेजारच्या बाईने तीन पागल है...!गिळले आणि आपले डोळे परत मिटून घेतले.
*
सहा वाजत आलेले होते. कुमार यशने पुस्तकं परत बॅगेत ठेवून दिली. फोन खिशात ठेवून दिला. खिशाची चेन लावून घेतली. आणि तो उठला; दोन्ही बायकांच्या पायांना धक्के मारत पुढे झाला; नव्वद अंशात वळला आणि त्याने दाराच्या दिशेला मुसंडी मारली. शेजारच्या बाईने वैतागून क्या लडका हैऽ... भगवाऽऽन!असा एक दीर्घसूत्री शेरा मारला. दुसर्‍या बाईने काही प्रतिक्रिया दिली नाही. पाच-एक मिनिटांत शेजारची बाई देखील आपलं सामान घेऊन उठली आणि दाराच्या दिशेला गेली. 
इकडे दुसर्‍या बाईने आपले अवघडलेले पाय आता रिकाम्या झालेल्या सीटांवर पसरावेत म्हणून वर घेतले आणि तिला शेजारच्या दोन सीटांच्या फटीत एक कागदाची घडी दिसली. आधी तिने दुर्लक्ष केलं. मग तिला जाणवलं की ते त्या मुलाचं तिकीट असू शकतं.... काय करावं? उघडून पाहावं का? एकट्याने प्रवास करणारा तो मुलगा, फोन-बिन वापरणारा, तो असं तिकीट विसरणार नाही... पण त्याला स्टेशनवरच्या टीसीने पकडलं तर? जाऊ दे... दोन्ही तिकिटं एकत्र स्टेपल कशाला करायची? तेवढी अक्कल नको घरच्यांना?... शिवाय त्याला कुणीतरी न्यायला येणारच आहे, ते बघून घेतील... अशा विचारांत तिने आणखी दोन-एक मिनिटं घालवली. गाडीचा वेग थोडा थोडा कमी व्हायला लागला होता. तिला चैन पडेना. अखेर तिने ती घडी उचलली; उलगडली. पहिल्या कागदावर टीसीच्या पेनाचा फराटा दिसला. तिने तो कागद पालटला. मागे आणखी एक तिकीट होतं. त्यावर फराटा-बिराटा दिसला नाही. तिची नजर त्यातल्या तपशीलांवरून भरभर फिरली आणि ती ताडकन उठलीच. तिकीट घेऊन दाराशी गेली. दाराशी गर्दी होती. कुमार यश बराच पुढे उभा होता. पण शेजारची बाई हाताच्या अंतरावर होती. तिने तिच्या खांद्याला हात लावून तिचं लक्ष वेधून घेतलं, ते तिकीट तिच्या हातात दिलं आणि ते कुमार यशकडे पोचतं करायला सांगून ती परत वळली.
फोनवर कुमार यश म्हणाला होता - उद्या-परवा राहणार, चार दिवस आहे, शुक्रवारी परत येणार... आणि त्याच्या परतीच्या तिकीटावर पाच दिवसांनंतरची तारीख होती, शनिवार लिहिलेला होता! दुसरी बाई आपल्या जागेवर बसता बसता  न राहवून स्वतःशीच पुटपुटली- खुळंच आहे...!

***


by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at October 07, 2017 05:13 AM

सुनील तांबे लिखित

तणमोर आणि पारधी समाजाचं पुनरुत्थान भाग- २




By Sypheotides_indicus.jpg: Koshykderivative work: Netzach - This file was derived from  Sypheotides indicus.jpg:, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=25530735


ह्या गवताला म्हणतात कुंदा, हिंमतराव पवार म्हणाले. शेतात कुंदा आला की शेतकरी बेजार होतो कारण ह्या गवताच्या मुळ्या खूप खोलवर गेलेल्या असतात. हे गवत मुळापासून उपटणं कमालीचं कष्टाचं काम असतं. कुंदा दिसला की शेतकरी तेवढा भाग सोडून नांगरणी करतात. पहिला पाऊस झाला की हे गवत महामूर वाढतं, इतकं की त्यामध्ये शिरणं अवघड होतं. तणमोराचं घरटं ह्याच गवतात असतं, हिंमतराव पवार सांगत होते.

हिंमतराव पवार हे पारधी आहेत. शिरसा-मासा ह्या अकोला जिल्ह्यातील गावात ते राहतात. तिथल्या शिवारात त्यांनी तणमोराचं घरटं शोधलं होतं. त्यानंतर एक जखमी तणमोरही त्यांनी विदर्भ पक्षी मित्र संमेलनात सादर केला होता. वन विभागानेही त्यांच्या कामगिरीची नोंद घेतली आहे. तणमोराच्या नराला आम्ही म्हणतो खलचिडा आणि मादीला म्हणतात भांडेवडी, हिंमतराव पवारांनी माहिती दिली.
तणमोर हा पक्षी नेपाळच्या तराई प्रदेशातून उन्हाळ्यात मध्य भारतात येतो. गुजरात, नैऋत्य राजस्थान, वायव्य महाराष्ट्र आणि पश्चिम मध्य प्रदेशाच्या शिवारात तो सापडतो. शिवार म्हणजे शेत जमीन, पडिक जमीन आणि झुडुपी जंगलांचा प्रदेश. गंमतीची बाब अशी की पारधी समाजही ह्याच प्रदेशात आहे.

तणमोर हा नेपाळच्या तराई प्रदेशातील पक्षी. उन्हाळ्यात तो मध्य भारतात येतो. पूर्व राजस्थान, पूर्व मध्य प्रदेश, पश्चिम गुजरात, वायव्य महाराष्ट्रात तो सापडतो असं अनेक अभ्यासकांनी नोंदवलं आहे. ह्या प्रांतांतील गवताळ प्रदेश हा तणमोराचं वसतीस्थान. पावसाळा सुरू झाला की तणमोर माजावर येतो. मादीला आकर्षित करण्यासाठी नर उंच उडी मारतो. माद्या गवतामध्ये लपलेल्या असतात. उडी मारलेला तणमोर एक मिनिटभर अवकाशात दिसतो. जिथून उडी मारली तिथेच तो विसावतो आणि दीड-दोन मिनिटांत पुन्हा उडी मारतो. तणमोर उडी मारतो तेव्हाच त्याचं दर्शन होतं. शिवारातील ह्या पक्षांच्या हालचाली केवळ पारधीच टिपू शकतात. तणमोराची शिकार ब्रिटीश काळात भरपूर झाली. पारध्यांकडून तणमोराचा ठावठिकाणा कळला की ब्रिटीश अधिकारी वा सैनिक तणमोराच्या शिकारीसाठी रवाना होत. तणमोराला उडी मारताना पाह्यलं की लपतछपत त्याच्या जवळ जाऊ लागत. उडी मारून तणमोर एक-दीड मिनिटासाठी गवतामध्ये विसावतो. त्यावेळी सरपटत पुढे जायचं. त्याच्या पासून दहा मीटर अंतरावर पोचलं की छर्‍याच्या बंदुकीतून गोळी झाडायची. अनेक छर्‍यांपैकी एक छरा हमखास तणमोराचा बळी घ्यायचा. ही शिकाऱ म्हणजे ब्रिटीश अधिकारी वा सैनिकांचा नाश्ता होता. पारधी कधीही बंदुक वापरत नाहीत. फासे लावून तणमोर वा त्याची मादी पकडणं ही पारध्यांची खासियत होती.

आता तणमोर हा दुर्मिळ पक्षी झाला आहे. त्याची कारणं अनेक आहेत. दुष्काळ वा अवर्षण हे सर्वात प्रमुख कारण समजलं जातं. शेतीमधील तंत्रवैज्ञानिक बदल हेही एक कारण आहे. तणनाशक, कीटकनाशक, नवीन पिकं उदाहरणार्थ सोयाबीन, ह्यामुळेही तणमोराच्या पर्यावरणाला धोका पोचतो. ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर ह्यासारख्या यंत्रांमुळे शेतातील कुंदा गवताचा नायनाट करता येतो त्यामुळेही तणमोराचं वसतीस्थानच नष्ट होतं. शिकारीमुळेही तणमोर अस्तंगत होतात.

तणमोर आणि पारध्यांचा प्रदेश वा पर्यावरणीयदृष्ट्या एकच आहे. केवळ पारधीच तणमोराचा शोध घेऊ शकतात. पारधीच तणमोराची शिकार करू शकतात आणि म्हणून पारधीच तणमोराचं जतन आणि संवर्धनही करू शकतात ह्या विश्वासाने संवेदना या संस्थेने पारधी समाजात जागृतीची मोहीम सुरू केली. अकोला आणि वाशिम या दोन जिल्ह्यांमध्ये. हिंमतराव पवारांचा शोध संवेदना या संस्थेनेच लावला. तणमोराला एकदा खांद्यावर बसवायचा आहे, एवढी एकच इच्छा आहे माझी, असं हिंमतराव पवार सांगत होते.

तणमोराचं ठावठिकाणा लागतो त्याने उडी मारल्यावर. त्याच्या उडीच्या जागेच्या आसपास माद्यांनी घरटी केलेली असतात. ही घरटी शोधून काढायची आणि त्यांना संरक्षण पुरवायचं. म्हणजे शेतात घरटं असेल तर शेतकर्‍य़ाला सावध करायचं त्याला सांगायचं की बाबारे, या घरट्याला अपाय होणार नाही अशा प्रकारे शेतीची काम कर. हे काम पारध्यांनी करायचं तर त्यांनी खायचं काय? पारध्यांकडे ना जमीन, ना शिक्षण, ना व्यवसाय वा नोकरी. जैवविविधता कायद्याचा आधार आम्ही घेतला आणि कामाला सुरूवात केली, असं कौस्तुभ पांढरीपांडे म्हणाला. हा हौशी पक्षी निरीक्षक तणमोराचा शोध घेताना पारधी समाजात मिसळून गेला. तणमोराचं जतन, संवर्धन करायचं तर पारधी समाजाचे जगण्याचे प्रश्न सोडवायला हवेत आणि हे प्रश्न सोडवायचे तर पारधी समाजाच्या ज्ञानाचा, कौशल्याचा पुरेपुर उपयोग करायला हवा असंही त्याने आणि त्याच्या मित्रांनी हेरलं. त्यासाठी संवेदना ही संस्था स्थापन केली. पारधी समाजातील तरुणांमधून नेतृत्व निर्माण करण्यासाठी कार्याला सुरुवात केली. या प्रवासात जैव विविधता कायदा त्यांना भेटला. या कायद्यानुसार गावातील, शिवारातील जैव विविधता जपण्यासाठी वन विभाग आणि अन्य विभागांचं सहकार्य मिळतं. या कायद्यातील तरतुदींचा अभ्यास करून संवेदना या संस्थेने वडाळा आणि अन्य पारधी गावांच्या आसपासच्या झुडुपी जंगलांच्या संवर्धनाचे हक्क गावांना मिळवून दिले. ह्या झुडुपी जंगलामध्ये चराई बंदी करण्यात आली. त्यामुळे गवतच नाही तर अनेक वनस्पतींचं आणि वृक्षांचं संवर्धन झालं. डुकरं, ससे, हरणं, नीलगाई ह्यांची संख्या वाढली. गवताची विक्री करून  वडाळा गावातल्या अनेक पारध्यांनी गाई विकत घेतल्या.

जैव विविधतेच्या जतनातून आपल्याला रोजगार मिळू शकतो, आपल्या आर्थिक परिस्थितीत बदल होतो हे ध्यानी आल्यावर पारधी तरुणांमध्ये जागृतीची लाट निर्माण झाली. जैव विविधतेचं जतन करण्याचे वेगवेगळे मार्ग केवळ पारधीच नाही तर गावातील अन्य समाजाचे तरुणही शोधू लागले. आंब्याच्या जाती कितीतरी असतात. लोणच्याचे आंबे वेगळे तर मुरांब्याचे वेगळे, रसाचे आणखी वेगळे. ह्या देशी जाती आता अस्तंगत होऊ लागल्या आहेत. केवळ बाजारपेठेसाठी आंब्याचं उत्पादन सुरू झाल्यामुळे केशरच सर्वत्र लावला जातो. हे ध्यानी आल्यावर आंब्याच्या देशी वाणांची नर्सरी उभारण्याची कल्पना संवेदना ने मांडली. ह्या कल्पनेला उत्तम प्रतिसाद मिळाला. गावकरीच या नर्सरीतून रोपं विकत घेऊ लागले.

पारधी समाजात जात पंचायतीचं प्राबल्य फार. जन्म, विवाह, घटस्फोट, मृत्यु म्हणजे वारसा, उपजिविका करताना निर्माण होणारे प्रश्न जात पंचायतीत सोडवणुकीसाठी येतात. ह्या जात पंचायतीत राजा, वजीर, पंच यांची मनमानी चालते. जात पंचायतीला पर्याय देता येईल का असा प्रश्न पारधी समाजातील तरुण विचारू लागले. त्यासंबंधात चर्चा सुरू झाली. जात पंचायतीत महिलांना स्थान नाही हाही प्रश्न चर्चेला आला. विवाहाचा निर्णय कुटुंबाने घेण्यापेक्षा तरुण-तरुणीने परस्पर संमतीने घ्यायला हवा असा विचार अनेक तरुण मांडू लागले. जात पंचायतीला तांडा पंचायत हा पर्याय निर्माण करण्याच्या दिशेने प्रयत्न सुरू झाले. तांडा पंचायत गावाची असेल, त्यामध्ये प्रत्येक सदस्याला स्थान असेल, तांडा पंचायत म्हणजेच ग्रामसभा. तांडा पंचायतीने एक कार्यकारी समिती नेमावी त्यामध्ये महिलांनाही स्थान असेल अशी मांडणी तरुण करू लागले. जैव विविधता, रोजगार, शिक्षण, महिलांचं सबलीकरण वा लिंगभाव हे प्रश्नही तांडा पंचायतीत चर्चिले जावेत, त्यावर तांडा पंचायतीने उपाय योजना सुचवावी, सरकारी योजनांचा लाभ गावकर्‍यांना मिळवून द्यावा अशी मागणी होऊ लागली.

एका दुर्मिळ पक्षाच्या जतन-संवर्धनाच्या प्रयत्नातून पारधी समाजाच्या उत्थानाचा प्रवास सुरू झाला. तणमोर त्याचं प्रतीक बनू लागला आहे.


by सुनील तांबे (noreply@blogger.com) at October 07, 2017 02:36 AM

October 06, 2017

डीडीच्या दुनियेत

मनसे – फसलेल्या क्रांतीची फसफस

महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेची स्थापना होऊन दहा वर्षे होऊन गेली. या दरम्यान एक समर्थ राजकीय पक्ष म्हणून मनसेकडे पाहण्यासारखी परिस्थिती अगदीच थोडा काळ निर्माण झाली होती. नव्या दमाचा आणि धडाडीचा पक्ष […]

by देविदास देशपांडे at October 06, 2017 08:45 AM

Truth Only

राज back in action

#bulletraj
मनसे अध्यक्ष राज ठाकरेंचा संताप मोर्चा यशस्वी झाला असंच म्हणावा लागेल. एलफिन्स्टनच्या दुर्घटनेनंतर सामान्य नागरिकांच्या मनात संताप निर्माण झाला होता. त्या संतापाला राज ठाकरेंनी वाट करून दिली. मनसे कार्यकर्ते मोठ्या संख्येनं या मोर्चात सहभागी झाले. मुंबईकरांना बुलेटट्रेन नको, तर आहे त्या लोकलच्या सुविधा चांगल्या प्रकारे देण्याची गरज आहे. हा संदेश देण्यात राज ठाकरे यशस्वी ठरले.
लोकसभा, विधानसभा आणि त्यानंतर पालिका निवडणुकीत झालेल्या पराभवामुळे मनसे बॅकफुटवर गेली होती. अगदी देश पातळीवर जरी पाहिलं तरी कोणताही पक्ष हा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींवर थेट हल्ला चढवत नाही. अर्थात त्याला अपवाद होता, तो फक्त उद्धव ठाकरेंचा. पण आता राज ठाकरेंनीही थेट नरेंद्र मोदींना विरोध करण्याची भूमिका घेतली आहे. अच्छे दिन, मोदींनी दिलेली आश्वासनं,बुलेटट्रेन या मुद्यांवरून राज ठाकरे जेव्हा टीका करत होते, त्यावेळी उपस्थित असलेले कार्यकर्ते आणि नेते दाद देत होते. त्यावरून आता भाजपला विरोध सुरू झाल्याचं दिसून येतं. भाजपला विरोध करून पर्याय देता येऊ शकतो, हा विश्वास मनसे कार्यकर्त्यांमध्ये निर्माण झाला आहे.
टोलच्या मुद्यावर राज ठाकरेंनी आंदोलन सुरू केल्यानंतर, आघाडी सरकारने अनेक टोल बंद केले होते. पण राज ठाकरेंना हा मुद्दा तडीस नेता आला नाही. आता बुलेटट्रेनला राज ठाकरेंनी विरोध सुरू केला आहे. या वेळी हा मुद्दा तडीस नेण्यावर मनसेला भर द्यावा लागेल. अर्थात हे झालं मुंबईपुरतं. राज्यातही अनेक प्रश्न आहेत. कर्जमाफी अजून झालेली नाही, शेतक-यांच्या पिकांना हमीभाव मिळत नाही, बेरोजगारी वाढली आहे या प्रश्नांकडेही मनसेनं लक्ष देण्याची गरज आहे. राज ठाकरेंनी जर या विषयातही लक्ष घातलं तर, राज्यातली जनताही त्यांना सााथ देईल. राज ठाकरे पुन्हा जोरकसपणे मैदानात उतरल्यानं काही भाजप नेत्यांनी त्यांचा धसका घेतला आहे. तर काही भाजप नेत्यांना आनंदही झाला आहे. कारण आगामी लोकसभा, विधानसभा निवडणुकीत शिवसेना-भाजपमध्ये युती होण्याची शक्यता नाही. त्यामुळे मनसेचा जनाधार पुन्हा निर्माण झाला, तर त्याचा फायदा भाजपलाच होण्याची शक्यता वर्तवली जातेय. कारण मनसे शिवसेनेची मतं खेचेल, असा भाजपचा कयास आहे. त्यामुळे या मुद्यावर आता शिवसेना आणि मनसे यांनी विचार करण्याची गरज आहे. कारण या दोन्ही पक्षांचा समान शत्रू हा भाजप आहे.

by santosh gore (noreply@blogger.com) at October 06, 2017 02:52 AM

October 05, 2017

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

दहा दशकांची नोकरशाही जडणघडण दिवाळी अंकासाठी २०१७

जडणघडणदिवाळीअंकासाठी२०१७
दहादशकांचीनोकरशाही 

गेल्यादहावर्षातमहाराष्ट्रामध्येयूपीएससीपरीक्षांबाबतमोठेआकर्षण निर्माणहोऊनबरीचतरुणी- तरुणसरकारीसेवेतरुजूहोऊलागलेआहेत. हीपरीपाठीपुढेहीकाहीकाळसु्रुराहणारआहे,सबबत्याचा आढावाप्रस्तुतआहे.

नोकरशाही, ऑफिसरशाही, ब्युरोक्रसीइत्यादीनावांनीसध्या ओळखलीजाणारीप्रशासनयंत्रणाआपल्यादेशातब्रिटीशकाळातआली. त्यापूर्वीहीदेशातप्रशासनयंत्रणाहोतीच. राजांकडेअष्टप्रधान किंवामंत्रीमंडळअसायचेपगारीअधिकारीअसायचेदंडाधिकारी( म्हणजेसमाजातीलकायदासुव्यवस्थाआणिन्यायव्यवस्थासांभाळणारेअधिकारी) असायचे. मात्रजुनीभारतीयप्रशासनव्यवस्थाब्रिटिशांनीआणलेलीव्यवस्थायांतदोनमूलभूतफरक होते. ब्रिटिशयंत्रणेचाभौगोलिकविस्तारअवाढव्यहोता. तेवढ्यामोठ्याभूभागावरराज्यकरणारात्याआधीचाराजा बहुधाविक्रमादित्यचहोता. मधल्याकालखंडातछोट्या- छोट्याभूप्रदेशावर राज्यकरणारेकित्येकराजेभारतभरअसत. प्रत्येकाचीशासनयंत्रणास्वतःची

मात्र संपूर्ण समाजमान्यअशीएकरुपअसलेलीसमाजव्यवस्थाभारतम्हणवल्याजाणाऱ्यापूर्णप्रदेशावरलागूहोती आणिशासन यंत्रणेचामोठा भारया समाजव्यवस्थेकडूनउचलला जातअसे. उदाहरणार्थ, शिक्षण, आरोग्य, न्यायदान, व्यापारातीलचोखपणा, गुन्हेगारीवरआळा, अन्नदानइत्यादि. समर्थराजाकडून रस्तेबांधणी, तलावबांधणीधर्मशाळाबांधणीहेकार्यक्रमघेतले जातअसत. तेत्यांच्यासत्तेखालीलक्षेत्रापुरतेमर्यादितनसूनतीर्थस्थळांवरहीकामेहोतअसतमगतीस्थळेत्यांच्याराज्याबाहेरकाअसेनात. तिथले व्यवस्थापन त्या त्या स्थळांकडेच ठेवले जायचे हे महत्वाचे. थोडक्यातसमाजाद्वारेप्रशासनहीपद्धत एकामोठ्याकालखंडामध्येचालूहोती. तीबदलूनब्रिटीशांनीप्रत्येकबाबतीतराज्यसत्तेमार्फतप्रशासनहापायंडाघातला.

अशाप्रकारेब्रिटिशांनाखूपमोठ्याभूभागासाठीअतिशयवेगवेगळेविषयसांभाळण्यासाठीप्रशासनव्यवस्थातयारकरावीलागली. त्यामध्येराज्याच्याउत्पन्नाच्यादृष्टीनेवनखाते, महसूलखाते, रेल्वे, पोस्टअॅण्डटेलीग्राम, सरकारीदवाखाने, सरकारीशाळा, पोलिसआणिन्यायव्यवस्थाहेप्रमुखहोते. पुढे पुढेबांधकाम, सिंचनबँकिंग, शहरीप्रशासनहेविषयहीमहत्वाचेठरले.

यायंत्रणेतीलवरिष्ठअधिकारीमंडळींचीबदलीभारतभरहोऊशकतहोती. जिल्ह्या-जिल्ह्यातकलेक्टरअॅण्डडिस्ट्रिक्टमॅजिस्ट्रेटअसे पदनामअसणारेयंग, ब्राइट, ब्रिटिशअधिकारीयायंत्रणेतील, सर्वांतमहत्वाचादुवाहोताअधिकाराच्यादृष्टीने तेइतरसर्वखात्यांनावरिष्ठअसायचे.

स्वातंत्र्यानंतरदेशातलोकशाहीराज्ययंत्रणाआली, म्हणजेलोकांनीनिवडूनदिलेल्याप्रतिनिधींमार्फतराज्यकारभारचालवणे. पणप्रशासनाचीगरजतशीचराहीली. दोनशेवर्षांपूर्वीचेसमाजाभिमुखकिंवासमाजचालितप्रशासनआणणेशक्यनव्हतेकारणमधल्याकाळातत्यांचाकोणीअभ्यासचकेलानव्हता. उलटआधुनिकअभ्यासम्हणजेलोकशाही, कम्युनिझम, सोशॅलिझम, फासिझमअशाप्रकारच्याराज्ययंत्रणांचाअभ्यास हिरिरीनेहोऊलागलाआणितेचपर्यायदेशविकासालाआवश्यकआहेतअशीसर्वबुद्धिमान, पंडितराजकारण्यांचीधारणाझाली. मग आधीहीकाहीप्रशासनव्यवस्थाहोतीयाचासर्वांनाविसरपडला. नव्याराज्यकर्त्यांनाब्रिटिशकालीनब्यूरोक्रसी, तीचप्रशासनव्यवस्थातीचमार्गदर्शकतत्वेसांभाळण्यावाचूनगत्यंतरनव्हते. त्यातत्वांंमधलेप्रमुखतत्वअसेहोतेकीनोकरशाहीहीऊर्ध्वमुखी( म्हणजेवरिष्ठांच्यातोंडाकडेपाहूनकामकरणारी) होतीकारणअंतिमतःसर्वराज्ययंत्रणेलाप्रमुखइग्लंडचीराणीहोती.

म्हणूनचस्वातंत्र्यानंतरलोकशाहीआलीतरीप्रशासनयंत्रणातशीचराहीली. कलेक्टरहाजिल्ह्यासाठीदेवचराहिलातोपूर्वीप्रमाणेच सामान्यजनांपासूनदोनहातलांबचराहूलागला. जिल्हापातळीवरीलशासनयंत्रणाजनताभिमुखनसूनजनतेपेक्षा"श्रेष्ठ" होती, अगदीसाधाशिपाईकिंवाकारकूनकाअसेना. हीपरिस्थितीतीनतेचारदशकेटिकली.

सत्तेतीलनोकरशाहीमधेईमानदारीआणिलाचखोरयादोन्हीहीगुणांचेलोकअसतातच. याचेवर्णनअगदीचाणक्यापीसूनसर्वांनी केलेआहे. तशीमाणसेब्रिटिशराजवटीतहीहोतीआणिस्वातंत्र्यानंतरहीहोती. पैकीईनामदाराअधिकारीकर्मच्याऱ्यांच्यापाठीशीब्रिटिशशासनउभेराहीलहाविश्वासत्याशासनानेप्रयत्नापूर्वकरूजवला. स्वातंत्र्यानंतरचेराज्यकर्तेहीसुरवातीलातसेचवागतराहीले. त्यामुळेराज्यकर्त्यांच्यागैरबाबींना "गैर"असेठामपणेसांगण्याचाअधिकारअशाइमानदारवर्गाकडेहोतात्याबद्दलत्यांनासन्मानानेवागवलेजातअसे, त्यांचेसांगणेगांभीर्यपूर्वक ऐकलेजायचे.

पणयास्थितीतहळूहळूबदलहोतगेले. असेतीनकारणांनीघडले. राजकारणीनेतृत्वहेनिवडणुकीच्याआवश्यकतेमुळेलोकाभिमुखहोते, तरपूर्वीच्यापरिपाटीमुळेनोकरशाहीअजूनहीलोकाभिमुखझालेलीनव्हती. तरीहीराजकारणीनेतृत्वहेतुलनेनेकमीशिक्षित, तज्ज्ञतानसलेलेआणिकधीकधीकण्टिन्युइटीनसलेलेहोते, याउलटनोकरशाहीनेत्यात्याविषयांचासमग्रअभ्यासकेलेलाआहेहीजाणीवठेऊनत्यांचामानठेवलाजातहोता. पुढीलनेतृत्वहेस्वतःउच्चशिक्षितअतिमहत्वाकांक्षीहोऊलागले. राजकीय किंवाआर्थिकविधिनिषेधांनाझुगारूनदेऊलागले. ईमानदारब्यूरोक्रसीलाबदलीहेमोठेअस्त्रवापरूनतरसंधीसाधूब्यूरोक्रसीलामर्जीप्रमाणेवळवूनघेऊलागले. याचसुमारालाम्हणजे१९८०ते२०००यादोनदशकांमधेसंपूर्णदेशभरखण्डित जनाधार, पक्षांच्यामोटीबांधणे, आयाराम-गयारामप्रचंडभ्रष्टाचारसुरूझाले. १९८१मध्ये"एककोटीच्या" भ्रष्टाचारानेअंतुलेगाजलेतर२०००नंतरसहस्त्रो-कोटींचाभ्रष्टाचारकरणारेवारंवारगाजूलागले. याभ्रष्टाचारीप्रवृत्तीने नोकरशाहीलाहीआपल्याविळख्यांतबांधूनटाकलेनसतेतरचनवल.

म्हणूनआतानोकरशाहीतूनहीएकेकावरिष्ठअधिकाऱ्याचीशेकडोकोट्यावधीरूपयांचीबेनामीसंपत्तिउघडकीलाआलीतरीलोकांनात्याचेकाहीविशेषवाटतनाही. त्यांनावाटतेहेअसेचअसते. भ्रष्टाचाराचा लागलेलाहा डागपुसूनकाढतायेणेहेपुढीलकाळातीलसचोटीच्याअधिकाऱ्यांपुढेमोठेआह्वानराहील.

अलीकडेनव्यानेझपाट्यानेतयारहोतअसलेलेराजकीयनेतृत्वदेखीलउच्चशिक्षण, महत्वाकांक्षा, घोडेबाजार, भ्रष्टाचारयाचक्रामधूनफारसेबाहेरपडलेलेनाही. पणत्याचसोबतनोकरशाहीमधेहीभ्रष्टाचारापाठोपाठजातीयवादाचीसमीकरणेयेऊलागलीआहेतहेहीदुसरेमोठे आह्वान आहे.

आजचीनोकरशाहीमोठ्याप्रमाणावर" फेसलेस" नोकरशाहीहोतचाललीआहे. तिचामानवीचेहराहरवून"डिजिटल" होतचाललाआहे. मीस्वतःडिजिटलसॅव्हीआहे. एकवरिष्ठअधिकारीयानात्यानेडिजिटलायझेनचेकित्ये्ककार्यक्रमराबवलेआहेत, प्रक्षिशणदिलेलेआहे. आणिमाझेस्पष्टमतआहेकीब्यूरोक्रसीनेडिजिटायझेशनमधीलमानवीचेहराहरवण्याचाधोकाओळखलापाहिजेथांबवलापाहिजे. कोणत्याहीडिजिटलायझेनप्रोग्राममधे"ग्लिचेस" असतात. ग्लिचेससाठीमलाभरकटलेपणाहामराठीशब्द समर्पकवाटतो. हाभरकटलेपणामानवीइंटरव्हेंशननेजाग्यावरआणायचाअसतो. याचीजाणीवब्यूरोक्रसीनेटाकूनदिल्यासारखेवाटते. त्यामुुळेडिजिटलायझेनम्हणजेराजरोसपणेकरतायेणारा"ऑनेस्ट" दिसणाराभ्रष्टाचारअसेही चित्रनिर्माणहोतआहे. याचीदोनतीन उदाहरणेदेतायेतील.

सुमारेवीसवर्षांपूर्वीMSEB नेठरवलेकीविजेचेबिलसंगणकावरतयारकरूनलोकांनापाठवायचे. एकाकंपनीनेसॉफ्टवेअरतयारकरूनदिले. अवाढव्यव्याप्तिअवाढव्यखर्च. म्हणून त्यातूननिघणाऱ्याबिलांनादुरूस्तकरण्याचाअधिकारकुणालाहीनाही. त्याप्रोग्राममधेझीरोकन्झम्पशनबिलाचीसोयनव्हतीकारणसॉफ्टवेअरबनवणाऱ्याकंपनीलायाचीमाहितीनव्हती. त्यामुळेएखादाग्राहकघरबंदकरूनबाहेरगावीगेलाकित्याचेमीटररीडींगबदलतनसे. मगमीटरफॉल्टीआहेअसाशिक्कामारूनसंगणकएक "अॅव्हरेज" बिलतयारकरूनपाठवतअसे. यामधेसंगणकप्रोग्रामलाकिंवासॉफ्टवेअरकंपनीलानावेठेवण्याचामाझाहेतूनाही. याप्रोग्राममुळेखूपमोठ्याप्रमाणावरमॅनपॉवरचीबचतझालीहोती, MSEB चाआस्थापनाखर्चबराचकमीहोणारहोता,याजमेच्याबाजूआहेतच.पणज्याग्राहकालाझीरोकन्झम्पशनमुळेखूपमनस्तापसहनकरावालागतअसे आणि तीन-चार महिने खेटे घालून समस्या सोडवून घ्यावी लागत असे. कारणप्रोग्राममधीलअशाचुकांचीमानवीपातळीवरदखलघेऊनत्याततत्काळसुधारणाकरण्याचीखबरदारीकिंवाजबाबदारी MSEB घेऊइच्छितनव्हती. अशावेळीब्यूरोक्रसीआणिसॉफ्टवेअरसर्विसप्रोव्हायडरएकमेकांकडे<