निवांत समय

April 23, 2017

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

राष्ट्रीय शिक्षणाचे अधिष्ठान

राष्ट्रीय शिक्षणाचे अधिष्ठान

Saptahik Vivek
तारीख: 10 Nov 2014 
आपण एका नव्या शिक्षणपध्दतीच्या जवळ येऊन ठेपलो आहोत व एका नव्या सूर्योदयाची वाट पाहत आहोत. हा सूर्य आहे अमेरिकन व युरोपियन युनिव्हर्सिटीचा! आपल्याकडील शिक्षणसंस्था झपाटयाने त्यांच्यासोबत MOU करीत आहेत. त्यांच्याकडून फ्रँचाइझी घेत आहेत. आपले शिक्षण वैश्विक होत आहे. ही नवी शिक्षण सुधारणा चांगले दिवस घेऊन येईल असे काही लोकांना वाटते. मला मात्र तसे वाटत नाही. कारण 

गेल्या दोनशे वर्षांत भारतीय शिक्षणपध्दतीचे रूप पालटत गेले. आपण समाजाधिष्ठित शिक्षणपध्दतीपासून राज्य शासनाधिष्ठित शिक्षणव्यवस्था व त्यातून पुढे व्यापाराधिष्ठित शिक्षणव्यवस्थेपर्यंत पोहोचलो आहोत.
ब्रिटिश शासनकाळात 1880मध्ये मेकॉलेने मांडलेली विस्तृत कारणमीमांसा व उद्दिष्टे समोर ठेवून राज्य शासनाधिष्ठित शिक्षणपध्दती राबवली गेली. त्यामध्ये 'युनिव्हर्सलायझेशन ऑफ एज्युकेशनही उदात्त कल्पना पुढे केलेली होती व देशभरांत हजारो शिक्षण संस्था - शाळामहाविद्यालयेविद्यापीठेवैद्यकीय महाविद्यालये इत्यादी उघडण्यात आली. त्यासाठी ब्रिटनच्या पार्लमेंटने मोठी रक्कमही मंजूर केली होती.
प्रत्यक्षात या संस्थांमधून ब्रिटिशांना नोकरवर्ग निर्माण करायचा होताजो इंग्रजी बोलून त्यांच्या पध्दतीची शासनव्यवस्था चालवण्यास मदत करू शकेल असा. ब्रिटिश शासनकर्तेआजारी पडल्यास युरोपीय पध्दतीने त्यावर उपचार करू शकणारे डॉक्टर्स हवे होते. दळणवळण वाढल्यास त्यांचा तयार माल देशाच्या कोनाकोपऱ्यात पोहोचणार होता. त्यासाठी त्यांच्या पध्दतीचे अभियंते हवे होते. वनसंपदा वापरता यावी यासाठी वनरक्षक व वनविषयक कायदे हवे होते. मुख्य म्हणजे वनजीवनाची भारतीय परंपरा संपवणे गरजेचे होते. त्यामुळे वनांतून चालणारी गुरुकुलेही संपणार होती. 
आधुनिक व समाजाधारित शिक्षणपध्दती
या नवीन शिक्षणामुळे एकीकडे भारतीयांना कळू शकले कीयुरोपातील शिक्षण परंपरा काय आहे आणि किती वेगाने पुढे जात आहे. आधुनिक विज्ञानाच्या दिशेने भारतीयांचीही प्रगती होऊलागली. त्यातून आपल्या देशाला जगदीशचंद्र बोससी.व्ही. रामन आणि होमी भाभा यांच्यासारखे शोध वैज्ञानिक मिळालेपण दुसरीकडे समाजाधारित शिक्षण परंपरा खंडित होऊ लागली आणि 1947 पर्यंत ती जवळजवळ संपुष्टात आलेली होती.
ही समाजाधिष्ठित परंपरा काय होतीतिचा थोडा आढावा घेणे उचित ठरेल. पूर्वी आपल्याकडे गुरुकुल परंपरा होती. म्हणजे विद्यार्थ्यांनी गुरुकुलात जाऊन राहायचे व गुरूसोबत राहून शिक्षण घ्यायचे. त्याच जोडीला गावोगावी पंतोजी किंवा शिक्षक-ब्राह्मण ही परंपरा होती. शिक्षक हा ब्राह्मण असायचाकारण अध्ययनस्वाध्याय व अध्यापन ही समाजाने ब्राह्मणाला नेमून दिलेली कामे होती. मात्र सर्वच  ब्राह्मण शिक्षक नसत. अशा अध्यापकासाठी जी कडक नियमावली होतीत्यामध्ये अपरिग्र्रह - म्हणजे पैसा न साठवणे हा गुण सर्वोपरी होता. तसे नसल्यास त्यांच्या ज्ञानाचा बाजार होतो. तसे असल्याने त्याच्या ज्ञानाचा बाजार होऊ शकत नव्हता. त्याने गावातील विद्यार्थ्यांना शिकवावे व बदल्यात समाजाने त्याच्या भरणपोषणाची जबाबदारी घ्यावी. नवीन गाव वसवताना जसे योग्य ते विविध कारागीर (बलुतेदार) आग्रहपूर्वक गावी आणून वसवले जाततसे पंतोजींनादेखील सन्मानाने बोलावून त्यांच्या उपजीविकेची व्यवस्था करून विद्यार्थिवर्गाला त्यांच्या सुपुर्द केले जात होते. यामुळे शिक्षण घेणाऱ्यांना अत्यल्प दरात किंवा पैसा खर्चावा न लागता शिक्षण मिळत होते. पंतोजींचे स्वतःचे चारित्र्य आणि त्यांची गावकऱ्यांशी जवळीक यामुळे ते विद्यार्थ्यांच्या आदरास पात्र ठरत. त्याने स्वेच्छेने व आनंदाने स्वतःच्या विद्येचा बाजार न होऊ देता ज्ञानप्रसार करणे महत्त्वाचे होते. अशी त्यागी वृत्ती असेलतोच शिक्षण देऊ शकत होता. त्यामुळे 'त्यागहा आवश्यक संस्कार म्हणून समाजापुढे ठेवला जात होता आणि विद्यार्थ्यांमध्येही त्याग हे मूल्य जोपासले जाऊ शकत होते. ही परंपरा जपण्यासाठी सर्वच्या सर्व विद्यार्थ्यांनी त्यागाचा संस्कार आयुष्यभर बाळगला नाहीपरंतु केवळ 10 टक्के विद्यार्थ्यांनी बाळगला तरी ते पुरेसे होते. हा विद्याप्रसार होत होता म्हणूनच ब्राह्मण वर्ग हा अकिंचन असला तरी पूजनीय होताआणि न्यायनिवाडयापासून तर अन्य कित्येक बाबींमध्ये त्याचा शब्द महत्त्वाचा असे. राजदंडापेक्षा ब्रह्मदंड श्रेष्ठ अशी परंपरा होती. त्याचेही कारण ही स्वेच्छेने स्वीकारलेली त्यागाचीअपरिग्रहाची आणि ज्ञानदानाची वृत्ती हेच होते.
गावोगावी असलेल्या या व्यवस्थेखेरीज विद्येची मोठमोठी केंद्रे व गुरुकुले होती, प्रसंगी ती रानावनांमधेही होती. तिथे गुरुगृही राहून शिक्षण घेतले जाई व ते घेताघेता संपूर्ण दिनचर्याव्यवस्थापनदीर्घकालीन व्यवस्थापन या गोष्टी शिकल्या जात. त्यामुळेच गुरुकुलातील शिक्षण हे जीवनावश्यक बाबी शिकवणारे शिक्षण असायचे व तिथेही संस्कारांना महत्त्वाचे स्थान होते. विद्यार्थ्याला अत्यल्प दरात शिक्षण आणि अपरिग्रह हे सूत्र तिथेही होतेच. तसेच ही गुरुकुले समाजाकडून मिळालेल्या दानावर चालत असत. त्यामुळे दान व त्याग या दोन मूल्यांचे संस्कार विद्यार्थ्यांवर आपोआप कोरले जात. यामुळे ज्ञानप्रवाहाचा ओघ अव्याहतपणे राहायचा. तसेच गुरुकुलांचे व्यवस्थापन मोठे व दीर्घकालीन असल्यामुळे तिथे नवनवीन शोधांना वाव होता आणि या शोधकार्याचे फलित आजमावण्यासाठी शेजारील वनवासी व ग्रामवासी हे दोन घटक त्यांना मदत करीत,असा सिध्दान्त मी पूर्वी मांडलेला आहे. (मेहेंदळे, 2013.)
या शिक्षणव्यवस्थेला राजाश्रयाची फारशी गरज नव्हती. मात्र समाजमनात ही खोलवर रुजलेली असल्याने समाजाकडून ही व्यवस्था कायम राखली जात असे.
अशी समाजाधिष्ठित शिक्षणपध्दती मला तीन कारणांनी राज्याधिष्ठित पध्दतीपेक्षा श्रेष्ठ वाटते. पहिले कारण - विद्यार्थ्यांना अत्यल्प दरात शिक्षणज्यामुळे त्यागाचा व अपरिग्रहाचा संस्कार रुळत होता. दुसरे कारण - समाजाने पेललेली जबाबदारीज्यामुळे दोन राजांमध्ये लढाई झालीतरी शिक्षणव्यवस्थेला त्याची झळ लागू शकत नव्हती व निदान या बाबीसाठी तरी राजकारणापेक्षा समाजकारण हे जास्त टिकाऊ आणि श्रेष्ठ ठरत होते. तिसरे कारण - ग्रामीण जीवनात शोधकार्यांचा प्रभाव व फायदा तत्काळ मिळू शकत होता. अध्यापकाने समाधानी वृत्तीने अपरिग्रहाचा गुण जोपासण्यामध्ये या व्यवस्थेचे श्रेय होते आणि सुदैवाने भारतीय समाजरचनेत अशा लोकांची कमतरता कधीच भासली नाही.
मात्र या व्यवस्थेत तीन कमतरता असू शकतातहेही मान्य केले पाहिजे. विशेषतः ब्रिटिशांनी आणलेल्या राज्याधिष्ठित शिक्षणव्यवस्थेने त्यावर मात केली असल्याने त्यांची दखल घेणे गरजेचे आहे. एक- कालौघात या पद्धतीने शोधकार्य पूर्णपणे  थंडावले होते कां ? पंधराव्या ते विसाव्या शतकांत तरी तसे असावे हे म्हणण्यास वाव आहे व   ती या पद्धतीची दुखती रग ठरते. 
दुसरे - या शिक्षणपद्धतीत कधीतरी स्त्री आणि दलितांच्या शिक्षण विषयक गरजा भागवल्या जाण्याचे थंडावले एवढेच नाही तर त्यांना शिक्षण नकोच अशी  समाजविघातक वृत्ती उदयाला आली. त्यांची कुचंबणा होऊ लागली
तिसरे - अशा व्यवस्थेमधे मंदिरांचाही सहभाग होता तो ही कधीतरी संपुष्टांत आला.
भारतीय शिक्षणपध्दतीवर परिणाम
ब्रिटिशांनी राज्याधिष्ठित शिक्षणपध्दती आणल्यानंतर मेकॉलेने सुचवल्याप्रमाणे भारतीय शिक्षणपध्दतीचे पूर्णपणे खच्चीकरण करण्यात आले. आयुर्वेदाला आणि बलुतेदारीवर आधारित अर्थव्यवस्थेला त्याचा सर्वाधिक फटका बसला. त्यातच युरोपातील औद्योगिक क्रांतीत्यामुळे पक्क्या मालाचे सुबकटिकाऊ व तरीही स्वस्त उत्पादन आणि युरोपातील विज्ञान व शोधकार्यांचा विराट-अफाट विस्तार, यामुळे तीच शिक्षणपध्दती व त्यातील घालून दिलेले सिलॅबस श्रेष्ठ असल्याचे मान्य झाले. मग भलेही त्यामध्ये जीवनमूल्यांचे शिक्षण नव्हते व जीवन जगण्याचे तर नव्हतेच नव्हते.
या शिक्षणामुळे आणखी एक झाले - शेती, माती व निसर्ग यांच्या सान्निध्यातील जीवन  कमी दर्जाचे, हीन दर्जाचेतर नोकरी आणि शहरी जीवन हे उच्च दर्जाचे असेही समीकरण बनले. शिक्षण घेऊन लगेच सरकारी नोकरीत रुजू होणे हे सरळ आखीव रेघेइतके सोपे आणि हवेहवेसे होते. त्यागसमाधान किंवा अपरिग्रह यांच्या कल्पना अनावश्यक ठरत होत्या. शिक्षणासाठी समाजावर अवलंबून रहाणे संपले होते. शिक्षण हे शासनाने पुरवावे हा संकेत ठरत  होता. 
सन 1850 ते 1950 या काळात ही राज्याधिष्ठित व्यवस्था विस्तारली आणि भरभराटीला आली. त्याच्या खर्चाची जबाबदारी ब्रिटिश राजवटीवर होती. 1947 नंतर ही जबाबदारी या देशाच्या सरकारवर आली. पुढील पंचवीस-तीस वर्षांत लोकसंख्या वाढली - अपेक्षा वाढल्या. देशासाठी लढा, याची गरज उरली नव्हती तर देशाचा विचार ही गरजही मागे पडत होती. त्या ऐवजी उच्च शिक्षण घेऊन परदेशांत रहाण्याचे फायदेही दिसु लागलेले, पण त्यासाठी शिक्षण -व्यवस्थेत करावा लागणारा विस्तार सरकारच्या आवाक्याबाहेर होता. दुसरी कडे पूर्वीची समाजाधिष्ठित पद्धत बहुतांशी मोडीत निघाली होती. त्यामुळे अल्प दरात समाजाच्या संसाधनांच्या बळावर शिक्षण ही शक्यता लोप पावलेली होती. 
1980चे दशक उजाडले असताना शिक्षणव्यवस्थेबाबत एक नवा विचार पुढे येत होता. शिक्षणातून सरकारी नोकरी हा मार्ग जरी खुंटत चालला असलातरी शिक्षणानंतर ब्लू किंवा व्हाइट कॉलर जॉबच हवी हा विचार बळावत होता. गावात राहणे व शेतात काम करणे हे मागासलेपणाचे लक्षण होते. त्यापेक्षा एखाद्या कंपनीत किंवा सरकारात लिफ्टमनची अथवा चपराशाची नोकरी अधिक श्रेष्ठ होती. ज्यांना थोडयाफार उच्च शिक्षणाची ऐपत होतीत्यांना अमेरिका नामक स्वर्गभूमी खुणावत होती. मग व्यापाराधिष्ठित शिक्षणाचे तत्त्वज्ञान समोर आले. 
पालकांनी मुलांच्या शिक्षणासाठी इतके 'लाख'रुपये 'इन्व्हेस्टकरावेत्याबदल्यात त्यांची मुले इतके 'कोटीकमावण्यास सक्षम करून देतो असे सांगत हजारो शिक्षण संस्था उदयाला आल्या. हा व्यापार आहे म्हटल्यावर त्यामध्ये 'लाभहे मूल्य सर्वश्रेष्ठ ठरले आणि त्यागअपरिग्रह,समाधान ही मूल्ये हानिकारक व महत्त्वकांक्षा संपवणारी असे म्हणत त्यांची हेटाळणी होऊ लागली.
 सुरुवातीला हे व्यापारीकरण उच्च शिक्षणापुरते मर्यादित राहील व फक्त अभियांत्रिकी व वैद्यकीय शिक्षणापुरतेच त्यांचे व्यापारी लाभ टिकून राहतीलअसे वाटले होते. मात्र सरकारी विनाअनुदानित शाळांचे पेव फुटू लागले होतेतर खुद्द सरकारी शाळा हलाखीत चालल्या होत्या. विशेषतः शहरांमध्ये तर त्या हलाखीत असण्यानेच व्यापारी शाळांना वाव मिळणार होता. तसेच होऊ लागले. शिवाय इंग्रजी म्हणजेच श्रीमंती हे समीकरण दृढ होत गेले.त्यामुळे अधिकाधिक  वेगाने शिक्षणाचे स्वरूप पालटत गेले.
 दुसरीकडे शासकीय शोधसंस्थानांमधील शोधविषयक बाजू झपाटयाने कमकुवत होत लयाला पोहोचली होती. देशांतर्गत शोधकार्य हा थट्टेचा विषय बनला होता. त्यामुळेही जे कोणी जीनियस असतीलत्यांना अमेरिका शरणाशिवाय पर्याय नव्हता. त्यामुळे मातृभाषा शिक्षण म्हणजे'थर्ड रेटअसेही समीकरण दृढ होत चालले होते.
व्यापाराधिष्ठित शिक्षणव्यवस्था
पुढील तीस वर्षांत व्यापाराधिष्ठित शिक्षण ही व्यवस्था भरभक्कम होऊन सरकारी शिक्षणव्यवस्थादेखील जवळपास मोडीत निघाली आहे. अपवाद आहे तो फक्त दूर डोंगरदऱ्यांतील सरकारी शाळांचा आणि इस्रो व BARC या दोन शोधसंस्थांचा. देशही झपाटयाने श्रीमंत होत आहेकारण शिक्षणातील व्यापारी उलाढाल जेवढी मोठीतेवढा देशाचा जीडीपी वाढतो. पाटी-पेन्सिलसारखे स्वस्त व पर्यावरण-पोषक पर्याय सोडून जेव्हा वह्या-पेनांचा वापर वाढतोतेव्हाही व्यापार वाढल्यामुळे जीडीपी वाढत असतो. शाळांबरोबर कोचिंग क्लासेस वाढले की जीडीपी आणखी वाढतो. पाल्यांनी जवळच्या शाळेत जाण्याऐवजी लांबच्या शाळेत गेलेत्यासाठी वेगळी वाहतूक व्यवस्था करावी लागली की त्यामुळेही जीडीपी वाढतो. अशा जीडीपी आधारित श्रीमंतीच्या मोजमाप पद्धतीने आपण कितीतरी अनुत्पादक बाबींवर आपली शक्ति खर्च करीत असतो हे दुर्लक्षित रहाते.

शिवाय या व्यापाराधिष्ठित शिक्षणव्यवस्थेचा मोठा फायदा हा कीजे कोणी सत्तेत येऊ शकतील त्यांना लगेच हा जोडधंदा सुरू करता येऊ शकतो.
मला मारियो पुझोच्या गॉडफादर-या कादंबरीतील एक संवाद आठवतो. गॉडफादर-1च्या शेवटी पहिल्या डॉनची सद्दी संपून त्याचे सर्व अंडरवर्ल्ड मुलाच्या ताब्यात आलेले असते. गॉडफादर-2च्या सुरुवातीलाच हा संवाद आहे. त्यात पहिला डॉन मुलाला (नव्या डॉनला) सल्ला देतो - मी ज्या काळात डॉनगिरी केलीतो काळ त्या पध्दतीच्या डॉनगिरिला अनुकूल होता. आता काळ पालटत चालला आहे. पुढील काळात तुला तुझे डॉनपद टिकवायचे असेलतर त्याचा एकच मार्ग आहे - जमतील तेवढी शिक्षण संस्थाने आपल्या ताब्यांत घे. 
2011 च्या दशकात पुन: एकवार विचार होऊ लागला आहे. देशातील बेरोजगारीवाढती गुन्हेगारीमहागाई इत्यादी कित्येक समस्यांचे उत्तर शिक्षणपध्दतीच्या सुधारणेमुळे मिळेल,असे लोकांना वाटते. मलाही तसेच वाटते. पण सुधारणा कशी असावीहा महत्त्वाचा विषय आहे.
जुन्या कवींनी म्हटले होते - जब आवे संतोष धनसब धन धुलि समान! नवीन जमाना सांगतो - जब आवे धन तो बाकी सब जीवनमूल्य धूलि समान! व्यापाराधिष्ठित शिक्षणपध्दतीत 'धनहेच सर्वश्रेष्ठ जीवनमूल्य राहिले.
आता आपण एका नव्या शिक्षणपध्दतीच्या जवळ येऊन ठेपलो आहोत व या नव्या सूर्योदयाची वाट पाहत आहोत. हा सूर्य आहे अमेरिकन व युरोपियन युनिव्हर्सिटीचा! आपल्याकडील शिक्षणसंस्था झपाटयाने त्यांच्यासोबत सामंजस्य करार करीत आहेत. त्यांच्याकडून फ्रँचाइझी घेत आहेत. आपले शिक्षण वैश्विक होत आहे. आपण कोणकोणत्या युनिवर्सिटीजसोबत त्यांची व्यवस्था स्वीकारण्याचा करार केला त्याची जाहिरात करण्याची अहमअहमिका लागलेली आहे. ही नवी शिक्षण सुधारणा चांगले दिवस घेऊन येईल असे कित्येकांना वाटते. मला मात्र तसे वाटत नाही. 
कारण शिक्षणातून जोपर्यंत त्याग आणि अपरिग्रह ही दोन भारतीय मूल्ये रुजत नाहीततोपर्यंत ते शिक्षण सामाजिक विषमता आणि तेढ हेच वाढवत राहणारअसे मला वाटते.
leena.mehendale@gmail.com

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at April 23, 2017 11:48 AM

झाले मोकळे आकाश

पुन्हा एकदा सोन्याच्या फुलांचं झाड



सोनसावर माझी लाडकी. माझा असा समज होता, की या झाडाचा उत्सव असतो जेमतेम दोन – तीन आठवडे, जानेवारी – फेब्रुवारीमध्ये फुलं आल्यावर. एरवी हे झाड विशेष काही बघण्यासारखं नाही. या वर्षी ही फुलं पोटभर बघितली. 

त्या सुंदर फुलांच्या मानाने नंतर येणारी वांग्याच्या आकाराची बोंडं अगदीच बेंगळूर वाटायची मला. पण आज पाहिलं तर ती बोंडं झाडावरच उकलली होती, आणि सोनसावरीचा कापूस झाडांखाली पडला होता. आधी एकदम बोअरिंग दिसणारं बोंड उकलल्यावर एवढं मस्त दिसत होतं! उकलतांना त्याच्या बाहेरच्या तपकिरी सालीच्या पाच पाकळ्या आणि आतल्या ऑफ व्हाईट अवरणाच्याही पाच पाकळ्या झाल्या होत्या. इतकी सुंदर रंगसंगती आणि सुबक आकार! खरंच सोन्याच्या फुलांच्या झाडाला साजेसा. एका आड एक तपकिरी आणि ऑफ व्हाईट पाकळी आणि त्यातून डोकावणारा कापूस अशी ही बोंडं झाडावर लटकत होती.




क्वचित कुठेतरी बोंडाच्या पाकळ्या खाली पडलेल्या दिसल्या.



सोनसावरीची बी तशी मोठी, जरा जड आहे आणि कापसाचे तंतू लहान. त्यामुळे या कापसाच्या म्हातार्‍या वार्‍यावर उडत नव्हत्या, झाडाखालीच पडल्या होत्या. दोन – चार बिया आणल्यात, बघू रुजवता येतात का या पावसाळ्यात!


by Gouri (noreply@blogger.com) at April 23, 2017 11:36 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

April 22, 2017

Global Vegan

5 Ways to Save Our Beautiful Earth

These days, everyone from kids to teenagers and adults to seniors, want to protect our Earth for us and our future generations. Our beautiful Earth is suffering from Global Warming. Deforestation, water pollution, air pollution , droughts,  and drying rivers is the result of Global Warming...

Today, everyone from Algeria to South Africa and Canada to Sweden , can protect our only Earth every day! Amitabh Bachchan - an icon in India, says that "Waste Managemet" should be taught in schools. Many celebrities in United States are going VEGAN to save our Mother Earth!

Wish You All A Very Happy Earth Day !

Here Are 5 Simple Ways to Protect Our Earth

1. Eat Vegan Food (Plant-based Food) : Growing fruits, vegetables, pulses, lentils and beans require less water compared with raising animals for meat. According to the United Nations report - Livestock's Long Shadow, farms raising chickens, pigs, and cows for meat and milk is the major cause for greenhouse gas emissions. In short, meat and dairy industries across the world is the major cause for global warming.

You can combat global warming by eating tasty and nutritious vegan food (plant-based food). Indian cuisine, Chinese cuisine, and Mediterranean cuisine is  awash with numerous vegan recipes. Here are some great vegan food blogs to explore. FatfreeVegan , Vegan Richa , Sharan India and Holy Cow

2. Reduce, Reuse, Recycle : Think before buying. Going vegan has helped me buy only "necessary items".  For my son's lunch-box, I always send a stainless steel spoon instead of disposable plastic spoon.  Read these article about reducing and recycling 
Reducing and Reusing Basics

3. Don't Buy Animal Products :  Ban leather sofa, shoes and  fur jackets from your life. Leather industry is one of the causes for Cancer and other respiratory diseases. These days you can get vegan items - everything from non-leather jackets to shoes and Faux fur coats to Faux leather sofa in many countries like India and United States.

 You can find numerous cruelty-free(vegan) cosmetic brands in North America and European countries. I often visit leapingbunny website to find everything from crulety-free lip gloss to shampoo . These days, many students have been using sophisticated computer softwares and digital models, instead of dissecting animals. With some planning, it is really easy to lead a cruel-free lifestyle in North America, Europe, and Australia . In India, visit Peta India  to find about cruel-free products(vegan products)
 
Many beautiful jewels and statues are made with Ivory(Elephant's tusk) and coral . Be careful while shopping. Here are few articles to know more about saving animals, environment and our Earth. Ocean conservation , Plastic pollution and Save Environment

4. Plant Trees and Grow Vegetables : Trees combat global warming by absorbing Carbon-dioxide. Growing vegetables and greens is also a great way to reduce your carbon footprint. Terrace gardening is now becoming popular in India. Here are some interesting websites Better India , Organic Gardening

5. Volunteer : Volunteering is a great way to show our love and gratitude to our community and  Mother Earth. My husband and I regularly volunteer in our local library and Chinmaya Mission. In United States, everyone I know volunteers in library, school, orphanges , and National Parks. In U.S , 339,626 volunteers collectively contributed over 8 million hours of volunteer service at  national parks last year !

If you wish to volunteer in India , please visit Swatch Bharat , Teach for India 

Chinmaya Mission , Art Of Living , BAPS Swaminarayan Sastha are amazing organizations to volunteer in India , Canada, Australia, United States and many other countries.








by Kumudha (noreply@blogger.com) at April 22, 2017 07:39 PM

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

तुझ्या डोळ्यात बसावं माझ्या जिवाला वाटते;तिथं घरटं बांधावं माझ्या जिवाला वाटते..तोंड लपवण्यासाठी मला नाही कुठे जागा;तुझ्या मनात लपावं माझ्या जिवाला वाटते..तुझ्या शिवाय जगणं वाटे जहराची पुडी;तुझ्या सोबत मरावं माझ्या जिवाला वाटते..माझ्या मनातलं गूज कसं मोठ्यानं मी बोलू;तुझ्या कानात सांगावं माझ्या जिवाले वाटते..माझ्या नावापुढे मला लावायचं तुझं नाव;तुझं नाव मिरवावं माझ्या जिवाला वाटते.. .

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at April 22, 2017 02:12 PM

केवळ टाळाटाळ सांगते,नंतर बोलू

केवळ टाळाटाळ सांगते,नंतर बोलूआमंत्रण खास लबाडाचे,नंतर बोलू.. फक्त जराशी सुरसुर करून विझल्या वातीफुसके सारे बार म्हणाले, नंतर बोलू.. सध्या नाही, आता नाही,थांब जरासा...करून घे तू शंभर नखरे,नंतर बोलू. अजून गोळा झाली नाही हिम्मत मित्राएक आणखी पेग भरूदे, नंतर बोलू !. मुहूर्त शोधत पंचागाचे पान फाटलेसध्या साडेसाती आहे नंतर बोलू. नवीन आहे प्रेम आपले, स्तुती करू देचुका, उणीवा, दोष वगैरे नंतर बोलू.

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at April 22, 2017 02:01 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan breakfast brownies with salted caramel hot chocolate frosting

My vegan breakfast brownies with salted caramel hot chocolate frosting are a mouthful to say, but your mouth will thank you for all that deliciousness. These are whole wheat, and have no added fats...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at April 22, 2017 01:00 PM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

April 21, 2017

नभाचा किनारा

13 Reasons Why

१३ कारणे न आवडल्याची १३ कारणे आहेत, पण त्या आधी शीर्षकावरून आठवलेली ही कविता सांगते:  "१३ प्रकारे कोकिळेकडे बघतांना" - वॅलेस स्टीव्हन्स यांची ही कविता म्हणजे "व्यक्त होणं" काय असतं त्याचा परिपूर्ण अभ्यास आहे! कवीची नजरच कवितेचा विषय 'वेगळा', काढत असते, त्यानुसार बघणाऱ्याची नजरेच्या चौकटीतूनच कुठलंही 'सत्य' व्यक्त होत असतं.... असं काहीसं स्टीव्हन्स यांच्या कवितेत प्रतीत होतं. कुठल्याही विषयाची

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at April 21, 2017 05:03 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Spinach Cashew Ricotta Dumplings in Marinara

My Spinach Cashew Ricotta Dumplings are a vegan take on gnocchi verde, a pasta made with flour, spinach, and ricotta. Serve these with a vibrant marinara sauce for a healthy, happy meal. I used to...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at April 21, 2017 01:00 PM

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » सुखदा

पहिल्यांदाच आई होताय..

MOTHERS_BABY

बाळाला जन्म दिल्यानंतर महिलांना संसर्ग होण्याचा धोका असतो, याला प्रसूतीनंतर होणारे संसर्ग म्हणतात. बाळाला जन्म दिल्यानंतर महिलांच्या प्रजनन भागात वायूमुळे संसर्ग होतो. महिलांची सी-सेक्शन डिलीव्हरी झाल्यास योनीमार्गातील घर्षणामुळे संसर्ग होण्याची भीती जास्त असते. सामान्य प्रसूतीत महिलेला दिर्घकाळ श्रम करावे लागल्यास योनीमार्गात संसर्ग होतो.

MOTHERS_BABYलगेच प्रसूती होणाऱ्या महिलांच्या तुलनेत ज्या महिलांच्या प्रसुतीसाठी मदत घ्यावी लागते, त्यांना संसर्ग होण्याची शक्यता जास्त असते. पाणी फुटल्याने जीवाणूंचा धोका संभवतो. योनी मार्गातील हे सूक्ष्मजीव गर्भाशयापर्यंत पोहोचू शकतात आणि त्यामुळे संसर्ग होण्याची शक्यता असते. यामुळे गर्भाशय आणि त्या शेजारील उतींना होणाऱ्या संसर्गाला प्युरपरला सेप्सिस असे म्हणतात. सी-सेक्शन प्रसूतीदरम्यान झालेल्या जखमांची शस्त्रक्रियेनंतर योग्य काळजी घेणे आवश्यक असते. सिझेरिअन प्रसूती झालेल्या महिलांना अधिक श्रम करावे लागल्यास किंवा पडदा फाटल्यास त्यांना एन्डोमेट्रिटिस होण्याचा सर्वाधिक धोका असतो. प्रसूतीनंतर महिलांची रोगप्रतिकारकशक्ती अतिशय कमी असते. त्यामुळे रुग्णालयातील डॉक्टर आणि इतर कर्मचाऱ्यांनी प्रसूती झालेल्या महिलेची काळजी घेणे आवश्यक असते.

नवीन मातांना स्तनांमध्ये संसर्ग होण्याचाही धोका असतो. त्यामुळे दूध पाजत असताना महिलांना त्रास होऊ शकतो. यासोबतच स्तनाग्रांना भेग पडण्याचाही त्रास होऊ शकतो. दूध पाजताना होणाऱ्या त्रासामुळे माता मुलांना दूध पाजणे थांवू शकतात, त्यामुळे मुलांचे पोषण अपुरे राहू शकते. म्हणून यावर लगेचच उपचार होणे गरजेचे असते. स्तनपान टाळल्यामुळे साचलेल्या दुधात संसर्ग होण्याचा धोका असतो. असे दूध प्यायल्याने बाळ आजारी पडण्याची भीती असते. प्रसूतीवेळी श्रम पडल्यास महिलेला साचलेले मूत्र बाहेर सोडण्यासाठी उत्सर्जक नलिका दिली जाते, त्यामुळे योनी मार्गात संसर्ग होतो. अस्वच्छ उत्सर्जक नलिकेमुळे संसर्ग होण्याचा धोका असतो.

प्रसूतीवेळी र्निजतुकीकरण न केल्याने या वस्तूंचा वापर केल्यामुळेही संसर्ग होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे नव्या मातेवर उपचार करताना डॉक्टरांनी स्वच्छता राखणे आवश्यक आहे. गर्भाचे वेष्टन हाताने काढल्यास किंवा गर्भाच्या वेष्टनाचा तुकडा गर्भाशयात राहिल्यास आईला संसर्ग होऊ शकतो.

हे कसे टाळता येईल? संसर्ग झाल्याचे न समजल्यास किंवा त्यावर उपचार न झाल्यास संसर्ग धोकादायक ठरु शकतो. यामुळे मूत्रिपडाच्या समस्या, रक्त गोठण्याची समस्या उद्भवू शकते. संसर्ग रक्तापर्यंत पोहोचल्यास सेप्सिसदेखील होऊ शकतो. त्यामुळे डॉक्टर प्रसूतीसाठी स्वच्छ रुग्णालयाची निवड करण्यास सांगतात.

तज्ञ डॉक्टरांकडून स्वच्छ वातावरणात महिलेची काळजी घेतली जाणे अतिशय आवश्यक आहे. रुग्णालयातील कर्मचाऱ्यांनी रुग्णांना हाताळताना हातमोजे घालणे आणि र्निजतुकीकरण करण्यात आलेल्या साधनांचा वापर करायला हवा. योनीची तपासणी करताना र्निजतुकीकरण केलेली साधने वापरायला हवीत आणि हाताने तपासणी करायची असल्या हातमोजे घालायला हवेत.

याशिवाय, नव्या मातेने स्वत:ची स्वच्छता राखणे आणि आद्रतेपासून स्वत:ला दूर ठेवणे गरजेचे आहे. योनीमार्गाला हात लावण्यापूर्वी तुमचे हात स्वच्छ करणे आणि स्वच्छतागृहाचा वापर केल्यावर तो समोरपासून शेवटपर्यंत पुसणे आवश्यक आहे. प्रसूतीनंतर महिलांनी जागरुक राहणे आवश्यक आहे. याबद्दल रुग्णालयांनी महिलांना मार्गदर्शक करणे आवश्यक आहे. यासोतच स्तनांमध्ये होणारा संसर्ग टाळण्याच्या सूचना करणेदेखील गरजेचे आहे.

उपचार करताना काय करायला हवे?संसर्गाची शक्यता किंवा लक्षणे लक्षात येताच डॉक्टरांना संपर्क साधा. डॉक्टर त्या लक्षणांवर लगेच उपचार करु शकतात आणि प्रतिजैविक (अँटीबायोटिक्स) किंवा पेन किलर्स घेण्यास सांगू शकतात. त्यामुळे स्तनपान करताना त्रास होणार नाही. आंबवलेले पदार्थासोबतच अधिकाधिक द्रव पदार्थाचे सेवन करा. स्तनांना संसर्ग झाल्यास डॉक्टर अँटीबायोटिक्स व्यतिरिक्त लेप किंवा क्रिम लावण्याचा सल्ला देऊ शकतात.

अनेक प्रकरणांमध्ये मूत्र किंवा रक्त तपासणीसाठी पाठवून संसर्गाचे नेमके कारण शोधू शकतात. संसर्गाचे स्वरुप अधिक धोकादायक असल्यास शस्त्रक्रियेचा सल्ला दिला जाऊ शकतो.

by डॉ. बंदिता सिन्हा, स्रीरोगतज्ञ व इन्फर्टीलिटी विशेषज्ञ, वाशी at April 21, 2017 12:42 PM

उन्हाळ्यात फॅशनचा शिडकावा

FFASHION HATS

‘टोपी घालणे’ या वाक्याला जरी वेगळा अर्थ असला तरी उन्हाळ्यात केवळ उन्हापासून बचाव एवढाच अर्थ असतो.

 

FFASHION HATSकोणी गोलाकार आकाराची टोपी घालतं तर कोणी पोलिसांसारखी डोळ्यावर सावली देणारी टोपी पसंत करतं. आजकाल महिला वर्गात प्रचलित सगळं तोंड झाकून घेणारा स्कार्फ जसा प्रिय आहे तसाच बायकिंग फेस मास्क हा टोपी-कम-स्कार्फ ही लोकप्रिय होतो आहे.उन्हाळा सुरु झाला की, सरबत, किलगड, बर्फाचा गोळा, कुल्फी आणि काय काय एकुणाच काय तर थंडावा मिळावा म्हणून सर्वाची धडपड सुरु होते. उन्हाने होणारी तगमग कमी व्हावी म्हणून प्रयत्न सुरु होतात.

इस्त्री करून कपाटात ठेवलेल्या ठेवणीतल्या टिपिकल कॉटनच्या साड्या बायकांच्या अंगावर दिसू लागतात. दंडावर असलेली ब्लाऊजची बाही एकदम नाहीशी होते आणि त्या जागी स्लिवलेस ब्लाऊज येतात. पुरूषांची सुद्धा रात्रीच्या कट्ट्यावर जाताना हाफ पॅन्ट, बर्मुडा, बनीयन टाईप टी-शर्ट. कॉलेज तरूणींना तर काय स्कर्ट, ब्लाऊज, स्लिवलेस टॉप्स्, जीन्स एक ना दोन अनेक प्रकार खुणावू लागतात.

कापड बाजारात खास उन्हाळ्यासाठी म्हणून कपडे येतात. त्यात अगदी छोट्या बाळांसाठी झाबली, दुपटी, टोपडी पासून मोठ्यांसाठीचे हलक्या वजनाचे, पातळ, मुलायमपर्यंतचे सर्व प्रकार दिसू लाागतात.वारंवार तहान लागत असल्याने थंडगार पाण्याची बाटली पुढे येताच मन सुखावून जातं. एखाद्या मित्राकडे गेल्यावर त्यानं जर चहा का आईस्क्रीम अशी ऑफर दिली तर अर्थातच दुसरा पर्याय आनंदाने स्विकारला जातो. ऊसाचा रस हा दिवसा पिण्यात लोक आनंद मानतात. रात्रीच्या वेळी गर्दीने फुललेली आईस्क्रिम पार्लर आपल्यालाही नकळत तिकडे खेचतात. मँगो मस्तानी म्हटलं तरी तोंडाला पाणी सुटतं. अशी ही मस्तानी खाऊन त्यावर थंडगार थंडाई घातलेले पान (विड्याचं पान) खायचं की दिवसाचा शेवट थंडगार झाल्याचं समाधान मिळतं.

उन्हात शक्यतो जायचं नाही अस ठरवणारे मग कामानिमित्त बाहेर पडतातच. तेव्हा सुद्धा डोक्यालाा टोपी किंवा स्कार्फ, डोळ्याला गॉगल, सनकोट, हॅन्डग्लोज, पायात सॉक्स्, शक्यतो शूज असा जामानिमा करूनचं. ह्यटोपी घालणे या वाक्याला जरी वेगळा अर्थ असला तरी उन्हाळ्यात केवळ उन्हापासून बचाव एवढाच अर्थ असतो. कोणी गोल आकाराची टोपी घालतं तर कोणी पोलिसांसारखी डोळ्यावर सावली देणारी टोपी पसंत करतं. आजकाल महिला वर्गात प्रचलित सगळं तोंड झाकून घेणारा स्कार्फ जसा प्रिय आहे तसाच बायकिंग फेस मास्क हा टोपी-कम-स्कार्फ ही प्रिय होतो आहे. या बायकिंग फेस मास्कमधे टोपीच्या आकारातील स्कार्फला कान झाकले जातील अशा प्रकारची रचना असते.

डोक्याच्या वरच्या भागात उंचवटा असल्याने टॉप हॅट या प्रकारची टोपी शक्यतो एखाद्या पार्टीला वगरे घालतात. फॅशन म्हणून पांढऱ्या रंगात मिळणारे अगदी थ्रि फोर्थ बाह्यांचे ग्लोजही बाजारात मिळतात.पायमोजे शक्यतो कॉटनचे आणि अंगठ्याचे व त्यावर शूज किंवा हलक्या फुलक्या चपला घालणे की स्वारी तयार उन्हात हिंडायला. हे सर्व मोठ्यांसाठी असलं तरी लहानांनी नाराज व्हायची गरज नाही. खास लहानांसाठीचे गॉगल्स, सॉक्स, हॅन्डग्लोज, सनकोट हे बाजारात मिळतातच. केवळ पावसाळ्यातच घराबाहेर पडणारी आणि पावसाळा येताच आठवण येणारी छत्री. उन्हापासून वाचवण्यासही मदत करते.

डोक्यावर टोपी, डोळ्यावर गॉगल, सनकोट, हॅन्डग्लोज, सॉक्स शूज अशा पेहरावात एखादी व्यक्ती दिसली तर हमखास समजावं तिला आपल्या रंगाची किती काळजी आहे.कॉटन उन्हाळ्यात खास वापरला जाणारा कपड्याचा प्रकार. सुती रेशमापासून बनवला जाणारा हा कापड प्रकार. उष्णता कमी प्रमाणात शोषून घेणारा, घाम सुद्धा शोषला जाणारा कापड प्रकार. त्यातल्या त्यात पांढऱ्या रंगात जर कॉटनचा कपडा असेल तर डोळ्यांनाही सुखावतो.

कडकडीत उन्हात थंडगार वाऱ्याचा शिडकावा कसा होईल याच विवंचनेत सर्व असतात. अशातच एखादी वळवाची सर आली तर जमिनीचा येणारा खमंग वास सर्वाचेच मन मोहरून टाकतो.

by गायत्री कोकीळ at April 21, 2017 11:44 AM

हुंडा.. जीवघेणा

hundabli

हुंडा घेण्याची रितच समाजातून नष्ट करता आली तर? नवविवाहितेला सुखी जीवन जगता आलं तर? यासाठी समाजातून प्रबोधन होण्याची गरज आहे. हुंडा घेण्याची रित वरपक्षाला श्रीमंतीचं आमिष दाखवणारी असली तरी हुंडा हा विवाहितेसाठी जीवघेणाच मानावा लागेल.

by प्रहार प्रतिनिधी at April 21, 2017 11:29 AM

शिवम वानखेडे ठरला महाराष्ट्राचा अस्सल डान्सर!

SHIVAM WANKHEDE 2MAD WINNER

कलर्स मराठी वाहिनीवरील 2MAD – महाराष्ट्राचा अस्सल डान्सर’ स्पर्धेत ‘अस्सल डान्सर’ होण्याचा मान पटकावला. राहुल कुलकर्णी आणि सोनल विचारेने अनुक्रमे दुसरा आणि तिसरा क्रमांक मिळवला.

SHIVAM WANKHEDE 2MAD WINNER2MAD- कार्यक्रमाला प्रेक्षकांचा उदंड प्रतिसाद मिळाला. या कार्यक्रमातील स्पर्धकांच्या नृत्या ने अवघ्या महाराष्ट्राला वेड लावले. तसेच स्पर्धकांनी नेहमीच प्रेक्षकांना आणि परीक्षकांना सहजसुंदर नृत्याद्वारे ‘सरप्राईझ’ दिले, त्यांच्या नृत्य कौशल्याने त्यांनी महाराष्ट्राला आपलेसे केले. 2MADशोमध्ये अव्वल ६ स्पर्धकांची निवड झाली. आणि या स्पर्धकांमध्ये जेतेपद मिळवण्याची चढाओढ चांगलीच रंगली. संपूर्ण महाराष्ट्रातून प्रेक्षकांनी आपली भरघोस मते देऊन त्यांचे प्रेम व्यक्त केले. याच स्पर्धकांमधून महाराष्ट्राला मिळाला त्यांचा पहिला म्हणजेच महाराष्ट्राचा अस्सल डान्सर. शिवम वानखेडेने अस्सल डान्सर होण्याचा मान मिळवला. राहुल कुलकर्णी आणि सोनल विचारे अनुक्रमे दुसरे आणि तिसरे आले.

विजेता शिवम वानखेडेला बक्षिसाखातर तब्बल दोन लाख रुपये आणि गोल्डन ट्रॉफी मिळाली. जेतेपद पटकावल्यानंतर शिवम वानखेडे म्हणाला की, 2MAD-महाराष्ट्राचा अस्सल डान्सर’ स्पर्धा जिंकण्याचे माझे स्वप्न होते. माझे स्वप्न पूर्ण झाले आहे. मला माझे शिक्षण पूर्ण करायचे आहे. त्यानंतर मोठा नृत्यदिग्दर्शक आणि डान्सर व्हायचे आहे. भविष्यात संधी मिळाली तर हृतिक रोशनला डान्स शिकवण्याची इच्छा आहे.’’ दुस-या आणि तिसऱ्या क्रमांकावरील राहुल कुलकर्णी आणि सोनल विचारेला प्रत्येकी एक लाख रुपये तसेच रौप्य आणि कांस्य ट्रॉफी देऊन गौरवण्यात आले.

2MAD च्या ‘ग्रँड फिनाले’मध्ये अभिनेत्री पूजा सांवतने वैभव तत्ववादीसह ‘मोना मोना’, ‘टूकुर टूकुर’ आणि ‘तू चीज बडी हे मस्त मस्त’ या गाण्यावर अफलातून नृत्य सादर करत सगळय़ांची मने जिंकली. कार्यक्रमाचे परीक्षक उमेश जाधव यांनी ‘बायगो बायगो’ आणि संजय जाधव यांनी ‘ये जवानी है दिवानी’ या गाण्यावर नृत्य केले., आणखी एक परीक्षक अमृता खानविलकर हिने आपल्या दिलखेचक आणि अप्रतिम नृत्याने अंतिम सोहळय़ाची रंगत अजूनच वाढवली.

by प्रहार प्रतिनिधी at April 21, 2017 11:14 AM

झाले मोकळे आकाश

लोकशाहीवादी अम्मीस ... दीर्घपत्र

“लोकशाहीवादी अम्मीस ... दीर्घपत्र” वाचलं. १९९० मध्ये गेलेल्या आपल्या आईला सईद मिर्झांनी तिच्या मृत्यूनंतर लिहिलेल्या या दीर्घपत्रात आईशी संवाद आहे. सोव्हिएत रशियाचं विघटन, अमेरिकेवरचा दहशतवादी हल्ला, त्सुनामी, रामजन्मभूमीचं आंदोलन, बाबरी मशीद पाडणं, त्यानंतरच्या दंगली, मुंबईतले बॉंबस्फोट ... मुंबईतल्या एका सुसंस्कृत मध्यमवर्गीय उदारमतवादी मुस्लीम कुटुंबातल्या, आपल्या लोकशाहीवर ठाम विश्वास असणाऱ्या आईला तिच्या मृत्यूनंतर जगात आणि देशात झालेल्या ठळक घडामोडी सांगून या दीर्घ पत्राची सुरुवात होते. आणि त्यापुढे, आई जिवंत असतांना जे जे सांगायचं राहून गेलं, ते सगळं आईशी बोललं जातं. आईइतक्या जवळच्या व्यक्तीला सांगायच्या राहिलेल्या गोष्टी कधी एक-दोन आणि एकाच पातळीवरच्या कश्या असतील? त्यासाठी एखाद्या म्युरलसारखी रचना या पुस्तकात आहे. यात कादंबरी आहे, सिनेमाची संहिता आहे, आत्मकथन आहे, देशातल्या - जगातल्या परिस्थितीविषयी टिप्पणी आहे, इतिहास आणि संस्कृतीविषयी भाष्य आहे, काव्य आहे, स्वतःशीच संवादही आहे, गप्पा आहेत. एकाच पुस्तकात एवढं सगळं असतांना, हे सगळं वाचतांना विस्कळीतपणा जाणवला का? मी तरी पुस्तक वाचतांना एवढी गुंग होऊन गेले होते, की मला त्यात विस्कळीतपणा, रूळ बदलतांना होणारी खडखड ऐकायला आली नाही.

नेहेमी पुस्तक आवडलं, तर ते वाचून खाली ठेवल्याबरोबर मला त्याविषयी काहीतरी म्हणावंसं वाटतं. हे पुस्तक काल वाचून झालं, मी अजून विचार करते आहे – नेमकं काय काय वाटतंय मला?

जाती-धर्मामध्ये अभिमान धरण्यासारखं काही आहे असं मला वाटत नाही – तुम्ही अमुक एका जातीचे / धर्माचे / देशाचे असण्यात तुमचं कर्तृत्व काय आहे? It is just accidental. पण तरीही जन्माने चिकटलेली ही ओळख आपण नाकारू शकत नाही, आणि कधीकधी आपल्या विचारातही नकळत हे कुठेतरी झिरपत असतं.

बाबरी मशीद पडली तेंव्हा मलाही आनंद वाटला होता. मी हिंदू आहे, मुसलमान फार वरचढ झालेत, त्यांना चांगली अद्दल घडली असं काहीतरी वाटलं होतं का मला तेंव्हा? माहित नाही. फार कळत नव्हतं तेंव्हा, मात्र हा एक निर्णायक क्षण आहे असं वाटलं होतं एवढं नक्की.  पण तेंव्हाच्या रथयात्रा, देशभरातून गोळा केलेल्या “श्रीराम” लिहिलेल्या विटा, कारसेवा – एकूण सगळाच धार्मिक उन्माद - या सगळ्याचा आज मी विचार करते तेंव्हा मला भयानक वाटतं हे. खरोखर आफूची गोळी आहे ही – एवढ्या लोकांना त्यांच्या रोजच्या जगण्यातले खरे प्रश्न विसरवून एकमेकांविरुद्ध भडकवायला लावणारी.  (आणिबाणीविषयी वाचूनही तेवढंच अस्वस्थ वाटतं, किंवा आज देशात जे ध्रुवीकरण चाललं आहे तेही तितकंच भयानक वाटतं म्हणा.) दुर्दैवाने आपल्याकडचे खरे प्रश्न सोडवण्यात कुणालाच रस नाहीये. त्यामुळे या सगळ्याला विरोध करणारेही त्यांची त्यांची छुपी कारणं घेऊन विरोध करतात.

इस्लामविषयी काही ठामपणे म्हणणं अवघड आहे मला. माझी इस्लामशी धर्म आणि संस्कृती म्हणून ओळख प्रामुख्याने मध्ययुगातला भारत, मुस्लीम आक्रमणं, त्यानंतर घडलेले धार्मिक अत्याचार, फाळणी आणि पाकिस्तानची निर्मिती,  या सगळ्याला अजूनही चिकटून राहणारं आजचं धर्माचं राजकारण, मुस्लीम मूलतत्त्ववाद्यांचा दहशतवाद एवढ्या distorted आणि partial प्रतिमेमधून झालेली आहे. इतिहास नेहेमी जेत्यांचा असतो. जगाच्या इतिहासाची तोंडओळख करून घेताना मी अरब विद्वानांविषयी काहीच शिकलेले नाही. पूर्वेकडचं ज्ञान पाश्चात्यांपर्यंत अरबांमर्फत पोहोचलं एवढंच मला त्यांच्याविषयी माहित आहे. इब्न रश्द, इब्न सिना, अल गझाली ही नावंही मला नवीन आहेत. या सगळ्यांची जवळून ओळख करून घ्यावीशी वाटते आहे.

मी मूळ इंग्रजी पुस्तक वाचलेलं नाही, मिलिंद चंपानेरकरांनी केलेलं मराठी भाषांतर वाचलं. भाषांतर तसं ठीक, पण दोन – चार ठिकाणी बारीक खडे लागले दाताखाली. (याला २०१६चा साहित्य अकादमीचा सर्वोत्कृष्ट अनुवादासाठीचा पुरस्कार मिळालाय.)


लेखक: सईद अख्तर मिर्झा
मराठी अनुवाद: मिलिंद चंपानेरकर
रोहन प्रकाशन
दुसरी आवृत्ती, २०१७.
मूल्य ३२० रुपये.

by Gouri (noreply@blogger.com) at April 21, 2017 06:22 AM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

श्रध्देचे व्यवस्थापन

श्रध्देचे व्यवस्थापन   हा श्री. श्रीकांत कुलकर्णी  यांनी लिहिलेला  शेगाव संस्थानवरचा एक छान लेख त्यांच्या परवानगीने  आहे तसा ' देवा तुझ्या द्वारी आलो' या  अनुदिनीवर देत आहे .
त्यांना अनेक धन्यवाद 


श्रध्देचे व्यवस्थापन करणारे विश्वस्त

“मी महाराजांची पोथी वाचते आणि तुला महाराज बोलावतात. हे काय चाललं आहे?” बायकोला कामानिमित्त मी शेगावला जाणार आहे, असे सांगितल्यावर तिने सात्विक राग व्यक्त केला. मग म्हणाली “जा जा तुम्हाला महाराज बोलावतायत दर्शन करून या.” क्षेत्राच्या ठिकाणी बोलावणे यावे लागते, ही मनाची घट्ट धारणा. अर्थात या समजुतीला चॅलेंज करण्यात काहीही अर्थ नसतो. व्यवसायात देखील कस्टमर शोधता शोधता दमछाक होणारे आपण, जर कस्टमरने आपण होऊन बोलावले तर त्यासारखे भाग्य नाही असे समजतोच की. व्यवसायात असे भाग्य नेहमी नेहमी मिळत नाही पण क्वचित आणि अवचित घडून येते. इथे तर  श्री. संत गजानन महाराज इंजिनीरिंग कॉलेजने आम्हाला आमचं software घेण्यासाठी बोलावले आणि त्यातच महाराजांचे दर्शन हा अलभ्य लाभ. दुधात साखर म्हणा वा सुनेपे सुहागा म्हणा पण हा योग जुळून आला होता. हा योग जुळून आला श्री.उमेश कौल या महाराजांच्या भक्तामुळे. त्यांची ७-८ महिन्यांपूर्वी अशीच अवचित ओळख झाली. एका Multinational मध्ये उच्चपदस्थ असलेले उमेश कौल महाराजांचे नावाने स्थापन झालेल्या इंजिनिअरिंग कॉलेजच्या १९८७च्या पहिल्या batchचे विद्यापीठात पहिले आलेले विद्यार्थी. काश्मीरमध्ये मूळ असलेले कौल पूर्ण महाराष्ट्रीय झालेत. शेगांवशी ऋणानुबंध जुळले. SAP या जगप्रसिद्ध software प्रणालीचे तज्ञ असलेले आणि त्या निमित्त जग फिरलेले कौलसाहेब महाराजांच्या चरणी नतमस्तक होण्यासाठी येत असतात आणि इथे वारंवार येण्यासाठी संधी मिळावी म्हणून त्यांनी स्वत:ला कॉलेजशी आणि गजानन महाराज संस्थानशी जोडून घेतले आहे. त्यांच्या या भेटीचा योग त्यांचेच एक सहकारी श्री.मिलिंद निघोजकर यांच्यामुळे आला त्यांची ओळख देखील अगदी अलीकडची. तर या दर्शनाचा योग येण्याच्या मागच्या योगायोगाची ही कहाणी. आयुष्यातील काही चांगले योग देखील योगायोगाने घडून येतात हे मान्य करावेच लागेल. असो. हा लेख लिहिण्याचा उद्देश केवळ महाराज दर्शनयोग नसून एक अतिशय उत्तम इंजिनीरिंग शिक्षण संस्था व देवस्थान संस्थान बघावयास, अनुभवयास मिळाले हा आहे.   
वर उल्लेख केलेल्या कौलसाहेब यांनी संस्थेचे विश्वस्थ श्री.श्रीकांत पाटील यांची शनिवारची वेळ घेतली.  मी स्वत:, निघोजकरसर, कौलसाहेब आणि magic softwareचे नितीन भोसले यांनी शेगांवला शुक्रवारी दुपारी २ वा प्रयाण केले व मजल दर मजल करत रात्री ११चे दरम्यान कॉलेजच्या गेस्टहाउसवर पोहचलो. एव्हड्या रात्रीदेखील गेस्टहाउसचा स्टाफने मनापासून स्वागत केले. जेवण तयारच होते. फ्रेश होऊन जेवण घेतले आणि आपापल्या गेस्टरूममध्ये विश्रांती घेतली. एखाद्या कॉलेजचे गेस्टहाउस इतके स्वच्छ, सुंदर आणि  सुविधायुक्त असेल हा विश्वासच बसणार नाही. पण ९ तासाचा अखंड प्रवासाचा शिणवटा आल्याने आणि रूम AC असल्याने  लगेच झोपलो. म्हटले सकाळी बघू काय आहे ते. पहाटे सहा वाजतातच सातभाईंच्या कलकलाटाने जाग आली. म्हणून बाहेर आलो. २०-२५ सातभाई जमिनीवर उड्या मारताना दिसले. एकदम त्यांना काय वाटले कुणास ठाऊक सगळे ओरडत उडाले आणि झाडावर जाऊन बसले. फक्त पाच मिनिटेच काय ते स्थिरावले तोच परत कोलाहल करत जमिनीवर आले. उड्यामारणे सुरु झाले परत झाडावर बसले. झाडावर मग जमिनीवर असा १०-१५ वेळा हाच उद्योग चालला होता. मी मनापासून बघत होतो. असे करण्याचा त्यांचा काय उद्देश असेल हे समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पण काही हाती आले नाही. बहुदा तो त्यांचा खेळ असावा किंवा उगवत्या सूर्याचे स्वागत करण्याची त्यांच्यातली पद्धत असावी. पुण्यात सकाळी उठल्याउठल्या जी व्यवधानं सुरु होतात पक्षी बघायला कुठे वेळ आणि सातभाई तर पुण्यात दुर्मिळच झाले आहेत. गेस्ट हाउसच्या लाउंजमधून पक्षी बघता बघता हातात न मागता चहाचा कप आला. स्वर्गीय सुख म्हणजे काय ते हेच.
चहा घेऊन कॉलेजच्या आवारात एक चक्कर मारली. ४६ एकरांचे प्रचंड आवार. जागोजागी अतिशय जाणीवपूर्वक लावलेली आणि जोपासलेली विविध झाडे. सिमेंटचे उत्तम आणि रुंद रस्ते. संताची नावे दिलेल्या वेगवेगळ्या विभागाच्या इमारती. संत श्री गुलाबराव महाराजांच्या नावाने असलेली लायब्ररीची प्रचंड मोठी इमारत. पलीकडे उत्तम जोपासलेली हिरवळ असलेले क्रिकेटचे मैदान. टेनिस, व्हॉलीबॉल इत्यादीची अतिशय सुव्यवस्थित राखलेली मैदाने, संत रामदासांच्या नावे असलेले भव्य इनडोअर स्टेडीयम. १२०० खुर्च्यांचे एक आणि ४०० खुर्च्यांचे एक अशी दोन Auditoriums. डोळ्यांना सुखावणारी इमारतींची रंगसंगती. हे सगळं सकाळच्या फेरीत बघून घेतले. कॉलेजचे वेगळेपण जाणवले. ८ वाजता फिरून परत गेस्ट हाउसला आलो. कॉलेजचे एक जुने विद्यार्थी जे तिथेच उतरले होते त्यांची ओळख झाली. AIRTEL मध्ये अधिकारी असलेले मनीष कामानिमित्त अमरावतीस आले होते, या भागात आले की, इथे महाराजांचे दर्शन आणि कॉलेजला भेट देणे हा आवडीचा कार्यक्रम. इथे आले की मनास समाधान मिळते असे म्हणाले. त्यांचे सहाध्यायी असलेल्या श्रीकांत पाटलांना भेटून आणि श्रीदर्शन घेऊन मुंबईस जाणार होते. व्हरांड्यात सर्वजण जमले. तेव्हड्यात विश्वस्त श्री.श्रीकांत पाटील आले. ओळख करून देण्याचे सोपस्कार झाले. ते स्वत: याच कॉलेजचे विद्यार्थी आणि गजानन महाराज संस्थानाचे मुख्य विश्वस्त श्री शिवशंकर पाटील यांचे धाकटे चिरंजीव. अतिशय साधे, पण बोलके आणि अभ्यासू व्यक्तिमत्व. आमचे स्वागत करून आमच्या दिवसभराच्या आमच्या रुपरेखेची कल्पना दिली. ब्रेकफास्ट झाल्यावर कॉलेजची गाडी आणि संजय हा वाटाड्या बरोबर दिमतीला दिला आणि मंदिराकडे प्रयाण केले. मंदिरात सकाळपासूनच गर्दी होत असल्याने गर्दी व्यवस्थापन करणारे सेवक कार्यरत होते. संजयमुळे आम्हाला महाराजांचे दर्शन अतिशय सुलभ झाले. बाहेर देणगी स्वीकारणारे वेगवेगळे Counters होते. उत्साही उमेश कौल संस्थानविषयी भरभरून माहिती पुरवत होते. २००६ पासून संस्थानचे आर्थिक आणि इतर व्यवहार SAP या software प्रणालीशी जोडलेले आहेत. जगातले श्री गजाननमहाराज संस्थान हे अशी software प्रणाली वापरणारे पहिले NGO. संस्थानचे व्यवहार चोख आणि पारदर्शक असावेत म्हणून मुख्यविश्वस्त श्री शिवशंकर पाटील यांनी ही प्रणाली बसवून घेतली. मी पण देणगी देऊन रीतसर computerised पावती घेतली. आपल्याला पुण्यात संगणकावर काम करणारे कोट टाय घालून दिसतात. मंदिराच्या अकौंटस विभागात साधा पांढरा शर्ट, लेंगा व टोपी घातलेले अनेक कर्मचारी SAP प्रणालीवर काम करताना दिसत होते. हे चित्र डोळ्यांना जरा वेगळे दिसले. श्रीदर्शन झाल्यावर पुन्हा कॉलेजमध्ये आलो. छोट्या सभागृहात २५०-३०० विद्यार्थी जमले होते. नितीन भोसलेंनी तिथे जमलेल्या IT व computer विषयाशी संबधित विद्यार्थ्यांना व शिक्षकांना Magic software या प्रणालीविषयी दीड तास माहिती दिली. हे सर्व करताना एक इतर कॉलेजमध्ये अभावाने आढळणारी शिस्त तिथे अनुभवत होतो.
प्रेझेन्टेशन झाल्यावर विश्वस्त श्री. श्रीकांत पाटील आणि प्रिन्सिपॉल डॉ.सोमाणी यांनी कॉलेजचे वेगवेगळे विभाग दाखवले. १ लाख पुस्तके आणि ७०० मुले एकावेळी बसू शकतील एव्हडी मोठी लायब्ररी इथे आहे. या लायब्ररीची इमारत इकोफ्रेंडली आहे. बाहेर कितीही उन्हाळा असला तरी आत नैसर्गिक गारवा राहील याची व्यवस्था केलीय. त्यामुळे विद्यार्थी मोठ्या संख्येने लायब्ररीचा वापर करतात. विविध विषयांची टेक्नीकल मासिके, catelog इथे उपलब्ध आहेत. IT व computer विभागात संस्थेचे आणि संस्थानचे web server, SAP servers आहेत. बाराही महिने आणि २४ तास कॉलेज व्यवस्थापन स्वत: त्यांची निगा राखते. संस्थानचा पैसा म्हणजे भक्तांचा पैसा ही धारणा असल्याने प्रत्येक बाबतीत स्वनिर्भर राहण्याचा प्रयत्न दिसून आला. महागडी AMC देण्यापेक्षा शिक्षकांनी स्वत:च शिकून घेणें cost effective ठरते याची जाणीव प्रत्येकास आहे. विदर्भात कमालीची उष्णता असल्याने प्रत्येक इमारतींच्या उभारणीत आत नैसर्गिकरीत्या गारवा राहील अशी व्यवस्था केली आहे. विश्वस्थ श्रीकांत पाटील यांनी प्रत्येक ठिकाणी अभ्यासपूर्वक संस्थेची उभारणी केली आहे हे जाणवते. विदर्भासारख्या भागात चांगले शिक्षक यावेत यासाठी कॉलेजच्या आवारातच त्यांना सहकुटुंब राहता येईल अशा क्वार्टर्स बांधल्या आहेत.
उत्तम उद्योजक निर्माण करण्यासाठी कॉलेजनेच स्वत:चे भव्य Incubation center काढले आहे. अतिशय देखणे असे हे सेंटर सर्व अत्याधुनिक सुविधायुक्त आहे. इथे नवउद्योजकास जागेपासून संशोधनाच्या सर्व सोयी दिल्या जातात. यासाठीचा सर्व खर्च संस्था आपल्या अंगावर घेते. संशोधन पूर्ण झाले तर उद्योजकास मार्केटिंगसाठी देखील मदत करते. तो लवकरात लवकर स्वनिर्भर होईल हे बघते. या ठिकाणी सोलर सिस्टीम वर संशोधन करून अनेक उत्तमोत्तम Products बनवली आहेत जी ग्रामीण भागात सहज वापरली जाऊ शकतात. यात सोलर lighting, सोलर पंप अशी अनेक products आहेत. ५-६ तरुण उद्योजक त्यांचे संशोधन इथे करत असताना दिसले. Mechanical विभागात २५ CNC machine simulators बसवले आहेत. हे simulators खास अमेरिकेतून आणले आहेत. याविभागात साधारण १० वी-१२ वी पास मुलांना CNCचे ट्रेनिंग दिले जाते. अशी ३५०० मुले शिकून तयार केली आहेत. त्यातील ७०% मुलांना नोकऱ्या मिळवून दिल्या आहेत. इथेच एक workshop आहे. तिथे प्रेस्ड पार्टस साठी लागणारे डाय बनवले जातात. अशा प्रकारच्या डाय बनवण्यासाठी अत्यंत काटेकोरपणा लागतो. हे त्या विषयातील तज्ञ मंडळींना माहित असते. ह्या सुविधेचा फायदा अनेक मोठे उद्योग घेतात. हे सर्व विद्यार्थ्यांकडून करून घेतले जाते. इतर कॉलेजमध्ये शिक्षण-उद्योग नात्याची केवळ चर्चा होते. इथे ते प्रत्यक्षात आणले आहे, ते देखील पुण्या-मुंबईपासून दूर आडजागी. अभियांत्रिकी पदवी व्यतिरिक्त गरीब व कमी शिकलेल्या मुलांसाठी कुशलता निर्मिती हा मोठा कार्यक्रम कॉलेज व्यवस्थापन चालवते. कॉलेजमधील सुविधा इंजिनीरिंगच्या मुलांसाठी असल्या तरी, त्या वापरून इतर गरीब मुलांचा स्तर कसा उंचावता येईल हे विश्वस्त या नात्याने श्री पाटील  स्वत: बघतात. कॉलेजचे आवर फिरताना मुले मुली मोकळेपणाने हिंडत होती पण कुठेही पुण्यामुंबईत दिसणारा पोशाखी वाह्यातपणा दिसला नाही. हे वेगळेपण मुद्दाम नमूद करणे जरुरी आहे.  
दुपारी श्रीकांत पाटील यांच्याशी पुन्हा मीटिंग झाली. त्यात त्यांनी आमच्या software मधील बारकावे समजून घेतले. अतिशय नेमके प्रश्न विचारून स्वत:च्या सर्व शंकांचे निरसन करून घेतले. समोरच्यावर कोणतेही दडपण येणार नाही अशी त्यांची एकंदर कामाची शैली जाणवली. पाच वाजता त्यांनीच आठवण केली आणि संस्थानचे स्वयंपाकघर आणि आनंदसागर बघून या असे सुचवले. शेगाव संस्थानचे स्वत:चे अत्याधुनिक किचन बघण्यासारखे आहे. दर ताशी ४०००० पोळ्या करणारे मशीन इथे आहे. हे मशीन जर बंद पडले तर तशी १०००० पोळ्या बनवणारी २ मशिने standby म्हणून आहेत. एका बाजूने कणिक घातली की दुसर-याबाजुने भाजलेली पोळी बाहेर पडते. एकावेळी १०० किलोचा भात, ७५ किलो भाजी, ५०किलो डाळ, १०० डीशेस शिरा, पोहे, उपमा ई. सर्व करणारी अवाढव्य मशीन्स अव्याहत भक्तांना अन्न पुरवतात. सर्व मशिनरी स्टेनलेस स्टीलमध्ये बनवली आहे. इथे कमालीची स्वच्छता आहे. अन्नगृहाला अव्याहत शुद्ध पाणी मिळण्यासाठी प्रचंड मोठे RO plants उभारले आहेत. इथे बनवलेले पदार्थ संस्थानच्या स्पेशल गाड्यातून गावातील वेगवेगळ्या भोजनगृहात, भक्त निवासात, कँटीन इत्यादी मध्ये तत्परतेने पोचवले जाते. या ठिकाणी येणाऱ्या भक्तांचा अंदाज घेऊन वेगवेगळ्या ठिकाणावरून डिमांड स्वयंपाकघरास मोबाईल वरून कळवली जाते. आणि त्या अंदाजाने अन्न बनवून पुरवले जाते. या कामाची अवाढव्यता वर्णन करता येण्यासारखी नाही. पण ही द्रौपदीची थाळी अव्याहत अन्नदान करत असते. इथले व्यवस्थापन भल्याभल्यांना (म्हणजे व्यवस्थापन तज्ञांना) तोंडात बोट घालायला लावणारे आहे. कुठेही गोंधळ नाही, अन्नाची नासाडी नाही, कुणीही उपाशी राहणार नाही. स्वयंपाकघराला लागून मोठी Laundry आहे इथे संस्थानाच्या भक्त निवासातील बेडशीटे, अभ्रे, सेवकांचे युनिफार्म धुवून वाळवून इस्त्री केले जातात. मोठमोठी वॉशिंगमशीन इथे आहेत. इथे देखील कमालीची स्वच्छता. मुख्य म्हणजे कोणताही कामगार (खरे म्हणजे सेवक) अवांतर टाईमपास करताना दिसला नाही. ३५०० सेवक व स्टाफ असलेले हे संस्थान आहे. सर्वजण आपले काम महाराजांची सेवा या भावनेतून करत असल्याने त्यात ओलावा  आहे. कुठेही मदत लागली तर हे सेवक आनंदाने, आत्मीयतेने मदत करताना दिसतात. आपल्या स्टाफ व कामगारांना शिस्त लावताना दमछाक झालेल्या उद्योजकांना संस्थानचा HR हा अभ्यास विषय आहे.
आता आनंदसागरकडे प्रस्थान केले. शेगावला गेलात की आनंदसागर बघाच असे अनेकांनी सांगितले. मनात एखादी बाग असेल अशी कल्पना केली. तिथे गेलो तर आपली कल्पनाशक्ती किती खुजी आहे याची जाणीव झाली. एका प्रचंड मोठ्या कृत्रिम तलावात कृत्रिम बेटं बनवली आहेत. रात्री दिव्यांची रोषणाई डोळ्याचे पारणे फेडते.  त्यातील एका टेकडीसदृश बेटावर देखणे ध्यानमंदिर केवळ अप्रतिम. मनोहारी landscape आणि waterscape  डोळ्याचे पारणे फेडते. पाण्याचे दुर्भिक्ष असलेल्या भागात अडवलेल्या पाण्यातून साकारलेले हे लेणे बघण्यासारखे तर आहेच, पण अचंबित करणारे आहे. स्वच्छता तर शेगावला ठाईठाई आहे तशीच इथे देखील आहे. श्रीकांत पाटलांचे थोरले बंधू नीलकंठ पाटील यांनी हे साकारले आहे. आनंदसागराचे वर्णन मी करण्यापेक्षा ते बघणेच जास्त श्रेयस्कर ठरेल. आनंदसागर सागर बघितल्यावर परत दर्शन योग होता त्यामुळे महाराजांचे दर्शन झाले.
रात्री परत गेस्टहाउसवर आलो. श्रीकांत पाटील परत आमची खुशाली समजून घेण्यास आले. काही त्रास झाला नाहीना अशी विचारणा केली. फार लाजवतात हो ही मंडळी त्यांच्या अगत्याने आणि वर विचारतात काही त्रास तर झाला नाही ना? त्रास होण्यासारखे काही नाहीच आहे. शेगावचे पाणी आणि माती वेगळी आहे हे नक्की. संध्याकाळी पाटीलसाहेबांचे काही मित्र आले होते. शेगावच्या ‘श्री’ टॉकीजचे मालक श्री मोहंमद असिफ (आडनाव कदाचित वेगळे असेल) आले होते त्यांची ओळख झाली. ते देखील कॉलेजचे माजी विद्यार्थी व  विश्वस्त. त्यांच्या आजी महाराजांची भक्त. तिने महाराजांना प्रत्यक्ष बघितले होते. मशिदीत ते येत असत असा उल्लेख त्यांनी केला. गजानन महाराजांविषयी भरभरून बोलत होते. श्री गजानन महाराज फकिरी आयुष्य जगले. ही अवस्था सन्याश्याच्या पलीकडची. (आता तर काय संन्यासी राज्यकर्ते बनू लागलेत . असो.) इथे अंगावरचे कपडे देखील ‘विषय’ ठरतो. म्हणून त्याज्य.  माझं काहीच नाही अशी ही अवस्था. हे शरीर देखील त्याने दिलंय तो म्हणेल तोपर्यंत वापरणार. अशा फकिराच्या पश्चात त्याच्या नावे एव्हडे भावनेचे, श्रद्धेचे साम्राज्य उभे रहाते. खरचं अनाकलनीय आहे. जगात प्रत्येकाला आयुष्यातल्या कोणत्यातरी अनाकलनीय भीतीने ग्रासले आहे. माझं आज ठीक चाललं आहे, पण महाराज पुढे देखील माझे असेच सुरळीत चालू द्या. काही विघ्न नको. तर  काहींना काहीतरी विघ्न आहे, आजारपण आहे, धंद्यातली आर्थिक खोट आहे, मुलांचे प्रश्न आहेत आणि हे मलाच का? माझ्याच वाट्याला का? ह्या प्रश्नांची  उत्तरं मिळत नाही. महाराज उत्तर नाही दिले तरी चालेल पण सुटकेचा मार्ग दाखवा. मी १९८१ साली इथे आलो होतो. मंदिर तेंव्हा अतिशय लहान होते. जेमतेम रांग होती ५-१० मिनिटात दर्शन झाले. आता नेहमीच्या दिवशी एखादा तास लागू शकतो. सुबत्ता आली, technology आली तशी आयुष्यातली अनाकलनीयता, आकस्मितता,  अस्थिरता कमी न होता,  वाढली आहे. काही जण आपलं दुख: सांगण्यास इथे येतात. काही जण मनास बरे वाटते म्हणून येतात, काही संकटांशी सामना करण्यास शक्ती मागण्यासाठी येतात. काहींना काहीतरी मिळाले असते म्हणून महाराजांचं दर्शन हव असत. एकंदर आम्ही ‘विषयातच’ राहणार, पण हे फकीरा आम्हाला सुखी कर ही थोडी विसंगती आहे. पण एक लक्षात घ्या सामान्य माणूस असेच करणार त्याला संसारपण हवाय, विषयपण हवाय आणि सुख देखील हवंय. महाराज त्यासाठी मार्ग दाखवतात ही श्रद्धा. ज्या प्राण्याला बुद्धी आहे त्याला श्रद्धा असणारच. अगदी हार्डकोर नास्तिक कम्युनिस्टाची  देखील फक्त मार्क्सचच तत्वज्ञान माणसाला सुखी करेल अशी श्रद्धा असतेच की. पण एक सांगतो श्रद्धा ही इथली शक्ती आहे, Motivation आहे, भविष्याची आशा आहे. गजानन महाराज संस्थान हे अव्याहत चालणारे मशीन आहे. इथे श्रद्धेचा बाजार नाही तर इथे तुमच्या श्रद्धेचे व्यवस्थापन केले जाते. देशात आणि परदेशात आज अनेक महाराज आपले पॉश ५ स्टार आश्रम थाटून बसलेत. तुम्हाला मन:शांती हवीय मग मोजा पैसा, आम्ही तुमच्या श्रद्धेचे, सुखाचे आनंदाचे एकमेव एजंट आहोतच, आमच्या मोहमयी बोलण्यातून तुम्हाला आनंदाचा मार्ग दाखवतो. पण इथे असे मोहमयी बोलणारं कुणी नाही. महाराजांचं केवळ दर्शन आत्मिक आनंद देतं. देणगी देणे केवळ ऐच्छिक. पैसा न दिला तरी प्रसाद मिळेलच त्या बरोबर दर्शन आनंदही मिळेल अगदी फुकट. हे वेगळेपण आहे इथले.    

संस्थानचे इथे अनेक भक्त निवास आहेत. तिथे शेकडो खोल्या AC सारख्या सुविधांसकट आहेत. अत्यंत सवलतीच्या किमतीत इथे राहण्याची सुविधा मिळते. सुविधा इतकी की, कुठेही तक्रार करण्यास वाव नाही. येणाऱ्या भक्तास खात्रीने समाधान मिळते. कुठेही भक्तांची फसवणूक होणार नाही याची काळजी घेतली जाते. शेगाव हे खऱ्या अर्थाने तीर्थक्षेत्र आहे हे जाणवते. यात प्रचंड मोठा वाटा श्रीकांत पाटील यांचे पिताश्री श्री. शिवशंकर पाटील यांचा आहे. ते आज नव्वदीच्या घरात आहेत. त्यांची गाठ पडू शकली नाही. पण लोकांच्या बोलण्यातून जे कळले ते असे की, शेगावचा हा कायापालट शिवशंकर पाटलांनी त्यांच्या कल्पनेतून साकारला. महाराजांच्या पोथीत उल्लेख असलेल्या भक्त श्री. महादजी पाटलांचे हे वंशज. त्यांना भेटू शकलो नसलो तरी श्री शिवशंकर पाटील यांच्या पुढे नतमस्तक झाल्याशिवाय रहावत नाही. खऱ्या अर्थाने विश्वस्त असलेले शिवशंकर आणि त्यांचे कुटुंबीय हे निस्वार्थीपणाची कमाल आहेत. लोकांनी श्रद्धेने दिलेल्या देणग्यांचे व्यवस्थापन “इदं न मम’ म्हणत करणे अवघड  आहे. इथे लोकांनी दिलेल्या प्रत्येक पैशाचा विनियोग केवळ लोकांसाठी केलेला आहे. मग गावातील रस्ते असोत, भक्त निवास असोत, शाळा-कॉलेज असो, भोजन व्यवस्था असो की आनंदसागर सारखे सौदर्यस्थळ असो. विश्वस्त कसे असावेत याचा वस्तुपाठ म्हणजे श्री. शिवशंकर पाटील व त्यांचे कुटुंबीय. आमचे स्नेही श्री. उमेश कौल सांगत होते की, शिवशंकर पाटील त्यांच्या ऑफिसमध्ये पाणी आणि चहाचा थर्मास देखील घरून घेऊन येतात. आधुनिक शेगावच्या या निर्मात्याचा किती हा निर्मोहीपणा. ‘गण गण गणात बोते.’ या महाराजांच्या उक्ती प्रमाणे गणांचा (भक्तांचा) पैसा गणात बोणाऱ्या (रुजवणाऱ्या) ह्या महाराजांच्या भक्तास त्रिवार नमस्कार. श्री गजानन महाराजांच्या आशीर्वादाने ही पाटील घराण्याची ही पाटीलकी अव्याहत चालू राहो, अशी इच्छा व्यक्त करून हा लेख इथेच संपवतो.
आवडला तर पुढे पाठवा.

श्रीकांत कुलकर्णी
९८५००३५०३७

by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at April 21, 2017 04:12 AM

TransLiteral - Recently Updated Pages

चर्वणाभिधानं विंशं स्तोत्रम्

श्रीमदुत्पलदेवाचार्यविरचिता शिवस्तोत्रावली

April 21, 2017 01:10 AM

उद्योतनाभिधानमेकोनविंशं स्तोत्रम्

श्रीमदुत्पलदेवाचार्यविरचिता शिवस्तोत्रावली

April 21, 2017 01:10 AM

आविष्कारनाम अष्टादशं स्तोत्रम्

श्रीमदुत्पलदेवाचार्यविरचिता शिवस्तोत्रावली

April 21, 2017 01:09 AM

दिव्यक्रीडाबहुमाननाम सप्तदशं स्तोत्रम्

श्रीमदुत्पलदेवाचार्यविरचिता शिवस्तोत्रावली

April 21, 2017 01:08 AM

April 20, 2017

Global Vegan

Go Vegan, Save the Planet

Thriving on plant-based diet(vegan diet) is a great way to show that you care about Environment! Today, United Nations is urging global community to decrease the consumption of meat and milk products...

According to Livestock's Long Shadow report from Food and Agriculture organization(United Nations), land degradation, climate change, air pollution, water pollution, water shortage and deforestation is the result of meat and dairy industries across the world. People concerned about our environment are going VEGAN . Every day, the number of vegetarians and vegans is increasing at a high rate in North America , Europe and Australia...

Today, I read an interesting article - Go Vegan, Save the Planet in CNN.

http://www.cnn.com/2017/04/08/opinions/go-vegan-save-the-planet-wang/

by Kumudha (noreply@blogger.com) at April 20, 2017 08:10 PM

स्मृति

र‍ंजनारोहिणीच्या बाहुल्या मंडईत" जातात

बाबा गोष्टी खूप छान रंगवून सांगतात. त्यामुळे बाबा जिथे जातील तिथे सर्व लहान मुले त्यांच्या आजुबाजूला असतात. आजोबा गोष्ट सांगा ना ! असे म्हणल्यावर कोणती गोष्ट सांगु? भुताची, माकडाची की हत्तीची असे विचारतात. आम्हाला लहानपणी बाबा रोज गोष्टी सांगायचे. रोज एक तरी गोष्ट ऐकल्याशिवाय झोपलो नाही आम्ही दोघी बहिणी. त्यातली एक गोष्ट बाबांनी रचून सांगितलेली आहे. आणि तीच गोष्ट आम्हां दोघी बहिणींनाही खूप आवडते. गोष्टीचे नाव आहे " र‍ंजनारोहिणीच्या बाहुल्या मंडईत जातात" :D




तर एकदा काय होते रंजनारोहिणीच्या बाहुल्या मंडईत जायचे ठरवतात. पण कधी जायचे आणि सगळ्यांची नजर चुकवून केव्हा जायचे? तर रंजनाची बाहूली म्हणते की आपण बाबा उठतात दूध आणायला तेव्हा पहाटेच उठून जाऊ. रोहिणीच्या बाहुलीलाही ते पटते. रात्री झोपायच्या आधी त्या दोघींच्या बाहुल्या नट्टा पट्टा करून तयार होतात आणि हळूच रंजनारोहिणीला झोप लागली का ते पाहून दोघींच्या पांघरूणात शिरतात. पहाट होते. बाबा उठतात आणि दार उघडे करून ठेवतात. शर्ट पॅंट घालून दुधाच्या बाटल्या घेऊन निघतात. रोहिणीची बाहूलीचे बारीक लक्ष असते. बाबा उठल्यावर ती हळूच रंजनाच्या बाहूलीला उठवते आणि म्हणते चल. लगेच जाऊया आपण. दार उघडेच आहे. त्या दोघी बाहुल्यांनी नट्टा फट्टा आधीच करून ठेवलेला असतो त्यामुळे वेळ न घालवता २ मोठाल्या पिशव्या घेऊन दरवाजातून हळूच बाहेर पडतात. फाटकाचे दार आवाज येणार नाही याची काळजी घेऊन लावतात आणि रस्यावरून चालायला लागतात. रिक्षाला हात करून थांबवतात. रिक्षावाल्याला सांगतात. आम्हाला मंडईत जायचे आहे. रिक्षावाला त्यांना मंडईत आणून सोडतो तेव्हा उजाडलेले असते. बाजार नुकताच सूरू झालेला असतो. भाज्यांचे गड्डे टोपलीत ठेवून भाजीवाल्या बायकाही आलेल्या असतात. बाहूल्यांना असा काही आनंद होतो. आणि त्या दोघी मिळून बरेच काही घेतात. बोरे, चिंचा आवळे, कोथिंबीर, मिरच्या, भाज्या, फुले. असे करता करता भाज्यांच्या पिशव्याही जड होतात. आणि गर्दीतून वाट काढत काढत त्या चालत येताना बाबांना दिसतात. बाबा विश्रामबागवाड्यात कामावर येताना चितळे बंधूच्या दुकानापाशी या बाहुल्या भांबावलेल्या अवस्थेत उभ्या असलेल्या बाबांना दिसतात. बाबा म्हणतात अरे या तर आपल्या रंज्यारोहिणीच्या बाहूल्या? या इथे कश्या आल्या? मग ते बाहुल्यांपाशी गेले आणि त्यांना रिक्षात बसवून दिले. बाबा म्हणाले आता परत अश्या कुठेही एकट्या जाऊ नका. इथे या गर्दीत तुम्ही चेंगरल्या असता तर? बाहुल्या म्हणाल्या, आम्ही परत असे नाही करणार. पण आम्हाला रंजना रोहिणी ओरडणार नाहीत ना? नाही ओरडणार. मी सांगीन त्यांना ओरडू नका म्हणून.



रिक्षाने रंज्यारोह्याच्या बाहुल्या घरी आल्यावर. फाटकाची कडी हळूच उघडली आणि जड पिशव्या घेऊन आत आल्या. तोपर्यंत रंजारोह्या उठून दात घासत होत्या. दात घासून चहा प्यायला आणि बाहेर येऊन पाहतात तर दोन पिशव्या भाज्यांनी भरलेल्या! अरे कोणी आणल्या या भाज्या? असे म्हणून इकडे तिकडे बघतात तर काय दोघींच्या बाहूल्या एका कोपऱ्यात उभ्या राहून हिरमुसलेल्या ! मग त्यांच्या लक्षात आले आणि बाहुल्यांना विचारले, काय गं तुम्ही आणली ही दोघींनी भाजी? आणि इतका नट्टा फट्टा कधी केलात. मग त्यांनी जे काही केले ते सांगितले आणि त्यांना बाबा मंडईत भेटले आणि त्यांनी आम्हाला रिक्षात बसवून दिले हेही सांगितले. मग त्या दोघी बाहुल्यांना ओरडल्या आणि म्हणाल्या आम्हाला सांगितले असते तर आम्ही घेऊन गेलो असतो तुम्हाला. पण एकट्याने कशाला जायचे? एवढे धाडस का करायचे. बाहुल्या म्हणाल्या आम्ही चुकलो. आम्ही परत असे कधीही करणार नाही. मग आई बाहेर आली म्हणाली जाऊ दे गं. त्या आता परत नाही अश्या वागणार. बघू तरी त्यांनी काय काय आणले आहे ते? बोरे, आवळे, चिंचा, आणि काय काय आई कोथिंबीर आणि भाजी पाहून खुश झाली. आणि रंज्यारोह्या रानमेवा पाहून खुष झाल्या. त्या बाहुल्यांना बोरे चिंचा दिल्या आणि म्हणाल्या पळा आता समोरच्या पारावर बसून खा ! बाहुल्या खुश झाल्या. आणि बाहुल्यांनी धाडस करून मंडईत जाऊन भाजी आणल्याबद्दल रंजनारोहिणीलाही बाहुल्यांचे खूप कौतुक वाटले.


त्या रात्री परत रंजना रोहिणीच्या पांघरूणात बाहुल्या शिरल्या आणि झोपल्या !

गोष्ट संपल्यावर बाबांनी आम्हा दोघी बहिणींना विचारले "कशी वाटली गोष्ट? " आम्ही बाबांना म्हणालो "बाबा आत्तापर्यंतच्या सर्व गोष्टींमध्ये आम्हाला हीच गोष्ट खूप आवडली. :D

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at April 20, 2017 07:13 PM

नभाचा किनारा

अनाम सर्व दु:खांचे एकच हो नाव तू

अनाम सर्व दु:खांचे एकच हो नाव तू नेमका कातरवेळी अस्त होऊन 'पाव' तू! बोचरे डोळ्यात पाणी, करावया वाहते वाळूकण शिंपल्यात कर तसा शिरकाव तू  जे असेल सत्य ऐसे मी मनात मानिले घ्यायला लावू नकोस मज त्याचा ठाव तू रुजला असेल खोल स्नेह विश्वासामधे विचारून घालू नको अर्थांचे घाव तू लहरींतून आठवेन गाणे अंधूकसे सूर स्पष्ट लावण्यास कर परी मज्जाव तू  दाही दिशा पसरल्यात एकट्या माझ्यापुढे निर्वात अस्तित्वाचे

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at April 20, 2017 06:24 PM

to friends...

मगल्

फिक्शन इतकी खरी, आतली, वारशाचा हिस्सा असलेली, आपलीच होऊन जाते; तेव्हाच तिचे सहज संदर्भ येत राहतात नव्या फिक्शनीत. हे असे संदर्भ येणं आणि त्याबद्दल यत्किंचितही स्पष्टीकरणं द्यावी न लागता त्यांच्या रूपकांमागचे अर्थ वाचकाला सहजी उलगडावेत, इतकं त्या संदर्भांचं समानधर्मी, सलग प्रदेश देणारं असणं मला कायम मोहक वाटत आलंय. मग ते तारा वनारसेंच्या 'श्यामिनी'मधलं सहज, गृहीत व्यक्तिचित्रण असो; वा बीबीसीच्या 'शरलॉक'मधले डॉयलच्या दिशेनं फेकलेले सलाम असोत. मी तशी पुरती आणि निःसंकोच फॅनफिक्शनीय आहेच. हा तशातलाच एक प्रयोग.
***

हो,
माझ्याआत एक अंधारा कोवळा कंद आहे
केवड्याचा.
तुला कसा सांगणार मी त्याचा ठावठिकाणा?
मलाही तो नीटसा ठाऊक नाही
रूम ऑफ रिक्वायरमेंटसारखा
अवचित कधीतरी तो दरवळून उठतो...
मग मी इथे नसतेच.
एकदम डिसॅपरेशनच.
परत भान येतं,
तेव्हा थकायला झालेलं असतं जाम,
पण आतले सगळेच्या सगळे खड्डे भरून
गोलगरगरीत तृप्त वाटत असतं
आणि तरी उदास हसरं रडू यावं तसं अतृप्तही.
तुझ्याकडेही असणार म्हणा तसला चाळा.
आहेच.
मला पक्कं ठाऊक असलेलं.
पण
आपल्या बॉगार्टांचे आकारही वेगळे आहेत
आणि आपल्या पॅट्रॉनसांचेही
हेही मला पक्कं ठाऊक असलेलं.
आपल्या घरांचे रंगही किती निराळे...
मी ओठ मिटून खांदे उडवून टाकते...
तर्री -
होत राहते आपली गाठभेट
पुन्हापुन्हा पुन्हापुन्हा
सातव्या मजल्यावरच्या व्हरांड्यात.
आणि चुकामूकही.
तेव्हा समजून सखोल हसतो आपण.
दोघेही.
तेव्हा कंदांच्या बहरलेल्या शेतांमध्ये उभं राहून
'देखा एक ख्वॉब तो ये सिलसिले हुए' असं बेशरम गात सुटलेली असतेच मी.
नाही येत तुला ऐकू?
नि मग पावलं ताल धरतात ती?!
तरी कशाला ही स्नेपीय सोंगं?
नि गंधांचे पत्ते विचारण्याचा बहाणा?
कमॉन, यू मगल्.
आन्सर् दी मॅजिक.

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at April 20, 2017 05:14 PM

April 19, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Rainbow Veggie Stir-Fry with Brown Rice

This Rainbow Veggie Stir-Fry with Brown Rice has broccoli, red peppers, mushrooms, snow peas, and scallions, and it’s all brought together with a delicious dumpling sauce. Serve on a bed of...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at April 19, 2017 01:28 PM

April 18, 2017

Global Vegan

Delicious Vegan Ice Cream Recipes

For me summer is all about vegan ice cream and going for long walks. I often buy vegan ice cream from Trader Joe's or Whole Foods Market.

There are some amazing people who make yummy vegan ice cream at home. I wish I had the inclination to make vegan ice cream ...

Ben and Jerry is a popular ice cream brand in United States. Seeing the increasing number of vegans, Ben and Jerry is creating delicious vegan ice cream in United States. In India, WhiteCub is making variety of vegan ice creams in Delhi. In few days, WhiteCub  vegan ice cream will be available in Chennai and Bangalore.

Today , I found some interesting websites and vegan blogs for delicious vegan ice cream recipes. I hope you try to make vegan ice cream for your family...

1. http://veganicecream.blogspot.com/

2. http://www.today.com/recipes/chocolate-dipped-vegan-ice-cream-sandwiches-recipe-t109734

3. http://www.onegreenplanet.org/vegan-recipe/raspberry-cashew-ice-cream-bars/

4. http://www.benjerry.com/flavors/non-dairy

5.  https://www.facebook.com/whitecubindia?ref=hl

by Kumudha (noreply@blogger.com) at April 18, 2017 08:56 PM

मला काय वाटते !

रत्नपारखी

तुमची ओळख तुमच्या मित्रांवरून होते. समान शील व्यसनेषू सख्यम

कालच्या मुंबईच्या टाईम्स वर्तमानपत्राच्या मुखपृष्ठावर एका हिरे व्यापाऱ्याची पूर्ण पान जाहिरात होती ती पाहिलीत कां? पंतप्रधान त्या कंपनीच्या सुरतच्या हिरे पॉलिश करणाऱ्या कारखान्याला भेट देणार होते.

या कंपनीची तीन वर्षांपुर्वी वेगळी ओळख झाली होती जेव्हा एका उमेदवाराचा अर्ज तो केवळ मुसलमान आहे या कारणास्तव फेटाळला गेला होता. वर उद्दामपणाने हे त्या व्यक्तीला पत्राद्वारे कळवले देखील होते.


जनमानसाची स्मरणशक्ती कच्ची असली तरी बहिर्जी त्यात अजून बसत नाही.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at April 18, 2017 09:22 AM

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

सुश्राव्य, पण बेजान - बेगम जान (Movie Review - Begum Jaan)

सीमाभागापासून शेकडो मैलांवर राहणारे आणि स्वातंत्र्यानंतरच्या अनेक दशकांत श्वास घेणारे आपण, ह्या स्वातंत्र्याची किंमत काही लोकांसाठी किती भयंकर होती, हे समजू शकत नाही. गुलजार साहेबांच्या 'माचीस'मध्ये (बहुतेक) एक संवाद आहे. ज्यात (पुन्हा बहुतेक) ओम पुरी म्हणतो की, "लहानपणी शाळेत एक प्रश विचारला गेला की 'स्वातंत्र्य कसं मिळालं ?' कुणी म्हणालं, अहिंसेने. कुणी म्हणालं, गांधींजींमुळे. मी म्हटलं, '

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at April 18, 2017 06:07 AM

माझिया मना जरा सांग ना

काळ्यावरचं सोनं

       थोड्या दिवसांपूर्वी मायकल्स(Michaels) नावाच्या माझ्या आवडत्या आर्ट आणि क्राफ्ट दुकानात कॅनवास सेलवर होते. तेही मोठे. आता सध्या वेळ असल्याने हौस म्हणून ५-५ कॅनव्हासचे २ सेट आणले. शेजारीच नवऱ्याला काळ्या रंगाचे कॅनवास दिसले आणि तेही एकदम मोठे आणि स्वस्त. १८*२४ इंचाचे. थोड्या दिवसांपूर्वी मंडल डिझाईन लहान आकाराच्या कॅनवास वर काढून पहिले होते. तेव्हापासून मोठे करायचे इच्छा होती. मग काळ्या रंगाचे ४ कॅनवास घेऊन आले. यात मोठं फायदा हा होता की मागच्या वेळी काळा रंग देण्यातला बराच वेळ आणि रंग वाचला. लगेचच डिझाइन्स सुरु करता आले. पेन्सिलने आधी काढून त्यावर ब्रशने रंगवले. पण यावेळीही आधीसारखाच प्रॉब्लेम आला तो म्हणजे सोनेरी रंगाच्या मागून काळा कॅनवास दिसतोच. रंगाचे ३ हात दिले तरी अजूनही थोडे फिकट वाटत आहे. थोड्या दिवसांनी हुरूप आला तर अजून १-२ हात पुन्हा देईन पण सध्या इतकेच. :) घरात भिंतीवर लगेच टांगून टाकले. :)

        मोठा कॅनवास आणि बारीक डिझाईनमुळे थोडं दमायला झालं. पण एकदा सुरु केलं की एकदम तंद्री लागते. करत राहावंसं वाटतं. दमल्यासारखं वाटतं ते बंद केल्यावरच. ५ दिवसात साधारण पूर्ण झाले. खूप छान अनुभव आला. माझ्यासारख्या बेसिक चित्रकलाही येत नसलेल्या लोकांसाठी चांगले आहे हे असे वाटले. एकदा वर्तुळं काढली की झालं. एकदम सोपे आकार काढून चांगला परिणाम साधता येतो. स्वतः काहीतरी केल्याचा आनंद आहेच.

विद्या भुतकर.




by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at April 18, 2017 03:28 AM

साधं सुधं!!

निष्काम समाजयोगी !



सद्यकालीन महाराष्ट्रदेशी नवलेखक. नवकवी ह्यांच्या प्रतिभेला प्रचंड अंकुर फुटले आहेत. पहिल्या पावसानं रानात दबून राहिलेलं प्रत्येक बीज नवजीवनाचा घोष करीत ज्याप्रमाणं जमिनीबाहेरडोकावतं त्याप्रमाणं हे सारे मराठी भाषेचे नवशिलेदार सोशल मीडियाचं विश्व व्यापून टाकत आहेत.  आठ - दहा वर्षांपूर्वी मराठी भाषेचं भवितव्य काय हा सर्वांना सतावणारा प्रश्न सध्या तरी मागे पडलेला दिसतोय!

कितीही नाकारलं तरी ह्या सर्व नवशिलेदारांना मनात कोठेतरी जनांकडून स्वीकृतीची वा कौतुकाची आस असते. ऐतिहासिकदृष्ट्या पाहिलं तर दाद देण्यात आपला समाज फारसा प्रसिद्ध नाही. त्यामुळं हे सर्व नवशिलेदार मनातून काहीसे खट्टू असतात. आजची पोस्ट ह्या नवशिलेदारांना आवर्जुन दाद देणाऱ्या संदेशभाऊ वर्तक ह्यांना समर्पित!

संदेशभाऊ हे वसईतील मुळगाव गावातील! ह्या गावाला वैचारिक नेतृत्व देणाऱ्या समाजधुरिणांचा वारसा लाभला आहे. संदेशभाऊ हे ह्या मुळगाव गावातील ह्यापारंपरिक विचारसरणीचं प्रतिनिधित्व करतात. वसईतील सांस्कृतिक जीवनातील परंपरेचा अभ्यास असणं हा एक आवश्यक निकष त्यांनी सहजगत्या पूर्ण केला आहे. पारंपरिक विचारसरणीचा वारसा पुढे चालवताना त्यांनी आधुनिक जगातील संकल्पनांना आपलंसं केलं आहे आणि त्यामुळं डिजिटल इंडिया पासून त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील विमानाची रडारप्रणाली अशा विविध विषयांवर ते सहजगत्या आपली मतं नोंदवू शकतात!

सोशल मीडियाचं  एक नाजुक अंग म्हणजे तुम्ही ह्यावर जर अतिसक्रिय असाल तर तुम्हांला टीकाकारांच्या टोमण्याला. तिरकस टिपण्णीला तोंड द्यावं लागतं . अशा  केवळ एका टिपण्णीनं सार्वजनिक जीवनातील आपला गाशा गुंडाळणाऱ्या लोकांची संख्या कमी नाही. संदेशभाऊ ह्या सर्वांपेक्षा वेगळे ठरतात ते ह्यामुळं ! त्यांच्यावर खेळीमेळीची टीका करणाऱ्या त्यांच्या सुहृदांची फौजच्या फौज वसईत उभी आहे! तरीही नाराज न होता ते आपलं सामाजिक कार्य सुरु ठेऊन आहेत. 

त्यांच्या प्रतिक्रियेने मला सुद्धा बऱ्याच वेळा हुरूप मिळाला आहे. आजची ही पोस्ट अशा ह्या काहीशा अनाम संदेशभाऊना समर्पित! आपण एक व्यक्ती नसून परंपरा आणि आधुनिकता ह्यांचा उत्कृष्ट मिलाफ असणारी संस्था आहात आणि आपल्या कॉमेंट्सची कृपादृष्टी आम्हां पामरांवर सदैव असू द्यावी ही विनंती ! 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at April 18, 2017 03:01 AM

April 17, 2017

Global Vegan

Vegan Soldiers in Israel

Every day, many soldiers are going VEGAN in Israel! Vegan soldiers are getting everything from proteins to calcium and iron to antioxidants in Vegan diet, plant-based diet (cruel-free diet ). Wow! Vegan soldiers inspire folks to thrive on plant-based diet!

 Military food is synonymous with meat based dishes. However, countries like India has vegetarian option for hardworking soldiers. I'm sure in a couple of years, numerous countries will offer tasty and nutritious vegan diet for soldiers...

Today, I read a couple of interesting articles pertaining to military and soldier's diet...

1.  https://sputniknews.com/middleeast/201704061052342477-israel-military-vegan-combat-rations/

2. http://modvegan.com/vegan-military/

3. http://www.bbc.com/news/education-29723384

4.  http://veganoutreach.org/how-do-you-vegan-vegan-in-the-military/


by Kumudha (noreply@blogger.com) at April 17, 2017 08:33 PM

मला काय वाटते !

नेतृत्व



आपले पंतप्रधान वर्तमानानुसार संदेश देत असतात. नुकत्याच झालेल्या एका महत्वाच्या मिटिंग मध्ये त्यांनी सांगितले कि हनुमानाचा आदर्श समोर ठेवा. विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे. गेली अनेक दशके एकाच संदेश वारंवार दिला जात आहे. फक्त भारतातच नव्हे तर साऱ्या जगात. तो म्हणजे ' हे युग नेत्यांचे आहे. ' मग प्रत्येकाला आपण नेता व्हावेसे वाटले तर त्यात नवल  कांय. जेव्हा संधी मिळेल तेव्हा आपल्यातले नेतेपणाचे गुण समोरच्यावर ठसवायची संधी कोणी सोडत नाही. आणि समोरची व्यक्ती देखील सदैव नेत्यांच्या सहवासासाठी आसुसलेली.

कंपनी मध्ये कर्मचाऱ्याची भरती करताना हाच प्रमुख निकष. मग होतकरू उमेदवार देखील आपल्यात नेतेगिरीचे गुण कसे ओतप्रोत भरले आहेत याचे आपल्या अर्जात  लेखी पुरावे सादर करणार. प्रशस्तीपत्रके जोडणार.अर्जातील प्रत्येक ओळीतून नेतृत्वगुण प्रकट होतील अशी काळजी घ्यायची.

सगळ्या शाळा आणि विद्यापीठे आपल्या संस्थेतून नेते कसे बाहेर पडतील याच्या चिंतेत. मग नेते बनवायचे प्रशिक्षण द्यायचे. विविध उपक्रम राबवायचे.

अशा प्रसंगी जर कोणी सांगितले कि तो चांगला गायक आहे किंवा भरपूर वाचणारा आहे तर नाक मुरडले जायची शक्यताच अधिक. कलाकारांना किंवा विचारावंतांना चांगले दिवस यायची शक्यता कमीच.

हे सर्व ठीक आहे. पण पंचाईत कोठे होते कि नेत्याची व्याख्या करण्यात गफलत होते. म्हणजे कसे कि पंतप्रधान झाल्यावर मोदींनी प्रथम सांगितले कि मी प्रधान सेवक आहे. हे नेत्याचे  खरे काम आहे. हाताखालच्या लोकांचा सर्वांगीण विकास होण्यासाठी, त्यांचे आयुष्य सुखकर करण्यासाठी नेत्याने मदत करायची असते. पण जनमानसात नेत्याची व्याख्या कांय तर  ' हुकूम सोडून काम करून घेतो तो नेता'.

वाद्यवृंदाची रंगात एकदुकट्या वादकामुळे किंवा प्रमुखामुळे येत नाही तर सांघिक प्रयत्नांमुळे येते.

उत्तुंग व्यक्तिमत्व काही फक्त नेतृत्वगुणांमुळेच येते असे अजिबात नाही. पु ल किंवा किशोरी आमोणकर यांना कोणी नेते म्हणेल असे मला वाटत नाही.

नेतेपदाकडे वाटचाल करणारे दोन प्रकारात मोडतात. पहिला प्रकार म्हणजे ज्यांना सत्ता, नांव, प्रतिष्ठा हवी आहे. हुकूम सोडायचे आहेत. दुसरा प्रकार म्हणजे ज्यांना एखाद्या विषयाबद्दल अपार आत्मीयता लाभून स्वतः:चे विश्व् निर्माण करायचे आहे. पहिल्या प्रकारात अनेक राजकारण्यांची नांवे लगेच डोळ्यासमोर येतील. दुसर्या प्रकारात आमटे कुटुंम्बीय किंवा मलाला हिचे नांव पुढे येईल.

वास्तविक पाहता नेत्याचे नेतेपण अनुयायांच्या सहभागाशिवाय उठून  दिसत नाही. चांगले नेते हे जाणून असतात. म्हणजे चांगले अनुयायी असणे हि नेतृत्वाची गरज आहे. असे अनुयायी सैन्यदलात तयार जाणीवपूर्वक तयार केले जातात. पण बाकी दुनियेत फक्त नेतृत्वाचा उदोउदो करून नेत्यांकडून अवाजवी अपेक्षा ठेवली जाते. सचिनने म्हणूनच नेतृत्वपद घेण्यास नकार दिला.

आज खरी गरज आहे चांगले अनुयायी व्हायची. समाजाने घालून दिलेले नियम पाळणारे हवेत. प्रत्येक  जण नेता बनून 'हम करेसो कायदा ' म्हणायला लागला तर कसे चालेल ?

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at April 17, 2017 04:26 PM

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

तू....

सूर तू संगीत तू स्वप्न तू सत्यात तू छंद तू धुंदीत तू दूर तू माझ्यात तू स्वाद तू आस्वाद तू स्नेह तू मोहात तू गंध तू अस्तित्त्व तू दृश्य तू खोलात तू आज तू अंदाज तू मित्र तू सर्वस्व तू साज तू श्रुंगार तू यत्र तू सर्वत्र तू कल्प तू आभास तू मर्म तू गर्भीत तू मूर्त तू साक्षात तू कर्म तू संचीत तू साध्य तू आरंभ मी आस तू वर्तूळ मी ध्येय तू मार्गस्थ मी तोय तू व्याकूळ मी ....रसप.... १९ जुलै २००८ ---

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at April 17, 2017 06:11 AM

माझिया मना जरा सांग ना

मैं अकेला ही चला था.....

     शनिवारी, यावर्षीची बॉस्टन ऍथलेटिक असोशियनची पहिली रेस झाली ५किमी अंतराची. यावर्षी १० किमी आणि हाफ मॅरॅथॉनही आहे. याला खरेतर रेस म्हटलंच नाही पाहिजे. कारण मला कुठेही पहिले बक्षीस मिळवायचे नसते. अर्थात हवे असले तरी ते काय जमणार नाहीये. :) इथे भले भले लोक सुसाट वेगाने पळत असतात. त्यांच्याशी स्पर्धा करणे हे ध्येय नाहीच मुळी भाग घेण्याचे. पण तरीही आपलं लोक म्हणतात म्हणून 'रेस' म्हणायचं. तर ही ५किमीची रेस शनिवारी पार पडली. आता हे अंतर तसं फार जास्त वाटत नाही आणि नसतंही. शिवाय यावेळी ती सकाळी ९.३० वाजता होती त्यामुळे पोहोचायचं टेन्शन नव्हतं. त्यामुळे तसं निवांतच म्हणायचं.
      पण यावेळी भाग घेताना एक वेगळी मजा होती बाकी लोकांच्या सोबतीची. मागच्या वर्षी मी आणि संदीपच होतो फक्त. शहरात नवीन होतो, अजूनही नवीन ओळखी होत होत्या. यावेळी रजिस्ट्रेशन सुरु झालं तेंव्हाच मी ऑफिसमध्ये काही लोकांना आठवण करून दिली तर संदीपने त्याच्या ऑफिसमधील काही मित्रांना. त्यातील ५ जणांना तर रजिस्टर केलेही त्याच दिवशी. बाकीही अजून ४-५ मित्र-मैत्रिणींना आठवणीने विचारले आणि त्यांनीही रजिस्टर केले होते. बरं त्यातील एकीने तर पुढे जाऊन अजून तिच्या ४-५ मैत्रिणींना रजिस्टर करायला सांगितले. असे करत करत आमच्यासोबत अजून १२-१५ लोक तरी येणार होते.
     जानेवारी ते एप्रिलच्या दरम्यान एक तर बाहेर थंडी आणि बर्फ त्यामुळे बरेच जणांनी सराव केला नाही किंवा ज्यांनी थोडाफार केला त्यांचे पाय दुखायला लागले. काहींनी सराव करताना पाय का दुखत आहे, काय केले पाहिजे वगैरे विचारले. पण एकूण रेसच्या दिवसापर्यंत काही लोक तर नक्कीच गळून पडले. एक दोघांना आदल्या दिवशी बोलून 'चलाच' म्हणून आग्रहही केला. आता हे असे आग्रह करण्यात जरा टेन्शन असतं कारण उगाच कुठे काही दुखापत झाली तर? असा विचार असतो. पण हेही माहित असतं की एकदा तिथे पोहोचलं की सर्व ठीक होईल. फक्त ट्रॅकपर्यंत पोहोचायचा प्रश्न असतो. त्यामुळे योग्य प्रमाणात आग्रह कसा करायचा हे अवघडच गणित असतं. अर्थात ते आपल्या जवळच्या मित्रांनाच हे करू शकतो. 
      तर हे सर्व झाल्यावर आम्ही एकूण रेसच्या दिवशी १२ जण होतो. त्यातील ३ लोकांनी फक्त याआधी ५किमी रस मध्ये भाग घेतला होता. बाकी सर्वांना हा अनुभव नवीनच होता. त्यामुळे ट्रेनमध्ये जाताना किंवा कारमधून एकत्र जाण्यात अगदी ट्रीपला जाण्यात असतो तशी मजा वाटली. रेसच्या पार्कमध्ये गेल्यावरही बरेच जण नवीन असल्याने बॅग कुठे चेकइन करायची, कुठे उभे राहायचे, काय करायचे अशा साध्या गोष्टी होत्या पण त्या नव्या लोकांना सांगताना मजा येत होती आणि त्यांनाही अगदी कुणीतरी अनुभवी लोक सोबत असल्याचं समाधान. :) सर्वांचा उत्साह ओसंडून वाहात होता. रेसच्या आधी फोटो काढणे, अपलोड करणे, टॅग करणे वगैरे सर्व झालेच. रेस सुरु झाली आणि संपलीही. सर्वानीच त्यांच्या स्वतःच्या अपेक्षेपेक्षा जास्त चांगल्या स्पीडने पूर्ण केली. 
       रेस संपल्यावर तर मग काय, मेडल घेऊन, टीशर्ट घालून एकेकाचे 'सोलो' मग ग्रुपचे असे अनेक फोटोसेशन झाले. ज्यांची ती पहिली रेस होती ते तर अजून खूष होते, ज्यांना जायचे की नाही अशी शंका वाटत होती तेही आलो या आनंदात होते. सर्व उरकून घरी निघालो. जातानाही जे लोक कारने सोबत आलो होतो ते सर्व सोबत होतो. नेहमीप्रमाणे मित्रांच्या घरी मुले होती. तिथे मैत्रिणीच्या आईनी छान स्वयंपाक केलेला होता. जेवण करून घरी येऊन गाढ झोप काढली. दिवसभर मनात एक वेगळंच समाधान होतं. मी आणि संदीपने दोघांनी या वर्षीच्या रेसला सुरुवात झाली याचं आणि आपल्यासोबत बाकी लोकांनाही या अनुभवाचा आनंद घेता आला याचं. 
      मी पुण्यात असताना किंवा इथे आल्यावर, जमेल तेंव्हा अनेक मित्र मैत्रिणींना व्यायामाचा किंवा पळण्याचा आग्रह करते. पुण्यात असताना केलेल्या एका रेसबद्दल पोस्टही लिहिली होती. कधी कधी वाटतं, 'जाऊ दे ना कशाला पाहिजे? आपण करतोय ते बास आहे. कशाला लोकांना आग्रह करायचा?'. पण प्रत्येक वेळी ज्या ज्या ठिकाणी माझ्या मित्र मैत्रिणींनी अशा रेस मध्ये भाग घेतला त्यांनी नंतर मला आवर्जून सांगितले की 'बरं झालं गेले/गेलो ते'. या अशा अनेक अनुभवानंतर वाटतं,'जे केलं योग्यच केलं. मी आणि संदीप आता नियमित पळतो. त्यामुळे त्या दिवशीचं ते वातावरण,  रेसच्या नंतर मिळणारं समाधान, त्यासाठी ठरवून केलेला सराव हे तसं ओळखीचं झालं आहे. तोच आनंद बाकी लोकांनाही मिळावा आणि तो वाटता यावा हे तर अजूनच खास. खरंच ते स्वतः अनुभवल्याशिवाय कळत नाही हे नक्की. म्हणूनच हा सर्व खटाटोप. 
      कधी कधी वाटतं याबद्दल लिहायचं की नाही? उगाच 'आपणच किती ग्रेट' टाईप्स लिहिल्यासारखं वाटतं. पण यातूनही कुणाला तरी पुन्हा व्यायामाची, पळायची इच्छा झाली तर तेही चांगलेच आहे. म्हणून प्रत्येक रेसनंतर आवर्जून पोस्ट लिहिते. प्रत्येकवेळी काहीतरी खास त्यात असतंच. यावेळचीही खास झाली ती आमच्या बॉस्टनमधल्या मित्र-मैत्रिणींमुळे. :) बॉस्टनमध्ये राहून जमा होत असलेल्या गोतावळ्याचं ते प्रतीक होतं. पुढच्या वर्षी अजून लोक सोबत असतील अशी अपेक्षा आहे. :) त्यादिवशी ग्रुप फोटो काढताना राहून राहून तो शेर आठवत होता,
"मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गये और कारवां बनता गया"
- मजरूह सुलतानपुरी

खरेच,"कारवां बनता गया". 
         
विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at April 17, 2017 03:04 AM

April 16, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Double Chocolate Pancakes

These vegan Double Chocolate Pancakes are the stuff of breakfast dreams: intensely chocolate-y, with a gooey, chocolate-y sauce drizzled over them. They are whole wheat, so you don’t have to...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at April 16, 2017 04:42 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

सवर्ण-उच्चवर्णीय?

उच्चवर्णीय, सवर्ण यासारखे शब्द वापरणे म्हणजे वैदिक असल्याचे अथवा वैदिकवाद मान्य असल्याचे लक्षण होय. हिंदुंमध्ये कधीही वर्णव्यवस्था नव्हती. वैदिक धर्म येथे आल्यावर हिंदुंच्या तत्कालीन आगमशास्त्रांनीही वर्णव्यवस्थेचा समूळ विरोध केला आहे. कोणी उच्च व कोणी खालचे ही सामाजिक मांडणी विघातक असून या शब्दांवर पुर्ण बहिष्कार घातला पाहिजे.

एकोणिसाव्या शतकातेल विद्वानांनी वैदिक समाजव्यवस्था म्हणजेच भारतीय समाजव्यवस्था असे चुकीचे गृहितक धरुन आपापल्या सामाजिक तत्वज्ञानाची मांडणी केली. हिंदू व वैदिक या स्पष्ट दोन समाजधारा आहेत हे त्यांना माहित नव्हते असे नाही. आर्य-अनार्य, अभिजन-बहुजन, वेदोक्त-पुराणोक्त वगैरे धार्मिक भेद त्यांच्या समोर होतेच. दोन धर्मांच्या दोन व्यवस्था आहेत हे त्यांने लक्षात घ्यायला हवे होते. 

ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर वाद यातुन निर्माण केला गेला खरा पण स्वत:ला क्षत्रीय/वैश्य मानणारे अथवा असलेले अनेक समाजघटक वैदिक किंवा वैदिकवादी असुन त्यांचे वर्तनही वैदिक वर्चस्ववादाला साजेशे असले तरी ते "ब्राह्मणेतर" म्हणवत या चळवळीच्या मुळावर आले हा इतिहास आहे. हिंदुंचे खरे नुकसान ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर वादामुळे झाले व वैदिक वर्चस्ववाद मात्र सामाजिक जीवनातून तसुभरही हलला नाही. 

माध्यमांनी सवर्ण-उच्चवर्णीय वगैरे शब्द सातत्याने वापरत वैदिकवादालाच खतपाणी घातले. सर्व सामाजिक चळवळी या शब्दाशी येऊन धडकल्या. यातुन आपण आपल्याला वैदिक समाजव्यवस्थाच मान्य असल्याचे दाखवत जातो आहोत याचे भान आले नाही.

जाती म्हणजे पारंपारिक व्यवसाय. सर्वांचेच सामाजिक व सांस्कृतिक योगदान बरोबरीचे असल्याने कोणी जन्माने उच्च अथवा नीच असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. व्यवसायांमधे आर्थिक चढौतार येतात. आज पारंपारिक व्यवसाय जवळपास संपले आहेत. त्या अर्थाने जातीही संपत चालल्या आहेत. जातीव्यवस्थेच्या उद्गमाबाबत गोंधळ घातला गेल्याने व तिची नाळ कारण नसतांना मनुस्मृतीशी घातली गेल्याने द्वेष वाढला असला तरी जातीव्यवस्थेचे काल्पनिक गारुड संपले मात्र नाही.  सर्व जाती समान असुन सर्वांनाच त्यांच्या व्यवसायाएवढाच पुरातन इतिहास आहे हे मी "जातिसंस्थेचा इतिहास" या पुस्तकातून सप्रमाण दाखवून दिलेले आहे. हा इतिहास निश्चितच गौरवशाली असल्याने कोणीही अकारण अथवा वैदिकवादी म्हणतात म्हणून हीण मानणे हे अनैतिहासिक व अधार्मिक आहे ही आदिम हिंदू परिषदेची अधिकृत भुमिका आहे. 

वैदिक धर्म भारतात आला. सुरुवातीला या धर्माला विशेष कोणे राजाश्रय दिला नाही. गुप्त राजवटीने या धर्माला मूक्त राजाश्रय दिला व वैदिक तत्वज्ञान समाजात झपाट्याने पसरू लागले. तत्कालीन आगमिक पंडितांनी या वैदिक वर्णव्यवस्थेचा खंदा विरोध केला. दहाव्या शतकापर्यंत हिंदू आगमिकांनी वैदिकांचा वारू रोखून धरला. वैदिक पुन्हा मुलतत्ववादी बनले व निबंधकाळात स्मृत्यांची नव्याने रचना करत, विविध राजांचा आसरा मिळवत आपली धर्मतत्वे समाजाच्या गळी उतरवायचा प्रयत्न केला हा इतिहास आहे. हिंदु आपली मुळची समतेची परंपरा विसरत गेले व उच्च-नीचतेचे भ्रम जोपासू लागले. याला मुळ कारण भारताची झालेली आर्थिक अवनती होती. जगण्याचा संघर्ष बिकट झाला होता. संतही या वर्ण-जाणीवांनी प्रभावित झालेले होते. दहाव्या शतकापुर्वी असले चित्र आपल्याला दिसून येत नाही.

त्यामुळे आता तरी वैदिक मुलतत्वांना हिंदू धर्मातून हटवत हिंदुंचा मुळचा समतेचा मार्ग चालावा लागेल!

-संजय सोनवणी

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at April 16, 2017 02:20 PM

मला काय वाटते !

शहरनामा

एक दोन गोष्टी सांगायच्या राहून गेल्या त्या सांगतो आणि या जपान भेटीचे गुऱ्हाळ थांबवतो.

जपानी बागांमध्ये काही जागा अजूनही शेतीसाठी ठेवल्या आहेत. शाळेतली मुले तेथे येऊन पेरणी करतात व वारंवार येऊन आपण लावलेल्या रोपांची निगा राखतात. जपानमध्ये शहर व उपनगर असा भेदभव होत नाही. सर्वत्र एकच दृश्य. घरांच्या आजूबाजूला शेती केली जाते. खुद्द तोक्यो शहरात अशी शेते बघायला मिळतील. अमेरिकेत दिसणारी समांतर बंगल्यांची रचना जपानमध्ये पाहायला मिळणार नाही.

या वेळेला जपानमध्ये एका बोगद्यातुन गेलो. हा बोगदा दहा किमी अंतर समुद्राच्या पाण्याखालून जातो व नंतर आठ किमी समुद्रावरून. समुद्राच्या मधून पाण्याखालून पाण्यावरच्या बाजूला येतो तो अनुभव खास वाटला.


टोक्योमधील मेट्रोचे जाळे इतके प्रचंड आहे कि एखादा नवखा इसम गोंधळून जाईल. पण त्याच्यावर देखील एक शक्कल काढली आहे. प्रत्येक जंक्शनवर एक मशीन असते. त्यात आपल्याला कोठून कोठे जायचे आहे हे बटनांच्याद्वारे सांगितले कि ते एका चिट्ठीवर विविध पर्याय छापून देते. त्यात एक ट्रेन बदलून किंवा दोन ट्रेन बदलून किती वेळ लागेल ट्रेनच्या वेळा काय आहेत ही सर्व माहिती असते.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at April 16, 2017 10:47 AM

April 15, 2017

साधं सुधं!!

गवाक्ष



गेले १० - १५ दिवस सौमिल दौऱ्यावर होता. तिलोत्तमाला आपल्या जीवनात काही फारसा फरक जाणवला नव्हता. नाही म्हणायला गेलं तर विवाहानंतरच्या सुरुवातीच्या नावीन्याच्या दिवसानंतर समांतर रेषेतील आयुष्याची त्या दोघांना सवय झाली होती. 

दुपारची उन्हं खिडकीतुन आत येऊ पाहत होती. आपल्या जीवनात शिरू पाहणाऱ्या पण नकोशा असणाऱ्या माणसांप्रमाणं ह्या क्षणाला तिलोत्तमाला ही किरणंसुद्धा नको होती. तिला हवा होता एकांत! आपल्या मनात क्षणाक्षणाला घोंघावणाऱ्या आणि सदैव बदलत राहणाऱ्या विचारांची संगत तिला पुरेशी होती. आपल्या भोवतालचं साधं गाव अचानक नाहीसं होऊन तिथं आपल्या मनातील विविध भाव आपापली घरं उभारुन राहताहेत असं तिला वाटू लागलं होतं. समोरचं घर होतं ते औदासिन्याचं, त्याच्या पलीकडं निर्विकारतेचं वगैरे वगैरे !! दुःख, आनंद अशा टोकाच्या भावना शोधून सापडत नव्हत्या. त्यांची घरं कुठं असतील ह्याचा ती शोध घेऊ लागली. पश्चिमेकडं अजून अधिक झुकलेल्या दिनकराच्या लुडबुडणाऱ्या किरणांनी तिची विचारशृंखला खंडित केली. 

आपण दोघांनी मिळून आयुष्य अगदी एंजॉय करायचं असं सुरुवातीला सौमिल कधीतरी बोललेला तिला अधुरंसं आठवत होतं. पण नंतर मात्र जसजसं आयुष्य पुढं सरकत गेलं तसं ह्या समांतर रेषेतील आयुष्याची त्या दोघांना सवय झाली होती. तिलोत्तमा होती प्रसिद्ध चित्रकार! अमूर्त चित्रकारितेत तिचा बराच नामलौकिक होता. सौमिल होता एक उच्चपदस्थ शास्त्रज्ञ! म्हटलं तर दोघांची आयुष्यं सामान्यतेच्या बऱ्याच पलीकडं कुठंतरी अज्ञातात वावरणारी! पण ह्या अज्ञाताच्या प्रचंड विश्वात ते दोघं सुद्धा शेकडो मैल दूरवर होते. "आपण दूरवर आहोत ह्याचं दुःख नाही पण तुझ्याकडं पोहोचण्यासाठी नक्की कोणत्या दिशेला शोध घ्यायचा ह्याची यत्किंचितही कल्पना मला नाही ह्याची खंत आहे!" अशाच एका दुर्मिळ सानिध्याच्या क्षणी सौमिल म्हणाला होता. 

समोरच्या अर्धवट पूर्ण केलेल्या चित्राकडं  तिलोत्तमाची नजर गेली. अमूर्तातील कोणत्याही विशिष्ट आकाराचं तिला वावडं नव्हतं. एखादा विशिष्ट आकार काढताना फक्त त्या क्षणाशी आपण प्रामाणिक राहायचं इतकं तिला ठाऊक होतं. नंतर त्या चित्राचं विश्लेषण करणारी समीक्षक मंडळी त्या चित्रातील गर्भितार्थ समजुन घेण्यासाठी तिचा अगदी पिच्छा पुरवीत. त्यांनाही एखादं असं वेगळंसं स्मितहास्य देऊन तो क्षण निभावून नेण्याची कला तिनं चांगली साध्य केली होती. 

रेषा समांतर का धावतात - एकत्र येऊन एका रेषेत धावणं त्यांना जमत नाही म्हणून की समांतरतेच्या पलीकडील कोन स्वीकारल्यास वाढत जाणारं अंतर जो दुरावा निर्माण करेल तो सहन करण्याची ताकत नसते म्हणून! आपल्याच चित्रातील दोन समांतर रेषांकडे पाहून तिलोत्तमा विचार करत होती. 

आपली चित्रकला अमूर्त! त्यातून कोणता बोध घ्यायचा ते आपण आपल्या रसिकांवर सोपवून देतो. कारण आत्मविश्वासपूर्वक त्यातला अर्थ सांगायचा आपल्यात आत्मविश्वास नाही!  हा विचार येताच तिलोत्तमा काहीशी हादरली. हा विचार झटकून टाकायचा प्रयत्न करू लागली. पण तो विचार तसाच पुढं येत राहिला; अगदी त्या सूर्यकिरणाप्रमाणं! जशी चित्रकला तशी आपल्या आयुष्याची समांतरता! कारण सौमिलच्या रेषेजवळ स्वतःहून जाणं आपल्याला जमलं नाही! आपलं त्यानं कौतुक करावं ही आपली भावना आपल्या मनातच दाबून ठेवली आपण! कारण स्वतःहून कोणत्या भावनेला मोकळं करणं आपल्या स्वतःच्या स्वभावातच नव्हतं आपल्या! आपण उघडपणे ह्या समांतरतेविषयी कधी खंत व्यक्त केली नसली तरी एका रेषेतील आयुष्य किती आल्हाददायक असतं ह्याविषयीचं औत्सुक्य आपल्याला कधीच दाबून टाकता आलं नाही! 

तो विचार असाच आपला मार्ग संक्रमित करीत तिलोत्तमाला पूर्ण अस्वस्थ करुन गेला. तिची शांतता पुरती भंग करीत! आपल्या स्वकेंद्रिततेवर आपल्याच विचारानं इतका घणाणती घाव घालावा ह्याचं वैषम्य तिला लागून गेलं. समोरील गवाक्ष अर्धवट उघडी होती. आपलं आयुष्य आपण त्या गवाक्षाच्या उघड्या भागातून पाहिलं की काचेतून ह्याचाही तिला आता उलगडा होत नव्हता! बहुदा आपण बाहेर कधी पाहिलंच नाही केवळ आपण आतल्या आत घुटमळत राहिलो अशी समजूत तिनं करून घेतली. ह्या विचारानं तिला बरंच बरं वाटलं. सायंकाळचा थंड वारा एव्हाना त्या अर्ध्या खिडकीतून आत येऊ लागला होता. खिडकी बंद करत घोटभर दुध घेऊन तिलोत्तमा आपल्या अमूर्ताच्या पूर्णत्वाच्या प्रयत्नात गढून गेली.    
(संपूर्णतः काल्पनिक )

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at April 15, 2017 05:20 AM

April 14, 2017

शब्द-पट

ससुरा...!

"अगला स्टेशन कुतुब मिनार. दरवाजा बायी तरफ खुलेगा." वेण्डी मेट्रोतल्या खास स्त्रियांसाठी असलेल्या २-सीटर जागेसमोर बारला टेकून कुठेतरी वर पाहात उभी होती. दाराच्या वरच येलो लाईनचा संपूर्ण मार्ग दाखवणारा नकाशा होता आणि त्यावरुन एक मुंगी चालत होती, सिकंदरपूरला मेट्रोमध्ये चढल्यापासून तिच्याकडेच लक्ष होतं वेण्डीचं. गाडी थांबली तशी ती मुंगीही थांबली, तिने अबाऊट टर्न केला आणि मिशा फेंदारुन अख्खा एक क्षण

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at April 14, 2017 05:28 PM

माझिया मना जरा सांग ना

माझा सायकल प्रवास

       आमच्या घराजवळ एक सायकल ट्रेल आहे. एक जुनी रेल्वे लाईन होती ती काढून तिथे सायकलिंग साठी चा रस्ता बनवला आहे, मस्त सलग १० मैलापेक्षा जास्त लांबपर्यंत आहे. आम्ही मुलांना सायकली घेऊन त्यांच्यामागे रनिंग करत जातो. त्यामुळे गेल्या वर्षीपासून नवऱ्याला सायकल घ्यायची होती. यावर्षी त्याची घेतली आणि मी एकटीच राहिले होते. थोड्या दिवसांपूर्वी माझ्यासाठीही सायकल घेऊन आलो. काय माहित पण सायकल घेतानाही उगाच जमेल की नाही अशी शंका येत होती. एकतर माझी उंची कमी आणि सायकल चालवून बरीच वर्षं झाली आहेत. विकत घेण्यासाठी चालवून बघतानाही नीट जमत नव्हती. पण किंमत, उंची, रंग अशा महत्वाच्या गोष्टी पाहून घेऊन टाकली. पुढच्या रविवारी आम्ही ट्रेल वर गेलो मुलांसोबत अनेक वर्षांनी सायकल चालवली.  सायकल चालवायला सुरुवात केली आणि खूप भीती वाटली. अजूनही तशी थोडी भीती वाटत आहेच. गियर वगैरे बदलता येत नाहीये, इ. पण सुरुवात झाली आहे. आजची पोस्ट माझ्या गेल्या अनेक वर्षातल्या सायकल स्वाऱ्यांबाबत. तुमच्याही अशा काही आठवणी असतील तर जरूर सांगा. :) 
        आयुष्यात उंची कमी असल्याचे अनेक तोटे आहेत हे अनेकवेळा जाणवले आहे. पण सर्वात जास्त पहिल्यांदा वाटले ते सायकल शिकताना. कमी उंचीमुळे सायकलवरून खाली कधी पाय टेकणार नव्हतेच. साधारण ६-७वीत असताना सायकल शिकलीच पाहिजे असे वाटले. तोवर बऱ्याच मुलींकडे वर्गात स्वतःच्या सायकली होत्या आणि त्यांना त्या चालवताही येत होत्या. माझ्याकडे दोन्हीही नव्हते. मी आणि माझी मधली बहीण सुट्टीच्या दिवशी वडिलांची सायकल घेऊन घराच्या मागे असलेल्या मोठ्या खाजगी रस्त्यावर जायला लागलो. एकतर ती जेन्टस सायकल, त्या दांडीच्या मधून पाय घालून शिकणे म्हणजे अवघडच. त्यात पडताना धरायलाही बहीणच, म्हणजे मोठं कुणी नाही. 'एकदा पेडल मारायला यायला लागलं की झालं आली सायकल' इतकंच ध्येय होतं. दोघी मिळून किती वेळा पडलो असू माहित नाही. त्यात आजूबाजूला घाणेरीची झुडपं गेलं की त्यात झुडूपातच. पण कशीबशी शिकलो. 
        आता सातवीत मला सायकल यायला लागली. मला नेहमी वाटायचं की लेडीज सायकल असेल तर किती नीट चालवत येईल. अनेक वेळा शाळेतल्या मैत्रिणीची सायकल दुपारच्या सुट्टीत मागून घेऊन चालवायची. कधी ती हो म्हणेल कधी नाही. हळूहळू मला नीट जमायला लागल्यावर मी घरी सायकल घ्यायचा हट्ट धरला. उत्तर 'नाही' होतं. एकदिवस मी अगदीच रागाने जेवण न करता एका खोलीत दार बंद करून बसून राहिले, दिवसभर. :) आता वाटतं किती बावळटपणा होता. असं केलं माझ्या मुलांनी तर मीही नाहीच म्हणेन. पण त्या रात्री शेवटी कुणी ऐकत नाही म्हणून खोलीतून बाहेर आले. माझ्या रुसलेल्या चेहऱ्याकडे पाहून आजोबांनीं हळूच बोलावलं. म्हटले,"सायकल नाही पण घड्याळ घेऊ तुला." :) मग एक दिवस जाऊन आम्ही एक सेकंडहँड घड्याळ घेऊन आलो. :) (त्याचं पुढे काय झालं आठवत नाहीये. ) पण ते आयुष्यातलं पहिलं घड्याळ मिळालं. असो.  तरीही सायकलचा हट्ट होताच. तोही आजोबानी पूर्ण केला. 
    सायकलचा हट्ट पूर्ण व्हायला जरा वेळ लागला. तेव्हा मी आठवीत होते. आजोबांच्या ओळखीच्या माणसाकडूनच ती घ्यायची होती. मी त्यांना म्हटले, "मला बाकीच्या मुलींसारखी BSA ची सायकल हवी आहे". त्यांच्यादृष्टीने ऍटलासची सायकलच बेस्ट होती, एकदम टिकाऊ. :) त्यामुळे तीच घ्यायचे ठरले. त्यात दोनच पर्याय होते, २२ इंच आणि २४ इंच, मला छोटीच घ्यावी लागणार होती. ज्यादिवशी घ्यायची म्हणून दुकानात गेलो तर त्या माणसाने आणली नव्हती. मग अजून एक दिवस वाट पहावी लागली. अशा वेळी एक दिवस वाट पाहणे म्हणजे किती त्रासदायक असते ते कळते. माझी उत्सुकता शिगेला पोहोचली होती. आजोबांसोबत जाऊन ती सायकल घेऊन आलो. काळी कुळकुळीत नवीन कोरी सायकल! कधी एकदा दुसऱ्या दिवशी शाळेत घेऊन जातेय असं झालं होतं. :) आता दुसऱ्या कुणाची सायकल चालवायची गरज नव्हती. हवी तेंव्हा, हवी तितका वेळ चालवता येणार होती. 
         दुसऱ्या दिवशी आवरून शाळेला निघणार तर दादा म्हणाले," सायकल चालवत नेऊ नकोस." 
मी रागाने विचारले,"का?"
तर म्हणे, 'मला सायकल गर्दीत चालवायची सवय नव्हती आणि त्यामुळे कुठेतरी धडपडेन म्हणून हातात धरून चालत घेऊन जा' असं त्यांचं म्हणणं होतं. अर्थात मी ते ऐकलं नाहीच. :) पण आई-वडील म्हणून त्यांना तेंव्हा किती काळजी असेल हे आता जाणवत आहे. लवकरच मी नियमित सायकल घेऊन शाळेत जाऊ लागले. कधी गावात जाऊन सामानही आणू लागले. गावातल्या बसस्टँड जवळून सायकल नेताना भीती वाटायची, एकतर गर्दी आणि तिथे असणारा उतार. हळूहळू त्याच्याही सवय झाली. आता साधारण ४-५ महिने झाले असतील सायकल घेऊन. एकदा तोंडी परीक्षा देऊन घरी येत असताना घराच्या समोर मी रस्ता क्रॉस केला आणि क्षणभर कळलेच नाही, काय झाले होते. 
       मागून येणाऱ्या एका बाईकने मला जोरात धक्का मारला होता. आणि घराच्या गेटच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत मी कुठेतरी उडून पडले होते. रस्त्याच्या बाजूला असणाऱ्या मातीत माझा चेहरा पूर्णपणे घासला गेला आणि पुढे मग मला हॉस्पिटलमध्ये कसे नेले वगैरे काही आठवत नाही. दिवसभर माझ्यावर लक्ष ठेवून कुठे डोक्याला मार लागला नाहीये ना हे पाहिले आणि सोडून दिले. जी काही दुखापत झाली होती ती बरीचशी चेहऱ्यालाच होती. चेहऱ्यावर बरेच खरचटले होते, सूज होती. मला पाहायला वर्गातल्या सर्व मुली आल्या होत्या हे नक्की आठवतं. :) अनेक दिवस घरी राहून मग पुन्हा शाळा सुरु झाली. परीक्षा जवळ आल्या होत्या. ऊनही वाढलं होतं. लागलेल्या ठिकाणी उन्हाच्या झळा अजूनच त्रासदायक वाटायच्या. त्या परीक्षेला सायकलने गेले की नाही हे काही आठवत नाही. पण गेले असेन तर माझा हट्टच असेल तो. :) 
       पुढच्या वर्षी,९वीत पुन्हा सायकलस्वारी सुरु झाली. पण यावेळी सोबत लहान भाऊ होता. त्याची पहिली होती. 'शाळेत जायचे नाही' म्हणून तो हट्ट करायचा. त्याला शाळेत नेण्याची जबाबदारी माझीच. तिथेही आजोबांचं म्हणणं,"याला मागे बसवून सायकल चालवू नकोस. मागे बसव आणि तू चालत सायकल हातात धरून ने". काय लाड नुसते नातवाचे. :) पण हे असे अपवाद वगळता, सायकल आता एकदम सुरळीत चालू होती. ९वी-१०वी संपली आणि जुनियर कॉलेज मध्ये सायकलचे वेगळे पर्व आले. कॉलेज थोडे घरापासून दूर होते. (तीनेक किमी असेल पण तेव्हा ते खूप वाटायचे.) कॉलेजमध्ये आमचा मुलींचा एक चांगला ग्रुप जमला. मग आम्ही गावातून वेगवेगळ्या दिशांनी आपल्या बाजूला असलेल्या मैत्रिणीला घेऊन निघायचो. वाटेत कुठे भेट झाली की सगळ्या मिळून कॉलेजला. परत येतानाही एकत्र निघायचे आणि जिथून वेगळे होणार त्या ठिकाणी बराच वेळ गप्पा मारत रस्तातच उभे राहायचे. एकत्र जाताना अगदी रस्ता अडवूनच जायचो म्हणा ना. सायकलवरून जातानाही अनेक गप्पा व्हायच्या. तेंव्हाच्या त्या गप्पा आणि स्वप्नं वेगळीच होती. 
      पुढे इंजिनियरिंगला गेल्यावर वाटले सायकल सुटली. पहिल्या सेमिस्टर मध्ये चालतच सगळीकडे जायचो. पण कॉलेज खूप मोठं(तेंव्हा तरी वाटायचं). त्यात रूमवर यायला, जेवायला जायला इ बरंच चालावं लागायचं. म्हणून मग लवकरच घरून सायकल घेऊन आले. यावेळी बहिणीची छोटी रंगीत सायकल घेऊन आले होते. मी आणि माझी एक मैत्रीण आम्ही अनेकदा माझ्या त्या सायकलवर डबलसीट जायचो. आम्हाला 'फिशपॉन्ड' पडला होता त्या वर्षी,"सोने की सायकल....". :) तेव्हा सायकल होती तर वाटायचे आपल्याकडे बाईक(स्कुटी) हवी. पण तीही चालवता येत नव्हतीच. त्याबद्दल पुन्हा कधीतरी. कॉलेजच्या शेवटच्या दोन वर्षात मित्राची MTB सायकल चालवायची भारी हौस होती. सगळीकडे घेऊन जायचे, मेसवर वगैरेही. भारी वाटायचे ती सायकल चालवायला. :) माझ्यामते बंडखोरीचं एक रूप होतं ते. अमुक एक प्रकारचीच सायकल का चालवायची असं काहीसं. असो.              कॉलेजची चार वर्षं संपली आणि सायकलचा प्रवासही संपला. नोकरी लागल्यावर गाडी घेतली आणि पुन्हा कधी सायकल चालवली नाही. मुलांना घेतली तेंव्हाही कधी वाटलं नाही आपल्यालाही हवी म्हणून. सानुला दोन वर्षांपूर्वी शिकवायला सुरुवात केली. तिला हळूहळू यायला लागलीही. पण एक दिवस लक्ष नसताना सायकलवरून पडून हात मोडून घेतला. हाड मोडले होते आणि तिच्या सर्जरीच्या वेळी उगाचच तिला शिकवली असं वाटलं. तिला भूल देत असताना पाहून खूप रडू आलं होतं. अजूनही ती चालवताना भीती वाटतेच. आता ती भीती कशी घालवायची माहीत नाही. माझ्या आई-वडिलांनी माझ्या अपघातानंतर मला कशी चालवू दिली काय माहित. मला तर जाम टेन्शन येतं. आयुष्याचं चक्र म्हणतात ते हेच असावं. :)
        तर असा मोठा प्रवास माझ्या सायकलस्वारीचा. तो सगळा आठवला तो नवीन घेतलेल्या सायकली मुळे. शाळेत, कॉलेजमध्ये सायकल चालवताना एक वेगळं विश्व् मिळालं होतं. एक प्रकारचं स्वातंत्र्य, आपलं दप्तर मागे लावून वाऱ्यासोबत जोमाने पुढे जायचं, उतारावरून सुसाट जायचं, रात्रीही काही सामान लागलं तर पटकन आणून द्यायचं. तिथपासून ते आताच्या भित्र्या 'आई'पर्यंत मोठाच प्रवास घडला.आता, भित्री आई ते पुन्हा त्या मोकळ्या, मनसोक्त जगणाऱ्या मुलींपर्यंत पुन्हा कधी येते काय माहीत.  :) 

विद्या भुतकर. 
https://www.facebook.com/VidyaBhutkar1/


        

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at April 14, 2017 04:15 PM

डीडीच्या दुनियेत

April 13, 2017

माझिया मना जरा सांग ना

बाब्या मी इंजिनियर आहे !

मुलांना आपली आई नेहमीच कमी हुशार वाटते बहुतेक, निदान बाबांपेक्षा. म्हणजे आई म्हणून तिच्या घरच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये तिच्या कुशलतेत कधीही संशय नसतो. पण तेच एखादे खेळणे फिक्स करायचे किंवा टीव्ही, लॅपटॉप, किचकट खेळणी अशा गोष्टींचा विषय येतो तेंव्हा मात्र बाबाच भारी असतो. आता अर्थात आमच्याकडे तसे होऊ देण्यात माझाही हात आहेच.
एकदा संध्याकाळी ऑर्डर केलेले एक खेळणे घरी आले. आता पोरांना ते लगेच सुरु करायचे होते. मी आपली जरा निवांत टीव्ही बघत बसलेले असताना ते सर्व करायची माझी इच्छा नव्हती.
मी म्हटले, "मला नाही माहित त्यात काय घालायचे आहे."
स्वनिकने लगेच खेळणे चेक करून सांगितले, "त्यात बॅटरी लागणार आहेत" आणि स्वतःच स्क्रू-ड्रायव्हर घेऊन आला आणि AA बॅटरीही. आता नाईलाजाने टिव्ही बंद करून मला ते उघडावं लागलंच. त्यात पाहिलं तर AAA बॅटरी लागणार होत्या. त्या कुठे शोधणार, मग आठवले घरात वर लावलेल्या कागदाच्या दिव्यांमध्ये आहेत. म्हटले,"त्या वरच्या दिव्यापर्यंत माझा हात पोचणार नाही, बाबा आले की बघू."
आता माझे प्रयत्न आणि उत्साह पाहून त्याला कळलेच की बाबा आल्याशिवाय हे असलं काम होणार नाही.
शेवटी बाबा आल्यावरच त्यांचं काम झालं. 
      आपापली कामं वाटून घेतल्याने बरेच वेळा मी स्वयंपाक करताना संदीप मुलांचं आवरत असतो. किंवा त्यांना खेळायला बाहेर घेऊन जातो. अशा अनेक वेळा मी जेवण बनवत असताना तोच मुलांची खेळणी जोडणे इत्यादी कामं करतो. परवा मात्र हद्दच झाली. स्वनिकला काहीतरी टिव्हीवर लावायचे होते आणि त्यात काय सूचना लिहिल्या आहेत हे मी वाचेपर्यंत तो ओरडून रिकामा,"आई, प्रेस द स्मार्ट हब बटन, सिलेक्ट वेब ब्राऊझर, सिलेक्ट वेब ब्राऊजर". त्याचं ओरडणं ऐकून शेवटी मी म्हणाले,"बाबू जरा थांब, मी इंजिनियर आहे." 
अर्थात त्याचा माझ्यावर विश्वास नव्हताच. त्यामुळे तो पुढे बोललाच,"बाबा आले की करतील, जाऊ दे". 
       तर या अशा घटनांतून एक गोष्ट मला जाणवते की घराप्रमाणे मोठ्या माणसांची कामं तशी वाटून घेतली जातात आपल्या सोयीप्रमाणे.पण त्यातून मुलांचे आपल्या आई-वडील, आजी आजोबा यांच्याबद्दल किती सहज ग्रह निर्माण होतात? मुलीला लहान असल्यापासून माहितेय की (कुठलीच)आजी दुचाकी गाडी चालवत नाही, फक्त आजोबा चालवतात. तिचा तो ग्रह दूर करण्यासाठी एक आजी दाखवाव्या लागल्या मला पुण्यात. :) एकदा असेही झाले की मुलाना वाटत होते बाबांना जेवण बनवताच येत नाही. खरंतर, आम्ही दोघे असताना अनेकवेळा त्याने बनवलेही आहे पण आता कामाच्या वाटणीत स्वयंपाक करणे(भाजी फोडणी टाकणे आणि पोळ्या) माझ्याकडे असल्याने त्यांचा तसा ग्रह होणे स्वाभाविक आहे. तर मग त्यानंतर अनेकवेळा सॅन्डविच, सॅलड किंवा अंडाकरी असे ठराविक पदार्थ असले की संदीप करतो(मला काय तेव्हढेच बरे आहे!) आणि मुलेही त्याला मदत करतात. 
       माझ्यासारख्या अनेक स्त्रिया वेगवेगळ्या क्षेत्रात काम करतात. पण त्यातील किती जणींच्या मुलांना माहित असते की आपली आई काय करते? तिचं शिक्षण काय आहे? तिचे कलागुण काय आहेत? आमच्या मुलांना माहित आहे की मी लिहिते, चित्रं काढते, (त्यांच्यादृष्टीने) चांगला स्वयंपाकही करते. पण त्यापलीकडे बाहेरच्या जगात काय काम करते, कुणाशी बोलते, माझ्या कामामुळे लोकांना कसा फायदा होतो किंवा त्यांचे कुठले काम होते, हे सहज समजेल अशा भाषेत का होईना मुलांना सांगितले पाहिजे असं मला वाटत आहे सध्या. तसं मी सुरुही केलं होतं. अशी माहिती असल्याने मुलांच्या आपल्याकडे पाहण्याच्या दृष्टीत नक्की फरक पडेल. 
      बरं, नुसती आपल्या कामाची कल्पना देऊन उपयोग नाही. तर आपल्या घरातील कामांची अदलाबदलही करून पाहिली पाहिजे. म्हणजे, कधी गाडी चालवून कुठे जायचे असताना नवरा शेजारी आहे आणि मी गाडी चालवतेय किंवा तो जेवण बनवत आहे आणि मी त्यांचे ट्रेन ट्रॅक लावत आहे( हे अवघड आहे कारण ट्रेन ट्रॅक नवऱ्यालाच जास्त आवडतात पण आपलं उदाहरण) किंवा एखादी छोटी गोष्ट दुरुस्त करणे इत्यादी.  यामुळे मुलांच्या मनातील आई किंवा बाबा म्हणून एक जी प्रतिमा निर्माण होत असते लहान वयात त्यात आपण त्यांचे सर्व पैलू दाखवणं गरजेचं आहे असं वाटू लागलं आहे. 
      मागच्या आठवड्यात मी जेवण बनवत असताना मुलं आणि नवऱ्याने एक खेळणं जोडलं. माझ्या पोळ्या चालू असल्याने मी काही गेले नाही. थोड्या वेळाने त्या खोलीत गेल्यावर स्वनिकने मला दाखवलं आणि विचारलं,"तुला माहितेय का ही ट्रेन कशी चालते?". म्हटलं,"हो, ते ट्रॅक मॅग्नेटिक आहेत." माझं उत्तर ऐकून बराच वेळ आ वासून उभा राहिला, मग मी मोठ्याने म्हणाले,"बाब्या मी इंजिनियर आहे !". :) प्रत्येक आईने काही इंजिनियर असायची गरज नाही पण आपले सर्व गुण मुलांसमोर नक्की आणले पाहिजेत. काय वाटतं तुम्हाला? :) 

विद्या भुतकर.  
   

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at April 13, 2017 04:05 AM

April 11, 2017

दुनियादारीसे हटके...

माणुसकीचा उलटा प्रवास जनावराकडे...


कालपरवापर्येंत एका आमदाराने विमान कर्मचाऱ्याला मारल्याचे प्रकरण ताजे असताना, अगदी काळ-परवाच घडलेला हा प्रसंग...
सोमवारची सकाळ नेहमीच थोडी आळसावलेली आणि घाईची... ऑफिसजवळ असूनही नेहमीसारखा उशीर... रस्ता गजबजलेला... आणि माणसांची पळापळ हे नेहमीचे मुंबईचे चित्र...



आणि इतक्यात एका गाडीने मोठ्याने ब्रेंक मारल्याचा आवाज आला. आवाजाच्या दिशेने पहिले तर एक साधारणतः ५० ला पोहचलेले काका त्यांची लाकडाचा उसाचा रसाचे यंत्र असलेली लाकडी गाडी चढण असलेल्या रस्तावरून चढवताना एका कारला थडकली. वास्तविक त्या काकांना पाहिल्यावर कारवाहकाने गाडी थांबवायला हवी होती. एक तर इतकी वजनदार लाकडी गाडी एक वयस्कर व्यक्ती ती स्वत: ढकलत होते. पण त्याने तसे न करता तशीच कार पुढे नेली आणि अपघात झाला.



बरे अपघाताने मोठं नुकसान झाले असेही नाही लाकडी गाडी थडकून फक्त कारची प्लास्टिकची नंबरपट्टी तुटली. कार वाहक गाडी बंद करून उतरला आणि सरळ त्याने काकांच्या ४-५ कानाखाली मारल्या.

इतके करूनही तो थांबला नाही तर त्याच्याकडून पैसे मागू लागला. एक तर स्वत:ची चूक तरीही त्याची अरेरावी चालू होती. का तर ते काका गरीब होते म्हणून? कुणी दिला ह्याला स्वत:च्या वडिलांच्या वयाच्या माणसाला मारण्याचा अधिकार... साधे संवाद करून नुकसानभरपाई मागण्याचेही सौजन्य नसावे?



हे सगळे घडत असताना लोक फक्त प्रेक्षकाच्या भूमिकेत होते... अगदी मीही... ऊसगाडीवाले काका अगदी हवालदिल झालेले. कसेबसे होते तितके पैसे त्यांनी त्या कारवाल्याला दिले आणि मग दोघेही आपल्या मार्गी लागले...



पण या प्रसंगाने मी मात्र अस्वस्थ झालेय... माझ्या मते नुकसानभरपाई मात्र अजूनही झाली नव्हती. कारची नंबरपट्टीचे झालेलं नुकसान तर भरून दिले होते. पण काकांना मिळालेल्या ४-५ कानाखाली त्याचे काय? ती नुकसान भरपाई कोणी दिलीच नव्हती. त्यांचा झालेला अपमान आणि त्या अपमानाने झालेलं मनाचे खच्चीकरण याची भरपाई झालीच नव्हती. असं सारखं वाटत रहात की थोडी हिंमत करून मध्ये पडायला हवे होते... काकांना त्यांची नुकसान भरपाई देण्यासाठी... पण आता हळहळ व्यक्त करण्याशिवाय मी काहीच करू शकत नाही...



आजकाल असे बरेच प्रसंग आजूबाजूला घडताना दिसतात... माणसे सुसंस्कृतपणा सोडून वागताना दिसतात... आणि मग प्रश्न पडतो खरच आपण प्रगती करतोय? कारण माणूस जनावरासारखे वागू लागलाय... उलट जनावरापेक्षाही हिंस्त्र आहे... जनावरे तरी भूक लागली तरच हल्ला करतात... पण उगाच कारण नसताना माणसे एकमेकांवर हल्ला करतात... कधी शरीराचा तर कधी मनाचा खून करतात... हे नक्कीच उन्नतीचे नाही तर अधोगतीचे लक्षण आहे...

by ज्योती साळुंखे (noreply@blogger.com) at April 11, 2017 04:57 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

पुण्यश्लोक अहिल्या!

(एकपात्री प्रयोगासाठी)

अवघ्या जीवनानेच जिच्याशी संगर मांडला, जिचे सुखाचे क्षण हाती येतात न येतात हिरावले गेले नि दुर्भाग्याच्या खोल खाईत जिला भिरकावले गेले ती मी अहिल्या. अहिल्याबाई होळकर. जग मला आज पुण्यश्लोक म्हणते. लोकमाता म्हणते. टिपु सुलतान मला "तत्वज्ञ महाराणी" म्हणे. ब्रिटिश मला अठराव्या शतकातील सर्वित्कृष्ठ महिला प्रशासक म्हणत. आज देशातील एक पुरातन मंदिर सापडणार नाही ज्याचा मी जिर्णोद्धार केला नाही. एक नदी नाही जेथे मी घाट बांधले नाहीत. रस्ते किती बांधले...किते दुरुस्त केले हे आता मलाही आठवत नाही.  पांथस्थांसाठी देशभर किती बारवा बांधल्या याची तर गणतीही कधी केली नाही.

माळव्याची महाराणी म्हणून मी माझी कामे माळव्यापुरतीच सीमित ठेवली नाहीत. माझे श्वसूर मल्हारबाबांची राष्ट्रीय दृष्टी नेहमीच माझ्या नसानसांत खेळ्त राहिली. शेकडो शासक राज्य करत होते त्या देशाला अखंड धाग्यात गुंफले ते मी!

इंदोरला...महेश्वरला उद्यमी नगरे म्हणून मी भरभराटीला आणले. प्रजेला सूख होईल असे असंख्य कायदे केले. यात्रेकरुंना लुटणा-यांनाच यात्रेकरुंचे रक्षण करायला लावले. त्यांना पोटापाण्यालाही दिले. माझे नांव निघाले तरी दुष्टही सज्जन बनून जात. रंगेल लावण्या लिहिणारेही भक्तीरसाचे महिमान गाऊ लागावेत असे माझे महिमान. देशात शासक कोणीही असो...अहिल्यादेवींना लोकहिताचे काम करायचे आहे असे म्हटले कि कोणी आडकाठी केली नाही. माझे...थोरल्या सुभेदार मल्हाररावांनी पराक्रमाच्या जोरावर स्थापिलेले राज्य...इंदोर...एक छॊटासा तुकडा...पण माझे राज्य केवळ इंदोरवरच नव्हते. अवघ्या देशावर चालायची माझी आध्यात्मिक आणि नैतिक सत्ता.

होय.

इंग्रजी कवयित्री जोआना बेली म्हणते..."अहिल्या म्हणजे परमेश्वराला पडलेले सुंदर स्वप्न!"

होय. त्रिखंडी किर्ती झाली माझी. माझ्या हयातीत. पण या सा-यांमागे माझ्या काळजात सतत हेलकावणारा यातनांचा धगधगता ज्वालामुखी होता. एकामागुन एक आलेल्या झंजावातांनी मला कोलमडवुन टाकण्याचा चंग बांधला होता जसा. एक गेले कि दुसरे संकट माझ्यावर हिमकड्यांप्रमाणे कोसळायला सज्ज असे.

खराय कि सांबसदाशिवाने  मला कोसळु दिले नाही. कोलमडु दिले नाही. चिरंतन सखा असल्यासारखा तो माझ्या सोबत माझा हात धरून चालत राहिला. लोकांच्या वेदनांच्या कालडोहात  आपली दु:खे विसर्जित करायला सांगत राहिला.

आणि मी जगले ती वेदनांच्या लाटांवर स्वार होत दि:कालाच्या सीमा पार करण्यासाठी. होय...मी जगले ती प्रजेची आई होण्यासाठी! मला स्वत:ला ना पुरतं पुत्रसूख मिळालं...ना कन्यासूख...सारी सुखं येत माझ्या ओंजळीत...पण बुडबुड्यासारखी. काही आनंद मला मिळतो न मिळतो तोच हिरावून घेतले जाण्यासाठी. होय. दु:खाने माझी पाठ न सोडण्याची प्रतिज्ञाच केली होती जशी!

कोण मी? एक सामान्य धनगराची पोर. मराठवाड्यातील चौंडी या दुष्काळी गांवावरील धनगर पाड्याच्या पाटलाची...माणकोजी शिंदेची पोर. निजामाच्या अन्यायी राज्यात भरडल्या गेलेल्या सर्वच नागरिकांत आम्हीही. कसली स्वप्ने पडणार होती आम्हाला? मेंढरं घेऊन रानोमाळ भटकनं हाच ज्यांचा युगानुयुगांचा जगण्यासाठी धंदा त्यांना कोण वाली?

पण एक धनगर उदयाला आला होता. स्वपराक्रमाने बाजीराव पेशव्यांच्या साथीने देशात रणमैदान गाजवत होता. मल्हारी मार्तंडाचा अवतारच जसा...मल्हारराव होळकर! मल्हारराव आमच्यासाठी एक चमत्कार होता. त्याच्या पराक्रमाच्या एवढ्या कथा बनल्या होत्या कि एक महाकाव्यच बनलं असतं. आम्ही लहाणपणी त्याच्या कथा ऐकायचो. हरखून जायचो. होय...धनगर आजही तलवार गाजवू शकतात आणि कळीकाळाला धडकी भरवू शकतात हा विश्वास उरी दाटायचा. मेंढरांच्या कळपावर धाड घालायला आलेल्या लांडग्यांवर त्वेषाने भाला फेकतांना तीच रग अंगी दाटायची. मी आता कोठे नऊ वर्षाची झाली होते. चारचौघांसारखेच आपले आयुष्य जाणार या खंतेत होते. शंभु महादेवावर माझी अपरंपार श्रद्धा. त्याला मी विनवायची...ही अरिष्टे टळावीत म्हणून...त्यासाठी शक्ती दे म्हणून...

आणि महादेव खरोखरच इतक्या लवकर पावेल याची मी कल्पनाही केली नव्हती.

नदीकाठी मी वाळुत रेतीची शिवलिंगे बनवत बसले होते. भर माध्यान्ह. तळपतं उन. पण मला भान नव्हतं. घोड्यांच्या भरधाव टापांचा आवाज कानी पडलाच नाही. एकदम कानाजवळ आवाज आल्यावर पाहिलं...आणि क्षणाचाही विचार न करता शिवलिंगांवर ओणवी झाले. एकाएकी लगाम आवळले गेल्याचे, संतप्त कालव्याचे आणि घोड्यांच्या खिंकाळण्याचे आवाज कानी आले. मी पाहिलं. सैन्याचा एक जथाच तेथे उभा होता. संतापाने लालबुंद झालेला त्यांचा म्होरक्या माझ्यावर ओरडत होता. "चिमुरडे...टापांखाली चिरडुन मेली असतीस तर?"

त्याचा आवाज माझ्या कानांत शिरत नव्हता. मी अजुनही शिवलिंगांवर ओणवीच होते. तशीच मी म्हणाले, "माझ्या शिवाला या नतद्रष्ट घोड्यांनी तु्डवले असते तर? त्यापेक्षा मी मेली असती तरी चालले असते."

त्या म्होरक्याने माझ्या बाजुला पाहिले. रेतीतली शिवलिंगे जणु अवघ्या चराचर सृष्टीला आशिर्वाद देत होती. त्या म्होरक्याच्या राकट चेह-यावर पाहता पाहता समाधानाचे हसू फुलले. त्याने मला नांव-गांव विचारले आणि मग सरळ मला बापाच्या ममतेनं पुढे करुन आमच्या घरीच आला की!

तो म्होरक्या दुसरा तिसरा कोणी नाही तर मल्हारराव होळकर होता!

त्यांची माझी अशी अवचित भेट होईल याची मी कल्पनाही केली नव्हती. माझा माझ्यावरच विश्वासच बसत नव्हता. मल्हारराव होळकर आणि मी त्यांना एवढ्या जवळून पहातेय? छे...स्वप्नच असेल ते. पण होय. ते मल्हाररावच होते. माझे बाबा आणि आईही हरखून गेले होते.

खरा चमत्कार अजून वाट पहात होता. त्यांनी माझा हात त्यांच्या एकुलत्या चिरंजिवांसाठी...खंडेरावांसाठी.. मागितला. बाबा-आईंना स्वर्ग ठेंगणा पडला असेल. झाला. लवकरच माझा खंडेरावाशी विवाह झाला. मी ऋतुमती झाले आणि इंदोरला...माझ्या सासरी रवाना झाले. मातोश्री गौतमाबाईने मला आईची उणीव कधी भासू दिली नाही.

माझे पती खंडेराव! उमदे आणि पराक्रमी. काहीच वर्षांत ते रणमैदानही गाजवू लागले. सुभेदारांनी त्यांच्यावर स्वतंत्र स्वा-याही सोपवल्या. बुंदीचा उमेदसिंगचा राजपाट असो कि जयपुरच्या गादीवर माधवसिंगाची स्थापना....खंडेरावांनी युद्धात वीरश्रीही गाजवली आणि मुत्सद्देगिरीही. चंद्रावतांची रामपु-याची जहागिरी होळकरांना जशी मिळाली तशीच हिंगलाजगडचीही. त्यांचाही पराक्रम होताच तसा! मल्हाररावांच्या पराक्रमाची पताका खंडेराव त्रिखंडात नेईल असे सारे म्हणत. मी आनंदी होते. भाग्यशाली समजत होते स्वत:ला.

पण तसे व्हायचे नव्हते. सुखाचे क्षण अवचित हिरावले जातात तसेच झाले.

दिल्लीला सुरजमल जाट उपद्रव देत होता. मल्हारराव व शिंदे त्यावेळीस दख्खनेत होते. दिल्लीचा जिम्मा खंडेरावांवर होता. जाटाला फिरोजशहा कोटलालाच रोखून मागे ढकलले ते खंडेरावांनी जाटावर आक्रमण करावे आणि त्याचा पुरता बंदोबस्त करावा अशी पातशहाची इच्छा होती. पण पेशवा व मल्हाररावांचा आदेश नव्हता. पातशहा खंडेरावांची विनवणी करत होता...मनधरनी करत होता. पण खंडेरावांनी पातशहाने दिलेली खिल्लतही नाकारली. ते आदेशाचीच वाट पहात होते.

आला. मामंजींचा आदेश आला ..."जाटाचे पारिपत्य करावे..."

झाले. खंडेराव आपली अवघी दोन हजारांची सेना घेऊन जाटाच्या पाठीशी लागले. जाटाचा मुलुख बेचिराख करायला सुरुवात केली. जाटाला कसा प्रतिकार करावा हेच सुचेना. तो घाबरला. खडेराव ऐकत नाही तर त्यानं पुणे दरबाराशी सलुख चालवला. चाळीस लक्ष खंडणी देतो पण खंडेरावांना मागे घ्या असे विनवू लागला. ह्यांची दहशत खाऊन कुंभेरीच्या किल्ल्यात जाउन लपला. खंडेरावांनी कुंभेरीला वेढा घातला. तोवर राघोबादादा, शिंदे आणि मल्हाररावही तेथे येऊन पोहोचले. गड बाका. किल्ल्याच्या आडुन सुरजमल जाटाने हल्ले चालुच ठेवले. खंडेराव किल्ल्याचा एक तरी तट कसा ढासळवता येईल या प्रयत्नांत होते.

त्या दिवशी युद्ध ऐन भरात होते. सुरजमलच्या डोळ्यात खंडेराव सलत होता. तटावरून त्याने निशान साधायला लावले.

साक्षात कळीकाळ यावा तसा तो तोफेचा लोळ खंडेरावावर पडला. माझे सर्वस्व हरपले. मी विधवा झाले.

काय उरलं होतं आता जगात? पतीसोबत सती जावे...स्वर्गी तरी त्यांच्या साथीत जगावे. मी तयारी करायला सांगितले. माझ्या सवतीही तयार होत होत्या. सर्वत्र मरणाच्या विकराळ छाया नाचत होत्या. गौतमाबाई जशा मूक-बधीर बनून गेल्या होत्या. मल्हारराव संतापाने बेभान झाले होते. ते सुरजमल जाटाला म्हणाले, "जाटा...कुंभेरीचा किल्ला उध्वस्त करुन त्यावर मी गाढवाचा नांगर फिरवीन आणि कुंभेरीची माती गंगेत विसर्जित करीन!" तेवढ्यात मी सती जातेय असे कोणीतरी त्यांना सांगुइतले. ते धावत आले,. एवढा करारी महायोद्द्धा पण गलितगात्र झाला होता. त्यांनी मला शुभ्र साडीत पाहिले आणि हंबरडा फोडला..."जाऊ नकोस पोरी...या म्हाता-याला अनाथ करणार आहेस का तु? अगं...आता तुच माझा खंडेराव...नको जाऊस पोरी...नको जाऊस..."

त्यांच्या हंबरड्याने माझं काळीज गलबललं. आलम हिंदुस्तानला "मल्हार आया..." अशी हूल उठली तरी दहशत बसायची. तो महायोद्धा मल्हारराव काळीज फाटेल असा आक्रोश करत होता. चितेकडे अंतिम श्वास घेण्यासाठी निघालेली माझी पावले थबकली. होय. खंडेराव जित्ता होता या अहिल्येच्या रुपात. मल्हारबांना आक्रोशू देण्याचा मला कसलाही अधिकार नव्हता.

मी थांबले. मागे आले. त्यांचे डोळे पुसले.

जगायचा निर्णय घेतला ते पुन्हा पुन्हा मरण्यासाठी.

मल्हाररावांनी नि गौतमाबाईंनी मला राजपाट चालण्यासाठी लागते ते सारे मला शिकवले. मल्हाररावांच्या लष्करी मोहिमांना लागणारी सामग्री पुरवण्याचे काम मी करु लागले. सिरोंच्याचा जागीरदार अडवणुक करत होता तर त्यालाही मी युद्ध करुन वठणीवर आणले. दोहदवर मी हल्ला करून त्याची गढी उध्वस्त केली. मल्हाररावांची सून काय चीज आहे हे मी दाखवून दिलं. मला राज्य चालवता येत होते तशी तलवारही. वेळ पडल्यावर तिचे पाणी दाखवायला मी कचरत नसे.

पानिपत झाले. पराक्रमाची शर्थ गाजवुनही पराजयाचा कलंक लागला. सर्वस्वाचा घात होता तो पराजय. मल्हारराव तरीही मराठेशाहीची गेलेली प्रतिष्ठा पुन्हा मिळवायला झटत होते. इंग्रजांशीही लढत होते. पण ते आता थकले होते. त्यात गौतमाबाईंचे निधन झाले. माझ्यासाठी तर माझी आईच गेली. मल्हाररावांना एवढे थकलेले आणि निराश मी कधी पाहिले नव्हते. गौतमाबाई गेल्या आणि मागोमाग तेही अनंताच्या प्रवासाला निघून गेले.

माझा मुलगा मालेराव आणि मुलगी मुक्ताबाई. मालेराव मात्र अत्यंत पोरकट आणि क्रुरबुद्धी होता. पण न्यायाप्रमाणे होळकर गादी त्याच्याकडे आली. त्याला वेडाचे झटके येत व त्यात तो अनेकदा क्रौर्याची परिसीमा गाठे. माझे अंत:करण जळत असे. प्रजेवरचा अन्याय पाहवत नसे. खुपदा मला हस्तक्षेप करावा लागे. त्याला दुखवावे लागे. पण इलाज नव्हता. लवकरच तोही आजारी पडला. त्या आजाराने त्याला गिळंकृत केले. मी पुन्हा एकदा रिक्त झाले. शून्य झाले. दुर्भाग्याचे तडाखे उसंत देत नव्हते.

मुक्ताबाईचा मी बालविवाह होऊ दिला नव्हता. बालविवाहाला माझा विरोध होता. पण ती आता वयात आली. पण तिचे रुढीपरंपरेने लग्न करणेही मला मान्य नव्हते. त्यावेळीस मी राजधानी महेश्वरला हलवली होती. राज्यात दरोडेखोरांच्या टोळ्या उपद्रव देत होत्या. मी दरबारात पण ठेवला..."जो तरुण या दरोडेखोरांचा बंदोबस्त करेल...त्या तरुणाशी मी माझ्या मुक्तेचा विवाह लावून देईन!"

शास्त्री-पंडितांना रुचणारी गोष्ट नव्हती ही. जातीपातींच्या हीण प्रथांनी कुजलेल्या समाजालाही ते मान्य कसे होणार? पण मी ठाम होते. माझा मनगटावरील पराक्रमावर विश्वास होता. यशवंतराव फणसेने खरेच दरोडेखोरांचा बंदोबस्त केला. मी मुक्ताचा विवाह त्याच्याशी मोठ्या धामधुमीत लावून दिला.

मला वाटले आता तरी सौख्याचे दिवस आले. प्रजेसाठी देशभर काम तर करतच होते...पण व्यक्तिगत आयुष्यात मात्र स्थैर्य येतच नव्हते. कटकारस्थाने थांबत नव्हती. रामपु-याचा जागीरदार बंडाच्या पावित्र्यात होता तर मला स्वत:ला मोहिम काढावी लागली. ठार मारले त्याला मी त्या युद्धात. शांततेची आणि पावित्र्याची प्रतिमा म्हणून विख्यात अहिल्याबाई रणचंडीही होऊ शकते हे जसे मी एकदा राघोबादादालाही दाखवले होते तसेच रामपुरच्या चंद्रावतांनाही दाखवले.

मला लवकरच नातू झाल्ला. नथु. त्याला अंगीखांदी खेळवत वृद्धापकाळाचे दिवस कंठावेत म्हटले...तर अल्पसा ज्वर आल्याचे निमित्त झाले...नथु...नथु गेला.

पाठोपाठ माझा पोटच्या पोरासारखा जावई..यशवंतराव...तोही आजारपणात गेला.

माझे एक एक अवयव छाटत होती माझी नियती.

मुक्ताने सती जायचा निर्णय घेतला.

किती आकांत केला मी. नाही. पण ती तिच्या निर्णयावर ठाम होती. अटल होती. ऐकता पोर ऐकत नव्हती. एकाएकी मी निस्त्राण झाले. अलिप्त झाले. निर्विकार झाले. जीवन मला अगदी परके परके वाटू लागले. येथे काहीच खरे नाही. काहीच चिरंतन नाही. सारं काही अळवावरच्या पाण्यासारखे. मी उभारलेली मंदिरे भलेही चिरंतन राहतील...पण वेदना मात्र माझ्या नश्वर देहासोबतच नष्ट होतील. वेदनाही ख-या नाहीत. आनंदही खरा नाही. ते नांवही खरे नाही. ते यशही खरे नाही. मग खरे आहे तरी काय?

कि नुसतेच भ्रम?

माझी मुक्ता माझ्या डोळ्यांसमोर चितेवर चढली. निष्प्राण यशवंतरावाचे मस्तक तिने धीराने मांडीवर घेतले. अलिप्तपणे मी सारे पहात होते. माझ्या डोळ्यांत अश्रुचा एक टिपूस नव्हता. हे सारे जसे काही स्वप्नात घडत आहे अशा अलिप्ततेने मी सारे पहात होते.

आगींनी माझ्या पोटच्या लेकराला वेढले. तिच्या किंचाळ्या माझ्या कानावर पडल्या...आगच ती. शेवट आगीत आणि जगणेही आगीत...

या धगधगत्या ज्वालांत जीवंतपणी सतत जळण्याचे नांव अहिल्याबाई आहे.

हे रस्ते...हे घाट...ह्या सराया...ही मंदिरे...ते उभारुन दिलेले असंख्य व्यवसाय...भरभराटीला आणलेले उद्योग...

प्रजेचं पोटच्या पोरांप्रमाने केलेलं प्रतिपालन...

मलातरी स्वप्नवतच वाटतंय!

तुम्हालाही वाटत असेल!

एक अहिल्या होती...सर्वांची अहिल्या...माणुसकीची अहिल्या....पण तीच अहिल्या खरी होती कि

वेदना, वंचना आणि हताशांच्या दाटून येणा-या भग्न काळोखाच्या सावलीत एकाकी जगत राहिलेली...भोगत राहिलेली अहिल्या खरी होती?

मला नाही माहित! मी ते शोधण्याचा तसा प्रयत्नही केला नाही. माझा सांब सदाशिव आहे. त्यानेच मला तुमच्यासाठी बोट धरून चालवले हेच काय ते खरे! त्यानेच मला अपार वेदना सहन करायची शक्ती दिली हेच काय ते खरे!

अहिल्या जनांची होती आणि जनांसाठीच मेली हेच काय ते सत्य!

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at April 11, 2017 04:19 PM

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत *जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at April 11, 2017 01:14 PM

मजेत होतो,मजेत आहे

मजेत होतो,मजेत आहे मिठीत होतो,कवेत आहे. शंभर टक्के खरे बोलतो बडबडणारा नशेत आहे. छुपा अजेंडा पडला उघडा गोंधळ चालू सभेत आहे सहज मारतो आवडलेले निपुण चोरटा कलेत आहे चाक भुईला टेकत नाही महारथी तो हवेत आहे आकाशातुन आग बरसते शासन ए.सी. गुहेत आहे

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at April 11, 2017 01:11 PM

April 10, 2017

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

किल्ले कसे पहावेत – प्र के घाणेकर

जनसेवा समिती विले पारले यांच्या अभ्यासवर्गात “दुर्ग कसे पाहावे” याबद्दल मार्गदर्शन करताना जेष्ठ दुर्ग अभ्यासक श्री. प्र. के. घाणेकर Filed under: दृक-श्राव्य

by उमेश जोशी at April 10, 2017 01:58 PM

मला काय वाटते !

खजिना

आमोणकर बाईंनी आपली गायकी ध्वनिमुद्रित होऊ नये म्हणून अफाट काळजी घेतली. पण बाईंना जाऊन आठवडा व्हायच्या आत इंटरनेटवर संग्रहित कार्यक्रमांच्या ध्वनिमुद्रणांचे पेव फुटले आहे. कांय ऐकू कांय नको अशी श्रोत्यांची अवस्था झाली आहे. बाईंचे गाणे बावनकशी पण तोंडाळपणामुळे खूप जणांना दुखावले हेही तितकेच खरे.

एकीकडे अहं पासून दूर राहा असा उपदेश करताना स्वत:चा अहंगंड लक्षात कसा येत नसे हे त्याच जाणो.

एक दोनवेळा प्रत्यक्ष गाणे ऐकायचा योग्य आला. साधारण चाळीस वर्षांपूर्वी. त्यावेळी गाणे आवडले होतेच. एकूण नखरे होतेच पण अध्यात्मिक बोलणे नव्हते.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at April 10, 2017 05:53 AM

Tangents

हुमुहुमुनुकूनुकूआप्वा - हवाई मेमरीज - १

हुमुहुमुनुकुनुकूआप्वा हा हवाईचा राज्य-मासा आहे. राज्य-मासा वगैरे प्रकार असतात हे मला आत्ताच कळलं.

" कॅलिफोर्नियाचा राज्य-मासा गोल्डन ट्राऊट आहे. " अवतरणचिन्हातली माहिती उगाच 'मला किनी गुगल वापरता येतं' दाखवायला... महाराष्ट्राचा राज्य-मासा कोणता होऊ शकला असता? बोंबील कदाचित? काय माहित.. कोणताही मासा असला तरी हुमुहुमुनुकुनुकूआप्वा सारखं प्रचंड ऑसम नाव नसेल हे निश्चित!!

ह्या सिरीजला हुमुहुमुनुकुनुकूआप्वा नाव देण्यामागे ह्या  नावाचं ऑस्सम असणं हे पहिलं कारण आहे. दुसरं महत्वाचं कारण हे कि ही सिरीज नक्की काय आहे हे ठरलेलंच नसल्याने अन्क्लिअर नाव असलेलं बरं!
हे फक्त प्रवासवर्णन नाही किंवा फक्त अनुभवलेखनही नाही. ही हवाईतली दैनंदिनी नाही कि आयटीनीररी गाईडसुद्धा नाही; ह्या सगळ्याच मिश्रण मात्र नक्कीच आहे. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे हे "तू काय विचार करतोयस/ करत्येस?" आहे.

"तू काय विचार करतोयस/करत्येस?" ... तुम्ही आधीचं काही वाचलं नसाल तर थोडक्यात महत्त्वाचं: मला टाईमपास बडबड करायला आवडते आणि अमोलला अर्ध्या-अधिक वेळा काय बोलायचं सुचत नसतं. त्याला बोलतं करायला त्याला प्रश्न विचारत राहाणं मी माझं परमकर्तव्य समजते आणि त्यानी प्रश्न न विचारता "१० मार्कासाठी किमान ४ पानी उत्तर हवं" हे सूत्र लक्षात ठेवून मी माझी माझी मोठी उत्तरं देते. ही सिरीज माझ्या हवाईतल्या आणि हवेतल्या उत्तरांचा 21 अपेक्षित म्हणायला हरकत नसावी. नसावी म्हणजे माझी तरी नाहीये!

हवाई ट्रीप हे माझ्या तिसाव्या वाढदिवसाचं सरप्राईज गिफ्ट होतं. तीस  वर्षं, थर्टी यर्स! एखादा शब्द म्हणून त्याच्यापुढे तोच शब्द इंग्लिशमध्ये आणला कि कसलं वजन येतं ना.. ह्या अश्या ट्रिका-टिपा वापरूनच वजन वाढवायला आम्ही शिकलो असू.

हवाई राज्य हे काही बेटांचा समूह आहे. त्या काही बेटांपैकी आम्ही माउइ आणि कवाईला गेलो होतो. जायच्या आधी मी प्रचंड साशंक होते. मला पोहता येत नाही; आणि एनीवे हवाईला पोहत जाणं पोहायला येणाऱ्या मनुष्यालाही कठीणच जाईल. हवाई म्हणजे वाटर-स्पोर्ट्स हे समीकरण उगाचच मनात बनवून ठेवलं होतं त्यामुळे जरा भीती होती. हवाईला गेल्यावर मात्र ती भीती पार हवेत उडून गेली किंवा पोहून गेली असेल. मला पोहता येत नसलं तर भीतीला पोहता येतं कि नाही ह्यावर माझा अभ्यास नाही.



पुढच्या भागात हवाईमधल्या पहिल्या दिवसाच्या आठवणी! ही पोस्ट अशीच आपली टाईमपास बडबड करायला...

by Jaswandi (noreply@blogger.com) at April 10, 2017 04:25 AM

Truth Only

या मेसेजचं करायचं काय ?

एखादा सण जवळ आल्यावर आधी खूप आनंद वाटायचा. मात्र आता एखादा सण जवळ आल्यावर पोटात गोळा उठतो. कारण फक्त सण जवळ आला रे आला की, व्हॉट्सऍपवर शुभेच्छांचा जोरदार मारा सुरू होतो. ग्रुपमधले सगळेच सदस्य दणादण मेसेज, इमेज आणि व्हिडीओमधून शुभेच्छांचा मारा सुरू करतात. दिवस म्हणू नका की रात्र म्हणू नका, बिचारा मोबाईल टुंगटुंग वाजत मेसेजेस आल्याची वर्दी देत राहतो.
दिवाळी, दसरा, होळी, गणेशोत्सव, नवरात्री, हॅप्पी न्यू ईअर या काळात शुभेच्छांचा मारा परमोच्च शिखरावर असतो. 15 ऑगस्ट, 26 जानेवारीला प्रखर राष्ट्रभक्तीसह मेसेज येत असतात. मग हे मेसेज डिलीट करायचे कधी, वाचायचे कधी अशा समस्या निर्माण होतात.
कोणत्याही धर्माचे सण त्याला अपवाद नाहीत. उगीच एकांगी वाटू नये म्हणून स्पष्ट करतो. महाशिवरात्रीच्याही शुभेच्छा नुकत्याच भक्तीभावाने दिल्या गेल्या. त्यामुळे आगामी काळात शनी अमावस्या, ग्रहण यांच्याही शुभेच्छा दिल्या जाऊ शकतात.
सणांनंतर थोर व्यक्तींच्या जयंती, पुण्यतिथी या काळातही व्हॉट्सऍपवर मेसेजचा पूर येतो. अनेक जण तर शुभेच्छांवर न थांबता महापुरूषांचे कोट्स, त्यांचे लेख फॉरवर्ड करत असतात. पण एवढं सारं साहित्य वाचायचं कधी, हा प्रश्न अनेकांना पडू लागला आहे.
सण आणि जयंती एकवेळ समजून घेवू. पण काही मित्र आणि सहका-यांना तर असं वाटतं, जणू यांनी शुभ सकाळचे मेसेज पाठवले नाही तर सूर्यच उगवणार नाही. आता या सकाळमध्येही भगवी, निधी, हिरवी सकाळ असे विविध रंगही असतात.
सध्याच्या धकाधकीच्या आणि स्पर्धेच्या युगात अनेक संस्कार हरवत चालले आहेत. याची काही व्हॉट्सऍप बहाद्दरांना जाणिव आहे. त्यामुळे आई-वडिलांचा आदर, गुरूजनांचे उपकार, मुलांना चांगलं शिक्षण या आशयाचे मेसेज पाठवले जातात. हे मेसेज जर पाठवले नाही तर समाजात उरलेली नितीमत्ता कायमचीच हरवेल अशी भीती हे मेसेज पाठवणा-यांना वाटत असावी.
आता एका दिवसावर हनुमान जयंती आली आहे. त्यामुळे सर्व व्हॉट्सऍप बहाद्दर जणू काही तेच सूर्य गिळायला निघाले या आवेशाने शुभेच्छांचे मेसेज टाकतील. हे आणि असे हजारो मेसेज वाचण्याची, सहन करण्याची आणि डिलीट करण्याची शक्ती हनुमान सगळ्यांना देवो, ही प्रार्थना.

by santosh gore (noreply@blogger.com) at April 10, 2017 03:46 AM

April 09, 2017

शब्द-पट

वेण्डी मोठी झालिये (का?)..

एकेदिवशी वेण्डी बागेत खेळत असताना तिला एक सुंदर, पिवळं, नाजूक फुल दिसतं. ती ते फुल खुडून घेते आणि नाचत नाचत आपल्या आ‌ईकडे जाते. आ‌ईला ते आपलं नाचरं मूल इतकं आवडतं की तिच्या डोळ्यात टचकन पाणी येतं आणि ती वेण्डीला म्हणते, "तू कायम अशीच का राहात नाहीस बाळा?" बस्स! वेण्डीची आ‌ई वेण्डीशी इतकंच बोलते आणि वेण्डीला कळतं की- आपण कायम असे राहणार नाही आहोत. आपण मोठे होणार आहोत! "आता तू लहान नाही राहिलीस!"

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at April 09, 2017 03:08 PM

काय वाटेल ते……..

इंटरनेट वर तुम्ही काय करता ते ट्रॅक केलं जातंय. तुमचा क्लाउड वर सेव्ह केलेला डेटा कितपत सुरक्षित आहे??

मार्क झुकेरबर्ग म्हणतो प्रायव्हसी काही फारशी महत्वाची पण नाही, पण स्वतःच्या घराशेजारची चार घरं विकत घेतो, स्वतःला प्रायव्हसी मिळावी म्हणुन – दुतोंड्या कुठला! जर इंटरनेट चा विचार केला तर हा अधिकार खरंच तुमच्याकडे आहे का? तुमची प्रायव्हसी कितपत सुरक्षित आहे? … Continue reading

by महेंद्र at April 09, 2017 06:24 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

आरक्षणकेंद्री विचारपद्धत बदला!


Image result for reservation in india


आरक्षण हा भारतात एक कळीचा मुद्दा बनलेला आहे. वंचित-शोषित घटकांसाठी सकारात्मक पाऊल म्हणून आरक्षणाकडे घटनाकारांनी पाहिले. भारतातील वंचित-शोषितता ही मुळात जातीआधारित असल्याने जातीआधारितच आरक्षण दिले जाणे क्रमप्राप्त होते. अर्थात आरक्षण हा नंतर बव्हंशी राजकारण व जातीय अस्मितांचाच विषय बनल्याने आरक्षणमुले किती प्रमाणात शोषितता व वंचितता कमी झाली याचा संगतवार अभ्यास झालेला नाही. आत तर अनेक वरिष्ठ समजले जाणारे समाजघटकही आरक्षणाच्या रांगेत उतरलेले दिसतात. आरक्षणाच्या बाजुने जसा एक प्रबळ मतप्रवाह आहे तसाच आरक्षणाच्या विरोधातही आहे हेही लक्षात घेतले पाहिजे. आरक्षण असावे कि नसावे यावर चर्चा करण्यापेक्षा आरक्षण समजा गेले तर आम्ही त्या स्थितीशी तोंड द्यायला कितपत समर्थ आहोत हे तपासत पुढची दिशा ठरवण्यासाठी आता अधिक चर्चा होणे आवश्यक आहे असे मला वाटते.

१९९१ पर्यंत आप्ण समाजवादी सुरक्षित व संरक्षित जगात जगत होतो. ते जग सुरक्षित असले तरी बंधनांनी भरलेले असल्याने प्रगतीही शक्य नव्हती. लायसेंस राज, परमिट राजने तो काळ गाजवला. भ्रष्टाचाराला व अकार्यक्षमतेला त्यामुळे उधान आले. त्यानंतर जागतिकीकरण आले. सरकारी बंधने कमी झाली. त्याचा फायदा आज आपण घेतोच आहोत. त्याच वेळीस जागतिकीकरणाचा अपरिहार्य भाग म्हणून सरकारी उद्योगांचा संकोच होणे अपरिहार्य होते. अनेक क्षेत्रांतून सरकार काढता पाय घेत आहे. अनेक सरकारी उद्योगांतून सरकार आपली गुंतवणूक काढून घेत आहे. सरकारी खात्यांत जेवढ्या जागा रिक्त आहेत त्याही भरल्या जात नाहीत. त्यात वाढ होण्याचे तर गोष्टच वेगळी. उदाहरणच द्यायचे झाले तर भारतात एक लाख लोकसंख्येमागे केवळ १८२ मंजूर पोलिस आहेत. युनोच्या मानकानुसार ती संख्या किमान लाखामागे २२२ एवढी तरी असली पाहिजे. त्यात भारतात आहे त्या मंजूर पोलीस संख्येपैकी २४% जागा रिक्त आहेत. म्हणजे प्रत्यक्ष प्रमाण लाखामागे १४७ एवढेच आहे. 

तीच बाब न्यायाधिशांची. भारतात दर दहा लाख लोकसंख्येमागे केवळ तेरा न्यायाधीच आहेत, जे प्रत्यक्षात किमान ५० तरी असले पाहिजे. त्यात आहे त्या जागांतही रिक्त असलेल्या जागांचे प्रमाण मोठे आहे. उदाहरणार्थ सर्वोच्च न्यायालयात ६, उच्च न्यायालयांत ४४६ तर खालच्या कोर्टांत ४६०० न्यायाधिशांच्या जागा आजही रिक्त आहेत. मुळात न्यायाधिशांची संख्या किमान पाचपट वाढवण्याची गरज असतांना आहेत त्या रिक्त जागाच भरल्या जात नाहीत. पोलिस व न्यायालये लोकशाहीच्या संरक्षणासाठी अत्यावश्यक विभाग असतांना त्यांची ही गत आहे. आपण अन्य खात्यांत काय असू शकेल याची कल्पना करू शकतो. २०१५ मध्ये तर केंद्र सरकारच्या भरतीमध्ये ८९% इतकी घट झाली होती हे केंद्रीय मंत्र्यांनीच लोकसभेत मान्य केले होते. भविष्यात सरकार अनेक बाबींतून हात काढून घेणार आहे. शिक्षण क्षेत्राचेही वेगाने खाजगीकरण सुरु आहे. भारतात लवकरच विदेशी विद्यापीठेही येतील. भारतीय विद्यापीठे त्यांच्यासमोर काय टिकाव धरणार हा प्रश्नच आहे कारण एकुणातील दर्जाच पुर्ण ढासळलेला आहे. उदारमतवादी धोरणांत सरकारने स्वत: कोणतेही उद्योग-व्यवसाय चालवणे बसत नाही. आताच सरकारने एयरलाइन्ससहचे सारे उद्योग विकून टाकावेत अशा मागण्या प्रबळ होत आहेत. सरकार आज काही क्षेत्रात आहे ते लाजे-काजेने व मतपेट्या सांभाळण्यासाठी आहे. पण पुढेही तसेच राहील असे नाही कारण आंतरराष्ट्रीय दबावही वाढत आहेत. थोदक्यात एकंदरीत कल हा पुढे असाच राहणार आहे. याचाच अर्थ सरकार हे काही रोजगार देण्याचे साधन राहणार नाही.

खाजगी क्षेत्रही याला अपवाद राहिले नाही. या दशकात जेवढ्या प्रमाणात नवे उद्योगधंदे सुरु व्हायला हवे होते तेवढे झाले नाहेत. अनेक मोठ्या कंपन्यांनी विस्ताराचे कार्यक्रम प्रलंबित ठेवले आहेत. हा समजा जागतिक व देशांतर्गत मंदेचा परिणाम आहे. वास्तव हे आहे कि रोजगार नाहीत. त्यात वृद्धे होण्याची चिन्हे सध्या तरी दिसत नाहीत. झाली तरी देशात ज्या प्रमाणात दरवर्षी बेरोजगारीत भर पडते आहे ती पाहता बेरोजगारांची संख्या मोठीच राहणार हे उघड सत्य आहे. अशा स्थितीत समजा आरक्षण कायम राहिले किंवा वाढवले तरी ते शोषित-वंचित समाजघटकांची वंचितता कशी आणि किती प्रमाणात कमी करेल हा आपल्यापुढील सामाजिक चर्चेचा मुख्य विषय असला पाहिजे. पण दुर्दैवाने आपले समाजनेते, राजकारणी आणि विचारवंत हे आपले चिंतन (?) आरक्षणकेंद्रीच ठेवतात हे नवल आहे. स्पष्ट सांगण्याचे धाडस त्यांच्या अंगात राहिलेले नाही. किंबहुना आपण नकळत समाजाची फसवणूक करतो आहोत याचे भान त्यांना नाही. आणि हे देशाच्या भवितव्याच्या दृष्टीने उचित आहे असे कोणी म्हणणार नाही. 

आपली सामाजिक चर्चा आरक्षणकेंद्री ठेवण्यात अर्थ नाही. ती आता उद्योग-व्यवसाय केंद्री होत अधिकाधिक खाजगी रोजगारनिर्मिती केंद्री व्हायला हवी. त्यात शेती क्षेत्रालाही सामील करून घ्यावे लागेल. आज अनेक सरकारी कायदे यासाठी अनुकूल नाहीत. वित्तसंस्था भांडवल देण्यास पुढे येत नाहीत. उद्योगव्यवसायाचे प्रामाणिक मार्गदर्शन व प्रशिक्षण याची वानवा तर आहेच पण कौशल्य विकासाभिमुख शिक्षणाचीही वानवा आहे. शिक्षणपद्धतीबद्दल आपण आधी जी चर्चा केली ती यासाठीच. सरकारनेच सर्व करावे या मानसिकतेतून आम्हालाच बाहेर पडावे लागेल. कारण मुळात सरकार स्वत:हून काही करण्याच्या स्थितीत नाही. सातव्या पे कमिशनमुळे सरकार आताच वित्तीय ओझ्याखाली दबलेले आहे. त्यात भर घालण्याचा सरकार प्रयत्न करणार नाही हे उघड आहे. मग ते काहीही आश्वासने देवोत अथवा घोषणा करोत. 

आरक्षणकेंद्री विचारपद्धतीने ओपन असो कि आरक्षित, कोणत्याही समाजघटकाचे येथून पुढे भले होण्याची शक्यता नाही. आरक्षण राहिले तरी करियरच्या दृष्टीने पहायचे झाले तर आता तरुणांना प्रगतीसाठी नवे मार्ग शोधण्यासाठी तयार रहायला पाहिजे. आरक्षण असले तरी ते केवळ एक मानसिक आधार आहे असे समजुनच चालावे लागेल. उद्योग-व्यवसाय व कौशल्यकेंद्रित दिशा धरावी लागेल. आजही भारतात असंख्य क्षेत्रे अशी आहेत जी प्रतिभाशाली व साहसी उद्योजक व व्यावसायिकांची वाट पहात आहेत. पण शेजा-याने कांदा लावला कि आपणही कांदाच लावायचा या अनुकरणातून कांद्याचे पीक एवढे येते कि कांद्याचे भाव पडतात. हेच नेमके इकडेही होते आहे. ठराविक क्षेत्रेच करियर म्हणून माहित असतात. तेथे आधीच एवढी गर्दी झालेली आहे कि नव्यांना आता महामुश्किलीने प्रवेश मिळतो. आयटी क्षेत्राचे हे झालेच आहे. स्टार्ट अप साठीही अत्यंत भंगार आणि अव्यावसायिक कल्पना येतात त्यामुळे त्याही संध्यांचा तरुण फायदा घेऊ शकलेले नाहीत कारण बंदिस्त विचारपद्धती. 

जो तो प्रगतीसाठी आरक्षणामागे धावतो व शेवटी नैराश्याच्या किंवा खोट्या आशांच्या गारुडात अडकतो, ती हीच प्रवृत्ती आहे. आपल्याला आरक्षणकेंद्री विचारपद्धतीच प्रथम बदलावी लागेल!

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at April 09, 2017 01:09 AM

April 08, 2017

राफा

साधं सुधं!!

खंत ५०१ ची!



गाव  - कोपरगाव 
स्थळ - गावाचा पार 
ज्योतिषी जोशी आपला जामानिमा घेऊन एका कोपऱ्यात बस्तान ठोकुन बसले होते . अधुनमधून अंगाला लागलेल्या घामाच्या धारा पंच्याने पुसून काढता काढता एप्रिलमध्येच उन्हानं इतकं बेजार केलं असताना मे महिन्यात आपला कसा निभाव लागणार ह्या चिंतेनं त्यांना पुरतं बेजार केलं होतं . उन्हाच्या चिंतेनं इतकं ग्रासलं असताना देखील चष्म्याच्या फ्रेमच्या वरून त्यांचे डोळे रस्त्याकडं लागले होते . आजच्या दिवसात एकही गिऱ्हाईक फिरकलं नाही तर कसं काय होणार हे त्यांना समजत नव्हतं. आपल्या ज्योतिष्यशास्त्राच्या आधारे आज आपल्याकडं एकतरी भाविक येणार की नाही ह्याचा सुद्धा आपल्याला उलगडा करता येऊ नये ह्याची चिडचिड मनातल्या मनात दाबुन धरण्याव्यतिरिक्त त्यांच्याकडं दुसरा उपाय देखील नव्हता. 

अचानक एक चांगलं सुटबूट घातलेलं भारदस्त व्यक्तिमत्व आपल्या दिशेनं येताना त्यांना दिसलं. ह्याला चांगलाच गंडा घातला की महिनाभराची तजवीज होऊन जाईल  ह्या विचारानं त्यांची मुद्रा अचानक प्रसन्न झाली. आपली बैठक आवरून आणि मुद्रेवर भारदस्त हावभाव आणून त्यांनी उगाचच आपल्यासमोरील पोथीवाचनाचा आभास निर्माण केला. 

व्यक्ती - नमस्कार बुवा!

क्षणभर वाचनात मग्न असल्याचा आव आणुन मग जोशीबुवांनी नजरेनं त्यांना बसण्याची खुण केली. अजून काही वेळ तरी पोथीवाचनाचं नाटक सुरु ठेवणं आवश्यक होतं. गेली कित्येक वर्ष आपण नेमकं तेच पान का वाचत बसतो आणि तरीही आपल्याला त्याचा उलगडा का होत नाही ह्याची खंत करणं त्यांनी हल्ली सोडून दिलं होतं. शेवटी एकदा आपली साधना आटपून त्यांनी त्या व्यक्तीकडं आपला मोर्चा वळविला. 

जोशीबुवा - नाव ?
व्यक्ती - ५०१!

जोशीबुवांची मुद्रा काहीशी त्रस्त झाली. पण अधुनमधून असल्या टग्या माणसांशी त्यांची गाठ पडायची त्यामुळं पहिल्या प्रश्नात हार न मानण्याची त्यांनी सवय करुन घेतली होती. 

जोशीबुवा - जन्मस्थळ 
व्यक्ती - भारत 

हे बेणं जरा पोहोचलेलं आहे ह्याची मनोमन बुवांनी स्वतःला जाणीव करुन दिली. 

जोशीबुवा - जन्म दिनांक , वेळ 
व्यक्ती - नक्की माहित नाही, पण जन्म किमान दहा हजार वर्षांपूर्वीचा !

नाक्यावर आपल्या ओळखीची माणसं वावरत आहेत ना ह्याची बुवांनी फ्रेमच्या वरून नजर फिरवुन खातरजमा करून घेतली. कुडमुड्या ज्योतिष्याला भुताची सदिच्छा भेट वगैरे बातमी पेपरात छापुन येईल ह्याची त्यांनी एव्हाना मानसिक तयारी करुन घेतली होती. 

जोशीबुवा - अं  अं 
जोशीबुवांची ही स्थिती पाहून त्या व्यक्तीनं अगदी हळुवार आवाजात त्यांच्याशी बोलण्यास सुरुवात केली!

व्यक्ती -  जोशीबुवा ! तुम्हांला दिलेल्या  त्रासाबद्दल अगदी क्षमस्व ! मी आहे  संख्यारेषेवरील  ५०१!  माझ्या जीवनात अचानक गेल्या आठवड्यात  जी काही  अभूतपूर्व  घडामोड झाली  त्यामुळं  मी अगदी हबकून गेलो आहे. तुम्ही  पंचक्रोशीतील नावाजलेले  ज्योतिषी , तुम्हीच मला वाचवु  शकाल अशी  आशा मनी बाळगुन मी आपणाकडे आलो आहे! 

क्षणभरात जोशीबुवांच्या  मनात असंख्य भावनांनी थैमान घातलं. बालपणी दैत्यापेक्षा ज्याची त्यांना भिती वाटायची आणि दहावीच्या परीक्षेत ३५ गुण मिळवून उत्तीर्ण झाल्यावर ज्याच्याशी आपलं जीवनभरातील नातं संपलं असा सुस्कारा त्यांनी सोडला होता त्या खलनायक गणितातील एक पात्र ५०१ त्यांच्यासमोर अगदी जिवंतरूपात हजर होतं आणि वर गयावया करुन त्यांच्याकडं मदतीची याचना करीत होतं. बहुदा आपल्या गणिताच्या मास्तरांनीच ह्याला पाठवलं असावं अशी त्यांनी मनोमन आपली खात्री करुन घेतली. काहीही झालं तरी आल्या प्रसंगाला तोंड देणं भाग होतं. 

जोशीबुवा - मला नक्की समजलं नाही! नक्की झालं तरी काय ?
५०१ (काहीशा निराश चेहऱ्यानं) - मला वाटलं तुमच्या सारख्या ज्ञानी माणसाला हे तात्काळ कळलं असणार! पण बरोबर आहे जेव्हा ग्रहच चांगले नसतात त्यावेळी अशा गोष्टी घडणारच!

हे पात्र गणितातील असलं तरी ह्याची मराठी भाषा देखील चांगली आहे! बुवांनी मनोमन दाद दिली. 

५०१ - अहो सरकारने असा काही निर्णय घेतला की माझी अगदी धुतल्या तांदळासारखी प्रतिमा मलीन झाली! 

जोशीबुवांच्या डोक्यात एकदम प्रकाश पडला! लहानपणी सतत डोळ्यासमोर फिरणारी एक प्रतिमा त्यांना आठवली. आई वैतागली की ह्याचीच सोबत देत त्यांना न्हाणीघरात कपडे धुवायला पिटाळायची!
जोशीबुवा - अहो ५०१, इतके निराश का होता? काळ बदलला तशा लोकांच्या सवयी सुद्धा बदलणार ना !  आणि ५०१ बार तर बऱ्याच आधी कालबाह्य झाला आहे!

५०१ - अहो साहेब, कशाला जुन्या जखमांना पुन्हा उजाळा देता आहात? ५०१ बारचं दुखणं तर मी केव्हाच विसरुन गेलोय!

जोशीबुवा - मग? गेल्या आठवड्यात झालंय तरी काय?

५०१ - (अत्यंत निराश चेहऱ्यानं) - अहो साहेब असं काय करता! सरकारनं महामार्गापासुन ५०० मीटरच्या आत मद्याच्या दुकानांना बंदी घातली हे तुम्हांला माहित नाही काय?

जोशीबुवा - (रागीट मुद्रेनं) - मला माहित नसणार हे कसं शक्य आहे! मलादेखील त्याचा फटका बसलाय! पण त्या निर्णयाचा आणि तुमचा काय संबंध? 

५०१ - अहो भारतभर जो तो आता दारूची नवीन दुकानं टाकतोय आणि जिकडतिकडं म्हटलं जातंय - ५०१ मीटरवर दुकान टाका! माझी अगदी धुतल्या तांदळासारखी प्रतिमा मलीन झाली! 

इतकं उच्च मराठी ऐकण्याची सवय नसल्यानं बुवांना त्रास होऊ लागला!

जोशीबुवा - (संतापून ) तुम्हांला बजावून सांगतोय अगदी उच्च दर्जाची मराठी भाषा वापरणं सोडून द्या ! तुमचं घराणं कोणतं आणि अभिमान बाळगता तो दुसऱ्या घराण्याचा!

५०१ - (चढ्या स्वरात) - मी आपल्या घराण्याचा का अभिमान बाळगू! केवळ १६७ आणि ३ होते म्हणून मी मूळ संख्या (प्राईम नंबर) होता होता वाचलो! बाकी सगळा भाव मिळतो तो ५०० ला! 

५०१ ने आपल्या मनातील खंत बोलुन दाखविली.  मूळ संख्या वगैरे संज्ञा ऐकून जोशीबुवांनी आपला संताप आवरता घेतला. 

जोशीबुवा - ह्यावर एकच उपाय आहे! 
५०१ - (आशा पल्लवित होऊन) - कोणता? कोणता?? लवकर सांगा!
जोशीबुवा - नाशकाला मला सोबत घेऊन चला! चांगली ग्रहशांती करू! चांगली ग्रहशांती झाली की सरकारला सद्बुद्धी सुचेल आणि हा निर्णय ते मागं घेतील!

५०१ - (खुशीनं) नशीब माझं! देवाच्या कृपेनं अजुनही चांगली माणसं ह्या दुनियेत अस्तित्वात आहेत! नाहीतर ती सरकारमधील माणसं! ५०० मीटरपर्यंत दारूची दुकानं नसली म्हणून काय लोकं १ किमी आत जाऊन दारू पिऊन रस्त्यावर यायची थांबणार का? आणि वाहनचालकाचा परवाना देण्यासाठी योग्य परीक्षा घ्या म्हणावं! मंद गतीनं जाणाऱ्या जड वाहनांनी डाव्या मार्गिकेतून क्रमण करावं हे जाऊन सांगा म्हणावं! ओव्हरटेक करताना कोणती काळजी घ्यावी हे समजावून सांगा सर्वांना! आपल्या वाहनांचा व्यवस्थित निगराणी करा म्हणावं! ह्या सगळ्या प्रकरणात उगाचच माझी धुतल्या ... 

धुतल्या शब्दानं जोशीबुवांच्या मुद्रेवरील बदललेले भाव बघताच ५०१ ने आपलं बोलणं आवरतं घेतलं!

५०१ - चला निघतो मी! 

ही घ्या दक्षिणा असं म्हणत ५०१ ने ५०० ची करकरीत नोट आणि एका रुपयाचं नाणं जोशीबुवांच्या हाती ठेवलं ! 

५०१ दक्षिणा पाहून जोशीबुवा अगदी प्रसन्न झाले होते. 

जोशीबुवा - बघा मिस्टर ५०१! शुभकार्यासाठी तुम्ही तुमचीच निवड केली की नाही ! आणि हो उद्या महामार्गावर सोमरसपान करुन वाहन हाकणाऱ्या चालकास पकडल्यास तो स्वतःची सुटका करून घ्यायला मात्र कसला वापर करणार! ५०० चे नोटेचाच ना!  

जोशीबुवांचं हे वाक्य ऐकताच मात्र ५०१ अगदी प्रसन्न मुद्रेनं आपल्या परतीच्या मार्गाला निघाला !

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at April 08, 2017 07:23 AM

नरेंद्र गोळे

वायूमंडल

ज्या पृथ्वीवर आपण राहतो, त्या पृथ्वीवरच्या भूपृष्ठाचा एक तृतियांश भाग पाण्याने अनावृत्त असला तरी दोन तृतियांश भागावर पाण्याचे विशाल साठे विपुलतेने विखुरलेले आहेत. महासागर आहेत ते. अनावृत्त भागही वस्तुतः वायूंच्या सुमारे दहा किलोमीटर उंचीच्या थराने आवृत्तच आहे. ह्या वायूंचे वजन, म्हणजेच वातावरणीय हवेचा दाब. जो ७६ सेंटीमीटर उंचीच्या पार्‍याच्या स्तंभाच्या दाबाइतका किंवा सुमारे १० मीटर पाण्याच्या

by नरेंद्र गोळे (noreply@blogger.com) at April 08, 2017 04:20 AM

April 07, 2017

बेधुंद मनाच्या लहरी...

साहित्य संमेलनात युवा पिढी



                       साहित्य संमेलनात युवा पिढी 




साहित्य संमेलन म्हणजे मराठी साहित्यप्रेमींचा दोन-तीन दिवस चालणारा आनंद महोत्सव असतो.मराठी साहित्य संमेलन दरवर्षी कोणत्या ना कोणत्या वादाच्या भोवऱ्यात सापडते. सहित्य संमेलनात वारंवार होणार्‍या या मानापमानाच्या नाट्यांमुळे आपले मराठी साहित्यावरचे प्रेम आणि आदर कमी होत आहे.पण तरीही त्या संमेलनाचे आकर्षण व प्रतिष्ठा मात्र कायम टिकून राहिलेली आहे.

साहित्यातून देशाची संस्कृती, मानवी मनाचे व स्वभावाचे चित्रण दिसून येते.त्यामुळेच युवा पिढी संस्कारक्षम, सोज्वळ व ज्ञानपूर्ण घडविण्यासाठी साहित्य संमेलनाचे आयोजित करणे, हे अत्यंत गरजेचे आहे. पण युवा पिढीचे शिक्षण मराठी भाषेतून होत नसल्याने त्यांना मराठी 
साहित्याकडे ओढ नाही.याचा परिणाम साहित्य संमेलनांवर होत आहे.युवा पिढीने साहित्य संमेलनांकडे पाठ फिरवली आहे.अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात तरुणांचा सहभाग आणि वाचकांचा सहभाग वाढावा यासाठी विशेष प्रयत्न करण्याची मागणी प्रामुख्याने पुढे आली आहे.  

 युवापिढी सुधारण्यासाठी त्यांच्यावर चांगले संस्कार होणे, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. युवापिढी ज्यावेळी संस्कारक्षम घडेल, त्याचवेळी आपल्या साहित्याचा ख-याअर्थाने उपयोग झाला असे म्हणता येईल. साहित्याचा प्रवास अनंत काळापर्यंत चालण्यासाठी साहित्य मनात रूचविणे व रूजविणे, यासाठी साहित्य संमेलनाचे आयोजन हे समाज घडविण्याचे चांगले माध्यम आहे. 

सध्याचे सर्व स्तरांतील युवक इंटरनेट, मोबाइल, टीव्ही व अन्य माध्यमांद्वारे इतके काही पाहत व ऐकत असतात की, युवा साहित्य संमेलनातून त्यांना वेगळे असे काय आणि किती मिळणार, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात येत असल्याने संमेलनापासून  युवावर्ग निश्चित दूर झालेला आहे.

केवळ महाराष्ट्रातल्याच नव्हे तर जगभरातल्या मराठी वाचक-लेखकांना एकाच व्यासपीठावर कसे आणता येईल, या विचारातून ई-साहित्य संमेलनाची संकल्पना आकाराला आली व 
ई-साहित्य संमेलने नेटवर भरली.पंचवीसहून अधिक देशांतील मराठी रसिक वाचक या संमेलनातून  सहभागी होतात.संमेलनाचा आस्वाद घरबसल्या घेता येणार असून त्यात सहभागीही होता येते. त्यामुळे जगभरातील मराठी वाचकांना संवादाची मोठी संधीही मिळते.अशा ई-साहित्य संमेलनातून  युवा पिढीला आणाले तर त्यांना साहित्यात नक्की गोडी निर्माण होईल. 

 मुळात मराठी वाचकांचा टक्का कमी होत आहे. तो वाढवण्यासाठी तरुण पिढीचा सहभाग संमेलनात होणे आवश्यक आहे. त्यादृष्टीने प्रयत्न व्हावे. जेणेकरून तरुण पिढी पुन्हा वाचनाकडे वळेल. त्यासाठी शाळा आणि महाविद्यालयातील किमान विद्यार्थ्यांचा सहभाग संमेलनात असावा. असे झाले तर त्यांच्यापर्यंत आपली मराठी संस्कृती पोहोचेल आणि मराठी वाचक वाढण्यास मदत होईल.वाचनसंस्कृती नव्या पिढीमध्ये रुजविण्यासाठी काय करता येईल याचा विचारच साहित्य संमेलनातून झाला पाहिजे.


   युवा साहित्य संमेलनांची गरज गेली अनेक वर्षं केली जात आहे.अन्य माध्यमे देऊ शकत नाहीत ते साहित्य संमेलनातून मिळणार असेल तर त्याकडे युवावर्ग निश्चित वळेल, किंबहुना इतर माध्यमे देत नाहीत ते युवा संमेलनातून दिले जावे. 

by VIVEK TAVATE (noreply@blogger.com) at April 07, 2017 05:11 PM

April 06, 2017

माझिया मना

ऐ मौत होगा तुझे भी फक्र अभी Thanks to the anonymous Organ Donor

मागच्या वर्षी जूनमध्ये खेळताना दुखावलेला गुढघा घेऊन नवरा घरी आला आणि हे प्रकरण कितपत त्रास देणार आहे याचा मी अंदाज घेत राहिले. तसं वरवर पाहताना तो ठीक होता पण आतले स्नायू पुन्हा नीट करणं भाग होतं. यथावकाश ती सर्जरी प्लॅन झाली. मायाजालाच्या रूपाने जास्तीची माहिती घेऊन जेव्हा आम्ही शेवटी ऑपेरेशन रूममध्ये गेलो तेव्हा त्याच्यासाठी रोपण म्हणून स्वतःचा लिगामेंट किंवा एखाद्या डोनरचा लिगामेंट असे

by अपर्णा (noreply@blogger.com) at April 06, 2017 05:46 PM

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

वारसा

मी व्हाटसॅपवरील एका फॅमिली ग्रुपचा सभासद आहे. (आता आहे, त्याला कोण काय करणार? दुर्दैवाचे दशावतार भोगूनच संपवावे लागतात) माझ्या एका  मोठ्या मावसभावाने तिथे जोडून घेतलंय मला. दादाचा खूप जीव आहे माझ्यावर, माझ्या पत्नीवर . त्यामुळे मध्येच सोडून पळताही येत नाही) असो, मुद्दा फॅमिली ग्रुपचा नाही. मुद्दा तिथे रोज चालणाऱ्या व्हर्चुअल प्रवचनांचाही नाही. खरेतर मला कधीकधी वाटते की ही सोशल नेटवर्क्स हा केवढा मोठा आधार आहे कीर्तन , प्रवचनांना. आपली संस्कृती (म्हणजे काय असे विचारणे हा फाऊल गणला जाईल) या अशा व्हर्चुअल विचारवंतामूळे तर टिकून आहे. 

तर मुद्दा असा आहे की या ग्रुपवर एक सेवानिवृत्त काका आहेत. सर्वजण त्यांना नानाजी म्हणतात. या नानाजींना आपल्या संपूर्ण कुळाची वंशावळ बनवायचीय. त्यावर एक ग्रंथ लिहायचाय. विशेष म्हणजे त्यांच्या या कुळातील कुणीतरी पूर्वज म्हणे कुठल्यातरी समृद्ध राजघराण्याच्या  दरबारात राजआचार्य (आचारी असेल त्याचे यांनी आचार्य केलेय असे माझी बायको म्हणते)  म्हणून काम करत होता म्हणे. (त्याचे नावही कुणाला माहीत नाही) पण त्यामुळे नानाजींना कायम आपल्या कधीही आणि कुणीही न ऐकलेल्या, पाहिलेल्या या पूर्वजाची कायम आठवण येत असते आणि त्या भारावलेल्या अवस्थेत ते नेहमी वंशावळ-वंशावळ खेळत असतात. मग ते आपल्या समृद्ध (?) वारशाबद्दल भरभरून बोलतात. त्या आठवणी, ती माहिती जतन करणे हे आपले कर्तव्य आहे हे अगदी अटीतटीने मांडतात. पण ग्रुपवरचा बहुतांश युवा समाज हा माझ्याप्रमाणे वाया गेलेला असल्याने (आम्हाला वारसा म्हटले की कुणा आफ्रिकेतल्या दूरच्या आत्याने आमच्या नावावर केलेली इस्टेट नाहीतर कुणा दूरच्या नातेवाईकाने आमच्या नावावर केलेली हिऱ्याची खाणच डोळ्यासमोर उभी राहते यात आमचा तरी काय दोष? आमच्यावर (बॉलिवुडी) “संस्कार”च तसे झाले आहेत) कुणीही त्यांच्या शंकेला, पोस्टसना साधे उत्तरही देत नाही. पण ते मात्र भगिरथाच्या चिकाटीने नवनव्या कल्पना मांडत असतात.  काल त्यांनी अजून एक नवे पिल्लू सोडले…

“#$&$कर घराण्यातील जी मुले-मुली-सुना शिक्षण-नौकरी-व्यवसायानिमित्त भारताबाहेर आहेत अशांचा एक स्वतंत्र GP करावा असा विचार मनात आहे. तरी त्याबाबत पालकांनी  परदेशात असलेल्या  आपली मुले-मुली-सुना यांचेशी संवाद साधून आपले मत व्यक्त करावे.ही नवीन पिढी परस्परांशी कायम connect रहात संवाद साधू शकतील…!” 
नेहमीप्रमाणे आम्ही दुर्लक्ष केले तर आज त्यांनी बॉंबच टाकला.

“असा स्वतंत्र GP केला आहे. ” परदेशस्थ #$&$कर ” अशा नावाने हा  GP ओळखला जाईल. आपणाला आणखी समर्पक नाव सुचले तर जरूर सुचवा.परदेशात असलेल्या सुना,मुली,मुलांची पूर्ण नावे,मोबाईल नंबर,देश इ.माहिती कळवा…!” (जबरदस्ती?)

त्यानंतर त्यांनी त्यांची परदेशात असलेली दोन मुले, एक मुलगी, दोन भाच्या, एक पुतणे आणि बहिणीच्या दिराची एक लांबची बहीण अश्या कुणाकुणाची (मोठ्ठा मेसेज वाचायला सत्तर रुपये पडतील हा मेसेजची तोकडा पडावा) इतकी लांबलचक माहीती दिली. (वर आम्ही दोघे नवराबायको अधून मधून परदेशात फिरायला जात असतो, अशी पुस्तीही जोडली) 

शेवटी वैतागून मी त्यांना एक पर्सनल मेसेज टाकला आणि विचारले. 

“माझी भाजप, काँग्रेस, आप अशा अनेक पक्षांच्या सायबर विभागात बऱ्यापैकी ओळख आहे. तुम्ही इंटरेस्टेड आहात का?” म्हणून….

इसमे दो बाते हो सकती है…

१. ते मला ब्लॉक करतील

२. मला कुणी उपरोल्लेखित नावांपैकी कुणाच्याही (जे सगळ्यात अव्वल असतील अशा) ट्रोल्सचे नंबर देईल काय? भोगायचेच असेल तर मी एकटाच का? सगळ्या देशाला भोगू देत ना!

“©” – व्हाटसॅपवर कॉपीराईट वगैरे काही नसतं हो, तो सार्वजनिक “वारसा” असतो.
इतकंच……  !

© विशाल कुलकर्णी


Filed under: प्रासंगिक, सहज सुचलं म्हणुन....

by अस्सल सोलापुरी at April 06, 2017 04:15 AM

April 05, 2017

भावतरंग

श्लोक ५: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग २

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्‌ ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५:९ ॥

भुईमुगाच्या शेंगेचे टरफल टाकून त्यात लपलेला दाणा ज्याप्रमाणे आपण जवळ ठेवतो, त्याचप्रमाणे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाकडे दुर्लक्ष करुन त्यात असलेल्या भगवंतांच्या अस्तित्वाला जवळ कर असे गेल्या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. आयुष्यभर आपले सामाजिक अस्तित्व जपण्यात धन्यता मानत असल्याने हा सल्ला बुद्धीला पटला तरी प्रत्यक्षात उतरविणे आपणांस कठीण होते. म्हणून या उपदेशाला अजून स्पष्ट करण्यास भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकातून म्हणत आहेत: कुठल्याही संकुचित व्यक्तिमत्वाला माझ्यात अजिबात थारा नसतो. माझ्या आणि या विश्वाच्या मिलनाची कमाल बघ: चराचरातील सर्व व्यक्तिमत्वे माझ्यामुळेच अस्तित्वाला येतात आणि त्यांना जगायला मीच कारणीभूत आहे पण मी त्यांच्यात अजिबात सापडणार नाही (५).

गेल्या श्लोकातून आपण असे बघितले की अतिशय सहजपणे प्राप्त होणारे पारमार्थिक ज्ञान आपण संकुचित व्यक्तिमत्वांना महत्व देण्याने धिक्कारतो. म्हणजे काय, तर आई, बाबा, मुलगा, सेवक, गुरु, बंधू, मित्र यापैकी एखाद्या नावात स्वतःला विसर्जित करण्याने आपण स्वतःभोवती असे एक कवच निर्माण करतो की ज्यातून ज्ञानाचे किरण आपल्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. कालानुसार आणि संदर्भाप्रमाणे एकसंध असलेले आपले अस्तित्व वेगवेगळ्या नावांत समोर येत असल्याने आपल्या या अज्ञानाच्या कवचाचे स्वरुप सतत बदलत असते! वैद्यकीय शास्त्रात सर्दीवर लस नाही कारण लस जीवाणूच्या रुपावर अवलंबून असते आणि सर्दीचा जीवाणू आपले बाह्य रुप सतत बदलत असतो. त्यामुळेच सात दिवस त्रास भोगण्याशिवाय सर्दीवर उपाय रहात नाही! अगदी याचप्रमाणे आपण या विश्वात गुंतण्याची कारणे नित्यनूतन असल्याने भवरोगावर उपाय आपल्याकडे नाही आणि केवळ सात दिवस नव्हे तर जन्मोन्‌जन्मे या रोगाला सहन करण्याशिवाय पर्याय नाही. या दारुण अवस्थेचे वर्णन करताना माऊली म्हणते “जया देहसंबंधा आंतु । प्रतिपदी आत्मघातु । भुंजता उसंतु । कहीच नाही ॥ १२७६:१८॥”

भवरोगातून सुटण्याचा मग उपाय काय? ज्याप्रमाणे देह असताना कालानुसार कुठलातरी रोग बळावतोच आणि देहत्याग केल्यानंतरच सर्व रोगांपासून आपोआप सुटका होते, त्याचप्रमाणे आपल्या सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केल्यावरच भवरोगाचे निवारण होते. भागवतामध्ये भरत राजाची गोष्ट आहे. त्याने आपल्या “हरीणाच्या पाडसाचा पालक” हे सोडून बाकी सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केला होता. केवळ त्या एका संकुचित व्यक्तिमत्वामुळे त्याला भगवंतांशी एकरुप होण्याआधी दोन जन्म अजून घ्यावे लागले. साधकाच्या साधनेचा मार्ग कुठलाही असो, भगवंतांशी जवळीक करुन भवरोगापासून सुटका हवी असेल तर स्वतःच्या सर्व संकुचित व्यक्तिमत्वांकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करणे अत्यावश्यक आहे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर “मजही शरण रिघे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग्‌ बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥१४०२:१८॥” आणि “मा मी विश्वेश्वरु भेटे । आणि जीवग्रंथी न सुटे । हे बोल वोखटें । कानी लाऊ ॥१४०४:१८॥” निर्गुण भगवंताला भेटण्यास स्वतःच्या सर्व वेगवेगळ्या संकुचित अस्तित्वांचा (म्हणजेच वरील दोन ओव्यांत निर्देश केलेल्या ‘जीव’त्वाचा) त्याग करणे जरुरी आहे. एखाद्या घरात बसून निरनिराळ्या खिडक्यांतून आपण बाहेरील निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेतला तरी प्रत्यक्ष निसर्गात राहण्याचे सुख मिळविण्याकरीता घराचा त्याग करावा लागतो. निसर्गाच्या सर्वव्यापकतेची खरी कल्पना आणि त्याचे निरंतर बदलणारे खरे रुप आपण तेव्हाच जाणू शकतो. अगदी त्याचप्रमाणे आपण आपल्या देहाचा आधार घेत वेगवेगळ्या व्यक्तिमत्वांच्या झरोक्यांतून भगवंताची लीला बघायला लागलो तर त्याचे खरे रुप आपणांस कधीही दिसणार नाही. पाण्यावरील फेसात पाणी नसून फक्त हवाच असते, कितीही फेस गोळा केला तरी त्यात पाण्याचा एक थेंबही सापडत नाही. त्याचप्रमाणे आपली सर्व व्यक्तिमत्वे जरी भगवंताच्या आधारावरच उभी असली तरी त्यांचा आधार घेऊन भगवंताकडे जाणे कधीही शक्य नाही (व्यावहारीक दृष्टीने ती कितीही भव्य असोत) हे वरील श्लोकातून भगवान आपणास सांगत आहेत.

परंतु हे सर्व माहीत असूनसुद्धा आपल्या हातून स्वव्यक्तिमत्वांचा त्याग होत नाही. याचे कारण म्हणजे आपणास भगवंताचे अस्तित्व जितके खरे वाटते तितकेच (किंबहुना जरा जास्तच!) या जगाचे अस्तित्व खरे वाटणे होय. मनामध्ये या जगाच्या सत्यतेबद्दल थोडासा विश्वास जरी असला तरी तो साधकाला सिद्ध होऊ देत नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस या अवस्थेचे वर्णन करण्यास म्हणायचे की सुईमध्ये दोरा ओवताना त्यातील एक धागाजरी भोकातून गेला नाही तरी दोरा पूर्णपणे पलिकडे खेचला जात नाही. आपल्या मनातील या जगाच्या सत्यतेचा विश्वास पूर्णपणे काढून टाकण्यास आपण या श्लोकाचा आधार घ्यायला हवा. या विश्वाची मिथ्यता स्पष्ट करण्यास माऊलीनी या श्लोकावरील भाष्यात म्हटले आहे “हे असो आंगी भरलिया भवंडी । जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी । तैशी आपलिया कल्पना अखंडी । गमती भूतें ॥८१:९॥” (ज्याप्रमाणे भोंवळ आल्यावर सर्व जग गरगर फिरत आहे असा भास होतो, त्याचप्रमाणे या जगातील व्यक्तींत आपल्या कल्पनेने सत्यता निर्माण होते). आई मुलाच्या वा पति पत्‍नीच्या बंधनात अडकण्याचे का मान्य करते/करतो? जर दुसरी व्यक्ती मुलाप्रमाणे व पत्‍नीप्रमाणे वर्तन करण्यास नकार देत असेल तर आपणासही स्वतःच्या आई वा पति या व्यक्तिमत्वाला झुगारणे कठीण होणार नाही. पण आपणांस असे वाटत असते की दुसरी व्यक्ती त्यांच्यावरील या नात्यांनी आणलेल्या बंधनांचे पालन करीत आहे मग फक्त आपणच या नात्यांना कसे झटकावे? मनातील या कल्पनेने आपण या जगाला सत्यत्व देत आहोत. आपणा सर्वांना वाल्या कोळ्याची गोष्ट माहीती आहे. या कथेतून असे स्पष्ट होते की जेव्हा त्याला कळले की त्याची पत्‍नी व मुले स्वतःवर या नात्यांमुळे येणाऱ्या जबाबदारीला (म्हणजे वाल्याच्या पापातील त्यांचा वाटा) उचलण्यास तयार नाहीत तेव्हा त्याला स्वतःच्या जबाबदारीला (काहीही करुन त्यांचे पालन करणे) महत्व न देण्यास अजिबात कठीण झाले नाही. आणि ही गोष्ट स्पष्ट झाल्यावरच तो श्रीनारदमुनींच्या उपदेशाला ग्रहण करण्यास पात्र झाला. या जगातील निरनिराळ्या व्यक्तींबरोबर आपण जे नाते मानले आहे त्यामधील सत्यता केवळ आपण कल्पनेने भरलेली आहे हे पूर्णपणे जाणणे संकुचित व्यक्तिमत्वाला दूर करण्यास जरुरी आहे. एकदा डोळ्यांवरील कल्पनांची झापड काढून या जगाकडे आपण बघायला लागलो की सर्व नात्यांतील मिथ्यता स्पष्टपणे दिसायला लागते. मग माऊलींच्या “तैसे भूतजात माझ्या टायी । कल्पिजे तरी आभासी काही । निर्विकल्पी तरी नाही । तेथ मीचि मी आघवें ॥९०:९॥” या ओवीची सत्यता पटेल आणि या जगात रमण्यामागील आपले नैतिक आधिष्ठानच नष्ट होईल. आणि जेव्हा मनात कर्मांबद्दल नैतिक पाठबळ नसते तेव्हा कृति घडणे अशक्य असते. त्यामुळे या मनःस्थितीचा एक परीणाम म्हणून आपण वाल्या कोळ्याप्रमाणे पूर्वजीवनाला तिलांजली देऊन भगवंताच्या सान्निध्यात राहण्यास तयार होऊ, देहरुपी घराचा आश्रय सोडून भगवंताच्या व्यापकतेचा आस्वाद घेऊ. अठराव्या अध्यायातील अर्जुनाप्रमाणे आपणसुद्धा म्हणू शकू की “गुंतलो होतो अर्जुनगुणे । तो मुक्त झालो तुझेपणे । आतां पुसणे सांगणे । दोन्ही नाही ॥१५६३:१८॥” आयुष्यभर कष्ट करुन अर्जुनाने स्वतःचे व्यक्तिमत्व आपल्यापेक्षा कितीतरी भव्य बनविलेले होते. जर तो त्याच्या व्यक्तिमत्वाशी निगडीत सर्व गोष्टींचा त्याग करु शकला तर आपणांस तसे करायला काय कठीण आहे? भगवद्गीतेचा अभ्यास म्हणजे हा त्याग, याशिवाय दुसरे काही नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की गीता हा शब्द दहा वेळा सलग म्हटला की तागी (म्हणजे त्याग) होतो. एवढे कळले की सर्व गीता हातात आली! वरील श्लोकातून भगवान आपणांस स्वव्यक्तिमत्वाचा त्याग करण्यास जीवनातील सत्यता सांगत आहेत. याचा आधार घेऊन अर्जुनाप्रमाणे आपल्या विश्वाबद्दलच्या दृष्टीकोनात ज्याने आमुलाग्र बदल केला त्याने (आणि केवळ त्यानेच) सर्व साधले.

॥ हरि ॐ ॥


by Shreedhar at April 05, 2017 06:52 AM

April 04, 2017

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

टेरिफिकली ट्रॅप्ड (Trapped - Movie Review)

भारतीय सिनेमा बदलला आहे. त्याने कात टाकली आहे. आता ह्या सिनेमात कुठल्याही समग्र थिल्लरपणाला स्थान तर राहिलेले नाहीच, पण चतुराईने प्रयोगशील निर्मितीसुद्धा केली जात आहे. खरं तर अजूनही शोकांतिकेच्या वाटेला सहसा आपण जात नाही आणि गेलोच तर ती शोकांतिका सगळं काही संपवून टाकणारीच असते. भयंकर घटना, डिझास्टर आपल्या सिनेमांत बहुतेक वेळेस तरी लार्जर दॅन लाईफ असते. रामगोपाल वर्मा (सत्या) असो की अनुराग कश्यप

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at April 04, 2017 02:33 PM

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

कविराज भूषण यांचे अपरिचित छंद

उत्तरेतून आलेल्या महाकवी भूषण यांनी ब्रज भाषेत शिवाजी महाराजांवर छंद रचले. कविराज भूषण यांचे छंद आणि त्याचा अर्थ आपणासमोर मांडण्याचा हा आमचा एक प्रयत्न. Filed under: दृक-श्राव्य

by उमेश जोशी at April 04, 2017 12:15 PM

कथापौर्णिमा

आणखी काही "शतशब्द"कथा

या आधी मी काही १०० शब्दांच्या कथा लिहिल्या होत्या. हा प्रकार बराच अ‍ॅडिक्टिव्ह आहे बरंका! :) त्यामुळे त्याच जॉनरच्या अजून काही कथा... ------- Romance “मला कसं react व्हायचं हेच समजत नाही आजकाल. कधी तू गप्प असतोस, कधी घुम्यासारखा, तर कधी हसतोस-बिसतोस. सारखे guessing games खेळून मी कंटाळलेय आता. काय ते घडाघडा बोलून का टाकत नाहीस?” वैतागून ती म्हणाली. “तुला आठवतं, तुलाही असे mood swings

by poonam (noreply@blogger.com) at April 04, 2017 08:01 AM

to friends...

भकारी शब्दांची भानगड

हा दिव्य मराठीच्या मधुरिमा पुरवणीत लिहिलेला लेख. मृण्मयी रानडे यांच्या पाठपुराव्यामुळे लिहिलेला. इथे तो पूर्वप्रकाशित आहे. पण मला लेखावरचं चित्र तितकंसं आवडलं नाहीय. म्हणून इथे स्वतंत्र देते आहे. माझ्या डोक्यात हातात एखादा गुंड्याभाऊ-स्टाइल सोट्या घेतलेला भ या अक्षराचा मनुष्यावतार होता! पण कल्पनेची धाव... असो. लेखात मागाहून काही शुद्धिपत्रीय किरकोळ बदलही केले आहेत.
***

मला शिव्या अतिशय उपयुक्त वाटतात. कळत्या वयापासून, नीट लक्ष्यपूर्वक ऐकून, आत्मसात करून, प्रतिपक्षाला दचकवण्याची शिवीची ताकद अनुभवत मी शिव्या शस्त्रासारख्या वापरत आले आहे.

अलीकडे मात्र असं जाणवायला लागलं की, शिवी देण्याच्या आपल्या हक्काचं दुहेरी समर्थन द्यायला लागतं आहे. एका बाजूनं - पारंपरिक लोकांच्या समजुतीशी लढताना - वडीलधाऱ्या माणसांसमोर शिवी देऊ नये, बाईनं शिवी देऊ नये, शिकल्यासवरल्या माणसानं शिवी देऊ नये, सुसंस्कृत माणसानं शिवी देऊ नये... एक ना दोन. दुसऱ्या बाजूनं - पुरोगामी विचाराच्या लोकांशी वाद घालताना. त्यांच्या मते शिवी दिल्यामुळे म्हणे स्त्रियांचा अपमान होतो. त्यात मी एका स्त्रीनं शिवी दिली, म्हणजे तर बायकाच बायकांना छळतात!छापाच्या आचरट समजुतीला घनघोर पाठबळच. त्यामुळे अशा संवेदनाखोर समूहांमध्ये शिवीला ठारच बंदी. परिणामी तिथेही झगडाच. पार वैताग वैताग झाला. मग मी नीट तपासायलाच घेतलं. मला शिव्यांबद्दल नक्की काय वाटतं ते.

होतो का शिव्यांमधून स्त्रियांचा(च) अपमान? कोणत्या प्रसंगी, कोणत्या माणसांच्यात देते मी शिव्या? कुणाला दिल्या तर त्या जाम परिणामकारक ठरतात? शिव्या नक्की अपमान तरी कुणाचा करतात? त्यांच्या निर्मितीमागे काही तर्कशास्त्र दिसतं का?

शिव्यांमध्ये एकतर गुह्यांगाचे उल्लेख असतात नाहीतर संभोगक्रियेचे तरी. या दोन्ही गोष्टी उघड उच्चारणं सामाजिक संकेतांच्या विरुद्ध आहे. साहजिकच त्याबद्दल एक प्रकारची विकृत कुतूहलाची भावना असते. ही विकृत कुतूहलाची भावना फक्त संभोगाबद्दलच नव्हे, तर शारीरिक उत्सर्जन क्रियांबद्दलही असते, हिडीस मरणकथांबद्दलही असते. उत्सर्जनासाठी वापरली जाणारी इंद्रियं, अभद्र मानलं गेलेलं मरण या विषयांवरून किती शिव्या आहेत, त्याची उजळणी केलीत, तरी ते सहज ध्यानी येईल. ज्या गोष्टींबद्दल बोलणं संस्कृतीनं निषिद्ध मानलेलं असतं, अशा सगळ्याच गोष्टींचा उच्चार करण्याची ऊर्मी ही बंडखोरीची नैसर्गिक प्रेरणा असते. पौगंडवयात ही विशेष उसळून येते. जे करू नकाम्हणून बोंब ठोकली जाते, ते पहिलं करून पाहायचं. सहज येताजाता प्रेमातल्या दोस्तालाही शिवी देऊन बोलावणं आणि त्याने त्या शिवीला केवळ संबोधन मानणं हा जो कमाल आकर्षक प्रकार आहे, तो या बंडाचाच भाग असावा.

नाही पटत?

कल्पनेच्या तीरावरनावाची वि. वा. शिरवाडकरांची एक कादंबरी आहे. संस्कृतीनं मानलेल्या - जपलेल्या विधिनिषेधाच्या कल्पनांमुळे कायकाय गंमतीजमती होतात; आपण ज्याला निसर्गसुलभमानवी भावभावना मानत असतो त्या भावना अशाच कृत्रिम संस्कृतिजन्य कल्पनांतून कशा जन्माला आलेल्या असतात; यावर ती कादंबरी मजेशीर भाष्य करते. उदाहरणार्थ, त्या कादंबरीतल्या शशशृंग देशात शरीरसंबंध ही अगदी मोकळेपणानं, चारचौघांत करण्याची बाब आहे. पण भोजन? अब्रह्मण्यम! ते करायचं तर खरं, पण चार भिंतींच्या आड. परक्या माणसांच्या दृष्टीपल्याड. यातून जे काही मजेशीर संकेत जन्माला येतात, ते येतात. मला या विषयावर विचार करायला लागल्यावर एकदम शशशृंगवासीयांची आठवण झाली. ते कसल्या शिव्या देत असतील? ‘अरे भुक्या जबड्याच्या!किंवा भस्म्या ढेरीच्याअशा प्रकारच्या असतील का? काय की. मुद्दा असा आहे की, ज्या गोष्टी निषिद्ध असतात, त्यांच्याभोवती शिव्या घोटाळतात.

संततिदोष येऊ नये म्हणून संस्कृतीनं इन्सेस्ट (रक्ताच्या नात्याच्या आप्तांशी ठेवलेला शरीरसंबंध) निषिद्ध मानला. पण शिवीला तर कमाल हिंसा साधायची असते. ती साधणं कधी शक्य होईल? ज्या माणसाला उद्देशून शिवी द्यायची आहे, त्या माणसाकडून संस्कृतीनं सर्वाधिक निषिद्ध मानलेलं हे पाप घडल्याचं सुचवलं जाईल तेव्हा. बहुधा त्यामुळेच आई किंवा बहीण या परंपरेनं संभोगासाठी निषिद्ध मानलेल्या नात्यांच्या बाबतीतच शिव्या दिल्या जातात.

पण ही सगळी तर्कशुद्ध कारणं झाली. खेरीज शिवी वापरण्यामागे काही व्यावहारिक, काही शारीरिक, तर काही मानसशास्त्रीय कारणंही असतात. 

शिवीच्या उच्चारात प्रचंड जोश-जोम असतो. एक प्रयोग करून पाहा. एखादी मस्तपैकी भ-कारी शिवी घ्या. घेतलीत? आता ती जिवलगा, राहिले रे दूर घर माझे...या गाण्यात जिवलगाया शब्दाच्या आर्त आळवणीच्या चालीवर बसवून बघा. काय होतं? अर्थात. नाहीच ती शिवी शिवीसारखी वाटणार! आता एक उलट प्रयोग करून पाहा. सणराज्ञी हा शब्द उदाहरणादाखल घेऊ. भ्यायचं कारण नाही. सणराज्ञी म्हणजे सण + राज्ञी, अर्थात सणांची राणी, दिवाळी. शब्दार्थात काहीसुद्धा प्रक्षोभक नाही. पण तुमच्या मॅनेजर बयेनं तुम्हांला रविवारीही हापिसला यायला भाग पाडलं आहे अशी कल्पना करा आणि करा बघू तिचं वर्णन हा शब्द उच्चारून. सण्राज्ञी कुठ्ली!! हांगं आश्शी! पडला ना जोर? याला म्हणतात, उच्चारातला जोम.

अजून एक लक्ष्यात आलं का तुमच्या? बहुतांश शिव्यांमध्ये भ आणि झ यांसारखी अक्षरं असतात. भ आणि झ यांची फोड करून बघा बरं. दोन्हीमध्ये कार आहे. हं! तर - ह या अक्षराला महाप्राण म्हणतात. कारण त्याचा उच्चार करताना आपल्या फुफ्फुसांतून हवा अर्थात प्राण - जोरात बाहेर फेकले जातात. आता तुमच्या छातीतून प्राण जोरात बाहेर फेकले जाताहेत, याचं भान ठेवून करा बरं भ आणि झ या अक्षरांचा उच्चार. तुमच्या लक्षात येईल, तो करताना आपोआपच एक झटकासदृश क्रिया होते आणि एकदम सगळं ताजंतवानं होतं. काहीतरी मुळापासून उपटून बाहेर काढून टाकल्याची मोकळेपणाची भावना होते.

हे झालं शारीरिक स्पष्टीकरण. पण बरेचदा शिवीमागे व्यावहारिक वा मानसशास्त्रीय कारणही असतं. कसं होतं, अनेकदा काही कारणांनी हिंसा करायची तीव्र गरज दाटून येते. पण ती करणं अनेक कारणांनी शक्य नसतं. कधी प्रतिपक्ष आपल्याहून अधिक बलवान असतो. कधी सामाजिक संकेत आणि नियम पाळणं – निदान शारीरिक हिंसेची पातळी तरी न गाठणं - अनिवार्य असतं. अशा वेळी शिवी नीट वापरली, तर प्रतिपक्ष एकदम दचकतो, बावचळतो, अपमानित होतो. कोणतीही शारीर हिंसा न करता असा परिणाम साधू देणारी शिवी म्हणजे एक भारीपैकी शस्त्रच असतं. कधीकधी असंही होतं की, परिस्थितीसमोर तुम्ही निव्वळ हतबल असता. काहीही करता येणं मुळी शक्यच नसतं. क्वचित काही करूनही फायदा नसतो. दोष कोणत्याही एका व्यक्तीचा नसतो, पण आपलं मात्र प्रचंड नुकसान झालेलं असतं. अशा वेळी शिवी देऊन काहीतरी केल्याचा, हल्ल्याचा, प्रत्युत्तराचा आभास निर्माण करता येतो. निचरा झाल्यासारखं वाटतं. त्याने तात्पुरता दिलासा मिळतो. सर्वनाशाच्या प्रसंगी अबल व्यक्ती तळतळाटदेते, ‘शिव्याशापदेते, हा संदर्भ लक्षात घेतला तर हे स्पष्ट होईल.

अर्थात, मी हे काही नवीन ज्ञान म्हणून मांडत नाही. राजवाड्यांपासून ते मराठ्यांपर्यंत अनेकांनी या गोष्टीचा रीतसर अभ्यास केलेला आहे. मी एक बारकासा शोध माझ्यापुरता निराळ्या वाटेनं लावून पाहते आहे, इतकंच.

असो. तर माझ्या चरफडीच्या मूळ कारणाकडे जाऊ. बाईचा शिव्यांतून अपमान होतो, हे झेंगट आलं कुठून? अनेकदा शिव्या पुरुषप्रधान संस्कृतीचा चेहरामोहरा लेऊन येतात, हे खरं आहे. त्यातून? ही मानसिकता शिवीपासून सुटी करता आली, तर शिवीची एका तरी अनावश्यक जोखडातून मुक्तता होईल? पत्रकार व लेखक प्रतिमा जोशींनी लिहिलेला एक किस्सा एका मित्राकरवी ऐकला आणि तोही प्रश्न सुटला.

किस्सा असा. कुर्ला स्टेशन, लोकलचा बायकांचा डबा, दुपारची वेळ, नेहमीची धक्काबुक्की. कुणीशी मागून ओरडली, ‘ए चढा गं पटापटा. निस्ते कुल्ले हालिवतात. मायचा भो...डा त्यांच्या.त्यावर प्रतिमाबाई तत्काळ उत्तरल्या, ‘मायचाच कशाला? बापाला काय भो...डा नसतोय? काढायचा तर त्याचा काढ की.यावर डब्यात सभ्य-प्रतिष्ठित-अवघडलेली शांतता. ओरडणाऱ्या बाईनंही आपली कानातल्या-गळ्यातल्याची पिशवी खोलून कानवाले घ्या, कंगन घ्याअसे हाकारे देत विक्री सुरू केली. पण प्रतिमाबाईंशी त्या बाईची नजरभेट झाली आणि ती एखाद्या मैत्रिणीसारखी खुदकन हसली!


इतकं लिंगनिरपेक्ष होता आलं पाहिजे शिव्यांच्या बाबतीत. मग शिवी खरंखुरं मुक्त करील बहुतेक आपल्याला!

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at April 04, 2017 06:51 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

पहिला पेशवा : बाळाजी विश्वनाथ


Displaying Balaji_Vishvanath.jpg


मराठेशाही व पेशवाईची विविधांगांनी भरपूर चर्चा होत असली तरी होत नाही ती रणरागिणी ताराराणी व पहिला पेशवा बाळाजी विश्वनाथावर. तसे दोघेही समकालीन. ताराराणीने १७०० ते १७०७ पर्यंत संताजी व धनाजीसारख्या वीरांच्या मदतीने मोगलांशी जी झुंज दिली तिला तोड नाही. अनेक युद्धात तिने स्वत: नेतृत्व केले. घोडदळाचे नेतृत्व करण्यात ती कुशल होती. रणनीतित तिचा हात कोणी धरू शकले नसते. १७०५ मध्ये तर तिने नर्मदा ओलांडून माळवा ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला होता. जदुनाथ सरकार म्हणतात कि देशातील अत्यंत अंदाधुंदेच्या काळात ताराबाईने ज्या पद्धतीने नेतृत्व केले त्याला तोड नाही. पण मराठी इतिहास ताराराणीबाबत म्हणावा तेवढा उदार राहिला नाही हेच काय ते खरे.

बाळाजी विश्वनाथाचीही तीच गत आहे. अतिसामान्य परिस्थितीत सापडुनही त्याने आपला अपार मुत्सद्दीपणा, युद्धकौशल्य व प्रसंगी प्राणही पणाला लावून त्याने पेशवे होण्यापर्यंत मजल गाठली. दिल्लीकडे मराठ्यांचा मोहरा वळवणारा तोच पहिला मराठी राज्याचा पेशवा. परंतू मराठी इतिहासाने त्याची फारशी दखल घेतली नाही. बाजीराव पेशवा ते दुस-या बाजीरावावर भरभरुन स्तुतीसुमनांची व निंदाव्यंजक लेखनांची राळ उडवून देणारे मात्र पेशवाईच्या संस्थापकाची फारशी दखल घेत नाही हे एक वास्तव आहे. परंतू अगदी टिळकांच्याही कोकणस्थ चित्पावनप्रणित राजकारणाचा खरा पाया बाळाजी विश्वनाथानेच घातला हे लक्षात घेतले जात नाही. आपण येथे त्याच्या कारकीर्दीचा धावता आढावा घेण्याचा प्रयत्न करू!

बाळाजी विश्वनाथ भट मूळ कोकणातील. त्याच्याबाबतची आरंभीची माहिती मिळते ती अशी - श्रीवर्धन येथील महादजी विसाजी देशमुख हा बाळाजीचा पणजोबा व भट घराण्याचा ज्ञात पुरुष. भट घराण्याकडे दंडाराजपुरी आणि श्रीवर्धन या परगण्यांची देशमुखी वंशपरंपरेने चालत आली होती. ही देशमुखी शके १४००पासून शके १६०० पर्यंत अव्याहत चालू होती असे इतिहासाचार्य राजवाडे म्हणतात, तर रियासतकार ही देशमुखी १४७८ च्या सुमारास मिळाली असावी असे मानतात. तसेच बाळाजी विश्वनाथाचे वडील व आजोबा शिवाजीच्या सेवेत असावेत अशी शक्यताही रियासतकार व्यक्त करतात. किमान १५७५ च्या सुमारास महादजीकडे ही परंपरागत देशमुखी होती असे दिसते. महादजीस, नारो महादेव व परशुराम उर्फ शिवाजी अशी दोन मुले झाली. पैकी शिवाजीस  कृष्णाजी, अंताजी व विश्वनाथ उर्फ विसाजी ही मुले झाली. विश्वनाथ हा बाळाजीचा पिता. बाळाजीला चार भाऊ होते. कृष्णाजी, जानोजी, विठ्ठल व रुद्राजी. बाळाजीचे लहानपणीच लग्न झाले ते बर्वे घराण्यातील राधाबाईशी. संभाजीराजे होते तोवर कोकणात काही प्रमाणात मोगली व अन्य स्वा-यांचा उपद्रव असला तरी भट घराण्याची देशमुखी सुस्थिर होती. पण संभाजी महाराजांची दुर्दैवी हत्या झाल्यानंतर मात्र परिस्थिती पालटली. सिद्द्याने उचल खाल्ली. सिद्दी व आंग्रे परंपरागत शत्रू. त्यात भट घराणे आंग्रांना सामील असल्याच्या संशयाने त्याची वक्रदृष्टी भट घराण्याकडे वळाली. बाळाजीच्या जानोजी नांवाच्य भावाला सिद्द्याने पकडून, पोत्यात घालून समुद्रात बुडवले असेही सांगितले जाते. काहीही असले तरी भट घराण्याचा छळ सुरु झाल्याने प्रथम बाळाजीला सपत्नीक मुरुड येथे वैशंपायन कुटुंबियांकडे आश्रय घ्यावा लागला, पण सिद्द्याच्या हशमांनी तेथेही त्याची पाठ पुरवल्यामुळे बाळाजीला भानू कुटुंबियांसोबत साता-याला यावे लागले. 
जवळपास कफल्लक झालेल्या बाळाजीला चरितार्थासाठी नोकरी शोधणे क्रमप्राप्त होते. बाळाजी हिशेबात तरबेज असल्याने त्याला रामचंद्रपंत अमात्यांच्या कोठीवर कारकुनाची नोकरी मिळाली. याच काळात धनाजी जाधवाची त्याच्यावर मर्जी बसली. धनाजीने त्याला दिवाण म्हणून आपल्या सेवेस घेतले. या कालात मोगलांशी मराठ्यांचा संघर्ष सुरुच होता. त्यात राजाराम महाराजांचाही सिंहगड येथे मृत्यू झाला व युद्धांची सर्व सुत्रे ताराराणीने आपल्या हाती घेतली. संताजी-धनाजी गनीमी काव्याने मोगलांना त्रस्त करत होते. हे सारे बाळाजी विश्वनाथ फार जवळून अनुभवत होता. १७०५ च्या दरम्यान त्याने देखील काही लढायांत भाग घेतला. त्याचेच फळ म्हणून की काय बाळाजीला पुण्याची सुभेदारी मिळाली. आता त्याच बाळाजीला १७०५ च्या गुजरात स्वारीच्या दरम्यान दौलताबाद येथील सुभेदारी देखील मिळाली. या सुभेदारीच्या काळातील बाळाजीची एक मुद्रा उपलब्ध आहे - "श्री उमाकान्त पदाभोजा भजनाप्रमुन्नते: बाळाजी विश्वनाथस्य मुद्रा विजयहेतराम।"
१७०७ मध्ये औरंगजेबाचा मृत्यू झाला आणि उत्तरेचे सारे राजकारणच पालटले. औरंगजेबाच्या वंशजांत पातशाहीसाठी संघर्ष उडण्याची चिन्हे दिसू लागली. औरंगजेबाच्या मृत्यूची बातमी मिळताच माळव्याच्या सुभेदारीवर असलेला आझमशहा तत्काळ अहमदनगरला आला व ईदच्या मुहूर्तावर १४ मार्च १७०७ रोजी त्याने स्वतःला बादशहा म्हणून जाहीर केले. व आपला भाऊ शहा आलमचा काटा काढायला तो उत्तरेत निघाला. शाहु महाराजांची कैदेतुन सुटका हा तत्कालीन परिस्थितीत परिस्थितीत मोगलांनी टाकलेला अत्यंत मुत्सद्दी आणि यशस्वी झालेला डावपेच होता. मुअज्जम हा लाहोरला असलेला राजपुत्रही तख्तावर हक्क सांगण्यासाठी आग्र्याकडे निघाला होताच. तख्तावर कोण बसणार हे युद्धच ठरवणार होते. अशा स्थितीत रणरागिणी ताराबाई परिस्थितीचा फायदा घेवून आपल्या सीमा वाढवेल यात शंकाच नव्हती. मराठ्यांना आपापसात झगडत ठेवणे अधिक महत्वाचे होते. त्यामुळे सेनापती झुल्फिकार खान व राजपुत सरदारांनी शाहजादा आझमला शाहुची सुटका करण्यास सुचवले. आझमला तो सल्ला मानण्यावाचून गत्यंतर नव्हते. शाहुच्या सुटकेमुळे मराठ्यांत सत्तास्पर्धा निर्माण होवून दोन तट पडतील व ते आपापसात लढत बसतील हा मोगली होरा मराठ्यांनीही खरा ठरवला हे वेगळे. अशा रितीने डावपेचाचा एक भाग म्हणून मोगल सत्तेशी आणि तख्ताशी इमानदार राहणे या अटींवर शाहु महाराजांना १८ मे १७०७ रोजी दोराहा (भोपाळ पासून ३२ किमी) येथे मुक्त करण्यात आले. मोगली सत्तेने शाहुंनाच स्वराज्याचा वारस म्हणुन अधिकृत मान्यता दिली. तशा सनदाही दिल्या व त्यान्वये दक्षीणेतील सहा सुभ्यांची सरदेशमुखी आणि चौथाईचे अधिकारही शाहुंना बहाल केले. यामुळे शाहु महाराजांचे मनोबल वाढले, तशीच महत्वाकांक्षाही. शाहुंना मुक्त करुन आझम उत्तरेकेडे तातडीने आपल्या भावाचा सामना करायला निघुन गेला. अर्थात आझमने शाहूंना मुक्त केले असले तरी त्यांच्या दोन्ही पत्नी (सावित्रीबाई आणि अंबिकाबाई), येसूबाई आणि शाहुंचा सावत्रभावाला मात्र ओलीस म्हणुन आपल्याजवळच कैदेतच ठेवून घेतले.
शाहुंची सुटका झाल्याची खबर वणव्यासारखी महाराष्ट्रभर पसरली. मराठा सरदार अर्थातच द्विधेत पडले. जे गुजराथ व माळव्याच्या सीमावर्ती प्रदेशांत स्वतंत्र सैन्य उभारुन माळवा व गुजराथवर हल्ले चढवत लुट करणारे सरदार होते त्यांना ही मोठी संधी वाटली. सर्वात प्रथम सामील झाला तो बिजागढचा मोहन सिंग रावळ. तापीच्या तीरावर आला असता शाहुंना अमृतराव कदम बाडेही सामील झाला. परसोजी भोसलेनीही तीच वाट पकडली. अशा रितीने एकामागुन एक सरदार शाहुंभोवती जमायला लागले. थोडक्यात गृहयुद्धाची नांदी झाली. ताराराणीच्या सा-या राजकीय योजना आता शाहुंचे काय करायचे या प्रश्नाशी येवून थांबल्या. युद्धाखेरीज पर्याय नव्हता. ताराराणी या रणमर्दानी व मुत्सद्दी ख-या, पण मराठा सरदारांना एका स्त्रीचे युद्धातील नेतृत्व मनोमन मान्य नसावे अशा घडामोडीही होत्याच. त्यात शाहू तोतया आहे अशी हुल उठली. ही हूल उठायला ताराराणी कारणीभूत होती की नाही याची शहानिशा क्लरणे शक्य नाही, पण काहीकाळ संभ्रम निर्माण झाला हे खरे. पण परसोजी भोसलेने एका ताटात शाहूबरोबर भोजन करून हाच खरा शाहू व संभाजीचा पुत्र अशी ग्वाही दिली त्यामुळे अफवेमुळे साशंक झालेले मराठा सरदार जरा अश्वस्त झाले.

ताराराणीने शाहूला गादीचा एकमेव वारस म्हणून मान्य करायला नकार दिला. कारण गेली सात वर्ष तिनेच मोगलांशी अथक संघर्ष करत मराठी राज्य काही प्रमाणात का होईना वाचवले होते. ताराराणीच्य दृष्टीकोनतून विचार करता यात वावगेही काही नव्हते. स्वबळावर तिने मराठी राज्यावर अधिकार मिळवला होता. पण पातशाही सनदा शाहुच्या ताब्यात असल्याने त्याची बाजू नकळत वरचढ झाली होती. सरदारांचे पुरुषी वर्चस्ववादी वृत्तीही तिच्या विरोधात होती. पण ताराराणी हार मानणा-यांपैकीही नव्हती. तिने शाहुशी युद्धाचा पवित्रा घेतला. तिने धनाजी जाधवला शाहु खरा कि तोतया याचा अंदाज घेऊन त्याच्याशी युद्ध करण्याचा निर्णय घेतला. बाळाजीही त्याच्या सोबत होता.

खेड (आताचे राजगुरुनगर) येथे युद्धाच्या आदल्या दिवशी बाळाजी शाहुला धनाजीचा प्रतिनिधी म्हणून भेटायला गेला. त्या भेटीत नेमकी काय चर्चा झाली याचा तपशील उपलब्ध नाही, पण शाहू तोतया नसून खराच आहे अशी बाळाजीची खातरजमा झाली व त्याने धनाजीला तसे सांगितले. पण धनाजीचा निश्चित निर्णय होत नव्हता. दुस-या दिवशी उभय पक्षत युद्ध सुरु झाले खरे पण ते ऐन भरात असतांनाच धनाजीने युद्ध थांबवले व शाहुच्या गोटात अधिकृतपणे प्रवेश केला. यामागे बाळाजीचेच मुत्सद्देगिरी असावी असा तर्क इतिहासकार देतात. धनाजीसारखा बलदंड सरदार शाहुला सामील झाल्याने ताराराणीची बाजू लुळी पडणे स्वाभाविक होते.

 बाळाजी व धनाजीचे हे कृत्य नैतिक कि अनैतिक हा प्रश्न येथे निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. पण राजकारणात नीतिमत्तेला थारा देता येत नाही हेही खरे. या प्रसंगामुळे शाहुच्या मनात बाळाजीबद्दल कृतज्ञता निर्माण होते व तसे झालेही. ताराराणीही शांत बसली नाही कि खचलीही नाही. गृहयुद्ध चालुच राहिले व त्याची परिणती कोल्हापूर व सातारा अशा मराठेशाहीच्या दोन गाद्या निर्माण होण्यात झाली. परस्पर सीमाही ठरल्या. तरी घोडी-कुरघोडीचे राजकारण चालुच राहिले. ताराराणीच्याही निग्रहाचे येथे कौतूक वाटल्याखेरीज राहत नाही. बाळाजीने अनेक सरदारांना ताराराणीच्या पक्षतून फोडून शाहुच्या दरबार्ती रुजू करत शाहुचे सामर्थ्य वाढवले. येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे कि शाहुचे संपुर्ण जीवन मोगली छावणीत गेल्याने त्याला युद्धेभ्यास नव्हता तसेच राजकारणाचे डावपेचही विशेष माहित नव्हते. पण त्याचा स्वभाव शांत व सखोल असल्याने गुणग्राहकताही त्याच्या अंगी होती. बाळाजीला त्याने उत्तरोत्तर प्रगतीची संधी दिली. नंतर कोल्हापुर गादीसाठीही ताराराणी आणि राजसबाईत वाद पेटला. हा वाद निर्माण करण्याचे काम बाळाजी विश्वनाथानेच करुन शाहुंना जरा उसंत दिली असे जसवंतलाल मेहता आपल्या Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813 या ग्रंथात म्हनतात.

इकडे उत्तरेतही भाऊबंदकी माजलेली होतीच. शाहजादा आजम व मुअज्जम याच्यात युद्ध झाले. त्यात आझम ठार झाला. मुअज्जम बहादुरशहा नांव धारण करत तख्तावर बसला. तरी त्याला अजुन कामबक्ष या आपल्या धाकट्या भावाचा काटा काढायचा होता. कामबक्ष तेंव्हा हैदराबाद येथे होता. शाहुंना आझमने दिलेली चौथाई आणि सरदेशमुखीची सनद त्याच्या मृत्युबरोबरच बाद झाली होती. त्यामुळे शाहुंनी बालाजीच्या सल्ल्याने प्राप्त स्थितीचा फायदा घ्यायचे ठरवले. नेमाजी शिंदेच्या नेतृत्वाखाली शाहुंनी नव्या बादशहाच्या मदतीसाठी कुमक पाठवली. मोगल व कामबक्षात झालेल्या युद्धात कामबक्षचा अपेक्षेप्रमाणे पराभव झाला. कामबक्ष जखमी अवस्थेत पकडला गेला व नंतर त्याचाही मृत्यु झाला. बहादुरशहा शाहुंना चौथाई आणि सरदेशमुखी द्यायला जवळपास तयार झाला होता, पण ताराराणीचा वकीलही तेथे येवुन ठेपल्याने सारा मामला बिघडला. बहादुरशहाने झुल्फिकार खान व मुनिमखान या आपल्या मंत्र्यांचेच ऐकले व उभयपक्षांना सांगितले कि आधी तुमच्यातले वाद मिटवून कोण अधिकृत वारस आहे हे आधी आपापसात निश्चित करा....त्यानंतरच सनदा दिल्या जातील. मोगलांनी येथेही आपल्या राजकीय मुत्सद्दीपनाची चुणुक दाखवली. ही घटना १७०९ मद्धे घडली.

अर्थात या धामधुमीमुळे कोणाचा पायपोस कोणाच्या पायात राहिला नव्हता. मयत धनाजी जाधवचा मुलगा सेनापती चंद्रसेन जाधव हा अकार्यक्षम असल्याचे दिसल्याने शाहुंनी बाळाजी विश्वनाथाची "सेनाकर्ते" पदीही नेमणुक केली. (ही पदवी म्हणजे आताच्या क्वार्टर मास्टर जनरल या पदासारखी होती.) पण याची परिणती अशी झाली कि चंद्रसेन सरळ ताराराणीला जावून मिळाला. (१७११). शाहुंनी मग त्याचा धाकटा भाऊ संताजी जाधवला सेनापती बनवले. तोही असाच चंचल असल्याने सरदार नाराज होवू लागले आणि अनेक पुन्हा ताराराणीच्या गोटात जावू लागले. बाळाजीने मग स्वत:च्या जबाबदारीवर महादजी कृष्ण नाईकांसारख्या सावकारांकडुन कर्ज उचलले, स्वतंत्र सैन्य उभारले आणि शाहूंच्या शत्रुंवर तुटुन पडला व त्यांची गादी शाबुत ठेवली..

शाहु महाराजांना बाळाजीची अनमोल मदत झाली नसती तर शाहु सत्ता प्राप्त करु शकले नसते असेच एकंदरीत घटनाक्रम पाहता म्हणता येते. बाळाजीने शाहुंसाठी रस्त्यातील अनेक काटे साफ केले. अनेक शत्रुंना शाहुंच्या बाजुने वळवले. स्वत:ही जीवावरची संकटे झेलली. राजसबाईला हाताशी धरुन ताराराणीला शेवटी पन्हाळ्यावर नजर कैदेत ठेवण्यात आले. पण किनारपट्टीचे आधिपत्य गाजवणारा कान्होजी आंग्रे अजुनही ताराराणीशी एकनिष्ठ राहिला. त्याला आपल्याकडे कसे वळवायचे हा शाहुसमोरील पेच होता. ते जबाबदारी शेवटी शाहुने बाळाजीवरच सोपवली. पण आंग्रे सरखेल. त्याच्याशी मी कोणत्या अधिकारात चर्चा करू असे बाळाजीने विचारल्यावर शाहुने बाळाजीला पेशवेपद दिले. 

यानंतर बाळाजी आंग्रेंना भेटला. आंग्रेंबरोबर समझौता करण्यात तो यशस्वी झाला. १७१४ मधील ही घटना. यामुळे बाळाजीच्या अलौकिक मुत्सद्दीपणावर शिक्कामोर्तब झाले. बाळाजीला अशाच एका संघर्षात अटक झाल्याचीही घटना घडली. संजय क्षीरसागरांच्या शब्दांत ती अशी आहे...(हुसेनअलीसोबत) तहाची वाटाघाट सुरु असताना सुपे व पाटस परगण्याचा जहागीरदार दमाजी थोराताने हुसेनअली सय्यदच्या प्रेरणेने शाहूच्या विरोधात बंडाळी आरंभली. स. १७१६ मध्ये दमाजीचा बंडावा विशेष वाढल्याने शाहूने बाळाजी विश्वनाथला त्याचा बंदोबस्त करण्याची आज्ञा दिली. थोराताचे बंड आंगऱ्याप्रमाणेच बोलाचालीने निकाली काढण्याच्या उद्देशाने बाळाजी त्याच्या भेटीस सहपरिवार गेला. तत्पूर्वी बेलभंडाऱ्याच्या शपथक्रियेचा औपचारिक कार्यक्रम पार पडला होता. दमाजीचा मुक्काम त्यावेळी पुण्याच्या पूर्वेस हिंगणगाव येथे होता. या गावाला गढी बांधून थोरात मंडळी राहात होती. पेशवा भेटीस आल्यावर दमाजीने त्यास कैद केले. यावेळी पेशव्याने त्यास शपथेची आठवण दिली असता ‘ बेल म्हणजे झाडाचे पान व भंडारा म्हणजे हळद ‘ अशा तऱ्हेची मुक्ताफळे दमाजीने उधळल्याचे सांगतात. पेशव्याला कैद केल्यावर दमाजीने त्याच्याकडे जबर आर्थिक दंडाची मागणी केली. बाळाजीने आर्थिक दंड भरण्यास तयार व्हावे म्हणून त्यास उपाशी ठेवण्यात आले. खेरीज राखेचे तोबरे भरण्याचा धाकही दाखवण्यात आला. अखेर बाळाजीने आपले सर्व कुटुंब, मुतालिक अंबाजी पुरंदरे व धडफळे कुटुंबातील दोन इसम ओलीस ठेऊन सुटका करून घेतली आणि शाहूकडे धाव घेतली. बिचारा शाहू ! कान्होजीने बहिरोपंतास पकडले म्हणून त्याची पेशवाई काढून त्याने बाळाजीस दिली होती तर त्याची ही तऱ्हा !!! मात्र, यावेळी शाहूने आपल्या पेशव्याची पाठराखण करून सावकार आणि इतर मुत्सद्द्यांच्या मार्फत द्रव्याची जुळणी करून पेशव्याची माणसे सोडवली. पेशव्याच्या कुटुंबाची सुटका होताच शाहूने सचिव नारो शंकर यास थोराताचा बंदोबस्त करण्याची आज्ञा केली. सचिव अल्पवयीन असल्याने हि कामगिरी त्याच्या कारभाऱ्याने उचलली पण थोराताने याही वेळेस शाहूवर मात केली. सचिवाची फौज थोरातावर चालून जाण्यापूर्वीच रोहिडा किल्ल्याखाली सचिवाचा मुक्काम असल्याची बातमी मिळवून दमाजीने नारो शंकरास कैद केले आणि आपल्यावर चालून आल्यास तुमच्या पुत्रास ठार करू अशी धमकी त्याने नारो शंकरच्या आईस दिली. त्यामुळे सचिवाची स्वारी सुरु होण्यापूर्वीच संपुष्टात आली. थोराताच्या कैदेत नारो शंकर चार आठ महिने राहिला. शाहूने सचिवाच्या सुटकेसाठी परत एकदा भला मोठा आर्थिक दंड थोरातास दिला. दरम्यान, हुसेन सय्यद सोबत चाललेल्या तहाची वाटाघाट फळास येऊन उभयतांमध्ये सख्य होताच बाळाजी विश्वनाथने मोगलांचा तोफखाना सोबत घेऊन हिंगणगावावर हल्ला केला. त्यावेळी झालेल्या संघर्षात थोराताचा पराभव झाला. बाळाजीने त्यास पुरंदरावर कैद करून ठेवले. थोराताची हिंगणगावची गढी खणून काढली आणि पांढरीवर गाढवाचा नांगर फिरवून आपल्या अपमानाचा सूड उगवला. अशा प्रकारे थोराताचे बंड निवळले..."

१७१८ मद्ध्ये बाळाजीने सय्यद हुसेनकडून चौथाईचे व सरदेशमुखीचे हक्क शाहुसाठी मिळवले. जेवढा प्रदेश शिवाजी महाराजांच्या अंकित होता जवळपास त्या सर्व प्रदेशावरील चौथाईचे हक्क मिळवणे ही बाळाजीची मोठीच कामगिरी आहे. अर्थात या मोबदल्यात पातशाहीची सार्वभौमता मान्य करावी लागली. पण पातशहाने ही योजना फेटळून लावली व युद्धाची तयारी सुरु केली. त्यामुळे सय्यद हुसेन तातडीने बाळाजी विश्वनाथासह दिल्लीकडे ससैन्य रवाना झाला व सरळ फर्रुकसियर बादशहाची उचलबांगडी करुन नामधारी पातशहाची स्थापना केली. या वेळीस बाजीरावही बाळाजीसोबत होता. सय्यद हुसेनने बाळाजीचे ऐकले याचा हा परिणाम होता. या संधीचा फायदा घेऊन बाळाजी विश्वनाथाने मोगली कैदेत असलेल्या सावित्रीबाई, येसुबाई व इतरांची सुटका मार्च १७१९ मद्धे करुन घेतली. अंबिकाबाई मात्र पुर्वीच मोगली कैदेतच वारली होती. 

इतिहासकार सुरेंद्रनाथ सेन म्हणतात कि यामुळे आपणही पातशाही कधीही हलवू शकतो याचा विश्वास आला. बाजीरावाने जे उत्तरेबाबत धोरण ठरवले त्याला ही मोहिम कारणीभूत झाली. या मोहिमेतच तरुण मल्हारराव होळकर एक स्वतंत्र पथक्या म्हणून सामील झाला होता. या दरम्यान एका भांडनानंतर मल्हारराव व बाजीरावात मैत्र निर्माण झाले व त्याची परिणती पुढे मल्हाररावाने बाजीरावाला साथ देण्याचे ठरवले व मराठेशाहीची सरदारकी स्विकारली. पुढे या दोघांनी काय पराक्रम गाजवले हा इतिहास सर्वज्ञात आहे.

या मोहिमेनंतर पुण्याला परत आल्यानंतर काही काळातच, २ एप्रिल १७२० रोजी, बाळाजीचा मृत्यू झाला. त्यावेळीस त्याचे वय ५८ वर्षांचे होते. पेशवेपदी बाळाजी केवळ अपार मुत्सद्देगिरी, साहस आणि धोरणीपणाने चढला. त्याचे आयुष्य तसे संघर्षातच गेले. जीवावरच्या जोखमी घ्याव्य लागल्या. तो युद्धात कुशल नव्हता, पण कोणचाही विश्वास संपादन करून राजकीय कार्य पुढे नेण्याची अचाट क्षमता त्याच्याकडे होती. मराठ्यांच्या इतिहासात पेशवाईचे पर्व आणण्याचे संपुर्ण श्रेय त्याचे जसे आहे तसेच उत्तर हेच मराठ्यांचे लक्ष्य असले पाहिजे हे त्याने ओळखून आधीच्या दक्षीणकेंद्रित राजकारणाला बदलवले. त्याचीच परिणती पुढे उत्तरेत मराठ्यांचे अधिपत्य निर्माण होण्यात झाली. अर्थात नंतरचे सर्वच पेशवे लायक निघाले असे नाही. इतिहासाने त्यांचे मुल्यमापन वेळोवेळी केलेले आहेच. पहिल्या पेशव्याबाबत इतिहासाने कृपणता दाखवली एवढे मात्र खरे. त्याच्याबाबत बरे वाईट शेरे मारण्यापलीकडे त्याच्या पेशवेपदापर्यंतच्या प्रवासाचे आणि १७१३ ते १७२० या अल्पावधीच्या पेशवेपणाचे मात्र सखोल विवेचन राहुनच गेले आहे.

-संजय सोनवणी 
(Published in Sahitya Chaprak, April-2017 issue)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at April 04, 2017 02:44 AM

April 03, 2017

to friends...

साक्षित्वभाव

तिच्याकडे म्हणे 
साक्षित्वभावानं पाहावं
चहूबाजूंनी नीट न्याहाळून, निरखापारखावं
मंद स्मितहास्य करावं तिच्याकडे पाहून.
मग ती विझते म्हणे आपोआप.
म्हणे.
कसलं काय.
तशी ती विझत असती तर काय हवं होतं?
आपली सावली लहानमोठी होत सतत सोबत यावी जशी,
तशी आपल्यात वस्तीला येते तहान.
पायात पायात येत राहणाऱ्या लाघवी चिकट पोरासारखी.
अर्ध्यात जाग आल्यानं अपुऱ्या राहिलेल्या आणि दिवसभर स्मृतीला हुलकावण्या देत डोक्यात धूसर तरळत राहणाऱ्या स्वप्नासारखी.
एखाद्या टळटळीत माध्यान्ही चिडून पायाखाली घ्यावी तिला आणि थोटकाचा निखारा चिरडावा तसं चिरडत, तुडवत, ठोकरत जावं, असंही होतं एकेकदा.
जमतं, नाही असं नाही.
पण दिवसाचे प्रहर चढत जातात 
तसतशी ती पुन्हा चिवटपणे उगवते, वाढते, फोफावते.
एकेकदा तर रात्रीही.
चांदण्याला पूर यावा आणि एखाद्या बेशरमाच्या झाडानं पुरानं वाहून आणलेल्या गाळाच्या त्या सुपीक जमिनीत ताडमाड बहरून यावं, 
तशी ही बया आपली हजरच.
जा बये, जा... असा चरफडाट होतो.
तहानेला जितकं पाणी पाजाल, 
तितकी ती आगीसारखी लवलवत राहते, वाढतपोसत राहते, अंगचीच होते, बहरून येते, मिरवताही येते...
असंही एक म्हणे.
माझ्यासारख्या हट्टी माणसांना मात्र तिच्याशी काही केल्या जमवून घेता येत नाही, 
तिला मिरवता तर येत नाहीच,
तिला नांदवूनही घेता येत नाही.
तिला कसं वारायचं, 
कसं ठार करायचं, 
कुठे पुरायचं...
हेच प्रश्न वारंवार.
इतके,
की त्या प्रश्नांचीच एक नवी तहान.
तहानेला पिल्लू व्हावं आणि पिल्लांनाही पिल्लं, तशी तहानांची गोजिरवाणी तान्ही पिल्लं... सूडावून सगळीभर.
साक्षित्वभाव वगैरे शब्द फोलपटासारखे उडून गेलेले वाऱ्यावर.
आपण सैरभैर होऊन
तहान ल्यालेले अंगभर, 
तहानच झालेले अंगभर.

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at April 03, 2017 06:16 PM

खगोल विश्व

जुनो या उपग्रहाचा गुरुच्या कक्षेत प्रवेश









न्यूयॉर्क - गुरु ग्रहाच्या अभ्यासासाठी पाच वर्षांपूर्वी ‘नासा‘ने अवकाशात सोडलेला जुनो हा उपग्रह सोमवारी गुरु ग्रहाच्या कक्षेत यशस्वीरित्या पोहचला आहे. या उपग्रहाने तब्बल 1.8 अब्ज मैलाचा प्रवास पूर्ण केला आहे.

पृथ्वी व सूर्यमालेतील इतर ग्रहांच्या जन्माचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञ अनेक वर्षे धडपड करीत आहेत. या रहस्यांचा संबंध सूर्यमालेतील सर्वांत मोठा व प्रथम जन्मलेल्या गुरूशी असावा. त्याचमुळे शास्त्रज्ञांनी त्याच्या बुरख्याखाली काय दडले आहे हे पाहण्यासाठी ‘जुनो अवकाशमोहीम‘ आखली. दहा वर्षांच्या परिश्रमांनंतर जुनोने 5 ऑगस्ट 2011 मध्ये गुरुकडे उड्डाण घेतले होते. ही मोहीम 1.1 अब्ज डॉलर खर्चाची होती.

गुरूचा व्यास पृथ्वीच्या अकरा पट मोठा आहे. त्याच्या अंतरंगात सूर्याप्रमाणेच हायड्रोजन व हेलियम वायू आहे. यापूर्वी पायोनियर व व्हॉयेजर यानांनी गुरूला धावती भेट दिली होती. अगदी अलीकडे गॅलिलिओ नावाच्या अवकाशयानाने गुरूभोवती फिरताना त्याचे व त्याच्या चंद्रांचे निरीक्षण केले होते. मात्र या निरीक्षणातून गुरूच्या अंतर्भागाविषयी फारशी माहिती मिळू शकली नाही. याचमुळे "नासा‘च्या शास्त्रज्ञांनी 2003 मध्ये जुनो मोहीम राबविण्याचा घाट घातला. या मोहिमेमध्ये गुरूच्या जवळ जाऊन त्याच्या ध्रुव प्रदेशावरून जाताना गुरूच्या दाट वातावरणाखाली काय दडले आहे, हे शोधण्याचा प्रयत्न करण्याचे ठरले. यासाठी जुनो यानामध्ये नऊ प्रकारची संयंत्रे बसविली आहेत. यामध्ये मायक्रोवेव्ह रेडिओमीटर, फ्लक्‍सगेट मॅग्नोमीटर, युव्ही-रेडिओ- प्लाझ्मांच्या वेव्ह निरीक्षणांची यंत्रे व सर्वसामान्यांच्या आकर्षणासाठी "ज्युनोकॅम‘ नावाचा कॅमेरा आहे. या सर्व यंत्रांना गुरूभोवतालच्या मोठ्या ताकदीच्या प्रारणांचा व विद्युतचुंबकीय क्षेत्राचा फटका बसू नये, म्हणून ती टिटॅनियमच्या पेटीमध्ये बसविलेली आहेत.

अवकाशयानाला ऊर्जा पुरविण्यासाठी आण्विक इंधनाऐवजी सौर ऊर्जेचा उपयोग करण्याचे ठरले. गुरू सूर्यापासून तब्बल 78 कोटी कि.मी. अंतरावर असल्याने तेथे पृथ्वीच्या 25 पट कमी सौर ऊर्जा मिळणार आहे. त्यामुळे जुनो अवकाशयानाला तीन मोठे सौर पंख बसविलेले आहेत. या सौर पंखांची रुंदी 2.7 मीटर, तर लांबी 9.1 मीटर आहे. यामध्ये 18,000 सौर बॅटऱ्या आहेत. प्रक्षेपणाच्या वेळी जुनोत पाच मीटर व्यासाचे पेलोड ठेवले होते. हे यान 20 मजली उंचीच्या व प्रचंड ताकदीच्या ऍटलस अग्निबाणाच्या साह्याने प्रक्षेपित केले होते. ऍटलसमधील पाच रॉकेट्‌सच्या साह्याने काही वेळातच ज्युनो हव्या त्या कक्षेत पोचल्यावर त्याची स्वत:भोवती फिरण्यासाठीची व सौर पंखे उघडण्याची प्रक्रिया पार पाडली गेली.

गुरूभोवती फिरताना त्याच्या तीव्र प्रारणापासून रक्षण करण्यासाठी व सौर पंख सतत सूर्यप्रकाशात राहावे म्हणून यानाला अंडाकृती कक्षेत फिरविण्याची योजना आहे. यान वर्षभरात 33 वेळा गुरूभोवती फिरणार असून, ते गुरूच्या ध्रुव प्रदेशावरून दर 11 दिवसांनी अवघ्या 5000 किलोमीटर उंचीवरून प्रवास करणार आहे. या काळात गुरूच्या प्रारणामुळे व भोवतालच्या वातावरणातील धूलिकणांमुळे यानातील सौर पंखांतील बॅटऱ्या खराब होत जाऊन यान निकामी होईल. यामुळे वर्षभरानंतर ज्युनो गुरूवर कोसळून नष्ट करण्याची योजना शास्त्रज्ञांनी आखली आहे. प्रक्षेपणापासून सव्वासहा वर्षांनी व यानाने 3.4 अब्ज किलोमीटरचा प्रवास केल्यावर त्याला निरोप देण्यात येईल. गुरूभोवती प्रदक्षिणा घालताना ज्युनो सतत स्वत:भोवती फिरत निरीक्षणे घेणार आहे. या वेळी गुरूच्या वातावरणातील पाणी, प्राणवायू व अमोनियाचे प्रमाण मोजले जाईल. या मोजमापामुळे गुरूचा जन्म कसा झाला व त्या वेळी सौर अभ्रिकेमध्ये कुठल्या भागामध्ये कुठली मूलद्रव्ये आहेत, याचा अंदाज शास्त्रज्ञांना येऊ शकेल. गुरूचे गुरुत्वाकर्षण व चुंबकीय शक्तीचे मोजमाप केले जाईल व त्यामुळे गुरूच्या केंद्रभागात घन भाग आहे काय व असल्यास तो किती मोठी असेल, याचा अंदाज बांधता येईल. गुरूच्या ध्रुव प्रदेशात दिसणाऱ्या आरोरांच्या निरीक्षणामुळे त्याच्या अंतरंगातील द्रवरूप हायड्रोजनच्या प्रमाणाचा अंदाज बांधता येईल. या सर्व निरीक्षणांच्या साह्याने गुरूचा जन्म सौर अभ्रिकेपासून कधी, कोठे व कसा झाला, याविषयीचे कोडे उलगडेल.

जुनो नाव कसे दिले
यानामध्ये ‘जुनोकॅम‘ नावाचा कॅमेरा असून, त्याने घेतलेली गुरूची छायाचित्रे "नासा‘ संगणकावर उपलब्ध करून देणार आहे. यानाचे नामकरण "जुनो‘ करण्यामागे एक कथा दडलेली आहे. गुरूची पत्नी ‘जुनो‘ हिने गुरूचा (ज्युपिटर) बुरखा फाडून त्याचे खरे रूप दाखविले, अशी दंतकथा असल्याने यानाला जुनो हे नाव दिले गेले.



जुनोची वैशिष्ट्ये

3.6 टन - उपग्रहाचे वजन

9 मीटर - सौरपॅनेलची लांबी
58 किमी/सेकंद - कक्षेत प्रवेश करतानाचा वेग
4700 किमी - अंतर जवळ जाणार

माहिती सौजन्य : सकाळ

by सागर भंडारे (noreply@blogger.com) at April 03, 2017 06:59 AM

गुरूची 7 एप्रिलला प्रतियुती गुरू येणार पृथ्वीजवळ






अमरावती : सूर्यमालेतील सर्वांत मोठा ग्रह गुरू हा 7 एप्रिलला अगदी सूर्यासमोर येत आहे. या घटनेला खगोलशास्त्रात प्रतियुती असे म्हणतात. 'ज्युपिटर अॅट अपोझिशन' या दिवशी गुरू व सूर्य समोरासमोर राहील. प्रतियुती काळात ग्रहाचे पृथ्वीपासूनचे अंतर हे सरासरी कमी असते. त्यामुळे खगोल अभ्यासक व जिज्ञासूंना गुरूचे निरीक्षण व अभ्यासाची ही एक चांगली संधी असते.
गुरूच्या लागोपाठ प्रतियुतीमधील काळ हा साधारण तेरा महिन्यांचा असतो. याआधी मंगळवार, 8 मार्च 2016 रोजी गुरू-सूर्य प्रतियुती झालेली होती. पृथ्वीपासून गुरूचे सरासरी अंतर 93 कोटी किलोमीटर आहे. त्याचा व्यास 1 लाख 42 हजार 800 किलोमीटर आहे. या ग्रहाला सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा करण्यास 11.86 वर्षे लागतात. गुरूला एकूण 67 चंद्र आहेत. टेलिस्कोपमधून गुरूचे निरीक्षण केले असता त्याच्यावरील पट्टा व 4 चंद्र दिसतात. 7 डिसेंबर 1995 रोजी मानवरहित यान गॅलिलिओ गुरूवर पोचले होते; मात्र गुरूवर सजीवसृष्टी असल्याचा कोणताही पुरावा अजूनपर्यंत मिळालेला नाही.
पृथ्वीपेक्षा गुरू हा 11.25 पट मोठा आहे. आरक्‍त ठिपका हे गुरूचे खास वैशिष्ट्य आहे. ग्रेट रेड स्पॉट या नावाने हा ठिपका ओळखला जातो. हा ठिपका 40 हजार किलोमीटर लांब आणि 14 हजार किलोमीटर रुंद अशा अवाढव्य आकाराचा आहे. या ठिपक्‍यात पृथ्वीसारखे 3 ग्रह एकापुढे एक ठेवता येतील. न्यूटनकाळापासून म्हणजे जवळजवळ 300 वर्षे हा ठिपका खगोल शास्त्रज्ञ पाहत आलेले आहेत. या ठिपक्‍याचे निरीक्षण केले असता ते एक प्रचंड चक्रीवादळ असल्याचे सहज लक्षात येईल. गुरूवर सतत घोंगावणारे चक्रीवादळ एका विशिष्ट ठिकाणीच का निर्माण झाले, याचे कारण मात्र अजूनही अज्ञात आहे.
उघड्या डोळ्यांनी पाहता येणार
7 एप्रिल रोजी सूर्यास्तानंतर थोड्याच वेळात गुरू हा पूर्व क्षितिजावर उगवेल आणि पहाटे पश्‍चिमेस मावळेल. हा ग्रह अतिशय तेजस्वी असल्याने सहज ओळखता येईल व साध्या डोळ्यांनीही पाहता येईल; परंतु गुरूवरील ग्रेट रेड स्पॉट व युरोपा, गॅनिमिड आयो व कॅलेस्टो हे त्याचे चार चंद्र साध्या डोळ्यांनी दिसू शकणारे नाहीत. त्यासाठी टेलिस्कोपची आवश्‍यकता आहे, अशी महिती मराठी विज्ञान परिषद अमरावतीचे हौशी खगोल अभ्यासक विजय गिरूळकर व प्रवीण गुल्हाने यांनी दिली.

by सागर भंडारे (noreply@blogger.com) at April 03, 2017 06:56 AM

माझी मराठी

साधं सुधं!!

हँडवॉश



प्रत्यक्षातील सामाजिक जीवनात लोकसंपर्कापासून दुरावलेली जनता इलेक्ट्रॉनिक माध्यमाद्वारे होणाऱ्या मेंदूसंभ्रमाची शिकार होण्याची शक्यता वाढीस लागते. मेंदूसंभ्रम करण्यासाठी विविध कंपन्या स्त्रिया आणि लहान मुलं ह्यांना आपलं लक्ष बनवतात. डासांपासून संरक्षण, झटपट बनणारे खाद्यपदार्थ, हातांची स्वच्छता, घरबसल्या उपलब्ध असणारे मुलांच्या करमणुकीचे पर्याय ह्यासाठी चांगले खासे पारंपरिक उपाय उपलब्ध असताना केवळ आपली उत्पादनं खपवायची म्हणुन दृक, ध्वनी अशा विविध माध्यमांतुन चुकीच्या संदेशांचा मारा केला जातो. एक सुखी कुटुंबाच्या चित्रात हे सर्व घटक आवश्यकच आहेत असा हळुहळू बालकांचा आणि काही प्रौढांचा समज होऊ लागतो. 

ह्या संभ्रमापासुन वाचविण्यासाठी काही घटकांचं अस्तित्व आवश्यक असतं. उदाहरणार्थ तुमचा कॉमनसेन्स, तुमचा जनसंपर्क, तुमच्या ज्ञानाविषयी तुमची असणारी खात्री आणि समुहासोबत वाहत जाण्याच्या इच्छेला थोपवून धरण्याचं तुमचं मनोबल! 
कॉमनसेन्स  - अर्थात बुद्धी ताळ्यावर असणं. सार्वजनिक  माध्यमातून जी काही जाहिरात आपणासमोर प्रदर्शित होते तिचं लक्ष्य समाजातील केवळ १० टक्के लोक असुन त्यात आपण नाही आहोत असा समज तुम्ही स्वतःपाशी बाळगा! बरंचसं काम साध्य होईल! 
तुमचा समाजातील जनसंपर्क दांडगा असल्यास तुम्ही जाहिरातीला बळी पडण्याची शक्यता कमी होते. ही मंडळी पारंपरिक दृष्टिकोन चांगल्या प्रकारे जोपासतात. 
तुमच्या ज्ञानाविषयी तुमची असणारी खात्री आणि समुहासोबत वाहत 
जाण्याच्या इच्छेला थोपवून धरण्याचं तुमचं मनोबल हे सुद्धा महत्वाचे घटक!

ह्या पोस्टचं कारण काय तर म्हणे हँडवॉशने सतत हात स्वच्छ करत राहणं हे मुलांच्या आरोग्याच्या दृष्टीनं तितकसं चांगलं नाही हे नव्यानं प्रकाशित झालेलं संशोधन! अत्यंत योग्य असं संशोधन! 

होतंय काय की मुलांशी पालकांचा कमी होत चाललेला संपर्क ह्या जाहिरातदारांच्या फायद्याचा ठरतोय. एखादी चुकीची गोष्ट सतत सांगितली की ती बरोबर वाटू लागते त्याचप्रमाणं ह्या जाहिरातदारांनी अशा अनेक चुकीच्या गोष्टीचं ब्रेनवॉशिंग (मेंदूसंभ्रम) आपल्या मुलांवर केला आहे. ही मुलं ज्यावेळी पुढे जाऊन पालक बनतील त्यावेळी हँडवॉश, पिझ्झा, डोरेमॉन, ह्या गोष्टीचे स्वतः पुरस्कर्ते बनतील. हे सर्व सरसकट संपुर्ण समाजात घडत आहे असं मी म्हणत नाही. अजुनही बराचसा सुजाण पालकवर्ग अस्तित्वात आहे. पण ह्यातील बराचसा सामाजिक जीवनात सक्रिय नाही आणि त्यामुळं सोशल मीडियावर मात्र मेंदूसंभ्रम करणाऱ्या लोकांची चलती सुरु आहे. 

जाता जाता मुलं कार्टून बघतात म्हणून स्वतःचं व्हाट्सअँप चेक करता करता तक्रार करण्याऐवजी एक साधा पत्त्यांचा कॅट विकत आणा आणि मुलांबरोबर मेंढीकोट, सात-आठ असे प्राथमिक खेळ खेळा. किमान एक आठवडा तरी डोरेमॉन तुमच्या घरी फिरकणार नाही! 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at April 03, 2017 03:32 AM

April 02, 2017

काय वाटेल ते……..

अस्थी..

अण्णासाहेब पलंगावर झोपले होते, शेजारी हार्ट रेट मॉनिटर वरचा ग्राफ एका लयीत खाली वर होत होता. शेजारी असलेल्या तीन पेशंटस पैकी आपण एक पेशंट नंबर २, डॉ. राठींचा पेशंट! अण्णासाहेबांचे वय ९४, आज पर्यंत अगदी ठणठणीत तब्येत होती, पण परवा … Continue reading

by महेंद्र at April 02, 2017 01:29 PM

March 31, 2017

प्रशासनाकडे वळून बघतांना -- Looking back at Governance

March 30, 2017

डीडीच्या दुनियेत

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

निरागसतेची रंगीत स्वप्नपूर्ती - धनक (Movie Review - Dhanak)

कैसे आकाश में सूराख़ हो नहीं सकता एक पत्थर तो तबीयत से उछालो यारो ह्या दुष्यंत कुमारांच्या ओळींत एक अशक्य ग्लोरिफिकेशन आहे. 'आकाश में सूराख'. 'आकाश' जे स्वत:च एक आभास आहे, त्याला छेद देण्याची बात करतो आहे कवी. अशक्यच आहे. पण जे लिहिलंय तेच सांगायचं असेल, तर तो कवी कसला ? ह्या दोन ओळींतून दुष्यंत कुमार परिस्थितीला बेडरपणे भिडण्याचा जो संदेश देतात, हा तोच संदेश आहे जो गुरु गोविंदसिंग घारीशी

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at March 30, 2017 07:44 AM

March 29, 2017

Vadani Kaval Gheta ... (वदनी कवळ घेता - Vegetarian Recipes)

Spicy Steel Cut Oats

I have been busy fulfilling pottery orders I am getting from friends and family. I made few sets of cups, few casserole bowls, and large pasta bowls in past few months. And almost all of them are sold out. It is very encouraging to see my creations fly off the shelf but now I feel the need to slow...

Please visit my blog for the rest ...

by Mints! (noreply@blogger.com) at March 29, 2017 05:28 PM

March 28, 2017

दुनियादारीसे हटके...

दुरावा

दुराव्याचे दुःख मलाही आणि तुलाही
पण हा दुरावा म्हणजे तुटणं नाही

हा तर आहे एक आरंभ
मिळविण्यासाठी नवे नभ

नाही आणणार मी डोळा आसू
जर असेल तुझ्या ओठी हसू

लवकरच संपेल हे ही सत्र
असू आपण पुन्हा एकत्र

क्षण ते असतील वेगळे
पुन्हा हसू आपण मनमोकळे

by ज्योती साळुंखे (noreply@blogger.com) at March 28, 2017 06:41 PM

माझे आकाश...

क्षितिजाच्या पलिकडेही एक आकाश असतं
आपले आपण ते शोधायचे असत
जरी दाटले असे गडद धुके
असेल ध्यास खरा तर वाट न चुके

सुर्याची तप्तता, चंद्राची शीतलता
कधी अनुभवावी ती अबोल शांतता
सप्तरंगी इंद्रधनु शोभतसे खास
चमकणाऱ्या चांदण्यांची सुंदरशी आरास

निळ्या रंगाच्या छटा आहेत गहिरी
दिसत असे तो काळा ढग कहरी
शुभ्र पांढऱ्या कापसाच्या लाटा
अश्या या आकाशाच्या नाना छटा

माझ आकाश सापडल्याचा होतोय भास
पण तरीही मन होतय का उदास
ऐकू यावी साद आकाशाची
हीच आस आहे या मनाची

ऐकू येताच आकाशाची हाक
दिसेल रवीकिरणांची नवी झाक
दिमाखाने घेईन मी भरारी
माझी होतील क्षितिजे सारी


by ज्योती साळुंखे (noreply@blogger.com) at March 28, 2017 06:36 PM

मी...

निळ्या निळ्या समुद्राची
निळसर गहराई मी...
बेफानपणे वाहणारा
बंधरहित वारा मी...
चम् चम् चमकणारा
शीतल चन्द्रमाँ मी...
स्वत:भोवती गिरकी घेत
फिरणारी धरती मी...
क्षितिजाच्या पलिकडे उडणारे
एक स्वच्छंदी पाखरू मी...

by ज्योती साळुंखे (noreply@blogger.com) at March 28, 2017 05:48 PM

काय वाटेल ते……..

चैत्रांगण.

आज गुढी पाडवा. आज पासुन वसंत ऋतु चे आगमन होणार.  कालनिर्णय बघुन सकाळी ९ वाजता गुढीची पूजा केली आणि गुढी उभारली. पंचांगाची पण देवासमोर ठेऊन पूजा केली. आज पासुन नवीन वर्ष सुरु झाले. तेंव्हा नवीन वर्षाचे स्वागत तर करायलाच हवे. … Continue reading

by महेंद्र at March 28, 2017 03:49 PM

रानमोगरा

एक लेख एका आत्मप्रौढीचा!

एक लेख एका आत्मप्रौढीचा!

आत्मस्तुती किंवा आत्मगौरव मानवी जीवनात निषिद्ध मानल्या गेला आहे. स्वत:च स्वत:चे कौतूक करणे तर अशोभनीयच. अगदी ग्रामीण जनजीवनात सुद्धा अशा वर्तनाला “अर्ध्या हळकुंडाने पिवळा होणे” अशा वर्गवारीत ढकलले गेले आहे. अगदी आत्मचरीत्र लिहायचे असेल तरी लेखकाने आपल्या आयुष्यातील बर्‍या-वाईट दोन्ही प्रकारच्या घटनांचा उहापोह करावा, अशी अपेक्षा असते. पण तरीही आयुष्यात कधीकधी अनपेक्षितपणे असाही प्रसंग येतो की आपलाच आपल्याला अभिमान वाटायला लागतो. आपण सहज म्हणून केलेले कार्य अनपेक्षितपणे अपेक्षेबाहेरची फ़लनिष्पती देऊन जाते. अशावेळी आपलाच आपल्याला वाटणारा  अभिमान अहंकार नसतो. त्यामागे असते केवळ आपल्या हातून घडलेल्या कार्याची कृत्यकृत्यता आणि श्रमसाफ़ल्यता.

अशाच एका प्रसंगाविषयी आज लिहायचा मोह न आवरल्यामुळे आत्मस्तुतीचा दोष स्विकारुन मी लिहित आहे.

 १२ डिसेंबर २०१५ ची ती सकाळ. वेळ ९ च्या आसपासचा. पुण्यावरून माझे मित्र श्री प्रसाद सरदेसाई यांचा एक अचानक मोबाईल कॉल आला. ते कापर्‍या स्वरात म्हणाले,

“मुटे सर, साहेबांच्या प्रकृत्तीबद्दल काही कळले का?”

          शेतकरी संघटनेचे प्रणेते शरद जोशी यांची प्रकृती अनेक दिवसापासून  चांगली नव्हती हे मला माहित होते. ते अत्यवस्थ असल्याचा १० नोव्हेंबर २०१५ ला दुपारी संदेश आल्याने रवीभाऊ काशीकर, सरोजताई काशीकर, सुमनताई अग्रवाल, शैलजाताई देशपांडे, पांडुरंग भालशंकर आणि मी लगोलग रात्रीच्या फ़्लाईटने पुण्याला जाऊन रुबिया हॉस्पीटलमध्ये त्यांची भेट घेऊन आलो होतो. ते अत्यवस्थ होते आणि वैद्यकीय उपचाराला त्यांचे शरीर फ़ारसे प्रतिसाद नव्हते. एवढे मला माहित होते. नंतरच्या काळात संपर्क माध्यमातून प्रकृती “यथास्थिती” असल्याचे संकेत मिळत होते. पण अगदीच ताजी म्हणावी अशी माहिती माझ्याकडे नसल्याने मी म्हणालो,

“ नाही. यासंदर्भात ताजी माहिती माझ्याकडे नाही” मी.

“शरद जोशी इज नो मोअर” असा तिकडून प्रसाद सरदेसाई यांचा रडका आवाज ऐकताच माझ्या काळजात धस्स झाले. विश्वास बसत नव्हता पण सरदेसाई सरांनी दिलेली बातमी खोटी असण्याचीही शक्यता नव्हती. मी तातडीने मोबाईलवर नंबर डायल केला.

“सरोजताई, साहेबांच्या प्रकृत्तीबद्दल काही कळले काय?” मी.
“माझं काल रात्रीच बोलणं झालं प्रकृती………”
मी मध्येच सरोजताईंचे बोलणे थांबवून म्हटले.
“आज काहीतरी विपरित बातमी आहे, तुम्ही तातडीने पुण्याला संपर्क करावा”

            इतके बोलून मी लगेच फ़ोन कट केला. नंतर लगेच श्री वामनराव चटप व श्री राम नेवले यांना फ़ोन केला. त्यांनाही काहीच माहिती नसल्याचे लक्षात येताच त्यांनी पुण्याला संपर्क करुन माहिती मिळवावी, असे सुचवले. घरी बायकोला सांगून टीव्हीवर मराठी बातम्यांचे चॅनेल आळीपाळीने सतत बदलून काही बातमी येते का ते बघत राहायला सांगीतले.
            पुण्याला फ़ोन करून म्हात्रे सर किंवा देशपांडे सरांशी संपर्क करावा व नक्की काय ते खात्री करून घ्यावी, असा विचार करत असतानाच तिकडून तितक्यात सरोजताईंचाच फ़ोन आला. त्यांच्या तोंडातून शब्द बाहेर पडत नव्हते. आता बोलण्याची गरजही संपलीच होती. मग फ़ोनवर दोन्हीकडून अक्षरश: ओक्साबोक्सी रडारड सुरु झाली. ९-१० मिनिटानंतर मी स्वत:ला सावरायचा प्रयत्न केला पण त्यात यश येईना म्हणून बोट लाल बटनेवर ठेवले आणि फ़ोन कट केला.

आता रडण्याखेरीज अन्य काही कार्य उरलेलेच नव्हते. बातम्या अजून सुरु व्हायच्या होत्या. निदान आणखी दोन तास तरी ही बातमी अधिकृतपणे जाहीर होण्याची व प्रसारमाध्यमांपर्यत पोचण्याची शक्यता नव्हती. बातमी अधिकृतपणे जाहीर झाल्यानंतर प्रसारमाध्यमांना आणि वृत्त वाहिन्यांना शरद जोशींविषयीची माहीती, जीवनपट, छायाचित्र आणि व्हिडियो लागतील. ही सर्व माहिती प्रसारमाध्यमांना उपलब्ध करून देऊ शकेल असे शेतकरी संघटनेकडे एकच व्यक्तिमत्व होते आणि ते म्हणजे प्रा. सुरेशचंद्र म्हात्रे. संघटनेच्या सुरुवातीपासूनच म्हात्रे सरांनी केंद्रीय कार्यालय सांभाळले आहे. पण याक्षणाला ते माहिती पुरवायला नक्कीच उपलब्ध होऊ शकणार नव्हते. शिवाय शरद जोशींच्या प्रकृतीची बातमी प्रसारमाध्यमांपासून लपवून गोपणीयता राखल्याने प्रसारमाध्यमेही बेसावध असल्याने ऐन वेळेवर माहिती गोळा करणे त्यांनाही शक्य होणार नाही, याचाही नीटसा अंदाज येऊन गेला.

शरद जोशींच्या अत्यवस्थेविषयी कार्यकर्त्यांनाही फ़ारशी माहिती नसल्याने ही बातमी महाराष्ट्रासहित अन्य राज्यातील शेतकर्‍यांनाही धक्का देणारी असल्याने या बातमीचे महत्वही अनन्यसाधारणच होते. आता यासंदर्भात जे काही करायचे ते आपल्यालाच करायला हवे असे ठरवून  तातडीने लॅपटॉपवर बसलो आणि महाराष्ट्रासहित देशातील सर्व प्रमुख वृत्तपत्रांना आणि दुरदर्शन वाहिन्यांना इमेलद्वारे माहीती पाठवायचा सपाटा सुरू केला.

तीन-चार इमेल जाईपर्यंत ठीक होते पण जेव्हा एकापाठोपाठ शरद जोशींविषयीची संपूर्ण माहिती, जीवनपट, आंदोलनाचा आढावा, छायाचित्र व व्हिडियो असलेले दहा-बारा इमेल त्यांचेकडे पोचले तेव्हा पत्रकारांना संशय येऊन काहीतरी नक्कीच वाईट बातमी असल्याचा त्यांनाही अंदाज येणे क्रमप्राप्त होते. मग माझा मोबाईल खणखणायला लागला. पुण्यावरून अधिकृत घोषणा न झाल्याने मी पत्रकारांना बातमीच्या सत्यतेचा दुजोरा देऊ शकत नव्हतो. मग मोबाईल मित्राच्या हाती दिला आणि सांगीतले की कॉल करणार्‍या सर्वांना सांग की मी सध्या अतिव्यस्त आहे त्यामुळे त्यांनी एक तासानंतर संपर्क करावा. मी मात्र माहितीचे इमेल पाठवणे सुरुच ठेवले.

मी पाठवत असलेल्या माहितीचा बाज लक्षात घेता बहुधा प्रसारमाध्यमांनाही पुरेसा अंदाज येऊन गेलेलाच असावा कारण मी फ़ोनवर उपलब्ध नाही म्हटल्यावर तिकडून इमेलवर रिप्लाय यायला लागलेत. रिप्लायला प्रतिसाद न देता मी नवीन माहिती पाठवणे सुरुच ठेवले.  त्याचा परिणाम असा झाला की अधिकृत घोषणा होताच दूरदर्शन वाहिन्यावर थेट सविस्तर बातम्याच सुरू झाल्यात. पुण्यापासून ८०० किलोमिटर अंतरावरील आर्वी छोटी सारख्या दुरवरच्या ग्रामीण भागातील ३००० लोकसंख्या असलेल्या गावात बसून मी दिवसभर राज्यभरातल्या कानाकोपर्‍यातील प्रसारमाध्यमांना हवी ती माहिती आणि साहित्य पुरवत होतो, ही आधुनिक संगणकीय व आंतरजालिय तंत्रज्ञानाची किमया होती आणि मी त्या अत्याधुनिक नवतंत्रज्ञानाचा पुरेपूर वापर करून घेत होतो.  दिवसभर दूरदर्शन वाहिन्यावर आणि १३ तारखेच्या राज्यभरातील वृत्तपत्रांमध्ये आलेल्या बातम्यामध्ये ५० ते ९० टक्के मजकूर मी पाठवलेलाच दिसत होता किंवा मीच चालवत असलेल्या http://www.sharadjoshi.inhttp://www.baliraja.com या संकेतस्थळावरुन तरी घेतलेला होता. शरद जोशींचा जीवनपट तर जवळजवळ सर्वच वृत्तपत्रांनी मी जसा पाठवला तसाच्या तसाच छापला होता.

माझ्या एका छोट्याशा प्रयत्नाने व मी निर्माण करून ठेवलेल्या संकेतस्थळांमुळे शरद जोशींसारख्या युगात्म्याचे व्यक्तीमत्व सविस्तर माहितीसह जनतेपर्यंत पोहचू शकल्याने श्रमसाफ़ल्याचे सार्थक झाल्यासारखे वाटून अभिमानास्पद वाटणे अगदीच स्वाभाविक आहे.

 – गंगाधर मुटे
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
साप्ताहिक उदयकाळ “चैत्र विषेशांक-२०१७” मध्ये प्रकाशित.

Filed under: वाङ्मयशेती Tagged: वाङ्मयशेती, शेती आणि शेतकरी, My Blogs

by Gangadhar Mute at March 28, 2017 09:54 AM

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

गुढीपाडवा इतिहासाच्या पानातून

गुढीपाडवा हा हिंदू नववर्षाचा मंगल दिवस. हा दिवस मोठ्या अभिमानाने साजरा करण्यासारखा एक सण. परंतु त्या सणाला जातीय चौकटीत अडकवून त्याचा संबंध थेट धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूशी जोडून तेढ निर्माण करण्याचा प्रयत्न काही समाजकंटक करत आहेत. तशा स्वरूपाचे निराधार बिन बुडाचे whatsapp msg देखील फिरवले जातात. परंतु सुज्ञ अभ्यासकाला हे माहित आहे कि गुढ्यांचा […]

by उमेश जोशी at March 28, 2017 09:41 AM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

गुढी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा

देवा तुझ्या  द्वारी आलो संकेतस्थळा तर्फे सर्वांना  गुढी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा 

चालू  हेमलंबी नाम संवत्सर आपणा सर्वास भरभराटीचे जावो 



by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at March 28, 2017 05:25 AM

March 27, 2017

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

शिवमहोत्सव २०१७ – असा घडला रायगड (प्रतिकृती)

जनसेवा समिती विले पारले, यांच्या त्रिदशकपुर्ती वर्षानिमित्त दिनांक १८ व १९ मार्च २०१७ रोजी विले पारले येथील साठ्ये महाविद्यालयाच्या पटांगणावर “शिवमहोत्सव २०१७” चे आयोजन करण्यात आले होते. त्यामध्ये रायगडाची अप्रतिम अशी ३५० छायाचित्रे लावण्यात आली होती. चार 3d चित्रे लावण्यात आली होती, तसेच इतिहास क्षेत्रातल्या मान्यवर मंडळी श्री. उदय कुलकर्णी आणि जेष्ठ इतिहास संशोधक बाबासाहेब […]

by उमेश जोशी at March 27, 2017 02:52 PM

March 26, 2017

राफा

March 24, 2017

आनंदघन

सिंहगड (आणि मी) - भाग २

या लेखाचा पहिला भाग लिहिल्यानंतर ३-४ महिने मी पुढील भाग लिहू शकलो नव्हतो याबदद्ल क्षमा असावी.
------------------------------------------------------------------



मी नोकरीत असतांना माझे देशांतर्गत तसेच परदेशातही बरेच भ्रमण झाले आणि जागोजागी असलेले नवे जुने किल्ले मी नेहमी आवर्जून पहात असे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यामधील महत्वाच्या घटनांचे साक्षीदार असलेले प्रतापगड आणि पन्हाळ्याचे किल्ले पाहिलेच, दक्षिणेकडील विजापूर, श्रीरंगपट्टण वगैरे ठिकाणची तटबंदी पाहिली, ग्वाल्हेरचा ऐतिहासिक किल्ला, राजस्थानमधील चित्तोडगढ व जयपूरचे अभेद्य किल्ले आणि दिल्ली, आग्रा, फत्तेपूर सीकरी इथले मुगल थाटाचे बादशाही किल्लेसुद्धा पहायला मिळाले. इग्लंडच्या राणीचे सध्याचे निवासस्थान असलेला बकिंगहॅम पॅलेस नुसता बाहेरून पाहिला तर लंडन आणि एडिंबरोचे प्रख्यात किल्ले, यॉर्कचा ऐतिहासिक किल्ला वगैरेंचे सविस्तर दर्शन घडले. रोमला तर इतिहासपूर्व काळापासून सध्याच्या व्हॅटिकनपर्यंत अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आणि जुन्या किल्ल्यांचे अवशेष पहायला मिळतात. स्पॅनिश लोकांनी फ्लॉरिडामध्ये बांधलेला पुरातनकालीन किल्लासुद्धा पाहून घेतला. पण इतके सगळे किल्ले पाहून झाले असले तरी आपला सिहगड पहायचे मात्र राहूनच गेले.

मध्यंतरी अशीच अनेक वर्षे गेल्यानंतर माझ्या मुलाने पुण्यात नोकरी धरली आणि आमची तिथे मुक्काम ठोकून रहायची चांगली व्यवस्था झाली. आता मात्र मला सिंहगड पहायचा म्हणजे पहायचाच होता. पुण्यातल्या कोणीही जरी मला यापूर्वी सिंहगड दाखवायला नेलेले नसले तरी आमच्याकडे आलेल्या जवळच्या पाहुण्यांना घेऊन आम्ही सिंहगडावर स्वारी करायचे ठरवले. तोपर्यंत परिस्थितीत बराच बदल झाला होता आणि अनेक सुखसोयीही झाल्या होत्या. आता आम्हाला सार्वजनिक बसची व्यवस्था पहाण्याची गरज नव्हती. आम्ही पाचसहा जण एका मोठ्या मोटारगाडीत बसून मोहिमेवर निघालो. माझ्या तीन चार वर्षांच्या नाती, ईशा आणि इरासुद्धा आमच्याबरोबर होत्या. पुण्यात यायच्या आधी दोन अडीच वर्षे त्या इंग्लंडमध्ये रहात होत्या. तिथल्या टीव्हीवरची कार्टून्स आणि कॉमिक्स पाहून किल्ला म्हणजे कॅसलबद्दल त्यांच्या मनात एक वेगळेच चित्र तयार झालेले होते. आपल्याला आता चित्रातला कॅसल प्रत्यक्ष पहायला मिळणार या कल्पनेनेच त्या हरखून गेल्या.

सिंहगडाच्या डोंगराच्या पायथ्याशी गेल्यास आधी बराचसा चढ चढून जावा लागत असल्यामुळे पूर्वीच्या काळी ती एक कठीण मोहीम वाटत असे. तेवढे कष्ट वाचवण्यासाठी समोरच्या डोंगरावर वळणावळणाने चढत जाणारा रस्ता बांधून त्या मार्गे थेट पुणे दरवाजा गाठायची व्यवस्था करण्यात आलेली असल्यामुळे आम्ही तो सोपा मार्ग स्वीकारला. खाण्यापिण्याचे भरपूर पदार्थ बरोबर घेऊन आम्ही निघालो आणि पुणे दरवाजाखाली असलेल्या मोकळ्या जागेत मोटार उभी करून खाली उतरलो. लगेच आजूबाजूच्या खाद्यपेयांच्या दुकानदारांनी गराडा घातलाच. गडावरून परत येतांना त्यांच्या ठेल्यांना भेट देण्याचे आश्वासन देऊन आम्ही गडाच्या पाय-या चढायला सुरुवात केली. किल्ल्यात गेल्यावर खूप काही पहाण्यासारख्या जागा असतील असे आमच्यातल्या इतर जणांना वाटत होते. दिवानेआम किंवा दिवानेखास यासारख्या शानदार नसल्या तरी राजवाडा म्हणून शोभून दिसतील इतपत चांगल्या इमारती किंवा त्यांचे अवशेष त्या किल्ल्यावर शिल्लक असतील, त्यात कलाकुसर केलेले खांब आणि सुंदर कमानी वगैरे असतील असी त्यांची कल्पना होती. माझ्या आतापर्यंतच्या अनुभवावरून मला वास्तवाची थोडी फार कल्पना होती, पण उगाच कोणाच्या उत्साहावर पाणी ओतू नये म्हणून मी त्यावर गप्प राहिलो.

महाराष्ट्रातले बहुतेक किल्ले चांगले मजबूत बांधले गेले होते, शत्रूला सहजासहजी चढून येता येऊ नये याचा विचार करून त्यासाठी केलेली जागांची निवड अचूक होती. असे असले तरी ते किल्ले स्थापत्य किंवा शिल्पसौंदर्यासाठी फारसे प्रसिध्द नव्हते. लढायांच्या धामधुमीत त्यासाठी कुणाला निवांत वेळही मिळाला नव्हता आणि त्या काळात तेवढी आर्थिक सुबत्ताही नव्हती. सिंहगड हा लष्करी दृष्ट्या महत्वाचा किल्ला असला तरी तिथे कुठल्याही राजाची राजधानी नव्हती. संरक्षण हाच मुख्य मुद्दा असल्यामुळे सगळे लक्ष बुरुज, माच्या, तटबंदी वगैरेवर केंद्रित केले गेले असावे. तिथल्या इमारती सैन्यांच्या गरजेनुसार एकाद्या बरॅकप्रमाणे साध्यासुध्या बनवलेल्या असणार आणि तीनशेहे वर्षांच्या काळाच्या ओघात त्या चांगल्या अवस्थेत शिल्लक राहिल्या असण्याची शक्यता कमीच होती. माझ्या दृष्टीने सिंहगडाला मोठे ऐतिहासिक महत्व होते आणि तिथून दिसणारे आसपासच्या परिसराचे विहंगम दृष्य मला पहायचे होते, शिवाय माझ्या लहानपणापासून मनात घर करून बसलेली इच्छा मला पूर्ण करायची होती..

थोड्या पाय-या चढून आणि पुणे दरवाजा पार करून किल्ल्यात प्रवेश केल्यानंतर आतमध्ये पुन्हा अनेक पाय-या चढत चढत वर जायचे असणार हे तर सिंहगडाकडे बाहेरून पहातांनाच समजले होते. गडावरच्या प्रदेशाचा विस्तार पहिला टप्पा चढून गेल्यानंतर दिसायला लागला. तिथल्या निरनिराळ्या स्थळांच्या जागा दाखवणारा नकाशाही होता. पण त्या जागा इतस्ततः विखुरलेल्या असल्यमुळे आम्ही नरवीर तानाजी महाराजांच्या समाधीपर्यंत जाणारा मुख्य मार्ग धरला आणि वाटेत दिसतील तेवढी स्थळे आधी पहायचे ठरवले. निरनिराळ्या ठिकाणी लावलेले फलक पहात पहात आणि त्यांचेवर दिलेली माहिती वाचत आम्ही हळूहळू पुढे सरकू लागलो.

या किल्ल्याचे पूर्वीचे नाव कोंढाणा असे होते. शिवाजी महाराजांच्याही दोन शतके आधीच्या काळापासून त्याचे अस्तित्व असल्याचे दाखले इतिहासात मिळतात. तुघलखांपासून निजामशाही, आदिलशाही वगैरे राजवटींनी त्यावर कब्जा केला होता. या काळात त्यांनी आपापल्या परीने त्याच्या बांधकामात भर टाकली असणारच. इसवी सन १६४७ साली शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून आपल्या ताब्यात घेतला आणि दोन वर्षांतच शहाजी महाराजांच्या सुटकेसाठी तो आदिलशहांना परत केला. त्याला आणखी काही वर्षांनंतर ताब्यात घेतल्यानंतरसुद्धा त्यांना पुरंदरच्या तहानुसार तो मोंगलांना द्यावा लागला होता. १६७२ साली नरवीर तानाजी आणि त्यांच्या मावळ्यांनी पराक्रम करून तो पुन्हा जिंकून स्वराज्यात सामील करून घेतला. औरंगजेबाने दक्षिणेत येऊन महाराष्ट्रात ठाण मांडून बसल्यानंतर या किल्ल्यावर मराठे आणि मोंगल यांची निशाणे आलटून पालटून फडकू लागली. १७०० साली राजाराम महाराजांनी या किल्ल्यावर असतांना प्राण सोडले. पेशवाईमध्ये या किल्ल्याची निगा व्यवस्थितपणे राखली जात होती. पण त्या काळात पुण्यावर कोणाचे आक्रमणच झाले नसल्याने लढाईची वेळही आली नाही. पेशवाईच्या अखेरीस इंग्रजांना मात्र तो जिंकून घेण्यासाठी तीन महिने वेढा घालून रहावे लागले.

पुणे दरवाजामधून प्रवेश केल्यानंतर लगेचच बाजूला असलेल्या भग्न इमारतीमध्ये एका काळी तोफेच्या दारूचे कोठार होते. किल्लावरील बुरुजांवर ठेवलेल्या तोफांमध्ये ती दारू ठासून भरून त्यांचेमधून शत्रूसैन्यावर तोफगोळ्यांचा मारा केला जात असे. आजूबाजूला कुठे घोड्यांचा पागा, कुठे गुरांचे गोठे किंवा आणखी काही पूर्वीच्या काळात असल्याची माहिती दिली होती. मधून मधून लहान लहान देवळे आणि पाण्याच्या टाक्या होत्या, त्यातल्या काही भरलेल्या तर काही रिकाम्या होत्या. देवटाकी ही गडावरली पाण्याची मुख्य टाकी होती आणि अजूनही तिथले पाणी पिण्यासाठी दिले जाते. एका बंगल्याला टिळक बंगला असे नाव आहे. अर्थातच हा बंगला मराठेशाहीमधला नसून नंतर बांधला गेला असणार. लोकमान्य टिळक सिंहगडावर येऊन तिथे रहात असत. याच ठिकाणी त्यांची महात्मा गांधींशी भेट झाली असे सांगितले जाते. लोकमान्यांनी तर रोज दंडबैठका आदि व्यायाम करून त्यांची शरीरसंपदा चांगली कमावली होती म्हणतात. ते पुण्यापासून सिंहगडापर्यंत चालत येऊन वरपर्यंत जाऊन त्या बंगल्यात रहात असले तर काही नवल नाही. गांधीजींना मात्र त्यााठी प्रयास करावे लागले असतील.



सिंहगडाच्या जवळ जवळ माथ्यावर नरवीर तानाजी महाराजांचे स्मारक बांधलेले आहे. त्यांचे देहावसान होऊन सुमारे अडीचशे वर्षांनंतर १९३८ साली त्या स्मारकाचा चौथरा बांधला होता असे तिथे ठेवलेल्या शिलांवर कोरले आहे आणि त्यानंतर काही वर्षांनी त्यावर सध्याचा पुतळा बसवला त्याची वेगळी नोंद आहे. या लहानशा स्मारकाच्या आजूबाजूला आणखी विस्तार करण्याचे कार्य बहुधा लवकरच होणार आहे असे दिसते. आठ वर्षांपूर्वी ती लहानशी पण सुबक अशी घुमटीच होती, पण माझ्या मते आकारापेक्षा मनातल्या भावनांना जास्त महत्व होते. नरवीर तानाजी मालुस-यांच्या स्मारकशिलेवर डोके टेकवून, त्यांच्या प्रतिमेला प्रणाम करून आम्ही त्यांच्या स्मृतीला श्रध्दांजली वाहिली आणि सिंहगड चढून आल्याचे सार्थक झाले.  

. .  . . . . . . . . . . . .  . . (क्रमशः)

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at March 24, 2017 02:26 PM

सिंहगड (आणि मी) - भाग ३


लहानग्या ईशा, इरा आणि साठी उलटलेला मी यांच्या संथ चालीने आम्ही सगळेचजण अगदी सुरुवातीपासूनच एक एक पायरी करत हळूहळू गडावर चढून जात होतो. घरून आणलेला शेवचिवडा आणि वाटेत मिळणारी बोरे, पेरू वगैरेंचे एकेक घास तोंडात टाकत आणि घोट घोट पाणी किंवा शीतपेय (कोल्ड्रिक) पीत आमचे सावकाश मार्गक्रमण चालले होते. वाटेत लागणारी झाडे, त्यावरची पाने, फुले, फुलपाखरे वगैरे पहात त्यांचे रसग्रहण करून एकमेकांना ती दाखवणे, कुणी तरी त्यांची माहिती किंवा त्यासंबंधीचा एकादा किस्सा सांगणे वगैरे चालले होते. ग्रामीण भागातून आलेल्यांना झाडांची माहिती सांगण्याचा निर्विवाद अधिकार बजावायचा होता, तर शहरी मंडळी टवाळी करण्यात तरबेज होती. मध्येच एकादा माकडांचा कळप रस्त्यातच आडवा येऊन त्याच्या माकडचेष्टांनी आमची करमणूक करून जात असे. त्यात एक दोन लेकुरवाळ्या वानरींच्या पिल्लांनी त्यांच्या आयांना करकचून मिठी मारलेली असे तर दोन तीन उनाड नर उगाचच इकडे तिकडे उड्या मारतांना दिसत असत. त्यातल्या एकाद्याने कुणा मुलाच्या हातातले किंवा पिशवीतले खाऊचे पॅकेट लंपास केले तर त्या मुलाचेच माकड व्हायला वेळ लागत नसे.

आम्ही सगळेजण असे चरत चरत वाट चालत असलो तरी सुध्दा गडाच्या माथ्यावरील नरवीर तानाजी मालुसरे यांच्या स्मारकापर्यंत पोचेस्तोवर सगळ्यांना चांगल्या भुका लागल्या होत्या आणि माथ्यावर ऊनही तापले होते. जवळच्या एका डेरेदार झाडाखाली जागा पाहून आम्ही चादरी अंथरल्या आणि त्यावर आपले हात पाय ऐसपैस पसरले. हळूहळू जेवणाचे डबे आणि शिदो-या उघडून त्या फस्त केल्या. त्यानंतर अंगात थोडी सुस्ती आल्याने उठवत नव्हते. थोडा वेळ बसून गप्पाटप्पा, नकला, गाणी वगैरेचे कार्यक्रम झाले. मग निरनिराळ्या बाजूला पसरलेल्या इतर डोंगरांचे, त्यावरील एक दोन किल्ल्यांचे आणि खाली सगळीकडे पसरलेल्या विस्तीर्ण भूप्रदेशाचे निरीक्षण करता करता त्यात एकादी ओळखीची जागा दिसते का हे पाहून किंवा तसे ठोकून देणे झाले.

सिंहगडावर आणखीही काही पहाण्याजोगी ठिकाणे आहेत. जसा पुण्याच्या बाजूने येण्यासाठी एक दरवाजा आहे तसाच किंवा त्यापेक्षाही काकणभर देखणा असा दुसरा कल्याण दरवाजा आहे. आपल्या ओळखीचे मुंबईकडचे कल्याण स्टेशन इथे कुठे आले असा विचारही मनात आला, पण या दरवाज्याने खाली गेल्यावर तिथेही एक कल्याण नावाचे गाव आहे असे समजले. तानाजी आणि त्याचे मावळे ज्या कड्यावरून रात्रीच्या अंधारात गड चढून आले होते तो सरळसोट कडा पाहूनसुध्दा आपल्याला भीती वाटते. कंबरेला दोर बांधून तो कडा चढून जाणारे गिर्यारोहक आताही तिथे येतात, फक्त त्यांना वर जाऊन जिवाच्या कराराने लढाई करून ती जिंकायची नसते.  तो अद्वितीय पराक्रम इतिहासात फक्त एकदाच घडला. याशिवाय राजाराम महाराजांचे स्मारक आहे, प्रसिध्द झुंजार बुरुज आहे. मोंगल किल्लेदार उदेभान याने जिथे प्राण सोडले त्या जागेवर एक फरशी बसवलेली आहे. ती पाहता असे दिसते की तानाजी मालुसरे आणि उदेभान यांनी एकमेकांवर जबर वार करून दोघेही प्राणांतिक जखमांनी घायाळ झाल्यानंतर अनेक पावले चालत गेले होते. या दोघांचेच द्वंद्वयुध्द चाललेले असतांना इतर मावळे रजपूत सैनिकांशी झुंजत होते. सिंहगडावरचा इतका मोठा विस्तार आणि त्यावरील वरसखल जमीन, झाडेझुडुपे वगैरे पाहता रात्रीच्या अंधारात ही लढाई कशी झाली असेल याची कल्पना करणे कठीण वाटते.

या सगळ्या जागा एका ओळीत नाहीत. अनेक ठिकाणी अनेक वाटांनी चढउतार करून तिथे पोचावे लागते. जेवणखाण करून झाल्यानंतर उन्हात असे आडवे तिडवे, इकडे तिकडे जाऊन सिंहगड किल्ल्यावरील इतर स्थाने पहाण्याचा कोणाचा उत्साह कमी झाला होता, कोणाला तेवढे जास्तीचे त्राण उरले नव्हते किंवा त्या गोष्टीचे फार महत्व वाटत नव्हते. कारणे काहीही असोत, अशा वेळी त्यातून किमान कार्यक्रमच ठरवला जातो. त्याप्रमाणे उरलेल्या इतर जागा पुढच्या ट्रिपमध्ये पहायचे ठरवून आम्ही परतीचा सगळ मार्ग धरला.

सिंहगडाची तटबंदी आणि मुख्य दरवाजा, तिथल्या ओबडधोबड दगडी पाय-या वगैरेंमुळे लहानग्या ईशाइरासुध्दा प्रभावित झाल्या होत्या आणि आपल्या चिमुकल्या पावलांनी त्या चढायला त्यांनी उत्साहाने सुरुवात केली होती. काटक इराने मोठ्या जिद्दीने आपले आरोहण चालू ठेवले आणि सर्वांच्या पुढे राहून शिखर गाठण्यात पहिला नंबर मिळवला, तसेच सर्वांच्याकडून खूप कौतुक करून घेतले. नाजुक ईशा मात्र लवकरच दमली आणि किल्ल्यावर गेल्यानंतर चारी बाजूला दिसत असलेले दृष्य पाहून ती बुचकळ्यात पडली. परीकथांमध्ये दाखवतात तसे सुंदर महाल असतील, त्यात सिन्ड्रेला किंवा स्नोव्हाइटसारख्या सुंदर राजकन्या, त्यांना भेटलेले देखणे राजकुमार, राजा, राणी वगैरे रहात असतील, कदाचित एकादी दिव्य परी किंवा दुष्ट चेटकीण किंवा अंधाराने भरलेली तळघरे वगैरे पहायला मिळतील असे तिचे स्वप्नरंजन होते. "ते सगळे कुठे आहे? अजून खूप दूर आहे का?" असे तिने विचारले सुध्दा. मग "अगं त्या सगळ्या खूप पूर्वीच्या काळातल्या गोष्टी आहेत, कुणीतरी जादूची कांडी फिरवली आणि त्यांना अदृष्य करून टाकले." असे सांगून तिची समजूत घातली. आता आपण इथे फक्त पिकनिक करायला आलो आहोत असे सांगितल्यावर तिचाही मूड बदलला आणि ती आमच्या मौजमजेत सामील झाली, पण तिचे पाय दुखायला लागले असल्यामुळे तिला अधून मधून उचलून कडेवर किंवा खांद्यावर घेणे आवश्यक होते आणि त्यासाठी सगळेजण आनंदाने तयार होते.

जिन्याच्या पाय-या चढण्यापेक्षा त्या उतरणे सोपे असते. त्यात दमछाक होत नाही, मांड्या आणि पोट-यांवर जोर द्यावा लागत नाही असे वाटले तरी त्या क्रियेत आपला जास्त तोल सांभाळावा लागतो आणि दर पावलाला पायाला एक प्रकारचा दणका बसत असल्याने घोट्याचा भाग जास्त दुखू शकतो. यातल्या कशाचाच विचार न करता आम्ही रमत गमत गडाखाली उतरलो तोपर्यंत सर्वांच्या मनात पुन्हा खादाडीची इच्छा निर्माण झाली होती. तिथले एक क्षुधाशांतीगृह त्यातल्या त्यांत जरा चांगले वाटले तिथे जाऊन आम्ही निरनिराळ्या प्रकारची गरमागरम भजी मागवली. ती इतकी स्वादिष्ट वाटली की पुन्हा पुन्हा मागवून सगळ्यांनी पोटभर खाऊन घेतली. "भजी खावीत तर ती सिंहगडावरच !" असा एक वाक्प्रचारही आमच्यापुरता रूढ केला.  निदान त्यासाठी तरी पुन्हा सिंहगडाला भेट देण्याचा संकल्प करून आम्ही सिंहगडाचा तात्पुरता निरोप घेतला आणि घराकडे परतीच्या मार्गाला लागलो.

 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (समाप्त)  

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at March 24, 2017 02:20 PM

काय वाटेल ते……..

म्हातारा नवरा अन, कुंकवाला आधार.

काही वर्षापुर्वी आमच्या नागपूर ऑफिस ला कामानिमित्य जाणे झाले. तसं पाहिलं तर नागपूर ऑफिस लहानसे होते. इन मिन १६ लोकं होते काम करणारे, आणि एक १७वी चंदा नावाची मुलगी. ती रोज सकाळी येऊन झाडणे, टेबल स्वच्छ करणे डस्टबिन्स स्वच्छ करणे … Continue reading

by महेंद्र at March 24, 2017 10:04 AM

(अनिल अवचट)

पुढे जाण्यासाठी मागे वळून पाहताना 15 Jan 2017

१५ जानेवारीला पुण्यात, बालगंधर्वला डॉ. आनंद नाडकर्णी, डॉ. अनिल अवचट आणि डॉ. अभय बंग या तिघांची एकत्र मुलाखत विवेक सावंत ह्यांनी घेतली. त्या तिघांशीही मो़कळ्या गप्पा झाल्या आणि त्याच्या कामांमागील प्रेरणांची उलगडा झाला. आनंद नाडकर्णी यांनी अवचटांची कामाची introvert पद्धत आणि अभय बंगांची कामाची extrovert पद्धत फार छान उलगडून सांगितली. अभय बंगांचे हे विचार फार महत्वाचे, दिशादर्शक वाटतात  – आपल्या गरजा कमी ठेवल्या की आपल्याला मनासारखे काम करायचे स्वातंत्र्य मिळते. पैशासाठी ऊर फुटेस्तोवर काम […]

by Manish Hatwalne at March 24, 2017 06:03 AM

March 23, 2017

द भालेराव

ज्येष्ठ ऋषी : गोविंद तळवलकर
गोविंद तळवलकर अण्णांना ( आमचे वडील कै अनंत भालेराव ह्यांना ) भेटायला बऱ्याचदा आमच्याकडे येत असत. अनंतरावांचे बरेच अग्रलेख ते महाराष्ट्र टाईम्स मध्ये पुनःमुद्रित करीत असत.
बऱ्याचदा अनंतरावांच्या भोवती असलेल्या गराड्याला टाळून ते दोघेच तासन तास बोलत असत. अशावेळी त्यांच्या गंभीर चेहऱ्यावरून काही तरी गहन विषय वा राजकारणावर खलबत चालले आहे असे ताडता येई.
तेच गोविंदराव मग साहित्यिकांच्या मैफिलीत आले की हास्यविनोदात रमत असत.
अण्णांचा अंगरक्षक असलेला प्रदीप चिटगोपकर हा अण्णांच्या बऱ्याच मित्रांना टोपण नाव ठेवीत असे. त्याने तळवलकर, व शिरवाडकर ह्यांचे टोपण नाव ठेवलेले होते: ज्येष्ठ ऋषी. हे अतिशय मार्मिक नाव ह्यासाठी होते की त्यांची ज्ञानोपासना एखाद्या ऋषीसारखीच होती. शिवाय तो मुंबईहून निघाला की तळवलकरांसाठी  व औरंगाबादी जाताना नाशिकला शिरवाडकरांसाठी  न चुकता Old Monk घेवून जात असे.

---------------  

by the Bhalerao (noreply@blogger.com) at March 23, 2017 08:55 AM

डीडीच्या दुनियेत

हा मोठेपणा कोणाचा? उदार कोण?

महाराष्ट्रातील एखादा पत्रकार/ब्रँडेड विचारक जातो, तेव्हा तेव्हा बाळासाहेब ठाकरे यांच्याशी त्यांची वैयक्तिक मैत्री होती. पण बाळासाहेबांवर कठोर टीका करताना ते कधीही कचरले नाही, असे आवर्जून सांगितले जाते. म्हणजे बाळासाहेब ठाकरेंवर […]

by देविदास देशपांडे at March 23, 2017 08:07 AM

Truth Only

ही माझी शिवसेना आहे का ?


जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष पदासाठी नुकत्याच निवडणुका झाल्या. या निवडणुकांमध्ये सर्वच पक्षांनी सोयीचं राजकारण केलं. जे एकमेकांना पाण्यात पाहात होते, ती नेते मंडळी सत्तेसाठी एकत्र आली. सर्व महाराष्ट्रात हेच चित्र होतं. यामुळे सर्वच पक्षांचे सच्चे कार्यकर्ते (जर उरले असतील तर) नाराज झाले असतील.
मी आता कार्यकर्ता नसलो तरी शिवसेनेचा चाहता नक्कीच आहे. जॉब आणि करिअरसाठी (म्हणजे पोटापाण्यासाठी) संभाजीनगर सोडून आता 14 वर्ष होत आली. पण संभाजीनगरमधल्या शिवसेनेसाठी माझा अजूनही सॉफ्ट कॉर्नर आहे. संभाजीनगर जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षपदी शिवसेनेच्या देवयानी डोणगावकर निवडून आल्या. मात्र यामुळे माझ्यातल्या शिवसैनिकाला वेदना झाला. कारण देवयानी डोणगावकर या गंगापूर तालुक्यातले मूळचे काँग्रेस नेते कृष्णा डोणगावकर यांच्या पत्नी. माझं मूळ गावही गंगापूर तालुक्यात असल्यामुळे हा ब्लॉग प्रपंच.
कृष्णा डोणगावकर यांनी काही महिन्यांपूर्वी शिवसेनेत प्रवेश केला. 1990 पूर्वी डोणगावकर घराण्याची गंगापूर तालुक्यावर हुकूमत होती. पण शिवसेनेनं या घराण्याची राजकीय धुळधाण केली. 1990च्या विधानसभा निवडणुकीत गंगापूर तालुक्यात शिवसैनिक सायकलवरून प्रचार करत होते. गंगापूरहून शिवसैनिक सायकलवर खुलताबादपर्यंत जावून प्रचार करायचे. शिवसेनेचे नवखे उमेदवार कैलास पाटलांनी अशोक पाटील डोणगावकरांचा पराभव केला. तो पराभव काँग्रेसचा नव्हे तर डोणगावकर घराण्य़ाचा होता. शिवसैनिक असल्यामुळे ज्यांचे ऊस कारखान्यात नेले नाही त्यांचा तो विजय होता. सिंचनाच्या सोयी नसल्यामुळे कायम दुष्काळ पाहणा-या जनतेचा तो विजय होता. मात्र कैलास पाटील यांनी छगन भुजबळांसोबत काँग्रेसमध्ये प्रवेश करून माती खाल्ली होती. त्यानंतर कैलास पाटील यांच्या अंगावर काही विजयाचा गुलाल पडला नाही. 1990 नंतर गंगापूर तालुक्यानं झेडपी, पंचायत समिती निवडणुकीत शिवसेनेला साथ दिली. सामान्य घरातल्या शिवसैनिकांनी बलाढ्य काँग्रेसी नेत्यांशी लढा देऊन त्यांना घरी बसवलं होतं. तीच काँग्रेसी मंडळी आता शिवसेनेत आली आहेत. म्हणजे ज्यांना शिवसैनिकांनी संपवलं त्यांचं पुनर्वसन शिवसेनेच्या नेत्यांनी केलं, असं म्हणण्याची आता वेळ आली आहे.
राहायला संभाजीनगरला असलो तरी गंगापूर तालुक्यातल्या आमच्या सोलेगाव या मूळगावी लहाणपणी जायचोच. आता प्रमाण थोडं कमी झालं आहे. मात्र लहाणपणी गावाला गेल्यावर माझे काका अंकुश तात्या यांच्याशी राजकीय भांडण व्हायचच. हे मी तुम्हाला 1990च्या काळातलं म्हणजेच 27 वर्षांपूर्वीचं सांगत आहे. काकांना सगळेच तात्या म्हणतात. तात्या आता ह.भ.प.ही झाले आहेत. तर असे हे आमचे तात्या हार्डकोअर काँग्रेसी. मी काकांना जेव्हापासून पाहतोय, तेव्हापासून ते एकतर सरपंच किंवा ग्राम पंचायत सदस्य. पण तात्या, मला असं वाटतं मी लहाणपणी उगीचच तुमच्याशी भांडत होतो. तुम्ही ज्या काँग्रेसचा झेंडा खांद्यावर घेतला ती मंडळी आता शिवसेनेत आली आहेत. आणि ज्या काँग्रेसींची मला घृणा वाटायची ते शिवसेनेच्या नेत्यांच्या गळ्यात गळे घालत आहेत. तात्या आता, राजकारण जाऊ द्या चुलीत. आपण आपली नाती जपूया. तशी ती जपलेली पण आहेतच. पण राजकारणाशी आपल्या सारख्या सामान्यांचं नातं नाही, हे आता कळून चुकलं.


by santosh gore (noreply@blogger.com) at March 23, 2017 03:52 AM

March 22, 2017

डीडीच्या दुनियेत

March 21, 2017

कथापौर्णिमा

लिरिकवाला गाना- चन्ना मेरेया

’प्रेमभंग’ हा किती दु:खी करणारा शब्द आहे ना! इंग्रजीत तर त्याला “heartbreak” असा शब्द आहे! तुटलेलं, भंगलेलं हृदय…कोणाचा तरी प्रेमभंग झालेला आहे, s/he is heartbroken असं ऐकलं की ’आईग्गं, च्च्च” असे शब्द आपोआप उमटतात, माहित नसलेल्या व्यक्तीबद्दलही सहानुभूति वाटायला लागते, ती किती दु:खी असेल, तिला किती एकटेपणा वाटत असेल याची कल्पना येऊन आपणही दोन उसासे सोडतो. प्रेम ही जितकी प्राचीन भावना, तितकेच

by poonam (noreply@blogger.com) at March 21, 2017 06:18 AM

झाले मोकळे आकाश

महुआ महुआ महका महका ...

काल अचानक या झाडाने मोहात पाडलं ...


    नेहेमीची टेकडी, नेहेमीचीच पायवाट. तरीही तिथे नवं काहीतरी सापडत राहतं! आजुबाजूला बहर संपलेले भुंडे ग्लिरिसिडिया (गिरिपुष्प) आणि वाळलेलं गवत. याही झाडाखाली वाळालेल्या पानांचा खच, झाडावर एकही पान नाही. फक्त कळ्या. खाली झुकलेल्या या कळ्या कसल्या असतील म्हणून मी बघत होते, तर कुणीतरी खुडून तिथेच टाकलेल्या काही डहाळ्या दिसल्या.



दोन्ही डहाळ्यांवर एकेक फुललेलं फूल, बाकी अस्फुट कळ्या. फुलाचा वास बघितला, आणि उडालेच! हे मोहाचं फूल होतं.

मग अजून शोधल्यावर खाली पडलेल्या पानांमध्ये दडलेली अजून काही फुलं सापडली.  


अर्थातच हे फूल चाखून बघितलं. फुलात मध नाही, फुलालाच गुळमट गोड चव होती. (माऊला नाही आवडलं!) दोन फुलं खाल्ल्यावर दिवसभर मला आपल्या अंगाला मोहाच्या फुलांचा वास येतोय हे जाणवत होतं. :) (दिवसभर प्रचंड झोप पण येत होती - पण ती परवा रात्री नीट न झोपल्यामुळे असावी मोहाच्या फुलांमुळे नाही असं मी ठरवलंय. याची खात्री करायला आज परत दोन मोहाची फुलं खाल्लीत त्यामुळे परत एकदा महुआ महुआ महका महका :D)

***

काही झाडं संस्कृतीमध्ये अगदी खोल रुजलेली असतात, लोकांच्या जगण्याचा फार मोठा भाग त्यांनी व्यापलेला असतो. मोहाचं झाड अशा झाडांपैकी एक. मध्य भारतातल्या आदिवासी जीवनात मोहाचं खूप  मोठं स्थान आहे. मोहाची फुलं ते गोळा करतात, खातात, वाळवून त्या पिठाच्या भाकरी करतात, मोहाची दारू बनवतात. कविताताईंनी मोहाच्या पदार्थांविषयी - अगदी पुरणपोळीविषयीसुद्धा लिहिलं होतं त्यांच्या ‘घुमक्कडी’मध्ये. त्या पोस्टमध्येच पहिल्यांदा मोहाच्या फुलांचा फोटो बघितला त्यामुळे काल हे झाड ओळखता आलं. (मला तोवर उगाचच मोहाची फुलं लाल रंगाची असतील असं वाटत होतं.) यापूर्वी मोहाचं झाड पाहिलं होतं ते थंडीच्या दिवसत. तेंव्हा मोहाच्या बहराच्या काळ नसतो, त्यामुळे फुलं बघायला, चाखायला मिळाली नव्हती. सह्याद्रीमध्ये मोहाची झाडं फारशी नाहीत असा माझा समज. त्यामुळे पुण्यातल्या (माझ्या!) टेकडीवर मोहाचं झाड! खूशच झाले मी एकदम. अर्थात रानात या फुलांच्या स्वागताची जशी राजेशाही तयारी होते – झाडाखालची जमीन स्वच्छ करून, तिथे पंचा अंथरून त्यावर आदिवासी फुलं गोळा करतात – ते भाग्य पुण्यातल्या मोहाच्या झाडाला कसं लाभणार? शहरातल्या लोकांना हा मोह ओळखीचा नाही, त्यांना वेगळ्या मोहांच्या मागे धावायचं असतं!



by Gouri (noreply@blogger.com) at March 21, 2017 05:04 AM

भरतपूर

भटकंतीमध्ये मला अगदी पहायचंच होतं असं ठिकाण म्हणजे भरतपूर. भरतपूरमध्ये २ आकर्षणं होती माझ्यासाठी – केवलादेव घाना पक्षी अभयारण्य, आणि जाट राजा सुरजमल याचा लोहागड किल्ला.

सतराव्या शतकाची अखेर – अठराव्या शतकाची सुरुवात हा उत्तर भारतात धामधुमीचा काळ होता. मराठे, मुघल, राजपूत या महत्त्वाच्या सत्ता होत्या. त्यांच्यामध्ये सत्तेसाठी रस्सीखेच चालू होती. जाट हा शेतकरी समाज. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला बदनसिंग जाट यानी जाटांना एकत्र आणून आपल्या भूमीच्या रक्षणासाठी त्यांच्या हातात शस्त्र दिलं. सुरजमल हा बदनसिंहाचा मुलगा आणि वारस. हा अतिशय कुशल योद्धा, रणनीतीचा जाणकार आणि मुत्सुद्दी. त्याने जाट सैन्याला शिस्त लावली, भरतपूर वसवलं, लोहागड, कुम्हेर हे किल्ले बांधले. त्याच्या राजवटीमध्ये जाट सत्ता उत्तर भारतातली नाव घेण्याएवढी महत्त्वाची सत्ता बनली. त्यानी बांधलेला भरतपूरचा किल्ला “लोहागड” हा खरोखरच अभेद्य होता. (१८०५ मध्ये इंग्रजांनी या किल्ल्यावर हल्ला करून ६ आठवड्यांहून जास्त काळ वेढा दिला, पण ते हा किल्ला जिंकू शकले नाहीत.)

दिल्लीतला मुघल बादशाह या काळात दरबार्‍यांच्या हातातलं खेळणं बनलेला होता. मल्हारराव होळकर दिल्लीला पोहोचून दिल्लीच्या सरदारांमधला संघर्ष संपवण्यापूर्वी सुरजमलनेही तिथे शिष्टाई केली होती. मुघल सरदारांनी सुरजमलविरुद्ध मराठ्यांकडे मदत मागितली. मरठ्यांनी १७५४ मध्ये सुरजमलच्या कुम्हेरगड किल्ल्याला वेढा घातला, पण तो जिंकू शकले नाहीत. १७५७ मध्ये पानिपतावर अब्दालीशी सामना करायला जातांनाही मराठ्यांची आणि सुरजमलची कुरबूर झाली, दुखावला गेलेला सुरजमल मराठ्यांना सामील झाला नाही. पण, तो अब्दालीलाही जाऊन मिळाला नाही. उलट युद्धानंतर नि:शस्त्र, अनवाणी, अन्नपाण्याविना परतणार्‍या पराभूत मराठी सैन्याला या राजाने पदरमोड करून आधार दिला. 

लोहागड किल्ला इंग्रजांना जिंकता आला नाही, पण आपल्या बेपर्वाईने आज त्याला हरवलं आहे. आता किल्ल्यात बघण्यासारखं फारसं काही उरलेलं नाही. किल्ला, त्याच्या आतला भाग आज भरतपूर गावाचे भाग आहेत. किल्ल्याच्या आत शाळा, दुकानं, ऑफिसं, रस्ते सगळं काही आहे. त्यामुळे किल्ला म्हणून बघायला फारसं काही मिळणार नाहीये हे आधीच माहित होतं, पण सुरजमल राजाला नमस्कार करायला किल्ल्याचा दरवाजा तरी मला बघायचाच होता. बराच वेळ "आता थोडं राहिलं, इथेच आहे!" असं ऐकत गावातल्या न संपणार्‍या अरुंद, पुढचं काहीच दिसू नये अशा वळतवळत जाणार्‍या गल्लीने चालत होतो. ती मधेमधे एवढी अरुंद वाटत होती, की पुढे गाडी जाईल का, वळवायला तरी जागा मिळेल का अशी शंका वाटत होती, त्यामुळे गाडी मागेच ठेवलेली. एकदाची ही संपली आणि किल्ल्याचा दरवाजा बघायला मिळाला. एव्हाना आमचा वेळही संपत आला होता, आणि “फक्त दरवाजा आणि तट” बघणार म्हणून मी आश्वासन दिलेलं असल्याने सोबतचे घाई करायला लागले होते. तेंव्हा आत पडझड म्हणजे नक्की काय आहे हे नीट न बघताच जड मनाने लोहागडाचा निरोप घेतला. :(





भरतपूरचं पक्षी अभयारण्य तसं खूप मोठं नाही. केवलादेव शिवमंदिराच्या जवळपासचा हा खोलगट भाग. सुरजमल राजाने अजान बांध बांधल्यावर इथे पाणथळ भाग निर्माण झाला. भरतपूरच्या संस्थानिकांनी पक्ष्यांच्या शिकारीसाठी राखलेलं हे जंगल होतं. आता याला नॅशनल पार्कचा दर्जा आहे. युरोप, रशिया, चीन आणि दक्षिण भारतातून येणारे स्थलांतरित पक्षी आणि इथले पक्षी असे मिळून इथे ३००च्या वर जातीचे पक्षी बघायला मिळतात. पक्षीनिरीक्षणासाठी सर्वोत्तम जागांपैकी हे एक मानलं जातं. आम्ही गेलो होतो ते पक्ष्यांचा अभ्यास करण्यासाठी नाही, तर माऊला पक्षी दाखवायला. (सोबत दुर्बिण होती, मोठा कॅमेरा अर्थातच नव्हता. तसंही माऊ आणि कॅमेरा हे कॉम्बीनेशन अवघडच असतं.) त्यामुळे दोन – तीन तास भटकंती करायच्या विचाराने गेलो होतो. इथल्या तळ्यामध्ये बोटीतून जाऊनही पक्षी बघता येतात, पण ते सगळे पक्षी काठावरूनही दिसले.

‘पिलू’ची गोड फळं. पोपट खात होते, आम्हीही चाखली!

Painted Stork, purple moorhen, Coot, Glazed Ibis, Egret

Painted Stork (चित्रबलाक) घरटे. इथे भरपूर घरटी होती, पिल्लांचा उडण्याचा सराव चालला होता.
पार्कमध्ये सायकलरिक्शा घेऊन जाता येतं, सायकली भाड्याने मिळतात, चालत हिंडता येतं, किंवा विजेवरच्या रिक्शाने जाता येतं. विजेच्या रिक्शा भरभर जातात, फार बघायला मिळात नाही. सायकल किंवा सायकलरिक्षाचा वेग पक्षी बघायला एकदम बरोबर होतो. वेडा राघू, पोपट, सातभाई, मोर, अशा नेहेमीच्याच भिडूंनी सुरुवात झाली, पण पुढे बरंच काही बघायला मिळालं. गरूड, घुबड, हुप्पू, चित्रबलाक (painted stork), Coot, Black Cormorant, Snake Bird,  Glazed Ibis, Spoonbill, Purple moorhen, Pelican, Flamingo, Herons, Common Kingfisher ही आठवणारी नावं. खेरीज कोल्हे, चितळं, नीलगायी भरपूर. इथली हरणं एकदम सुस्त झालीत, कारण त्यांना पळायला लावणारे मोठे मांसाहारी प्राणी नाहीतच. सद्ध्या इथे एक बिबट्या आलाय त्यामुळे जरा तरी फरक पडलाय. पार्कमध्येच राहणार्‍या गायी पण भरपूर आहेत.

एकूणात, आग्रा – फतेहपूर सिक्रीला न जाता थेट इथेच दोन दिवस घालवले असते तर जास्त मजा आली असती. पण भरतपूर आमच्या भटकंतीमधलं शेवटचं नाव होतं. यानंतर दिल्लीला जाऊन पुण्याची गाडी पकडणं एवढाच वेळ होता. माऊ मोठी झाल्यावर पुन्हा भरतपूरला निवांत जाणार मी!

by Gouri (noreply@blogger.com) at March 21, 2017 05:01 AM

March 19, 2017

my first blog आणि नवीन लेखन

खादी... एक विचार अनेक आचार साप्ताहिक विवेक 16-Mar-2017


खादी... एक विचार अनेक आचार

साप्ताहिक विवेक  मराठी  16-Mar-2017
, भारतीय व युरोपीय वस्त्रोद्योग, भारताची कृषी व वस्त्र संस्कृती, उद्योगक्रांती येण्याआधीच्या युरोपातील लोकर-आधारित वस्त्रसंस्कृती, अमेरिकेत गुलामांच्या घामातून साकारलेला कापूस-आधारित वस्त्रोद्योग, भारताची विकेंद्रित अर्थव्यवस्था व त्यातून ग्राम-स्वावलंबनावर आधारलेली संस्कृती या सर्वांविषयी टप्प्याटप्प्याने विचारमंथन सुरू झाले. या नवीन दृष्टीमुळे आचरणांत खादी आणली गेली. बिहारच्या प्रचंड उन्हाळयात सुती साडया, हँडलूम साडया आणि खादीचे सलवार कुर्ते पसंत पडू लागले आणि इतर कपडे तेवढे भावेनात.
मी खादी-भक्त आहे. त्याच्या अनेक कारणांपैकी सर्वात महत्त्वाचे कारण हे की खादीचा स्पर्श आपल्या अंगाला सुखकारक असतो आणि सिंथेटिक कापडासारखा अपायकारक तर मुळीच नसतो. तसे पाहिले, तर मिलमधील सुती कापडदेखील अंगाला अपायकारक नसते. पण त्याचा खादीच्या स्पर्शाइतका सुखद स्पर्श नसतो - खादीसारखा समशीतोष्ण म्हणजे थंडीत ऊब देणारा व उष्म्यात थंडावा देणारा असा नसतो.
म्हणूनच जेव्हा पंतप्रधान मोदी यांनी खादीबद्दल बोलायला सुरुवात केली, तेव्हा मला सुखद आश्चर्य वाटले. तसे पाहिले तर कित्येक दशकांचे काँग्रेसचे सरकार जाऊन भाजपाचे सरकार केंद्रात आणि राज्यात आले असले, तरी नवीन विचारसरणीत खादी ही काही मोठी प्राथमिकता वाटत नसेल. मोदींखेरीज इतर कोणीही खादीबद्दल बोललेलेदेखील नाही. पण मोदींच्या उल्लेखामुळे कदाचित हा विषय पुढे जाईल. याच कारणासाठी खादीच्या कॅलेंडरवर मोदी झळकावेत याचाही मला आनंद झाला होता.
मला खादीबद्दल आकर्षण निर्माण झाले ते किशोरवयात वाचलेल्या एका कादंबरीमुळे. भारतीय स्वातंत्र्यालढयाच्या पार्श्वभूमीवर तसेच बिहारमधील सामाजिक स्थिती दाखवणारी ही कादंबरी. नायक क़्रांतिवादी, तर त्याची आई गांधीवादी. अल्पशिक्षित असूनही खादीच्या कामाला वाहून घेतलेली. एक दिवस तापाने फणफणत असतानाही ती आपले गाठोडे बांधून निघते, तेव्हा पोलिसांचा डोळा चुकवून चारच दिवसांसाठी घरी आलेला नायक तिला थांबवायचा प्रयत्न करतो - एक दिवस नाही गेलीस तर काय होईल?
आई उत्तर देते, ''अरे, माझे वार ठरलेले आहेत. एका गावाला आठवडयातून एकदाच जाणे होते. आता मी ज्या गावाला जाणार, तिथल्या बायका वाट बघत असतील. मी जाऊन त्यांना आठवडाभर लागणारे पेळू देणार, त्यांनी मागल्या आठवडयात कातलेले सूत वजन करून, तपासणी करून घेणार, त्यावर त्यांची मजुरी देणार, तेव्हा कुठे त्यांच्या घरांत चूल पेटेल. आज गेले नाही, तर पुढचे आठ-दहा दिवस त्यांची पोरंबाळं उपाशी राहतील!''
माझ्या बालपणी बिहारमधील जी आर्थिक विपन्नता मी पाहिली आहे, त्याचे प्रतिबिंब या संभाषणात होते, पण उपायही इथेच दिसत होता. तेव्हापासून खादी, भारतीय व युरोपीय वस्त्रोद्योग, भारताची कृषी व वस्त्र संस्कृती, उद्योगक्रांती येण्याआधीच्या युरोपातील लोकर-आधारित वस्त्रसंस्कृती, अमेरिकेत गुलामांच्या घामातून साकारलेला कापूस-आधारित वस्त्रोद्योग, भारताची विकेंद्रित अर्थव्यवस्था व त्यातून ग्राम-स्वावलंबनावर आधारलेली संस्कृती या सर्वांविषयी टप्प्याटप्प्याने विचारमंथन सुरू झाले. या नवीन दृष्टीमुळे आचरणांत खादी आणली गेली. बिहारच्या प्रचंड उन्हाळयात सुती साडया, हँडलूम साडया आणि खादीचे सलवार कुर्ते पसंत पडू लागले आणि इतर कपडे तेवढे भावेनात. हा फरक कायमस्वरूपी झाला.
पुढे 1984-88 या काळात व माझी सरकारी पोस्ट म्हणजे सांगली-जिल्हाधिकारी व पश्चिम महाराष्ट्र विकास महामंडळाची कार्यकारी निर्देशक असताना आम्ही देवदासींसाठी आर्थिक पुनर्वसन प्रकल्प राबवायला घेतला. त्यात त्यांना कौशल्य प्रशिक्षण आणि पुढे उद्योजक म्हणून काम करण्याच्या सोयी करून देणे हे स्वरूप होते. एका गटाला आम्ही रेशीम उद्योगाचे प्रशिक्षण दिले. त्यामधे रीलिंग म्हणजे कोषातून धागा काढणे, त्याला डबलिंग व टि्वस्टिंग या प्रक्रियेतून मजबूती आणणे, आडव्या बीम भरणे आणि प्रत्यक्ष रेशीम वस्त्र विणणे एवढया प्रकारांचे प्रशिक्षण होते. त्यानिमित्त मी देशभर फिरले आणि रेशीम उद्योगासोबतच सूत-उद्योगाचाही अभ्यास केला. व्याप्ती पाहू गेल्यास भारतात सूत-उद्योगाची व्यप्ती ही रेशीम उद्योगापेक्षा लाख पटींनी जास्त आहे. पण त्या तुलनेत खादीचा वाटा अत्यल्प असा आहे.
या माझ्या अभ्यासाच्या काळात दोन अफलातून गोष्टी झाल्या. आम्ही सुट्टीवर आसाममध्ये फिरायला गेलो, तेव्हा तेथील रेशीम उद्योगही पाहिला. आसाममध्ये सोमसाल या जंगलात वाढणाऱ्या वृक्षांवर वेगळया जातीचे रेशीम किडे पोसले जातात. त्यांना मोगा असे नाव आहे. त्यापासून धागा तयार करून मोगा सिल्कची वस्त्रे तसेच सुती वस्त्रे विणण्यासाठी घरोघरी छोटे हातमाग आहेत. नवीन मूल जन्माला आले की त्याला आयुष्यभर पुरेल एवढे कापड विणण्याचा संकल्प सोडला जातो. मूल मोठे होत जाते, कौशल्य शिकत जाते, तसे त्याचाही सहभाग या कामात वाढत जातो.   
त्यातील एक महत्त्वाचे काम होते शाळेत येता-जाता टकळीवर सूत काढून देणे. चड्डीच्या एका खिशात गडूमध्ये ठेवलेली टकळी आणि शर्टाच्या वरच्या खिशात पेळू. मित्रांसमवेत गप्पा करत सूतकताई करत ही मुले जायची. मला खूप आश्चर्य वाटले. असे चालता चालता टकळीवर सूत कातायला आपणही शिकायचेच, असे ठरले.
साधारण याच सुमारास, सत्तरी उलटून गेलेल्या माझ्या वडिलांनी धरणगाव (खानदेश) ते पंढरपूर अशा पायी वारीत सामील होण्याचे ठरवले. त्यांनी मनात घेतले की परावृत्त करणे अशक्यच. पण मी पंढरपूरला तुम्हाला घेण्यास येते असे त्यांना ठासून सांगितले.
वारी संपल्यावर, आपला अनुभव कसा होता ते त्यांनी खूप उत्साहाने ऐकवले. सुमारे 8-10 लाख लोक ठिकठिकाणच्या गावांमधून पायी चालत सुमारे 15-20 दिवसांचा प्रवास करून पंढरीला येतात. साधी, देवभोळी, कष्टकरी माणसे. हरिनामाचा जप चालू असतो. मग आम्ही बोलत बसलो - यांना चालता चालता टकळी वापरायला शिकवली, तर?
मग कित्येक वर्षे लोटली आणि एक दिवस ती भन्नाट कल्पना अखिल भारतीय वारकरी संप्रदायाचे अध्यक्ष प्रकाश बोधले महाराजांना आवडली. एक दिवस त्यांच्या हरिनाम सप्ताहाच्या उत्सवात त्यानी मला आवर्जून परभणीला बोलावले. तिथे कीर्तन ऐकायला आलेल्या स्त्रियांसमोर आम्ही दोघांनी ही कल्पना मांडली. त्यांचे सचिव शेडगे यांनी परभणी येथेच खादी बोर्डातून निवृत्त झालेले ज्ञानेश्वर मुंडे यांना शोधून आणले व त्यांनीही या कामासाठी सूत्रधार म्हणून काम पाहायचे कबूल केले. त्यांनी टकळीवर सूतकताई शिकवणाऱ्या दादाराव शिंदे गुरुजींनाही या कामात ओढले. शिंदे गुरुजींनी टकळीसोबत पेटीचरख्याची कल्पनाही मांडली. हा पेटीचरखा पेटीसारखा उघड-मीट करता येतो. बंद केल्यावर खादी कर्ुत्याच्या खिशात मावेल एवढा आकार असतो. ते सर्व पाहून मी मुंबईला परत आले.
मग विचारचक्र सुरू झाले. मुंढेंनी चालवलेल्या बालभवन सार्वजनिक वाचनालयाच्या एका खोलीत सुमारे 20 स्त्रिया प्रशिक्षणाला बसू शकतील. पण त्यांना टकळी, पेटी-चरखे, पेळू इत्यादी लागेल. शिवाय चालत जाताना टकळीवर सूतकताईचे काय? हे सर्व काही आपण स्वत: शिकून न घेता इतरांना भरीला घालणे योग्य आहे का? वगैरे वगैरे!
सुदैवाने पक्के गांधीवादी व खादीभक्त आणि मुंबई उच्च न्यायालयाचे निवृत्त न्यायमूर्ती आदरणीय चंद्रशेखर धर्माधिकारी यांची ओळख होती. त्यांच्याकडे हा विषय मांडला. ते अगदी भारावून गेले आणि उत्साहातही आले. लगेच त्यांनी मुंबई, वर्धा व परभणीला मुंढे यांना फोन लावले. मुंबईच्या खादी ग्रामोद्योग केंद्रातील एक कार्यकर्ता मला टकळी व पेटीचरख्यावर सूत कातायला शिकवेल, ही व्यवस्था झाली. मुंढेंबरोबर पूर्ण चर्चा करून त्यांची जबाबदारी, अडचणी इत्यादी बाबी ठरल्या. वर्ध्याला सेवाग्राममध्ये फोन करून 20 पेटीचरखे परभणीला पाठवायची सोय झाली. पुढे मला टकळी येऊ लागल्यावर स्वत:कडील एक छोटा गडू भेट म्हणून दिला. मी त्यामध्ये टकळीला स्थिरावून कारने, बसने किंवा रेल्वेने प्रवास करताना सूत काढू लागले. चालता चालता सूतकताईचा सरावदेखील करून झाला. मुंढे व शिंदे यांना त्यांच्या कामापोटी बारा हजार रुपये धर्माधिकारी यांनी आपणहून पाठवले. शिवाय खादी उद्योगातील कोणत्याही अडचणी आल्या तर त्यांचा फोन फिरेल हा आधारही मिळाला.
अशा रितीने परभणी येथे 15 महिला टकळीचे व पेटीचरख्याचे प्रशिक्षण घेऊ लागल्या. एव्हाना आषाढी एकादशी जवळ येऊ लागली होती. या प्रशिक्षणात तयार झालेले सूत पंढरपुरी श्री विठ्ठलाला अर्पण करायचे अशी एक भावनिक योजना होती. शिकाऊ महिलांनी बरेच सूत कातून झाले होते. मुंढेंनी कल्पना मांडली की सुताऐवजी वस्त्र तयार करून ते विठ्ठलाला अर्पण करावे. तसे केल्याने आषाढी एकादशीचा मुहूर्त गाठता आला नसता. मग कार्तिकी एकादशीचा मुहूर्त ठरला. मात्र त्या आधी पंढरपूरच्या वारीत बोधले महाराजांच्या दिंडीसोबत मीदेखील पुणे-सासवड असा प्रवास केला. सासवड मुक्कामी परभणीच्या गोटातील सहा महिला आल्या होत्या. त्यांनी रात्री खूप मोठया वारकरी समुदायासमोर पेटीचरख्याचे प्रात्यक्षिक केले. मीदेखील चालताना टकळी वापरण्याचे प्रात्याक्षिक दाखवले. कित्येक वारकऱ्यांनी यात रस दाखवला. पण वारीत त्यांच्याकडे असणाऱ्या एकूण ओझ्याचा विचार करता त्यांना टकळीवर सूतकताई जमेल का ही मलाच शंका आली. त्यावर निदान मुक्कामाच्या ठिकाणी भजन-कीर्तन ऐकताना तरी ते टकळीने किंवा चरख्याने सूतकताई करू शकतील असे त्यापैकी काहींनी सुचवले. त्याच मुक्कामी वर्ध्याहून काही मंडळी हातकरघे घेऊन प्रात्याक्षिके दाखवायला आली होती.

हे छोटे हातकरघे घरगुती वापरासाठी असतात व त्यावर 2 फूट रुंदीचे कापड विणले जाऊ शकते. म्हणजे ज्या घरांत सूत काढले जाईल, तिथेच ते विणून वस्त्रदेखील तयार होऊ शकते. पण त्यांमधून पंचे, टेबल मॅट्स असे छोटेखानी काम होऊ शकते, रुंद पन्हा निघू सकत नाही.
असो. अशा प्रकारे, तऱ्हेतऱ्हेच्या शक्यतांचा विचार करत सासवड मुक्कामाची रात्र संपली आणि दुरऱ्या दिवशी दिंडी पुढे निघाली. मी पुण्याला परत आले.
परभणीच्या महिला गटाने काढलेल्या सुताचे वस्त्र करण्यासाठी मुंढेंना बराच त्रास झाला व नवीन गोष्टी कळल्या. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत खादी ग्रामोद्योग बोर्डातर्फे असे काढलेले सूत घेऊन त्याबदल्यात वस्त्र दिले जायचे, ती पध्दत बंद झाली होती. वर्धा, नांदेड अशा खादीचे गड म्हणवल्या जाणाऱ्या ठिकाणी पूर्वी सूत विकत घेतले जायचे तेही आता बंद झाले होते. मग परभणीच्या प्रशिक्षित महिला गटाने वर्षभर चरख्याचे काम करायचे म्हटले, तर त्यांना विक्रीची व्यवस्था काय, हा मुंढेंना प्रश्न पडला होता. त्यांच्या ओळखीमुळे आणि वारीबरोबर संबंध जोडला गेल्याने या वेळेपुरते तुमच्या सुताच्या समतुल्य कापड देतो असा वर्धा केंद्राकडून त्यांना दिलासा मिळाला. त्याप्रमाणे सुमारे 13 मीटर लांब व मोठया पन्ह्याचे कापड मिळाले. मग कार्तिकी एकादशीला आळंदी येथे माउलींच्या समाधीवर त्या वस्त्राचा अर्पण सोहळा झाला. त्या वेळी मा. धर्माधिकारी, बोधले महाराज, मी, तसेच उल्हास पवार, मुंढे, शेंडगे इत्यादी मंडळी हजर होते.
तसे पाहिले, तर मी, बोधले महाराज, धर्माधिकारी व मुंढे वेगवेगळया गोष्टी साध्य करण्याचा प्रयत्न करीत होतो. पण चारी गोष्टीसाठी खादी ग्रामोद्योग बोर्डाच्या सहभागाची गरज होती. ती असेल तर चारी उद्दिष्टांची एकत्र पूर्तता होऊ शकत होती. मला आषाढी एकादशीसाठी जाणाऱ्या लाखो वारकऱ्यांची ऊर्जा सूत काढणे या तात्कालिक कार्यासाठी वापरली जावी असे वाटत होते. बोधले महाराजांना यातून अध्यात्माकडे एक पाऊल पुढे टाकलेले पाहायचे होते. मुंढेंना यातून एखादे खादीचे उत्पादन केंद्र उभे राहावे असे वाटत होते, तर धर्माधिकारी यांना खादीचा प्रचार व अधिक वापर अपेक्षित होता.
आमच्या प्रयत्नांना यश आले की नाही, किती टक्के यश किंवा अपयश मिळाले, ही चर्चा मला आता तरी फारशी करायची नाही. पण एका वेगळया दिशेने वाटचाल करण्यासाठी चार वेगळे चिंतन करणाऱ्या व्यक्ती एकत्र येतात आणि एक प्रयोग करून पाहतात, ही प्रयोगशीलता हाच आपल्या समाजाचा एक अमूल्य ठेवा आहे. यशाचा रस्ता त्यातूनच सुरू होतो.
9869039054
leena.mehendale@gmail.com

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at March 19, 2017 04:23 AM

March 18, 2017

संदिग्ध अर्थाचे उखाणे

उसंत नसलेल्या वर्तमानाच्या कथा


कविता आणि कादंबरी या साहित्य प्रकारांना त्यांच्या अंगभुत रचनेमुळे मांडणीच्या ठाशीवतेपासून  एक प्रकारचे संरक्षण लाभलेले असते. झाडांतून दुपारच्या प्रहरी झरणाऱ्या कवडश्यांच्या साऊलखुणांभोवती चौकट आखता येऊ शकते पण त्या चौकटीच्या आत काय घडेल याला मर्यादा नाहीत. कुठल्याही कादंबरीच्या मांडणीत पात्रे, त्यांचे परस्परांशी संबंध, त्या पात्रांमागचा भुगोल, काळाची रचना आणि अशी अनेक टोके तर असतातच शिवाय त्या टोकांना जोडू पाहाणाऱ्या असंख्य प्रवाहांच्या शक्यताही त्या कादंबरीची मांडण ठरविते. कवितेच्या बाबतीत बोलायचे तर तिच्या मांडणीचे अवकाश मर्यादित असले तरी शब्दकळा, छंद, संदिग्धता, उपमा, उत्प्रेक्षा, कविचे वैयक्तिक भाष्य यांच्या मदतीने कवी कवितेची मांडण लवचिक ठेवू शकतो.

कथेला हे स्वातंत्र्य नाही. कविता आणि कादंबरी यांच्या तुलनेत कथेचे प्रतल मर्यादित असते आणि त्याचमुळेच तिची रचना नेमकी असावी लागते. लेखाच्या सुरुवातीलाच हा उहापोह करण्याचे कारण म्हणजे प्रणव सखदेव-कवी ते प्रणव सखदेव-कथाकार म्हणून मांडणीच्या या आव्हानाला कसा सामोरा जातो हा माझ्यापुरता थोडासा कुतुहलाचा विषय होता. २०१६ मध्ये विविध दिवाळी अंकात प्रणवच्या खालील कथा प्रकाशित झाल्या-

 

·       अभ्र्यांमधे दडलेलं फॅन्ड्री- युगांतर

·       अॅबॉर्शन-संवाद

·       अॅडॉप्शन- शब्दोत्सव

·       ’मूल’प्रश्न- अंतर्नाद

·       भाजीवाला-अक्षरअयान

·       हिरवे पक्षी- माऊस

·       नाभितून उगवून आलेल्या वृक्षाचं रहस्य- इत्यादी

 

’हिरवे पक्षी’ ही लहान मुलांसाठी लिहीलेली कथा या लेखाच्या चौकटीतून मी वगळलेली आहे.  ’नाभितून उगवून आलेल्या वृक्षाचं रहस्य’ या कथेवर थोडेसे स्वतंत्र भाष्य मला आवश्यक वाटते त्यामुळे आवश्य़क तेथे मी या कथेचा स्वतंत्र उच्चार करेनच.

 

प्रणवच्या कथांचा तोंडावळा हा पुर्णपणे शहरी आहे. यातली पात्रे सॅलडबार, मल्टीप्लेक्स मध्ये जातात, लिव्ह-ईन रिलेशनशीपमध्ये राहातात. त्यांची भाषा पुस्तकी तर नाहीच पण ती शुद्ध असावी हा ही हट्ट लेखक धरत नाही. जवळ जवळ प्रत्येक कथेमध्ये, हल्ली जणू नैसर्गिक झाले असावे, असे इंग्रजी येते. क्वचित अपवाद सोडले तर भाषेची ही भेसळ (हल्ली) डोळ्यांना खुपत नाही. त्या अर्थाने ही कथा ताज्या पिढीची आहे. कथांचा हा ताजेपणा, तरुणपणा फक्त भाषेपुरता मर्यादित नाही. या कथांमधील पात्रे सर्वसाधारण २६-३२ ची भासतात, त्यांचे विचार, प्रतिक्रिया, दैनिक व्यवहार हे या पिढीशी समांतर आहेत. हे महत्वाचे आहे कारण मराठीमधील बहुसंख्य प्रस्थापित लेखन हे काळाच्या दोनेक पिढ्या मागे असते आणि त्यामुळे चलनात असणारी पिढी नवी मराठी पुस्तके फारशी वाचत नाही. एका अर्थाने चेतन भगतने जश्या तरुणाईच्या कथा सांगून तरुण वाचकवर्ग काबीज केला, प्रणवच्या कथांसाठी ही शक्यता नाकारता येत नाही. चेतन भगतशी तुलना ही अशी आणि एव्हढीच, त्याच्या मागे पुढे न लिहीलेले कसलेही शब्द कुणी वाचण्याचा प्रयत्न करु नये!

 

प्रणवने या कथा वेगवेगळ्या दिवाळी अंकांसाठी लिहीलेल्या आहेत. दिवाळी अंक वाचताना ईतर साहित्यासोबत याही कथा वाचल्या गेल्या असतील, काही लोकांनी विविध अंकामधून प्रणवच्या एकापेक्षा जास्त कथाही वाचल्या असतील. पण जेव्हा मी (पहिल्या) पाच कथा सलग वाचल्या तेव्हा या कथांमध्ये मला एक ठराविक साचा आढळला. मी कथांमधली पात्रे तरुण असल्याचा उल्लेख आधी केलाच आहे. या शिवाय बहुतेक कथांमधली पात्रे ही उच्चशिक्षीत, नौकरी करणारी आणि डींक (डबल ईनकम-नो किड्स) आहेत. त्यांचं डींक असणं हा योगायोग नाही, ही त्या कथांमधली महत्वाची घटना आहे, मुल नसणे/ न होणे/ नको असणे याभोवती या कथा फिरतात. त्यामुळे या कथा सलग वाचताना, पात्रांची नावे वेगळी असली तरीही, आपण त्याच त्या व्यक्तींच्या आयुष्यात घडणाऱ्या विविध घटना वाचतो आहोत की काय हा प्रश्न पडतो. शिवाय कथांचा तोंडावळा, पात्रांची भाषा, आणि अंतरप्रवाहाचा पोत या गुणसुत्रांची रचना सर्वच कथांमध्ये सारखीच दिसते.  यातला धोका लेखकाला ओळखता आला पाहीजे.  वाचकाचा लंबक "गीत वही गातां हुं" ते "सकाळपासून रात्रीपर्यंत तेच ते!! तेच ते!!"  या दोन टोकांमध्ये कधी झुलेल हे सांगता येणे कठीण. 

 

चांगल्या कथांची काही गुणवैशिष्ट्ये सांगीतली जातात. त्यातले एक म्हणजे कथाबीजाचे सच्चेपण. या कसोटीवर मी लेखकाला पैकीच्या पैकी गुण देऊ शकतो. ज्या प्रकारचे कथाबीज रुजवीत या कथा पुढे जातात, ते मराठीत फारसे प्रचलित नाही. हा धागा मी परत आधी सांगीतलेल्या मुद्द्याशी जोडून देतो. हे कथाबीज "आजच्या" काळातील- "वर्तमान" काळातील आहे. मला या कथा वाचताना कुठेतरी गंगाधर गाडगीळांच्या कथा आठवत राहील्या, त्याही कथा तेव्हाच्या वर्तमान काळाशी समांतर होत्या. उदाहरणच घ्यायचे झाले तर "अभ्र्यांमधे दडलेलं फॅन्ड्री" या कथेचे घेऊ. दिसेल त्याचे किंवा दिसु तसे स्वतःचे फोटो सतत फेसबुक करणे, त्यावर लोकांची मत-मतांतरे हा भाग कथेत सुरेख दृष्य झालेला आहे. डिजीटल उश्या आणि आपल्या जगण्याचे हिस्से सामाजिक करीत जाणे यातला विरोधाभास ठसठशीत नसला तरीही तो नेमका हवा तेव्हढाच अंतर्प्रवाही आहे. पण-- पण त्याचवेळी या सगळ्याशी गुंतू पाहाणारा फॅन्ड्रीचा धागा विसविशीत राहातो. हा ’पण’ फार महत्वाचा आहे. थोडेसे कठोर होऊन सांगावे लागेल पण कथाबीजांचे सच्चेपण प्रणवने पुर्णपणे फुलवलेले नाही.  यातील अनेक कथाबीजात फुलण्याच्या अजून खुप शक्यता आहेत पण त्या शक्यता, का कोण जाणे, नीट चाचपल्या गेल्या नाहीत ही माझी मोठी तक्रार आहे. अपवाद "नाभितून उगवून आलेल्या वृक्षाचं रहस्य". प्रतिभा, चमकदार कल्पना आणि इन्स्टंट प्रतिक्रिया हे मिश्रण चांगल्या लेखकासाठी घातक आहे आणि उसंत नसलेल्या या काळात सामाजिक माध्यमातून व्यक्त होणाऱ्या प्रत्येक लेखकासाठी हा धोका आहे. कथा फुलण्यासाठी तिला जेव्हढा वेळ लागु शकतो, तेव्हढा वेळ लेखकाने तिला द्यायलाच हवा. 

 

कथा या वाङमय प्रकाराचा तोकडा जीव पाहाता, त्यात पात्रांची जत्रा फारशी अपेक्षित नसते. प्रणवच्याही कथा प्रामुख्याने दोनच पात्रांभोवती गुंफलेल्या दिसतात, पुरुष आणि स्त्री. या पात्रांमध्ये नवरा-बायको हे इतपत साधं (!) नातं आहे. कथांचे स्वरुप फॅन्टसी नसल्याने (अपवाद ’भाजीवाला’) त्यात कसले चमत्कार अपेक्षित नाहीत. तरुणाईच्या कथा असल्याने लैंगिकतेचे संदर्भ येतात पण ते कथेचा डोलारा पेलत नाहीत. (तर मग) कथा फुलण्यासाठी लागणारा विरोधाभास हा प्रणवने पात्रांच्या भुमिकांमधून उभा केला आहे. त्याची पात्रे अगदीच काळी-पांढरी नसली तरी ती बऱ्याच अंशी यीन-यांग प्रकारातली आहेत. एकमेकांना  छेदत जाणाऱ्या बौद्धीक भुमिका घेणे, स्वभावामधल्या टोचणाऱ्या कोपऱ्यांना धार आणणे आणि तरीही एकमेकांना पुरक असणे ही खास यीन-यांग लक्षणे कथांमध्ये उघड दिसतात. कथेची अशी रचना सोपी नसते. पात्रांच्या स्वभावातले कंगोरे हे हवे तेव्हढेच टोचरे  ठेवले नाहीत तर ते कर्कश्य तरी होतात किंवा बोथट आणि निरुपयोगी तरी. हा तोल लेखकाने खासच सांभाळला आहे. त्याची गडबड उडते जेव्हा त्याची पात्रे बौद्धीक भुमिका घेऊ पाहातात तेव्हा.  मुख्यतः दोनच पात्रे, त्यांची विशिष्ट रचना आणि बेताचे नेपथ्य या रचनेमुळे प्रणवच्या पात्रांना वारंवार बौद्धीक भुमिका घ्याव्या लागतात आणि एकदा का अश्या भुमिका घेतल्या की त्यांचे समर्थन आणि विश्लेषण करणे ओघानेच आले. एका वळणावर कथांमधल्या पात्रांनी वारंवार बौद्धीक भुमिका घेणे कथेच्या प्रवाहाला मारक तर ठरतेच पण वाचताना उगाच जड आणि कंटाळवाणेही वाटते. उदा. ’मूल’प्रश्न मधला हा छोटा प्रसंग-

 



 

या सगळ्या कथांमधून मला आवडलेली कथा म्हणजे ’नाभितून उगवून आलेल्या वृक्षाचं रहस्य’. माझ्या मते कथाबांधणीतील हा एक वेगळा, महत्वाचा आणि जवळ जवळ यशस्वी प्रयोग आहे. कथाकल्पना, निवेदनातला खेळ, कथेची गुंफण,  काळाचे प्रवाह आणि कथा फुलायला घेतलेले निवांतपण ही या कथेची बलस्थाने. थोडेसे धाडसी विधान असले तरी या कथेचे वर्णन मी भाऊ पाध्ये व्हाया खानोलकर असे करेन. या कथेतून कवी-प्रणव सखदेव वेगळा काढता येत नाही आणि तो काढू ही नये.

by Samved (noreply@blogger.com) at March 18, 2017 10:09 AM

नरेन्द्र प्रभू

कच्छचं आखात

लायारी नदीचं पात्र लडाखचे उघडे पर्वत, किंवा कच्छसारखा वैराण प्रदेश यामध्ये काय पहायचं असा प्रश्न ते न पाहिलेल्या माणसांना नेहमीच पडतो. आता काय पहायचं असा प्रश्न पडला तर तो फक्त उपस्थित करून न थांबता जर त्या प्रदेशात गेलं तर किती म्हणून पहायचं असा प्रश्न पडू शकतो. ग्रेटर रण ऑफ कच्छ किंवा कच्छच्या आखातात जाऊन असाच प्रश्न मला पडला. मात्र अशा ठिकाणी जाताना माहितगार व्यक्ती किंवा संस्थेचा हात

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at March 18, 2017 09:58 AM