निवांत समय

February 24, 2017

माझिया मना जरा सांग ना

स्वप्नाळू : भाग ३

       ती रात्र वगळता मुक्ता पुन्हा तिच्या विश्वात रमली होती. एके दिवशी सकाळ सकाळी फोन चेक करताना मुक्ताला एक मेसेज दिसला, नितीनचा. तिने उघडून पहिले तर त्यात फोटो होता वालाच्या शेंगाचा त्याच्या रोपट्यासहित. धुक्यातल्या त्या सकाळच्या फोटोमध्ये शेंगांवरचं दव खुलून दिसत होतं. त्या वाफ्यात भरभरून आलेल्या शेंगा पाहून तिला आनंद झाला. तिने हसून त्याच्या मेसेजला 'गुड मॉर्निंग' असं उत्तर पाठवलं. दिवस सरताना तिने अजून एक मेसेज त्याला केला, एक फोटो. ती आठवणीने वालाच्या शेंगा बाजारातून घेऊन आली होती. तिने त्याची वाफवून भाजी केली, कारळ्याची चटणी, बाजरीची तीळ पेरून भाकरी केली.  त्याचा एक छान फोटो काढून तो तिने पाठवला होता. त्यानेही मग त्यावर स्मितहास्य असलेला स्मायली पाठवला आणि 'गुड नाईट' ही लिहिलं होतं. 
       केदार आणि तिची बाकी कामे चालूच होती. एका जुन्याच हॉटेलला विकत घेऊन दुरुस्ती आणि नवीन रूप द्यायचं ठरलं होतं. मुक्ताची उत्सुकता शिगेला लागली होती. कधी होणार हे सगळं आणि कधी एकदा आपलं स्वप्न पूर्ण होणार असं तिला राहून राहून वाटत होतं. केदारनेही सर्व प्रोजेक्टचे बजेट काढले. प्लॅनिंग मध्ये काय काय कधी झाले पाहिजे हे पाहिले. रोज प्लॅन्स बनवून आणायचें आणि त्यावर चर्चा करायची. कामांसाठी किती लोक लागतील, काऊंटरवर कोण असणार, टायमिंग काय ठेवायचे, इ. तो तिला विचारत असायचा.
एकदा तो म्हणालाही,"तुला माहितेय ना? जेवण बनवणे हा हॉटेलचा फक्त एक भाग आहे?"
तिने नुसती मान हलवली.
"People management लागतं खूप त्याला. खूप प्रॉब्लेम्स असतात त्यात. मदतीला लोक लागतात, त्यांना आपण आपल्याला लागणारे काम शिकवण्यात वेळ जातो मग तेच शिक्षण घेऊन ते सोडून जातात. मी बरंच रिसर्च केला आहे."
"तू केलंयस ना? मग मला काय टेन्शन आहे?" ती म्हणाली.
"अगं आपल्याला अगदी प्रत्येक प्लेटसाठी किती खर्च येतो, किती ओव्हरहेड आहे आणि किती फायदा होईल हे सर्व पहायला लागेल. "
"बघू ना मग? तू का चिंता करतोस?" तिने विचारलं.
"असं नाही मुक्ता, पण तू इतके लाईट घेऊन नकोस हे सर्व. तुझं स्वप्न हे हॉटेल आहे तसंच माझंही आहे 'एक यशस्वी व्यवसाय' म्हणून. " तो काळजीने म्हणाला.
तिने मग त्याला समजावलं,"मला माहीत आहे रे. तू अभ्यासही किती मन लावून करायचास. म्हणून तर आपण इतके परफेक्ट पार्टनर आहोत. बरं, आय प्रॉमिस, मी माझ्याकडून सर्व लागेल ती माहिती देते मी तुला. चालेल?"
त्याने हसून मान हलवली.
         एका जाहिरात कंपनीला कॉन्ट्रॅक्ट दिले होते त्याने. रोज वेगवेगळ्या आयडिया घेऊन तो मुक्ताकडे यायचा. तिने सांगितलं तसे काम करायला सुरुवात केली. एकेक पदार्थ बनवून त्यांचे प्रमाण मोजून पाहायची, दोन लोकांना किती लागते, ४ जणांची ऑर्डर आली तर काय? केटरिंग साठी कुणी विचारले तर दर काय? असे अनेक विचार तिच्या डोक्यात असायचे. कधी नितीनला भाज्यांचे दर विचारायची. कुठली भाजी किती दिवस टिकते, हेही विचारायची. हळूहळू ती तिच्याकडून जमेल तशी माहिती केदारला देत होती. 
     इकडे, मुक्ता आणि नितीनचा हळूहळू रोजचा नियमच झाला. रोज सकाळी मेसेजचा आणि संध्याकाळीही. सकाळ सकाळी शेतातून येणाऱ्या ताज्या फोटोंमध्ये कधी त्याचा हात फक्त दिसायचा. त्याचे ते हात तिच्या साठी 'कष्टाची' एक ओळख बनले होते. तो मात्र क्वचितच दिसायचा. दिसला तरी ते फोटोसाठीचं हसू त्यात नसायचं. तिच्या फोटोंमध्येही केवळ एकाहून एक सरस पदार्थ दिसायचे. जणू त्यांच्या भाज्यातून, जेवणातून ते एकमेकांचं हसू पाहत होते. बाकी मग शब्दांची गरज कुणाला होती? केवळ 'गुड मॉर्निंग' आणि 'गुड नाईट' पुरेसे होते. आता केदारलाही काही अंधारात ठेवलेलं नव्हतंच कुणी. काही विषय निघाला की त्यावर तिघांचं बोलणं व्हायचंच. पण या दोघांची भाषा मात्र त्याला कळली नव्हती.निदान त्यांना तरी असंच वाटलं होतं. 
      असेच एक दिवस संध्याकाळी मुक्ता टीव्ही बघत बसलेली असताना दारावरची बेल वाजली. दार उघडले तर नितीन उभा होता. हातात एक जाड कापडाची पिशवी भरगच्च भरली होती. तिने आश्चर्याने त्याच्याकडे पाहिलं.
तो आत येता येता म्हणाला,"सॉरी ना सांगता आलो पण फोन बंद पडला होता आणि रात्रीच परत जायचं आहे. पण या भाज्या इतक्या ताज्या होत्या की..... ".
        तिला स्वष्टीकरणाची गरज नव्हतीच. तिने पिशवीतले हरभऱ्यांचे डहाळे, वाटाण्याच्या शेंगा, गाजरे सगळं एका भांड्यात काढलं होतं. तिने चहा ठेवला. त्याने हात धुवून, डहाळे विसळून घेतले आणि हरभरे सोलायला सुरुवात केली. तिनेही भाकरी थापल्या, भात लावला, उडिदाच्या डाळीची आमटी केली. त्याने सोललेले हरभरे खलबत्यात भरडून घेतले. तिने भाजीला फोडणी टाकली, उकळलेल्या भाजीवर मस्त तवंग आला. मसाल्याच्या वासाने त्याला थोडा ठसका लागलाच आणि फोडणी चांगली बसली हे पाहून ती हसली. 
ती काकडी, गाजर चिरून घेईपर्यंत त्याने ताटे, वाट्या घेतले. ती त्याला म्हणाली,"तू बैस मी नंतर बसते." 
त्याने विचारलं, "का?" परत काही विचार करून म्हणाला,"केदारसाठी का?" 
       तिने नुसतीच मान हलवली आणि त्याला ताट बनवून दिले. गरम गरम भाकरी, हरभऱ्याची भाजी, आमटी त्याने भरपेट जेवण केलं. ती केवळ लागेल तसं वाढत राहिली. आणि तो जेवत राहिला. त्याच्या मन लावून जेवण्याकडे ती मन लावून पहात होती. मधेच तिने,"कसं झालंय?" विचारलं. त्याने एकदाच मान वर करून डोळ्यात डोळे घालून सांगितलं,"चांगलं झालंय की" आणि पुन्हा तो जेवणात गुंगला. जेवण होतं आलं इतक्यात बेल वाजली आणि दोघांची तंद्री भंग पावली. ती पटकन उठून गेली आणि दार उघडलं. केदारच होता. 
तो आत आला आणि नितीनला पाहून म्हणाला,"अरे तू कधी आलास? मला फोन नाही केलास?"
तीच बोलली मधे,"हां, मी पण हेच म्हणलं तर म्हणाला फोन बंद पडलाय.". 
"आणि तुझा?" केदारने तिला विचारल्यावर मात्र काही उत्तर तिच्याकडे नव्हतं. 
ती घाईने म्हणाली,"बस, जेवायला थांबलीय मी." 
नितीनच्या चेहऱ्याने मात्र वेगळंच उत्तर दिलं होतं. तिने दोघांचं ताट वाढून घेतलं. 
पहिला घास घेतला आणि तिने केदारला विचारलंही,"कसं झालंय?". 
त्यानेही नेहमीसारखंच उत्तर दिलं होतं,"नेहमीसारखंच ...छान". तिला ओल्या हरभऱ्याची भाजी किती आवडते हे त्याला चांगलंच माहित होतं. 
ती पुढे बोलत राहिली,"हे बघ, नितीन गाजरं, वाटाणा सगळं घेऊन आलाय. उद्या पुलाव करू लग्नात असतो ना तसला?"
त्याने मान हलवली आणि न बोलता जेवत राहिला. नितीनचं जेवण झाल्यावर तो हात तसेच धरून दोघांची वाट बघत बसून राहिला. 
जेवण झाल्यावर मुक्ता आवरत असतानाच नितीन म्हणाला,"चला मी येतो परत उशीर होईल सकाळी पाणी द्यायचंय. पालक, मेथी द्यायची आहे एका हॉटेलला." 
"बरं" म्हणून ताटं उचलून केदारने सिंकमध्ये घेतली आणि सवयीप्रमाणे धुवायला सुरुवात केली. 
नितीनने रिकामी पिशवी घडी घालून हातात घेतली आणि दारात आला. तशी मुक्ताही बाहेर आली. 
दाराच्या चौकटीत उभे राहून तिने त्याला 'बाय' म्हटलं. 
तो तिच्याकडे पहात क्षणभर थांबला आणि "धन्यवाद" म्हणून निघून गेला. 
          ती आत आली आणि मुकाट्याने आवरू लागली. थोड्या वेळाने केदार निघून गेला. आज एक वेगळीच निशब्द रात्र होती. 
         दुसरा दिवस तसा उदासच उजाडला. कितीतरी वेळ मुक्ता आपल्या फोनकडे पाहत राहिली. आज गुड मॉर्निंग मेसेज आलाच नव्हता. आपण केदारच्या सोडून त्याच्या मेसेजची वाट पाहतोय हा विचार करून तिला स्वतःचीच लाज वाटली क्षणभर. पण तरीही नितीनचा विचार येतच राहिला. त्याचं ते शांत असणं, आपण केलेला स्वयंपाक पॉट भरून जेवणं तिला सुखावत होतं. कुठलेही शब्द न बोलता त्याने भाजी आणली आणि आपण त्याच्यासोबत वाहवत गेलो असं तिला वाटलं. पूनमच्या फोनने तिची विचारांची चक्रं थांबली.
"काय गं अजून आली नाहीस ऑफिसला?", पूनमने विचारलं. 
"हा जरा उशीर झाला रात्री आवरायला. निघतेच आहे."
परत विचार करून ती म्हणाली,"मी आज जरा सुट्टीच घेते. बरं वाटत नाहीये." 
"काय गं एकदम काय झालं? सगळं ठीक आहे ना? केदार थांबला होता वाटतं रात्री?" पूनमने लाडाने विचारलं. 
"तू पण ना? गप बरं. दमलेय जरा सारखी धावपळ पण चालू आहे ना हॉटेलसाठी." मुक्ता म्हणाली. 
        फोन बंद करून ती बराच वेळ पडून राहिली. काही सुचेनासं झालं म्हणून उठली किचनमध्ये जाऊन आधी चहा ठेवला. कॅलेंडर पाहिलं तर आज चतुर्थी होती. तिने साबुदाणा शोधून भिजवला, बटाटे मोजून ठेवले. तिथेच असलेलं रताळे चिरून त्यांना तुपात परतायला सुरुवात केली. थोडा गूळ चिरून त्यांना लालसर परतले. चहा झाला तशी तो घेऊन कॅलेंडर हातात घेऊन बाल्कनीत बसून राहिली. हॉटेलचं वेळापत्रक तिने कॅलेंडरवरच लिहिलेलं होतं. आज मेनूकार्डच्या प्रिंटिंगच्या आधी त्याचे डिझाईन चेक करायला जायचं होतं. चहा घेतल्यावर तिला थोडं बरं वाटलं. विचार करून तिने केदारला फोन लावला. केदारने फोन उचलला नव्हताच. तिने त्याला मेसेज केला,"डिझाईन अपॉइंटमेंट ३pm". थोडा वेळ फोन हातात धरून उत्तराची वाट बघत राहिली. पण काही उत्तर आले नव्हते. टाईमपास म्हणून तिने नितीनने पाठवलेले फोटो चाळायला सुरुवात केली. एकेका फोटोकडे पाहून तिला काहीतरी आठवत होतं आणि थोडंसं का होईना हसू येत होतं. 
       दिवस असाच आळसात गेला. रताळ्यांवरच तीच दुपारचं जेवण झालं. कुणाचाही फोन, मेसेज नाहीच. ३ वाजताची अपॉइंटमेंट तिने फोन करून कॅन्सल केली. आपण हे करत आहोत या विचाराने तिला स्वतःवरच चीड आली. थोडं बरं वाटावं म्हणून ती बाहेर पडली, मिरच्या, कढीपत्ता, उपवासाची भाजणी घेऊन घरी आली. भिजलेल्या शाबुदाण्यात तिने हिरवी मिरची आणि जिऱ्याचे वाटण घातले, मीठ, कूट, साखर, उकडलेला बटाटा,कोथिंबीर  घातलं. सर्व एकजीव करून त्याचे वडे तळून घेतले आपल्यापुरतेच. सोनेरी रंगाचे ते एकसारखे वडे पाहून ती स्वतःवरच खूष झाली. 'वडे बाकी हजार हॉटेल्स मध्ये मिळत असले तरी लोकांनी माझ्या हातचे वडे खायला यातला हवं' असा विचार करून उगाचच हसली. जेवण करताना फोन चाळताना केदारचं उत्तर आलंच नव्हतं हे पाहून पुन्हा ती निराश झाली. 
"आपल्याला खरंच काय हवंय आणि काय नको हे विचार केलेच पाहिजेत आणि तेही लवकरच" हे तिला कळून चुकलं होतं.

क्रमशः

विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at February 24, 2017 03:08 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

February 23, 2017

नोंदी सिद्धारामच्या...

माझिया मना जरा सांग ना

स्वप्नाळू : भाग २

        आदल्या रात्री गप्पा मारण्यात बराच उशीर झाला त्यामुळे मुक्ताला उठायलाही उशीर झालाच होता. तिने पटापट आवरायला सुरुवात केली. डोक्यात केदारचे, लग्नाचे विचार होतेच. पण शाळेच्या पहिल्या दिवशी असावी तशी उत्सुकता तिला आपल्या हॉटेलबद्दल वाटत होती. उशीर झाल्यावर 'फोडणीची खिचडी' हे तिचं नेहमीच ठरलेलं. तिने सगळ्या डाळी, खास खिचडीसाठी ठेवलेला तुकडा तांदूळ भिजवले. लाल सुक्या मिरच्या, लसूण, कढीपत्ता, शेंगदाणे सर्व काढून ठेवले. मधेच तिला वाटलं,'ही खिचडी तर आपल्या मेनूवर पहिल्या नंबरवर असली पाहिजे'. फोडणीत खरपूस लसणाचा वास आला आणि ती खूष झाली. तिने डब्यात खिचडी नेली की बाकी मित्र मैत्रिणीही मागून घेत त्यामुळे जरा जास्तच बनवली होती. घरातून निघताना लिंबाचं गोड लोणचं, भाजलेले पापड आणि शेंगदाण्याची चटणी आठवणीने डब्यात घेतली. आजचा दिवस एकदम मस्त सुरु झाला होता.
        ऑफिसमध्ये जाताना केदारला कॉल करायला ती विसरली नव्हती. पोचल्यावर तिने लगेचच मॅनेजरसोबत मिटिंग ठरवून टाकली होती. उगाच परत उशीर नको म्हणून. जरा मेल चेक करून झाल्यावर तिने मैत्रिणीला,पूनमला, 'चल कॉफी घेऊ' म्हणून हलवलं. तिलाही काहीतरी स्पेशल दिसत होतं. दोघी कॉफी घेऊन शेजारच्याच टेबलजवळ बसल्या. पूनमने भुवया उंचावल्या तशी ती बोलू लागली.
"काय केदारने प्रपोज केलं."
"काSSSSSSS य?", पूनम ओरडली तशी तिने तिला हात दाखवून शांत बसवलं. आणि अचानक आपण लाजतोय याची तिला जाणीव झाली. तिचा तो लाजरा हसणारा चेहरा पाहून पूनमने तिला मिठी मारली आणि पार्टीही मागितली.
"तुला ना? नुसत्या पार्ट्या पाहिजेत" मुक्ता बोलली.
"पार्टी तो बनती है यार. इतकी मोठी न्यूज अशीच सांगतेस?",पूनम एकदम हायपर झालेली.
"त्याने अजून एक गोष्ट सांगितली आहे" मुक्त पुढे बोलली.
"काय अजून गुड न्यूज?", पूनमला एकेक धक्के बसत होते. मुक्ताने तिला मग हॉटेलबद्दलही सांगितले.
"बस यार पार्टी पाहिजे म्हणजे पाहिजेच", पूनम म्हणाली.
"ओके जाऊ विकेंडला नक्की.आज आधी काम तरी करू.आणि हो तुझी आवडती खिचडी आणली आहे. " म्हणून मुक्ताने तिला उठवले.
"हां आता नुसत्या खिचडीवर भागणार नाहीये हा." पूनम बोलतच होती.
       दोघी जागेवर आल्या तर मिटिंग होती एक. तिथे गेल्यावर त्या महिन्यात वाढदिवस असलेल्या लोकांसाठी केक आणला होता. एकूण काय आनंदच आनंद. असेही काम करायची इच्छा कुणाला होती म्हणा. पण या असल्या मीटिंगमध्ये उगाच पुढे होऊन काम करायला नको वाटायचं तिला. दरवेळी आपणच पुढे होऊन का केक वाढायचा सर्वाना? "मुलगी म्हणून मी इथेही हे वाढण्याचे काम का करावे?" असं ती नेहमी पूनमला म्हणत असे. पण आज तो विचार सोडून ती केक घेऊन जागेवर गेली आणि पुन्हा एकदा आपल्या विचारांच्या कोशात निघून गेली. काल जितके आपण प्रॅक्टिकल बोलत होतो त्यापेक्षाही जास्त जवळीक केदारबद्दल जाणवत आहे हे पाहून तिला कसलं तरी समाधान वाटलं होतं.
        दुपारच्या मस्त जेवणानंतर ती मॅनेजरकडे गेली. तिला स्वतःला तर बिझनेसची माहिती होतीच पण त्याच्याकडूनही कर्जाबाबत लागेल ते तिने विचारून घेतले.  पुढच्या सहा महिन्यांत हॉटेलचं सर्व काही पक्कं करायचं तिने ठरवलंच होतं. मॅनेजरशी बोलल्यावर पुन्हा एकदा तिने केदारला फोन केला. तिच्या बोलण्यात थोडा फरक तिला जाणवत होताच. 'केदारचा विचार करून आपण लाजतोय का उगाचच?' म्हणून ती स्वतःवरच रुसलीही. हळूहळू तिला आता केदार 'आपला' असण्याचीही सवय झाली होती.
        एकदा सुरुवात झालीये म्हटल्यावर दोघेही कामाला लागले होते. पुढचे काही दिवस मग हॉटेलसाठी जागा शोधण्यात, इंटेरियर डिझाईनरशी बोलण्यात आणि मेनू ठरवण्यात गेले. दोघे बसून सविस्तर चर्चा करत, जाहिरातींसाठी वेगवेगळ्या कल्पना मांडत. तर कधी कॉलेजमध्ये शिकलेल्या एखाद्या विषयावरून वाद घालत. हॉटेल हे आता केवळ एक स्वप्न न राहता ध्येय बनलं होतं.

असेच एक दिवस संध्याकाळी तिला केदारचा फोन आला,"घरी आहेस ना? मी एका मित्राला घेऊन येतोय. जेवायलाच असेल तो."
तिने काही विचारण्याआधी त्याने फोन ठेवला होता. आता नेहमीप्रमाणेच काहीतरी खास 'साधी' डिश करावी असं तिच्या मनात आलं होतं पण, 'मित्रासाठी हे असं रोजचं जेवण बनवतेस का?' म्हणून केदार चिडेल की काय असा विचार केला आणि तिने, पुऱ्या, बटाट्याची भाजी आणि वरण भात असा बेत आखला. इतक्यात पुन्हा त्याचा मेसेज आला,"पिठलं भाकरी करशील का?"
ती जरा दचकली. आजपर्यंत कधीही केदारने तिच्याकडे स्वतःहून पिठल्याची मागणी केली नव्हती. पण आता विचारलंच आहे तर मग काय? तिने हिरव्या मिरच्या, लसूण ठेचले, तेलात जिरे, मिरच्या लसूण परतला. कांदा हलकासा भाजला. भरडलेले दाणे त्यात घातले. जोरजोरात ते पिठलं तिने घोटलं. बाजूला भाकरी थापल्या. मऊ भात केला. भरलेल्या मिरच्या तळल्या. स्वयंपाक करणे हे जणू तिच्यासाठी ध्यानधारणाच होती एक प्रकारची.  'असा कोण मित्र आहे ज्यासाठी त्याने पिठलं मागितलं असावं' हा विचार मात्र तिच्या डोक्यात राहून राहून येत होता.

       केदार आणि त्याचा मित्र लवकरच घरी पोचले. तिने पाहिलं तर समोर एक माध्यम बांध्याचा, मळकट टी-शर्ट- जीन्स घातलेला आणि अगदी 'उन्हाने रापलेला' म्हणावा तसा रंग असलेला तरुण उभा होता. आत आल्यावर त्याने ओळख करून दिली,"हा नितीन, माझा शाळेतला मित्र. आणि ही मुक्ता."
'हाय' म्हणून दोघेही सोफयावर बसले. तिने आल्याचा चहा ठेवला. केदार तिला सांगत होता,"नितीन आणि मी दहावी पर्यंत सोबत होतो. शाळेनंतर याने कृषी कॉलेजमधून पदवी घेतली आणि जवळच्याच एका गावाकडे जमीन विकत घेतली. पहिले काही वर्ष नुकसान झालं त्याचं बरंच कर्जही होतं पण पठ्ठ्या काम करत राहिला आणि आता हळूहळू ऑरगॅनिक भाज्याचे पीक घेत आहे. हुशार आहे हा आपला मित्र. त्याच्या शेतांवर घेऊन जाईन तुला एकदा. "
तो कौतुक करताना नितीन मात्र शांत बसून होता. त्याच्या वागण्यातून त्याचं शांत व्यक्तिमत्व दिसत होतं.
पुढे केदारच बोलला, "आपल्याला हॉटेलसाठी असाच माणूस पाहिजे. खात्रीशीर, माहितीतला आणि जवळचा. देणार ना रे आम्हाला भाज्या?"
तो पुन्हा हसला आणि मान होकारार्थी हलवली.
पुढे मग मुक्ता बोलली,"मला वर्षभरात येणाऱ्या सर्व भाज्यांचे वेळापत्रक हवंय. म्हणजे कुठल्या महिन्यात काय पीक येतं आणि त्यानुसार मेनू बनवायचा आहे. बाकी वर्षभर ठेवायचे पदार्थ असतीलच. पण मला शेंगसोला, हुरडा, वालाची,पातीची भाजी, भरीत, पिठलं, नाचणीची भाकरी, ओल्या हरभऱ्याची भाजी, अंबाड्याची भाजी असे अनेक पदार्थ हवे आहेत. सोबत उसाचा रस, कैरीचं पन्हं हे सर्वही हवं आहे. " त्याने पुन्हा मान हलवली.
तिच्याकडून त्याने मग एक पेन आणि पेपर मागितला. दर महिन्याचा रकाना बनवून एकेक पिकाची यादी तो करू लागला. बाकी नेहमी येणाऱ्या भाज्या, फळे यांची वेगळी यादी केली आणि तिच्या हातात दिली. त्याच्या यादीतल्या गोष्टी पाहून ती खुश झाली.
"आम्ही भाज्या रोज पहाटे आणून देऊ. त्याज्या. या यादीनुसार तुम्ही मेनू बनवा. आणि काय पायजे तसं फोनवर कळवत जा म्हणजे तयारी ठेवता येईल." तो एकदम हळू स्थिर आवाजात बोलला.
त्याने पिकांसाठी करत असलेल्या प्लॅनिंग त्यांना समजावलं. कीटकांचा बंदोबस्त, खतपाणी कसं लागतं सर्व सांगितलं. बराच वेळ गप्पा मारण्यात गेला. तिने ताटं घेतली.
तिने बनवलेलं गरम गरम पिठलं, भाकरी, नाचणीचा पापड, कैरीचं लोणचं, गरम भात सर्व अगदी मन लावून तो खात होता. मधेच तिने त्याला विचारलंच,"कसं झालंय?" तो 'चांगलं आहे' म्हणून पुन्हा खाण्यात गुंगला. त्याने अजून भाकरी मागून घेतली. ती देताना तिला त्याचे चिरा गेलेले हातही दिसले. मग हळूहळू कष्टाच्या खुणा ती त्याच्या शरीरावर पाहून लागली. पायाला पडलेल्या भेगा, बाह्यांच्या बाजूला काळ्या पडलेल्या रंगाची रेष, मातकटलेले केस, आत गेलेत म्हणावं इतके सुकलेले गाल आणि त्यात त्याचं ते मन लावून जेवणं. तिच्या मनात ते चित्र पक्कं बसलं. जेवण झाल्यावर तो निघाला. दोघांचे नंबर त्याने घेतले. त्यांना व्हाट्स अँप वर ऍड केलं.
      निघताना तो एकदम तिच्याकडे बघून बोलला,"जेवण छान झालं. अगदी आईची आठवण झाली. आमची आई गावाकडची. ती गेली ७ वर्षं झाली. आज तिच्या हातचं जेवण आठवलं. धन्यवाद. " त्याचे पाणावलेले डोळे तिला दिसले आणि कसंतरी झालं. केदार त्याला सोडायला खाली गेला आणि ती बराच वेळ नितीनचा विचार करत बसली. कुणाला तरी आपल्या हातचं जेवण इतकं सुख देऊ शकतं या विचाराने तिला समाधान वाटलं.
क्रमश:
विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at February 23, 2017 03:57 PM

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

अपनी तो जिंदगी ऐसेईच चलेगी भिडू…

आज सकाळी पनवेलहून अंधेरीला जाणारी ७.४० पकडली.  पनवेलहूनच निघणारी असल्यामुळे नेहमीप्रमाणे विंडो सीट मिळाली, मी आपलं नेहमीप्रमाणे बॅगेतून पुस्तक काढलं आणि पुस्तकात डोकं खुपसलं. (बादवे सद्ध्या कँडी मिलरचे ‘सॉल्ट अँड हनी’ वाचतोय) पण आज पुस्तकात लक्ष नव्हते. आज कान आजूबाजूला लागलेले. आज निकाल लागणार होता ना…
गाडीतही तीच चर्चा चालू होती. कडवट्ट (?) शिवसैनिक, पारदर्शकतावादी भाजपेयी यांची संख्या जास्त जाणवत होती. आजपर्यंत निवडणुका म्हटले की भाजपा vs काँग्रेस, शिवसेना vs काँग्रेस , किंवा काँग्रेसच्या जागी राष्ट्रवादी अशा चर्चा रंगलेल्या ऐकलेल्या होत्या. यावेळी मात्र बहुतांश चर्चांचा विषय उद्धवजी विरुद्ध देवेंद्रजी असाच दिसत होता. तावातावाने गप्पा आणि वाद चालू होते. #स्वबळ #पारदर्शकता #स्वाभिमान #इंगा #पंगा #माज #गर्व असे शब्द वारंवार कानावर पडत होते. काँग्रेस किंवा इतर कुठल्याच पक्षाचे फारसे कार्यकर्ते उरले नाहीत की काय असे वाटावे इतपत परिस्थिती होती. मी अंधेरीला जाईपर्यंत गर्दीची पर्वा न करता मिळालेली जागा सोडून मुद्दाम तीन चार डबे बदलले. बहुतेक ठिकाणी भाजप आणि शिवसेना या पक्षांच्या समर्थकांमध्ये जुंपलेली. यात उद्भवजींबरोबर रावतांचाही उद्धार होत होता. देवेंद्रजी आता लवकरच माजी मुख्यमंत्री होणार अश्या टिप्पण्याही ऐकायला मिळाल्या . अधून मधून एखादा मनसेचा कार्यकर्ता सापडत होता. पण बहुतांश दंगली सेना-भाजपच्या कार्यकर्त्यांच्याच होत्या. 
संध्याकाळची वेळ. ऑन माय वे बॅक टू पनवेल…

आता निकाल आले आहेत. शिवसेना आणि भाजप पुन्हा ‘मुंबईच्या भल्यासाठी’ (?) गळ्यात गळा घालणार अशी लक्षणे दिसताहेत. शेवटी सत्तेची समीकरणे वेगळीच असतात हो. इथे कुणीही सर्वकाळ मित्र नाही आणि कुणीही सर्वकाळ शत्रू नाही. खुर्चीसाठी जिवलग मित्र मित्राची मान केसाने कापू शकतो, तर खुर्चीसाठीच कट्टर शत्रू तुमच्या गळ्यात गळा घालून मिरवूही शकतो. आपण सगळ्यांनीच आधी विचार केल्याप्रमाणे पुन्हा युतीची परिस्थिती निर्माण झालेली आहे. कदाचित सेना-भाजपा पुन्हा एकत्र येतील. विकासाच्या नावाखाली पुन्हा पुढची पाच वर्षे एकमेकांच्या तंगड्या खेचत खुर्च्या उबवत राहतील. 
 ठीक आहे, मिठी नदी अजूनही कुरूप, काळीकूट्टच आहे.  अजूनही मुंबईच्या रस्त्यांवर पुरेशी स्वच्छतागृहे नाहीयेत (महिलांसाठी तर स्वच्छतागृहांची संख्या जवळ जवळ १००:१ या प्रमाणात आहे). गेली कित्येक वर्षे पाऊस आला की मिलन सबवे तुंबतोच आहे. रेल्वेरुळावर पाणी येऊन लोकल ट्रेन्स डिले होणे, बंद पडणे चालूच आहे. पण म्हणून काय झाले? विकासकामे जोरात चालू आहेत बर्कां. मेट्रोच्या कामाने जोर धरलाय. रोड्स रिपेअरिंग, मेन्टेनन्सची कामे जोरात सुरु आहेत. मोठेमोठे टॉवर उभे राहताहेत. किती जणांना रोजगार मिळतोय म्हणे.
पण आज संध्याकाळी आता परत घरी जाताना, पुन्हा चर्चा  ऐकतोय. सकाळी गर्व होता आता बराचसा उन्मादही आहे. शहरातून बऱ्याच ठिकाणी कार्यकर्ते गाड्या उडवत फिरताहेत. ट्रॅफिक सिग्नल ही संकल्पना आजच्या पुरती बहुदा फाट्यावर मारलेली आहे या लोकांनी. नक्की कुणाला आणि का निवडून दिलेय लोकांनी हा प्रश्न पडतोय, बिनधास्त सिग्नल तोंडात गाड्या उडवणारे कार्यकर्ते बघून.  ८४ आणि ८१ चा हा कैफ उद्या, परवा उतरेल. मला प्रश्न पडलाय तो आज गर्व, स्वाभिमान, पारदर्शकता वगैरे गोष्टींवर तावातावाने भांडणारे कार्यकर्ते , उद्या जर कदाचित पुन्हा “मुंबई आणि मुंबैकारांच्या तथाकथित कल्याणासाठी” हे दोन्ही पक्ष जर एकत्र आले तर या कार्यकर्त्यांची नक्की भावना काय असेल? इतर वेळी जिवलग मित्र म्हणून वावरणारे गेल्या काही दिवसात आपापल्या नेतृत्वाच्या समर्थनात फेसबुकवर एकमेकांचे गळे धरत होते. आता पुन्हा जर का युती झालीच तर या माझ्या मित्रांची भावना काय असेल नक्की?  पुन्हा पूर्वीच्याच प्रेमाने एकमेकाला माफ करून गळ्यात पडू शकतील? वरवर दाखवले तरी आतून कुठेतरी, काहीतरी चुकल्याचा सल त्यांना छळत राहील का?  
मला राहून राहून माझीच एक जुनी कविता आठवतेय…
दादा म्हनले

आंदोलन करा

आमी बशी जाळ्ळ्या…
दादा म्हनले

चळवळ करा

आमी दुकानं फोळ्ळी…
दादा म्हनले

सत्याग्रेव करा

आमी फॅक्टरी बंद पाळ्ळी…
दादा म्हनले

त्यो लै बोलतुया

तेची जीभ तोळ्ळी …
दादा म्हनले

आमी दिल्लीला चाल्लो

… 

आता वो………….?
ताजा कलम : आत्ताच थोड्या वेळापूर्वी काही कारणामुळे हार्बर लाईनवरची लोकलसेवा खंडित झालेली आहे. ट्रेन्स बंद झाल्यामुळे हजारो लोक वडाळा स्टेशन बाहेरच्या रोडवर उतरले आहेत. सगळा नुसता हल्लकल्लोळ माजला आहे. लोक बहुदा निवडणुकांचे निकाल, स्वबळ, माज, गर्व, अभिमान, पारदर्शकता सबकुछ विसरून बस, कॅब्स , ओला, उबेर शोधून घरी जाण्याचे मार्ग धुंडाळताहेत. मी ही बाहेर येऊन ओला शेअर पकडलीय एक. आता मुंबईच्या ट्रॅफिकमधून कधीतरी पनवेलला घरी पोचेन. 
जय हो … ! 😎
© विशाल विजय कुलकर्णी


Filed under: सहज सुचलं म्हणुन....

by अस्सल सोलापुरी at February 23, 2017 03:12 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

आत्मभानाशिवाय...

Displaying 16729372_1093454427444536_3128006194971761931_n.jpg


आत्मभानाशिवाय भारतीय वंचित समाजाची प्रगती अशक्य!


(कोल्हापूर येथे शिवाजी विद्यापीठात "पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर : एक विचार" या विषयावर मी इतिहासाच्या व सामाजिक वंचितता व समावेशक धोरण अभ्यास केंद्राच्या विद्यार्थ्यांसमोर व्याख्यान दिले. त्याचा हा सारांश.)

सामाजिक व आर्थिक वंचिततेचे मुळकारण इतिहास वंचितेत आहे. इतिहास नाही असा एकही समाजघटक नाही. प्रत्येक समाजघटकाने सांस्कृतिक व आर्थिक इतिहास घडवत ही राष्ट्रीय संस्कृती घडवलेली आहे. दुर्दैवाने आपल्याकडे इतिहास म्हणजे राजा-महाराजांच्या युद्ध, कपट-कारस्थानांचा इतिहास म्हणजेच इतिहास मानला जातो व तसा लिहिला जातो. खरा इतिहास घडवणारे इतिहास वंचितच राहिल्याने आज समाजातील वंचित-शोषित घटकांना आत्मभान नाही. जोपर्यंत समाजाला आत्मभान येत नाही, तोपर्यंत समाजाला आत्मसन्मान मिळणार नाही व शोषणही थांबणार नाही. आणि हे आत्मभान मिळविण्यासाठी आणि इतरांना ते देण्यासाठी, इतिहासाशिवाय दुसरे कोणतेही साधनं वा माध्यम नाही हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे. आत्मभान असणारा समाजच ख-या अर्थाने प्रगती सधत असतो त्यामुळे आपला लढा हा सामाजिक आत्मभानासाठी आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे.

अहिल्याबाई होळकर दुष्काळी मराठवाड्यातील एका धनगर कुटुंबातील साधी मुलगी. त्यांचे सासरेही मेंढपाळ. मामांकडे आश्रित म्हणून राहतांना ते मेंढ्या वळत. त्यांना संधी मिळाली तर त्यांनी आधी माळव्यावर हुकुमत निर्माण केली. इतकी कि खुद्द बाजीराव पेशव्यांनी त्यांच्याकडे उत्तरेचा कारभार सोपवत सुभेदारी दिली. अहिल्याबाई होळकर त्यांची सून झाली आणि एक वंचित-शोषित महिला, जीवनातील अपार दु:खे सोसत जागतिक पातळीवर पोहोचली. वंचिततेही संध्या मिळाल्या तर काय होऊ शकते याचे हे उदाहरण. पण आज आमच्या हाती सर्व आधुनिक सुविधा असुनही आम्ही त्यांच्या एक लक्षांशही काम करत नाही याची आपल्याला खंत वाटायला हवी.

पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर महिला स्वातंत्र्याच्या भारतातील आद्य उद्गात्या होत्या. ज्या कालात महिलांना गोषातच रहावे लागे, शिक्षणावर बंदी होती त्या काळात मल्हाररावासारख्या ख-या पुरोगाम्याने अहिल्येला शिकवले. नुसते लिहिणे-वाचणे नव्हे तर अहिल्यादेवी भालाफेकीत इतक्या तरबेज झाल्या कि खुद्द टिपू सुलतानानेही त्याबाबत गौरवोद्गार काढले. "तत्वज्ञ महाराणी"  हा किताब त्याने अहिल्यादेवींना दिला. अहिल्यादेवी तेथेच थांबल्या नाहीत तर त्यांनी अन्य महिलांनाही लष्करी शिक्षण देण्यासाठी प्रशिक्षण केंद्र काढले. महिलांच्या लष्करी प्रशिक्षणासाठी जगात निघालेले हे पहिले विद्यालय. त्या काळात देशभर संतती नसलेल्या विधवांची मालमत्ता सरकार दरबारी जमा करायचा कायदा होता. अहिल्यादेवींनी तो कायदा रद्द तर केलाच पण विधवांना दत्तक घेण्याचीही कायदेशीर तरतूद केली. महेश्वरला वस्त्रोद्योगात आघाडीवर आणत असतांनाच महिला विणकरांनाही प्रोत्साहन दिले. त्या काळात बालविवाहाची प्रथा होती. ती मोडून काढण्यासाठी त्यांनी स्वत:च्या मुलीचा प्रौढ विवाह करुन स्वत: आदर्श घालून दिला. एवढेच नव्हे तर जो तरुण माळव्यातील दरवडेखोरांचा उपद्रव नष्ट करीन अशा कोणाही युवकाशी तिचा विवाघ लावून देईन असे दरबारात घोषित करून जातीची अटही काढून टाकली. हे काळाच्या फार पुढचे पाऊल होते हे आम्ही कधीच लक्षात घेतले नाही.महिला सबलीकरण म्हणजे काय हे त्यांनी अठराव्या शतकात कृतीतून दाखवले. आजच्या सरकारांनाही त्यापासून शिकायला हवे.

युरोपात एकोणिसाव्य शतकापर्यंत स्त्रीया दास्यातच होत्या. काही लेखिका स्त्री स्वातंत्र्याबद्दल दबकत बोलत असल्या तरी त्यांचे सामाजिक स्थान दुय्यमच होते. युरोपातील महिलांना जोन माल्कममुळे अहिल्यादेवी माहित झाल्या. युरोपातील महिलांसाठी हे नुसते आश्चर्य नव्हते तर त्यांनी अहिल्यादेवींत आपले आदर्श पाहिले. इतके कि जोआना बेली या इंग्रज कवयित्रीने अहिल्यादेवींवर खंडकाव्य लिहिले. विदेशी साहित्यिकाने कोणाही भारतीयावर लिहिलेले हे पहिले खंडकाव्य. युरोपातील स्त्रीयांच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा आदर्श निर्माण करणारी महिला अहिल्यादेवी असुनही आमच्यासमोर त्यांची प्रतिमा केवळ हातात पिंड घेतलेली साध्वी अशी निर्माण केली गेली. थोडक्यात खरा आदर्श पुसला गेला. भारतीय स्त्रीयांनी त्यांच्यापासून प्रेरणा घेतली असती तर परंपरावाद्यांचे तेंव्हाच नाक ठेचले गेले असते व आज महिला अधिक आत्मसामर्थ्याने जगल्या असत्या. 

कोणाच्या हातून काही काढून घेतले तर त्याला पर्यायही दिला पाहिजे हे सूत्र अहिल्यादेवींनी घालून दिले. भिल्ल समाज त्याकालात यात्रेकरुंना लुटून उपजीविका चालवत. अहिल्यादेवींनी त्यांचे मन वळवून त्यांच्यावरच यात्रेकरुंच्या रक्षणाची जबाबदारी सोपवत यात्रेकरुंकडुन भिलकवडी नावाचा कर घ्यायची परवानगी दिली. एवढेच नव्हे तर त्यांना कसायला जमीनीही दिल्या. आज भारतातील वंचितांचे असंख्य पारंपारिक रोजगार नष्ट झाले अथवा केले गेले तरी त्यांना जगायचे अन्य पर्याय दिलेले नाहीत. आधुनिक तंत्रज्ञान त्यांच्याच पारंपारिक व्यवसायांत पुरवले नाही. सर्वांना नोकरीची गाजरे तेवढी दाखवली. वंचितांचे अधिक वंचितीकरण होत त्यांची ससेहोलपट मात्र होत आहे. येथे अहिल्यादेवींचे आदर्श घेत पर्याय उपलब्ध करुन दिले पाहिजेत. पण या अहिल्याबाई सांगणे त्यांच्या अडचणीचे आहे.  

हा आपलाही नाकर्तेपणा आहे. काय मागावे हे समजत नाही. काय करावे हे मग कोठून समजनार? वंचित कुटुंबातून आलेल्याच मल्हारराव व अहिल्याबाईनी वंचिततेवर अपार आत्मभान व आत्मविश्वासाच्या बळावर मात करता येते हे प्रत्यक्ष जगण्यातून शिकवले. पण आम्हाला ते शिकायचे नाही. आम्ही कर्ते होण्याऐवजी भिकारी होऊ पाहत आहोत. सरकारचे कान धरून पर्यायांची मागणी करायला हवी. इतिहास आहेच, तो गौरवशालीच आहे, पण तो माहित करुन घेत आत्मभान जागवायला हवे. अहिल्यादेवींनी एक पुस्तक लिहिले नाही. पण अखंड भारताची  स्वप्ने पाहत त्यांनी काश्मिर ते कन्याकुमारी व सोमनाथ ते कामाख्यादेवींपर्यंत नुसती मंदिरे उभारत देश जोडला नाही तर रस्तेही बांधले, घाट-बारवांची निर्मिती करत ख-या अर्थाने राश्ढ्ट्र उभारणीचा पाया घातला. आपल्या राज्याच्या अथवा संस्थानाच्या बाहेर कोणी पहात नव्हते तो हा काळ होता हे लक्षात घेतले पाहिजे. धनगर घरात जन्माला आली पण अहिल्यादेवी सर्व राष्ट्राची आहे ती यामुळेच. तो आदर्श आजच्या युवक-युवतींनी घेतला पाहिजे.

-संजय सोनवणी

(साप्ताहिक चपराकमद्ध्ये प्रसिद्ध) 

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at February 23, 2017 02:52 PM

अब्द शब्द

२४८. धोंडा

“आपल्याकडं दिवाळीला नंदाताई येणार आहे राहायला. तिला त्रास द्यायचा नाही बरं का”, जेवण करताना आईनं सांगितलं. कैतरी म्हत्त्वाचं असलं की जेवणाच्या येळी समद्यांना सांगायची आईला सवय हाये. म्हणजे नंदाताई म्हत्त्वाची असणार.
पण ही नंदाताई कोण? म्या तर कंदी बगितली नव्हं.
“ही कोनाय?” म्या दादाला हळूच इचारलं.
माजं हळू म्हंजे आज्जीच्या भाषेत ‘जाहीरनामा’ – म्हंजे बोंबाबोंब.
“आपल्या सुमन आत्त्याची मुलगी,” दादा म्हन्ला.
“म्हंजे मेलेल्या आत्त्याची?” म्या इचारलं.
येकदम लई कायकाय झालं.
आज्जीनं माज्या पाटीत गुद्दा घातला. दादानं एक चिमटा काढला. आईनं ड्वाळं वट्टारलं. आण्णांनी माज्याकडं लईच रागानं पायलं. म्या मान खाली घातली. उरावर धोंडा बसला बगा.
मेलेल्या आत्त्याची पोरगी.
कशी आसंल ती?
***
आण्णा घिऊन आले नंदाताईला.
मला नाय आवडली.
तशी म्याबी गोरी न्हाई, पर ती पारच काळीढुस्स.
म्या तिच्यासंगट जास्ती बोल्ले नाय.
दादाचंन तिचं मातुर झ्याक जमलं. कायबाय हसायचे-बोलायचे सारके.
म्या गपचिप त्यांच्या मागंमागं र्‍हायची. नंदाताईला लई कायकाय म्हैती. गाणी काय, गोष्टी काय, खेळ काय, चा काय – इचारू नगा. त्या दिशी तिनं केलेली शाबुदाणा खिचडी येकदम बेश. मंग मला नंदाताई आवडाया लाग्ली. तिचा हात धरून म्या गावभर हिंडाया लाग्ली.
पंदरा-इस दिसांनी नंदाताईला तिच्या घरला पोचवायचा विषय निगाला. आज्जीनं डोळ्यास्नी पदर लावला. नंदाताईबी सारकी रडाया लागली. राती माजा हात गच्च पकडून बोल्ली, “आन्जे, मला नाही जायचं घरी. कधीच नाही. मामा-मामीला सांग तू."
***
म्या लगी आज्जीकडं. आज्जी बोल्ली की आई-आण्णा दुसरं काय म्हणत न्हाईत.
“नंदाताईला आपल्याकडंच ठिवून घ्याचं” म्या आज्जीला लाडानं बोल्ली. तर आज्जी “ती परक्याची पोर” असलं कायबाय बोलाया लाग्ली.
फुस्स! आज्जीचा येळंला कायबी उपेग नसतोयच.
आण्णांकडं ग्येले, “नंदाताईला आपल्याकडंच ठिवून घ्यायचं” बोल्ले तर आण्णा “बरं” म्हन्ले. पर मला काय त्यात रामसीतामाय वाटलं न्हाय.
आईला बोल्ले तर म्हन्ली, “आपल्या गावात शाळा कुठंय नंदाताईसाठी? आपला दादाच शहरात राहून शिकतो ना? तू हट्ट केलास तर शाळा बुडेल तिची. शहाणी मुलगी ना तू.”
पोरींनी शाळा शिकाया पायजे हे बरोबर हाय. गुर्जीबी सांगतेत.
म्या नंदाताईला बोल्ली, “न्हाय जमायचं. शाळा बुडंल की तुजी.”
नंदाताई येकदम गप झाली.
****
आमी वड्यापल्याडच्या मळ्यात फिराया गेल्तो.
नंदाताई एकलीच हाये. तिला ना भैण, ना दादा.
ती आप्पांसंगट राहते. आप्पा म्हंजे तिचे वडील.
तिची आज्जी – म्हंजे आप्पांची आई – कंदीमंदी येऊन जाते त्यांच्याकडं.
आमची आज्जी कंदी तिकडं जात नाय. आण्णाबी नाय. म्याबी नाय.
तीबी येत न्हाय. या दिवाळीला पैल्यांदा आली.
म्या नंदाताईला इचारलं, “तुला करमत न्हाय का येकलीला? तुला का नाय परत जायाचं तुज्या घरला?”
नंदाताई रडाया लाग्ली. म्हन्ली, “आमचे आप्पा फार वाईट आहेत. आईला मारायचे नेहमी. आता मला मारायला लागलेत सारखे. आन्जे, मला जर परत तिकडं पाठवलं ना तर मी जीव देईन आईसारखा.”
सुमन आत्त्यानं जीव दिलता?
पुन्यांदा माज्या उरावर धोंडा पडल्यागत झालं.
****
घरी आलो तर दत्तुमामा आलते. आमच्या पुण्याच्या आत्याचा नवरा.
मला येकदम भारी सुचलं.
दत्तुमामा येकलेच पेपर वाचित व्हते.
म्या म्हन्लं, “ओ, तुमी पोलिस आहात नव्हं?”
दत्तुमामा हसले, म्हन्ले, “होय बाईसाहेब. कोण त्रास देतं तुला, नाव सांग. तुरुंगात टाकू आपण त्याला.”
इकडंतिकडं कुणी नवतं. तरी दत्तुमामांच्या अगदी जवळ जाऊन कानात बोल्ले, “आप्पा”.
“आप्पा? कोण आप्पा?” त्यांनी इचारलं.
या मोट्या मानसास्नी समदं समजून सांगावं लागतंय.
“नंदाताईचे आप्पा. तिला तरास देतेत, मारतेत.” म्या बोल्ली.
दत्तुमामा माज्याकडं पाहातच रायले.
“नंदाताई आत्त्यासारका जीव दीन म्हणती. त्या आप्पाफप्पांना पकडा तुमी.” म्या रडाया लाग्ली.
“रडू नकोस. मी बघतो काय करायचं ते,” दत्तुमामा म्हन्ले.
माजं रडू काय थांबचना.
***
लई त्हान लाग्ली व्हती. डोस्कं ठणकत व्हतं. डोळे उगाडले. उटाया जमंना.
आज्जी माज्याजवळ व्हती.
दादानं लगी माजं कपाळ फडक्यानं पुसलं.
“नंदाताई कुटंय,” म्या इचारलं.
“आन्जे, मी इथंच आहे. तुला बरं वाटल्याशिवाय मी कुठं जाणार नाही. लवकर बरी हो तू,” नंदाताई बोल्ली तशी म्या तिचा हात पकडून ठिला.
डोळे बंद करून द्येवाला म्हन्लं, “लई दुखतंय मला, पर बरं न्हाई क्येलंस तरी चालतंय. म्हंजे मंग नंदाताई जीवबीव न्हाई द्यायची.”
किती दिस गेले म्हाईत न्हाई.
दादा, आज्जी, नंदाताई, आई, आण्णा सगळे व्हते.
येक दिवस येष्टीत घालून तालुक्याला नेलं मला.
डॉक्टरकाकांनी कडूझार औषाद दिलं. ताप कायी कमी व्हईना.
नंदाताई हितंच व्हती ते बेश.
***
येके दिवशी सकाळी सकाळी जोराजोरात आवाज यायला लाग्ले.
आमच्या घरात असलं आरडाओरडीचं भांडाण कंदी नसतंय.
आज्जी जवळ नव्हती. नंदाताई रडत व्हती. दादा तिला समजौत व्हता.
दत्तुमामांचाबी आवाज आला. आण्णा चिडलेले.
आईबी कायतरी बोलत व्हती.
येक आवाज पुण्याच्या आत्याचा व्हता. दुसरा फलटणच्या आत्याचा.
समदे कशापायी आलेत?
दादानं औषाद दिलं. म्या झोप्ली.
राती जाग आली तवा आण्णा, आई, आज्जी कुजबुजत व्हते.
आई आणि आज्जी रडत व्हत्या. आण्णा कधीबी रडतील की काय असं दिसत व्हतं.
“माझ्या सुमीला काय भोगावं लागलं, तिचं तिलाच माहिती. आन्जीनं धोसरा घेतला म्हणून नंदाच्या वेळी तुम्ही सगळे जागे झालात हे नशीबच...” आज्जी म्हणत व्हती.
म्या गपचिप झोपली परत.
***
येके दिवशी जागी झाले तवा कायबी दुखत नव्हतं.
एका हातात दादाचा हात आणि दुसर्‍या हातात नंदाताईचा हात व्हता.
दोघंबी माज्याकडं पाहून हसत व्हते. आज्जी देवापुडं बसली व्हती.
आण्णा खुर्चीवर बसून हासत होते. आई डोळे पुसत व्हती.
मला लई भूक लागली व्हती.
तूप-मेतकूट-भात खाल्ला.
म्या बरी झाली म्हंजे नंदाताई आप्पांकडं जाणार? जीव देणार?
म्या हळूच तिच्याकडं पायलं. ती हसत व्हती.
आण्णा म्हन्ले, “आन्जाक्का, आता फटाफट बरं व्हायचं. आपण सगळे तालुक्याच्या गावाला राहायला जाणार.”
मला काय बरं वाटलं न्हाई.
“आणि नंदाताई?” म्या इचारलं.
“नंदाताई जाईल तिथं दादाच्या शाळेत, आणि तू दुसर्‍या शाळेत,” आई म्हन्ली.
“नंदाताई आता कायमची आपल्यासोबतच राहणार आहे.” आज्जीनं सांगितलं.
***
“आप्पा? त्यास्नी तुरुंगात घातलं का न्हाय दत्तुमामांनी? ” मी दादाला एकट्याला गाठून इचारलं.
“छे! तुरुंगात नाही टाकलं. पण नंदाताईला मारणार नाही असं सगळ्यांसमोर कबूल केलं त्यांनी. दत्तुमामांनी दम दिला आप्पांना,” दादा म्हन्ला.
झ्याक जिरली. नंदाताईला मारतेत होय?
म्हंजे आता दादापण घरी राहणार, हॉटेलात नाई. नंदाताई आमच्याकडं राहणार. म्या शेरातल्या शाळंत जाणार.
म्या पयल्यासारकी टुणटुणीत झाली.
पळत बायेर जाऊन “म्या शेरात जाणार” वराडले.
अंगणात मोत्या होता. तो शेपटी हालवत माझ्यासंगं गोलगोल फिरायला लाग्ला.
अंक्या, निम्मी, भान्याला सांगितलं, गुर्जींना सांगून आले.
समदे मला तालुक्याच्या गावाचं कायबाय विचारत व्हते, ‘आमालाबी घिऊन जा’ म्हणत व्हते.
पळापळीत उरावरचा धोंडा भौतेक कुटंतरी पडला.
ग्येला येकदाचा.
***

पूर्वप्रसिद्धी - 'मिसळपाव' दिवाळी अंक २०१६

by aativas (noreply@blogger.com) at February 23, 2017 08:48 AM

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

दोस्तकंपनी…

काल परवा कौतुकच्या एका पोस्टवर उदयने गुलबकावली म्हणजे काय रे बाबा? असा प्रश्न विचारला. त्या पोस्टवर कल्ला करताना आपोआप जुने दिवस डोळ्यासमोर उभे राहीले. आमच्या लहानपणी नशिबाने आणि परिस्थितीने काही बाबतीत फार मोठे उपकार करून ठेवलेले आहेत. मी अगदी नववी दहावीत येईपर्यंत घरी टिव्ही नव्हता. संगणकाबद्दल ऐकलेही नव्हते. मोबाईल तर अजून यायचे होते. त्यामुळे शाळेव्यतिरीक्त भरपूर मोकळा वेळ हाती असायचा. (शाळेव्यतिरिक्त म्हटलेय, अभ्यासाचा उल्लेख केलेला नाही. कारण जसे ऑफिसचे काम घरी आणायचे नाही असा दंडक आज पाळतो, तसेच तेव्हाही शाळेतले काम घरी आणायचे नाही हे सुद्धा पाळायचो 😛

मग भरपूर खेळणे. यात अगदी जिभल्यापाणी (कुणाला माहिती तरी आहे की नाही हा खेळ आज देव जाणे) पासून ते सुरपाट्या, सुरपारंब्या आणि खोखो पासून ते मिळेल ते फळकुट उचलून सायकलच्या मागच्या चाकाचा स्टंपसारखा वापर करून खेळलेल्या क्रिकेट पर्यंत. 

(फोटो आंतरजालावरून साभार)

सुदैवाने आमच्या घरात एक व्यसन अगदी परंपरागत पद्धतीने, वारसा हक्काने आणि अगदी कर्तव्यभावनेने सुद्धा चालत आलेले आहे, ते म्हणजे वाचन. अण्णांची नोकरी पोलीस खात्यातली. त्यामुळे सतत बदल्या व्हायच्या. प्रत्येक वेळी नवीन गावी गेलो की आम्ही रेशन दुकानाच्या आधी गावातली वाचनालये शोधायचो. कुर्डुवाडीचे नगर वाचनालय, दौंडमधले ललित वाचनालय, सोलापुरातली सोनी वाचनालय, संतसेवा वाचनालय, टिळक स्मारक मधले एच.एन. वाचनालय, कळव्यातले जवाहर वाचनालय, सीबीडी बेलापुरचे नगर वाचनालय, खारघरचे शिवमंदिराजवळचे मनीषानगर वाचनालय ही आमची पवित्र तीर्थक्षेत्रे बनली होती. 
प्रत्येक ठिकाणी काही नवीन व्यसनें लागत गेलेली. उदा. कुर्डूवाडीच्या नगर वाचनालयाने हान्स अँडरसन नावाच्या जादूगाराची ओळख करून दिली. गलिव्हर, पिनाकियो, एलिस, डॉन क्विक्झॉट, फँटम, टारझन या परदेशी मित्रांबरोबरच गोट्या, फाफे, सुमी, फेलुदा हे देशी मित्र इथेच भेटले. कथासरित्सागर, पंचतंत्र, इसाप, अरेबियन नाईट्सच्या सुरसकथा, सिंदबादचे अफलातून सागरी जग इथेच भेटले.
दौंडच्या ललित वाचनालयाने सुशि नावाच्या अवलीयाची भेट घालून दिली आणि आम्ही सुशिंच्या प्रेमातच पडलो. तेव्हा सुशिंच्या बरोबर शरदचंद्र वाळींबे, हेमं कर्णिक, सुभाष शहा यांसारखी इतरही मंडळी होतीच पण आम्ही मात्र सुशिंशी एकनिष्ठ होतो. नंतर तिथे हिंदी पॉकेटबुक्स ही मिळताहेत म्हटल्यावर वेदप्रकाश शर्मा, मेजर बलवंत, रानु, गुलशन नंदा, सुरेंद्र मोहन भारती, केशव पंडित अशी नावे यादीत जोडली जात राहिली. सोलापूरला आलो आणि मग तर खजिनाच सापडला…
एच.एन. वाचनालयाने, सोनी , संतसेवा वाचनालयाने जी. ए., प्रना, पुलदे, वपु, कानेटकर, देसाई, पठारे, पुरंदरे अशा अनेक दिग्गजांची ओळख करून दिली. जसजसे वय वाढत गेले तसे आवडी बदलायला लागल्या होत्या. फँटसी, फिक्शन, गुप्तहेरकथा यातून बाहेर पडून मन समीक्षा, ललित, सामाजिक , कविता अशा वेगवेगळ्या साहित्यात रंगायला लागले. कुठल्यातरी बेसावध क्षणी आपल्यालाही लिहायला जमतंय हे लक्षात आलं आणि लिहायला सुरुवात झाली. मग आपण लिहायचं म्हटल्यावर लिहिताना संदर्भ किती महत्वाचे असतात याची जाणीव झाली आणि मग वाचनाचा परीघ आणि आवाका अजूनच रुंदावला.
गेल्या सात आठ वर्षात सुदैवाने अशोकाकाका, मंदार काळे, प्रसन्नदा, निपो, विशल्या, प्रसाददाद्या, कैलासदादा, क्रान्तिताई , आरती, हर्षद, इन्ना यांच्यासारखी पुस्तकवेडी मित्रमंडळी आयुष्यात आली आणि वाचनातली रंगत अजून वाढत गेली. आज घरी (इथे आणि सोलापूरी मिळून) किमान दिडेक हजार पुस्तके आरामात निघतील. पण लहानपणी वेगवेगळ्या ठिकाणच्या या वेगवेगळ्या वाचनालयांनी केलेले (आजही होत असलेले) अमाप उपकार कसे विसरता येतील? 
आयुष्यात बऱ्याच समस्या आहेत, विवंचना आहेत. पण नो प्रॉब्लेम. आपले दोस्तलोक, कुटुंबीय आणि हो…

” पुस्तके आहेत ना बरोबर !”
“वाचेल तो वाचेलच !” 
© विशाल विजय कुलकर्णी


Filed under: सहज सुचलं म्हणुन....

by अस्सल सोलापुरी at February 23, 2017 03:46 AM

साधं सुधं!!

बयेचा कारनामा !


आवश्यक कारणास्तव (दुसरा कोणता पर्याय नाही म्हणुन) आपला जीव धोक्यात घालण्याची वेळ ह्या भुतलावरील असंख्य लोकांवर दररोज येत असते. युद्धसंक्रमित भागात वास्तव्य करणारे लोक, दुष्काळी भागातील लोक, दुर्गम भागात राहणारे लोक ह्या सर्वांना येणारा प्रत्येक दिवस कोणता धोका घेऊन येणार आहे ह्याविषयी शाश्वती नसते. तरीसुद्धा जीवनाविषयीची अपार श्रद्धा ह्या लोकांना समोरील सर्व संकटांचा मुकाबला करण्याचं बळ देतं. 

जगात अजून एका प्रकारची लोकं वास्तव्य करुन असतात. लौकिकार्थानं सर्वसामान्य जीवन जगण्याची त्यांची आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती असते. परंतु त्यांच्या अंगात असणारी खुमखुमी त्यांना आपला जीव धोक्यात टाकणारी धाडसं करण्यास प्रवृत्त करते. आता ही खुमखुमी म्हणजे नक्की काय आणि ह्या सर्व प्रस्तावनेचा तात्कालीन संदर्भ कोणता ह्याविषयी थोडं!

गेल्या आठवड्यात विकी ओडींकोवा ह्या २३ वर्षीय रशियन मॉडेलनं एक साहस करण्याचं ठरवलं. ही बया आपल्या एका पुरुष सहकाऱ्यासोबत दुबईच्या ७४ मजली इमारतीच्या गच्चीवर गेली. थोडावेळ इथंतिथं सराव करुन ती  मग  केवळ आपल्या सहकाऱ्याच्या हाताचा आधार घेऊन ह्या ७४ मजली इमारतीवरून खाली लोंबकळली. आणि ह्या स्थितीत ती जवळपास १ मिनिट राहिली, तिथं हजर असलेल्या फोटोग्राफर मंडळींनी असंख्य फोटो, व्हिडीओ चित्रीत केला आणि अपेक्षेनुसार त्याला लाखो लोकांनी प्रतिसाद दिला. दुबईच्या महापौरांना हा प्रकार एकंदरीत आवडला नाही आणि त्यांनी विकीबाईंना बोलावुन कडक शब्दात समज दिली. ही समज जेव्हा दिली गेली तेव्हा मी प्रत्यक्ष हजर नव्हतो पण वाचलेल्या बातमीनुसार एकंदरीत "बाई तुला तुझा जीव धोक्यात घालायचा असेल तर त्याला माझी काही हरकत नाही पण माझ्या शहरात येऊन असले प्रकार करुन मला अडचणीत आणू नकोस!" असे त्या समजुतीचे स्वरूप दिसलं. 

आता विश्लेषण भागाकडे 
१) विकी आणि तिचा सहकारी ह्यांचा फिटनेस प्रशंसनीय! ७४ मजल्याच्या उंचीवर जोरदार वारे वाहत असताना केवळ एका हाताच्या आधारावर एक मिनिटभर लटकणे हा विकीच्या फिटनेसचा कौतुकाचा भाग तर विकीचे वजन एका हातानं इतका काळ पेलून धरणं हा तिच्या सहकाऱ्याच्या फिटनेसचा कौतुकाचा भाग! रशियन जिमनॅस्टची परंपरा ह्यास काहीशी कारणीभुत आहे अशी ह्यावर माझी काहीशी तज्ञ टिपणी!  

२) मानसिक कणखरता! ह्या मुद्यावर कदाचित मला धारेवर धरलं जाईल. मी ही पोस्ट लिहुन आपला जीव विनाकारण धोक्यात घालणाऱ्या विकीचं समर्थन करतो आहे असाही मतप्रवाह समोर येईल! प्रसिद्धीसाठी तिनं हा आततायी मार्ग स्वीकारला! पण क्षणभर हे सर्व बाजुला ठेवलं तर आपला जीव धोक्यात घालण्यासाठी जी मानसिक कणखरता दाखवावी लागते ती विकीने दाखवली. आणि आपण विकीला सुखरुप तोलुन धरू शकू ह्याचा आत्मविश्वास तिच्या सहकाऱ्याने दाखविला आणि निभावला देखील!
ह्या दोघांचा एकमेकांवरील आणि खासकरून विकीचा सहकाऱ्यावरील विश्वास हा ही उल्लेखनीय !

३) आता अजून एक विवादास्पद मुद्दा! जोशी, नेने, पाटील अथवा सावे आडनावाच्या मुलीने आपल्या सहकाऱ्याच्या साथीनं असं धाडस करण्याची हिंमत करण्याची शक्यता किती? ह्यात माझ्या सासरचं आडनाव सुद्धा वापरण्याइतपत माझ्या साहसाची सीमा मर्यादित आहे! सद्यकालीन घटना पाहता ही शक्यता मी शुन्य म्हणुन नक्कीच मांडणार नाही! पण ही शक्यता रशियन शक्यतेपेक्षा नक्कीच कमी असणार! कारण काय? सामान्यपणं कमीत कमी धोका पत्करत  दीर्घ कालीन जीवन जगण्याची मनोवृत्ती ह्या कमी शक्यतेचा गाभा असेल  असं एक विधान करुन  बाकीचा भाग मला  वाचकांच्या कल्पनाशक्तीवर सोपवुन द्यायला आवडेल!   

४) आयुष्यभर पुरणारी एका क्षणाच्या साहसाची खुमखुमी (त्यातील संभाव्य धोक्यासहित) विरुद्ध आयुष्याभरातील करोडो सामान्य क्षणांतून मिळणारं तसू तसूभर समाधान असा हा दोन मनोवृत्तीचा संघर्ष जाणवतो! बाकी असलं धाडस केलं म्हणून ह्या मुलीचं लग्न जमण्याची शक्यता कमी होणार नाही अशी माझी अटकळ आणि ही मराठी समाजाच्या आधुनिकतेची खूण! 

५) ह्या कमी शक्यतेमागे मराठी समाजाची फिटनेसची सद्यस्थिती हा ही एक वैचारिक चर्चेचा मुद्दा समोर येईल! 

६) ही शक्यता पुण्यात किती आणि महाराष्ट्रातील बाकीच्या किती? आणि त्यात किती तफावत असेल ; आणि ही तफावत धन असेल वा ऋण ह्यावर सुद्धा तज्ञांनी विचार करावा ही विनंती! पुण्यात ७४ मजली इमारत उभी रहावी का हा उपमुद्दा सुद्धा तज्ञांनी चर्चेत विचारात घ्यावा!

बाकी आजपासुन पुण्यात ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध कसोटी सामना सुरु होणार आहे. दुपारी १ ते  ४ ह्या वेळात नक्की काय होणार ह्या शंकेनं मला जंगजंग पछाडलं आहे!

(Disclaimer - Author does not support such acts which would put individual's life at Risk 
मी  अशा जीव धोक्यात टाकणाऱ्या साहसांचं कोणत्याही प्रकारे समर्थन करीत नाही!) 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at February 23, 2017 03:16 AM

माझिया मना जरा सांग ना

स्वप्नाळू : भाग १

मुक्ताने केदारला फोन केला,"अरे मी काय म्हणत होते? आपण बाहेर जायलाच पाहिजे का?"
केदार वैतागला पण आज तिचा वाढदिवस होता. त्यामुळे तिला जे हवं तेच करणं योग्य होतं.   
खरंतर त्याला माहित होतं तिचं पुढचं वाक्य पण तरीही त्याने शांतपणे विचारलं,""मग काय हवं आहे तुला? ". 
        मुक्ता आणि केदार हे दोघे MBA चे मित्र. पुण्यात त्यांच्या बॅचमधले ते दोघेच होते त्यामुळे नियमित भेटीगाठी वाढल्या आणि मैत्री सवय कधी बनली त्यांना कळलंच नाही. आजही तिच्या वाढदिवसाला नेहमीप्रमाणे ते दोघेच होते. बाहेर जेवायला जाणे हा नेहमी वादाचा मुद्दा असायचा. सगळ्या जगाच्या एकदम उलट यांचा न्याय होता. केदारला बाहेर जाणं आवडायचं तर मुक्ताला त्याच्या उलट. बँकेची नोकरी चालू असली तरी जेवण बनवणे, लोकांना खाऊ घालणे, वेगवेगळे पदार्थ बनवायला शिकणे हे तिचे आवडते उद्योग. त्यामुळे आजही तिने बाहेर जाण्यापेक्षा काहीतरी घरीच बनवावं असा विचार केला होता. 
ती बोलली,"अरे मस्त कांद्याची पात मिळाली येताना आणि हिरव्या मिरच्या पण. तू ये ना, भाकरी, कांद्याची पात, ठेचा करू. भारी होईल जेवण ना?"       
आता पुण्यात अशी मुलगी भेटणे हे निव्वळ अशक्य आहे. पण केदार तिला रोज स्वतः भेटत असल्याने अशी व्यक्ती अस्तित्वात आहे हे शेवटी मान्य केलं होतं. त्याने तासाभरात पोचतो म्हणून फोन ठेवला. इकडे मुक्ताने मोठ्या उत्साहात जेवण बनवायला सुरुवात केली. ताजी पात, मिरच्या पाहून तिच्या तोंडाला पाणी सुटत होतं. पातीला लसूण आणि काळ्या मसाल्याची फोडणी तिने दिली, वरून भाजलेल्या दाण्याचा भरडलेला कूट पेरला. दुसऱ्या भांड्यात तिने तेलात जिरे, लसूण परतला, वरून हिरव्याकंच मिरच्या टाकल्या आणि परतायला सुरुवात केली. घर हळूहळू मिरचीच्या खाटाने भरून गेलं. पण ती तिच्या नादातच. भाकरी थापता थापता ती विचार करत होती तिच्या सो कॉल्ड हॉटेलचा. मनातल्या मनात तिने अनेकदा मेनूची उजळणी केली असेल. 
मुक्ताला एक शुद्ध मराठी जेवण असलेलं हॉटेल सुरु करायचं होतं. रोजच्या नोकरीतून केवळ चांगले पैसे साठवणे आणि पुढे व्यवसायात जोडणे हा एकच हेतू होता तिचा. जेवण बनवताना तिचा तोही हिशोब लावून झालाच. किती पैसे जमा झाले, अजून किती दिवस नोकरी करायची, हॉटेलला जागा कुठे बघायची सगळे विचार चालूच होते इतक्यात बेल वाजली. केदारच होता. तिने दार उघडलं आणि त्याचा चेहरा थोडा उतरला. जेवण बनवण्यात तिचा पार अवतार झाला होता. 
"निदान आज तरी जरा चांगले कपडे घालायचेस ना?" त्याने वैतागून विचारले. 
"आधी आत तर ये." ती हसून म्हणाली. 
आल्या आल्याच त्याला मिरच्यांच्या वासाने जोरात ठसका लागला. तिने पळत जाऊन पाणी आणलं. 
ती म्हणाली,"बघ कशा तिखट मिरच्या आहेत. छान ठेचा होतो याचा.बैस पाच मिनिटं झालंच आहे जेवण आता." 
 त्याला बाहेर बसवून ती किचनमध्ये आली. मिरच्या भाजल्या होत्या. त्यात कोथिंबीर, लिंबू पिळून तिने सर्व मिश्रण खलबत्त्यात घेतलं. केदार मागून आला आणि हसला. तिने वळून पाहिलं. 
"कुठल्या जमान्यात राहतेस तू ना?" तो हसत बोलला. 
"अरे तुला नाही कळणार, ठेचलेला ठेचाच भारी लागतो. तू गप्प बैस ना? मी करतेय ना?", ती. 
बराच वेळ ठेचा कुटून तिने तो वाटीत काढून घेतला. 
ताटात पातीचा बारीक कांदा, ठेचा, भाकरी आणि पातीची भाजी ठेवली आणि ते पाहून खुश झाली. तिच्या चेहऱ्यावरचा आनंद बघतच राहिला होता तो. दोघेही जेवायला बसले तसे तिनं विचारलं,"कसं झालंय?". 
तो,"नेहमीप्रमाणेच, छान झालंय.". 
तिनेही मग जेवायला सुरुवात केली. 
विचार करून तो पुढे बोलला,"पण खरं सांगू का तुला, मला कधी कधी वाटतं तू काहीतरी वेगळं ट्राय कर."
ती,"म्हणजे?"
तो,"म्हणजे तुझं हे मराठी जेवण छानच असतं गं. पण आज काल कॉन्टिनेन्टल लागतं लोकांना इथे. मग हे असं जेवण म्हणजे 'थाळी सिस्टीम' मध्ये अजून एक भर असं होऊन जाईल. तुला काय वाटतं."
तिने असा विचार कधी केलाच नव्हता, तिच्यासाठी तर स्वतः बनवलेली प्रत्येक भाजी आणि भाकरी स्पेशलच होती 
ती गप्प बसली. त्याला मग उगाच आपण बोललो असं वाटलं. 
जेवण झाल्यावर तिने गव्हाची गरम गरम खीर खायला आणली आणि जगात दुसरे काहीही नाहीये असा चेहरा करून मन लावून ती खात बसली. तिच्या या 'फूड कोमाची' त्याला चांगलीच माहिती होती. त्याने बराच वेळाने तिला हाक मारली,"मुक्ता..." तिने दचकून मान वर केली."... तुझ्यासाठी आज २ प्रपोजल आहेत." ती बावरली आणि तिने हातातली वाटी बाजूला ठेवली, तसा तोही पुढे झाला. तिच्यासमोर गुढग्यावर बसला. तिचे दोन्ही हात हातात घेऊन म्हणाला,"माझ्याशी लग्न करशील?". 
तिला या प्रश्नाची अपेक्षा होतीच पण तो असा अचानक आल्यावर थोडी घाबरली. 
"गेल्या कित्येक वर्षाची आपली मैत्री अशी एकाच टप्प्यावर किती दिवस ठेवणार आहे?", तो. 
"हो रे बरोबर आहे. पण कधीकधी वाटतं आपण पर्याय नाही म्हणून सोबत आहोत की काय?", तिने स्पष्ट विचारलं. 
"असं काय बोलतेस? आपण काही छोटया गावात राहात नाही जिथे पर्याय नसतील. ते शोधायचे असते तर मिळालेही असतेच की.", तो. 
"हां तेही आहेच. तुला खरंच असं वाटतं आपण लग्न करावं?" तिने विचारलं. 
"मला वाटतं, का नाही? आपले घरचे असेही विचारत आहेतच लग्नाचं. आणि मला तरी आपण दोघे एकमेकांना अनुरूप वाटतो सगळ्याच बाबतीत. तुला काय वाटतं?", तो. 
लग्नाबद्दल इतकं प्रॅक्टिकल बोलतोय हे दोघांनाही जाणवत होतं पण 'ते असंही घरच्यांनी केलंच असतं, मग आपण का नाही?' असा विचार करून तीही बोलत राहिली. 
"हो अनुरूप तर आहेच रे. शिवाय इतके वर्षांची ओळख आहे आपली. एकमेकांना सहन करू शकलोय इतके दिवस हे काय कमी आहे?" ती हसून बोलली. 
"बस मग ठरलं तर, आपण घरी बोलू आणि सर्व पक्कं करून टाकू." तो फायनल बोलला आणि तिनेही मान हलवली. 
"बरं अरे ते दुसरं प्रपोजल काय ते सांगितलं नाहीस?" तिने विचारलं. 
"अरे हां विसरलोच. या पहिल्याच्या टेन्शनमध्ये होतो. पण तू एकदम कूल होतीस हा. आवडलं आपल्याला." तो पुढे बोलला,"अगं मी तुझ्यासाठी एक बिझनेस प्रपोजल पण आणलंय."
बिझनेस म्हटल्यावर ती सावरून बसली. 
तो," तू पैसे साठवत आहेस माहितेय मला. पण मीही तुझ्या हॉटेलमध्ये गुंतवणूक करायची म्हणत आहे. आपल्या MBA चा तरी कधी फायदा होणार? मी ५०% तरी पैसे देईन यात."
ती हे ऐकून एकदम खूष झाली. ते बघून तो म्हणाला," अरे हो, इतकी तर तू लग्नाच्या प्रपोजललाही एक्ससाईट नाही झालीस." 
"गप रे तू बोल पुढे." ती रागावली. 
"मी गुंतवणूक करेन आणि बिझनेस म्हणून फायद्यासाठी योग्य ते निर्णय घेतानाही सहभाग घेईन."
ती एकदम घाबरली तसा तो म्हणाला,"डोन्ट वरी, मेनू सोडून बाकी निर्णय. मुक्ता मला माहित आहे, हे तुझं स्वप्न आहे. त्यामुळे तू त्यात रमशील आणि तुझा तो हक्कही आहे. मी फक्त तुझ्या स्वप्नाला माझा हातभार लावतोय इतकंच."
ती हसली, त्याच्यासोबत राहण्याच्या तिच्या निर्णयाचा तिला पुन्हा एकदा आनंद झाला. 
"पण खरं सांगू का? तुम्ही मुली ना फार स्वप्नाळू असता. आता तुला हे लोकांना जेवण करून देण्यात आनंद होतो वगैरे ठीक आहे पण त्यात फायदा तोटा बघावं लागतंच. आणि हॉटेल सुरु झालं की त्यात बरेचदा यांत्रिकपणाही येतो. तेव्हा मात्र माघार घेऊ नकोस हा." त्याने तिला बजावलं. 
पण ती तिच्या स्वप्नांतच रेंगाळत होती. 
"मी बरीच माहिती काढलीय. जागा शोधू आपण, बाकी गोष्टी पण फायनल केल्या पाहिजेत. मी तर भाज्यांसाठी सुध्दा माणूस बघून ठेवलाय." तो तिच्याकडे बघत बोलला. हे ऐकून मात्र मुक्ता जाम खुश झाली होती. पटकन उठून ती त्याच्या शेजारी बसली, त्याच्या हातात हात घेऊन तिने आपलं डोकं त्याच्या खांद्यावर ठेवलं. त्यानेही तिच्या डोक्यावर हात ठेवला आणि म्हणाला,"हैप्पी बर्थडे डिअर". 

क्रमशः 

विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at February 23, 2017 02:22 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

February 22, 2017

how about this ?

हम्पी- विजयनगरचे साम्राज्य

हम्पी- विजयनगरचे साम्राज्य
मागच्याच वर्षी कर्नाटकातील हम्पी या ठिकाणी जाण्याचा सुयोग आला...हम्पी हि युनेस्कोची world heritage साईट आहे...कारण? कारण हम्पी हे शहर विजयनगरच्या साम्राज्याची खुण आहे..

विजयनगर साम्राज्य हे एक संपन्न साम्राज्य होते...हम्पी हि राजधानी होय..सगळीकडून मोठमोठ्या पाषाणांनी वेढलेले हम्पी हे शहर. या पाषाणावरच प्रचंड मोठमोठी आणि अतुत्तम दर्जाची दगडी कोरीव कामे केलेली मंदिरे उभारली. विठ्ठल मंदिर, अच्युतराया मंदिर, विरुपाक्ष मंदिर हि मुख्य मंदिरे आहेत. प्रत्येक मंदिर अक्षरशः प्रचंड आहे...मंदिरात जाण्याआधी दोन्ही बाजूला प्रचंड मोठे दगडी छत असलेले corridor आहेत जिथे पूर्वी पूजेचे साहित्य, फुले, फुलमाला इ. विक्रेते बसायचे...विठ्ठल मंदिरात प्रवेश करतेवेळी तुम्हाला रस्त्याच्या बाजूला एक मोठ्ठे कुंड दिसेल...असे सांगतात कि येथे लोक क्रीडेसाठी जमायचे...प्रत्येक मोठ्या मंदिराजवळ असे लहानमोठे (खरेतर मोठे आणि मोठ्ठे ) कुंड आहेत...हे कुंड म्हणजे पूर्वीच्या सामुदाईक जागा होत...लोक तिथे जलक्रीडा करणे, भेटणे, गप्पा टप्पा इ. कारणाने भेटत..प्रत्येक कुंडच्या मध्यभागी  एक उंच छत असलेला चौथरा आहे...

प्रत्येक म्हणजे शब्दशः प्रत्येक भिंत, खांब, छत, उंबरठा, सगळीकडेच सुंदर, नाजूक आणि अत्युत्तम दर्जाचे दगडी कोरीव काम केले आहे...रामायण, महाभारत इ. संदर्भ घेऊन हे काम केलेले आहे...

by shilpa (noreply@blogger.com) at February 22, 2017 11:51 PM

Lakshmi Sharath

Temples of Bhubaneshwar – a photo feature

Temples of Bhubaneshwar 

While many associate Odisha with the Jagannath Temple in Puri and the Sun Temple at Konark, not many travellers are aware of the many old temples in Bhubaneshwar. The capital of Odisha is filled with ancient monuments including rock cut cave temples and monasteries. There are shrines dedicated to Hinduism, Buddhism, Jainism and even ancient Tantrik temples are found here.  The city takes its name from Tribhuneshwar, a form of Shiva and most of the old temples of Bhubaneshwar are dedicated to him.  

Temples of Bhubaneshwar

Lingaraja Temple Complex

The 1000 year old Lingaraja temple dedicated to Harihara is at the centre of the town. The largest temple in the city, the architecture is typical of the Kalinga style with a curvelinear tower . The assembly hall or the viewing porch is referred to as Jagmohana with a multi tiered pyramidal roof. 

The towering Vimana over the main shrine stands at a height of 180 feet. There are three main halls or mandapas here. The first one is the assembly hall or the Jagmohana , the Natamandira or the dancing hall and Bhogamandira or the hall of offerings. Surrounding me are figures of lions that stand out everywhere on the façade of the temple. Unfortunately photography is not allowed here. 

Temples of Bhubaneshwar

Linga – A form of Shiva

I spend almost half a day here before exploring the other temples of Bhubaneshwar. Pottering around, I discover the Raja Rani temple, Mukteshwara temple followed by Brahmeshwara, Parasurameswara and Bhaskareshwara temples . Here is a photo feature of some of these temples of Bhubaneshwar. 

Raja Rani Temple in Bhubaneshwar

Temples of Bhubaneshwar

Raja rani or the temple of love in Bhubaneshwar

The Raja Rani temple is one of the many popular temples of Bhubaneshwar The temple of love as it is referred to stands amidst manicured lawns and is called the Indreshwar temple. 

Temples of Bhubaneshwar

Raja Rani Temple is referred to as the temple of love

Built in the 11th century around 1000 years ago, it is believed that the name “ Rajarani” refers to the unique sandstone that is used to build the temple.

Temples of Bhubaneshwar

There is apparently no deity in this temple

The temple is typical of the architectural style of most temples built during the period, with a Vimana above the sanctum and the Jagamohana or the porch from where one can pray to the diety in the sanctum. 

Mukteshwar Temple in Bhubaneshwar

Mukteshwar temple, temples of bhubaneshwar

One of the prettiest temples in Bhubaneshwar

This is the most beautiful temple according to me in Bhubaneshwar and is referred to as the gem of Odisha architecture. Located away from the tourist circuit, it is a picture of serenity and was built in the 10th century.

Temples of Bhubaneshwar

A view of the Mukteshwar temple

Located inside an octagonal compound, you can see the two pillars of the torana while the roof of the Jagmohana resembles a pyramid. The temple is smaller and is filled with carvings. There are several shrines in the complex. Although the shrine is dedicated to Shiva, it might have been a centre for tantric worship. 

Temples of Bhubaneshwar

Smaller shrines are part of the temple complex

On the gateway, there are carvings of peacocks and monkeys as well. Meanwhile sculptures of Nataraja and Kirti Mukha decorate the shikara while a kalasa sits atop it.

Temples of Bhubaneshwar

The ornate window which has carvings of demons and dwarfs sculpted on it. Locals believe that a dip in the temple tank can cure childless women of infertility.

Temples of Bhubaneshwar

Parasurameshwar Temple in Bhubaneshwar

Built earlier than the Mukteshwar temple is the shrine called Parasurameshwar temple, one of the oldest temples of Bhubaneshwar that lies in solitude. 

Temples of Bhubaneshwar

There is not a soul around as I see the tall vimana filled with sculptures . There is a curvilinear spire over the roof here as well. 

Temples of Bhubaneshwar

Besides deities, there are depictions of Nagas and Nagins and vetalas or ghosts as well.  

Temples of Bhubaneshwar

Bhaskareshwar Temple in Bhubaneshwar

My next halt is at the Bhaskareshwar temple, which is dedicated to Shiva as well, one of the pictureque and smaller temples of Bhubaneshwar.

Temples of Bhubaneshwar

Brahmeshwara Temple of Bhubaneshwar

Finally am at the Brahmeshwara temple built in the 9th century .  The temple is a bit different from the others in terms of architecture.

Temples of Bhubaneshwar

The style is referred to as  panchanatya with four subsidiary temples in addition to the main shrine.The Vimana of the temple is about 60 feet and it has been carved with sculptures after the structure was built.  Even the Jagmohana is richly ornate with carvings.

Temples of Bhubaneshwar

The walls and niches burst into pretty sculptures with musicians and dancers, some of them showcasing the devadasi tradition as well. 

Temples of Bhubaneshwar

The temple, dedicated to Shiva was also believed to have been a tantric shrine

Temples of Bhubaneshwar

Five temples are barely not enough to explore the heritage of Bhubaneshwar. Almost every corner of the city has a shrine. However I  finally leave the town and head to the villages to explore more offbeat destinations. 

Temples of Bhubaneshwar

A Russian tourist wanted me to take her photos in the temple

The post Temples of Bhubaneshwar – a photo feature appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at February 22, 2017 06:20 PM

TransLiteral - Recently Updated Pages

अभंग - ४२१ ते ४२५

संत बहेणाबाईचे अभंग

February 22, 2017 08:58 AM

अभंग - ४०८ ते ४२०

संत बहेणाबाईचे अभंग

February 22, 2017 08:58 AM

अभंग - ४०१ ते ४०७

संत बहेणाबाईचे अभंग

February 22, 2017 08:57 AM

अभंग - ३९१ ते ४००

संत बहेणाबाईचे अभंग

February 22, 2017 08:56 AM

डीडीच्या दुनियेत

विवेकवाद्यांच्या स्वातंत्र्याचे सोवळे

ज्येष्ठ कम्युनिस्ट लेखक आणि कार्यकर्ते गोविंद पानसरे यांच्या मृत्यूला दोन वर्षे पूर्ण झाली म्हणून महाराष्ट्रातील सगळ्या विवेकवादी मंडळीनी परत न्यायाची आरोळी ठोकली. प्रथेप्रमाणे ओंकारेश्वरजवळील पुलावर जमून त्यांनी प्रतिगामी विचार जोर […]

by देविदास देशपांडे at February 22, 2017 08:19 AM

to friends...

राहत्या शहराचे लागेबांधे ०१

वास्तव्याच्या ठिकाणांशी, शहरांशी, रस्त्यांशी आणि सार्वजनिक जागांशी.. आपले लागेबांधे जोडले जातात. आपल्या वरकरणी विनाकारण बदलत्या मूड्सवर त्यांची छाया असते. ते छायाप्रकाश पकडण्याचा हा प्रयत्न.
***


एरवी लोकल ट्रेनमध्ये बसल्यावर खूश व्हायला व्हावं अशा अनेकच गोष्टी असतात. पण जर ठाण्यात पहिल्या नंबरच्या फलाटाला दिवसाउजेडी ठाणा-गाडी आली, तर मला विशेष खूश व्हायला होतं. एकतर एक नंबरला गाडी येण्याची चाहूल तशी पुष्कळच आधी लागते. एरवी जोशात असणारी गाडी थोडी रेंगाळते आधीच. मग गर्दीत कुणाचं लक्ष्य जाणार नाही, पणएखाद्याशी कानगोष्टी करता येतीलशा बेतानं एखादीनं हळूहळू एखाद्याच्या जवळ सरकावं, तशी ती हळूहळू पश्चिमेच्या दिशेनं सरकायला लागते. त्या बाजूच्या रुळांना लागूनच असाव्यातशा इमारतींमध्ये डोकावून पाहता येईल, वेळी कुणाला हात हलवून दाखवता येईल इतकी कडेला होते. तिचा वेगही पुष्कळ मंदावतो. कधीकधी तर आता आलंच खरं, पण जाववेना बाई असं म्हणत असल्यासारखी थांबतेदेखील मिनिटभर. मग सावकाश एक नंबरच्या फलाटाच्या दिशेनं निघते. पलीकडच्या दारात उभ्या असलेल्या बायका पराभव पत्करून या दिशेच्या दाराकडे घरंगळतात. डाव्या बाजूची गटारं,त्यावर कायम पोसलेलं गचपण, रेल्वे क्वार्टर्सच्या उखीरवाखीर इमारती, तिथेच काहीतरी संशयास्पद करत बसलेलं एखादं बारकं पोरगं, सार्वजनिक मुतणं म्हणजे पौरुषाचा परमाविष्कार मानणारे काही पुरुष... असं काय-काय दिसतं, पण एकुणात त्या दिशेला शांतता असते.

मला त्या फलाटावर गाडी शिरताना कायम शनिवार सकाळ असल्यासारखी खुशी होत असते. काहीही कारण नसताना असा उगाच आनंद होण्याचं कारण बहुधा लहानपणी महिन्याअखेरच्या शनिवारी आईसोबत तिच्या शाळेत जाण्यामध्ये असावं. असे शनिवार अगदीच चुकार असणार खरंतर. पण का कुणास ठाऊक, मला ते अगदी लख्ख आठवतात. बाहेर पडता पडता बाबा आईला न चुकता बजावायचे, तिला घेऊन दारात उभी राहू नकोस... छे, छे.... असं काहीतरी मिश्कील उत्तरून आम्ही निघत असू. शाळेत बाईंची मुलगी म्हणून फुकटचा भाव खाणं, आईच्या मैत्रिणींकडून लाड करवून घेणंआणि कंटाळा यायच्या आत परतणं. येताना गाडी एक नंबरच्या दिशेनं आली तर आईला स्टोरी विचारायची, तू इकडे उडी मारून उतरायचीस ना? ती हो म्हणे आणि मागल्या बाजूनं बीकेबिनच्या गल्लीत शिरलं की अगदी घरापाशी कसं बाहेर पडता येतं तेही सांगे. 


गाडी एक नंबरला आली, की खरी मी खट्टूच होत असणार. कारण दोन नंबरवर गाडी आली की तिथल्या नीरावाल्याकडे दोन ग्लास नीरा प्यायची हा अलिखित संकेत. दुपारी बाराच्या आत स्टेशनावर पोचून आता घरीच जायचंय अशा निवांतपणे, आंबट न होऊ लागलेली नीरा पिण्यात काहीच्या काही जादू असायची. ती हट्ट करून मिळवलेल्या उसाच्या रसातही नसे आणि घरच्या लिंबा-कोकमाच्या सरबतातही.

एक नंबरच्या फलाटाकडे गाडी वळली
, की मला हे सगळं हमखास आठवतं. स्पष्ट आठवलं  न आठवलं, तरीही मूड जागा करण्याइतकं पृष्ठभागापाशी येतं. आणि मग एकूण मजाच वाटते. कशाची ते धड सांगता न आलं तरीही. मग रिक्षाबिक्षाचा नेहमीचा आळस विसरून मी रेल्वे क्वार्टर्सच्या सुनसान गल्लीतून चालतच बीकेबिनमध्ये शिरते. पूर्वी गावातला हा भाग म्हणजे गुंडांचं माहेरघर असलेलं. तिकडून एकट्यादुकट्या बाईनं येणं म्हणजे धोक्याचंच. पण माझ्यासाठी त्या ऐकीव कथाच. गाव बेसुमार वाढत गेलं, तशा जागांच्या वाढत्या किमतींनी बीकेबिनचा थरारही गिळंकृत केला आणि आता, कसा कुणास ठाऊक, पण स्टेशनाजवळच्या परिसराला येणारा बकालपणा टाळून कनिष्ठ मध्यमवर्गीय घरगुतीपणा धारण करत आणि कुठेकुठे चुकार ठिकाणी आपलं मवालीपण मिरवत हा तुकडा निराळ्या स्वभावाचा उरला आहे. जाणीवपूर्वक विचार न करताच हे मनात वागवत मी  श्रीराम बुक डेपोपाशी बाहेर पडते. आता खरंतर तेही गळपटलंच आहे. पण पूर्वी श्रीराम बुक डेपो म्हणजे माझ्या बैठ्या पुस्तकप्रेमी विश्वातली अलीबाबाची जादुई गुहा होती. तिथे आल्यावर माझ्या अनामिक खुशीला आणखी एक नवा वळसा मिळतो आणि मग मी सावकाश रहदारीच्या दिशेनं वळते...
 

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at February 22, 2017 04:35 AM

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » विज्ञान तंत्रज्ञान

व्हॉट्सअ‍ॅप देणार आणखी सुविधा

WhatsApp

व्हॉट्सअ‍ॅप युझर्ससाठी ही एक आनंदाची बातमी आहे. आपल्या आठव्या वाढदिवसानिमित्त व्हॉट्सअ‍ॅपने आपल्या युझर्ससाठी स्टेटस अपडेट करण्याचे एक खास फिचर अ‍ॅपमध्ये लवकरच समाविष्ट करणार आहे.

WhatsAppनवी दिल्ली- व्हॉट्सअ‍ॅप युझर्ससाठी ही एक आनंदाची बातमी आहे. आपल्या आठव्या वाढदिवसानिमित्त व्हॉट्सअ‍ॅपने आपल्या युझर्ससाठी स्टेटस अपडेट करण्याचे एक खास फिचर अ‍ॅपमध्ये लवकरच समाविष्ट करणार आहे.

गेल्या वर्षी अनेक नवीन फिचर्स आणणा-या व्हॉट्सअ‍ॅपने आपले स्टेटस अधिक आकर्षक बनविण्यासाठी हे नवे फिचर तयार केले आहे. या नव्या स्टेटस फिचरद्वारे आता युझर्स फोटो, व्हीडिओ आणि जीफच्या माध्यमातून त्यांचा प्रत्येक क्षण मित्रांसोबत शेअर करू शकतील.

आतापर्यंत व्हॉट्सअ‍ॅप स्टेटसमध्ये आपली भावना एखाद्या वाक्यातूनच व्यक्त करता येत होती. फार फार तर त्यात इमोजी अ‍ॅड करता येत होते. आणि तसे न केल्यास Hey there, I’m using WhatsApp. असे स्टेटस डिफॉल्ट पद्धतीने आपल्या अकाउंटवर दिसायचे. पण या नव्या ‘स्टेटस फिचर’मुळे टेक्स्टच्या जागी तुम्ही तुमचा एखादा छोटासा व्हीडिओही पोस्ट करू शकता.

एखादा फोटो खास मेसेजसह शेअर करू शकता. त्यामुळे आता तुमचे स्टेटस जास्त गमतीशीर आणि आकर्षक दिसणार आहे. विशेष म्हणजे तुमच्या स्टेटसवर तुमची मित्रमंडळी कमेण्ट्सही करू शकतील. चॅटमधून तुम्हाला त्या कमेण्ट्स मिळतील. तुमचा मित्र कोणत्या अपडेटवर रिप्लाय देतोय, हे देखील तुम्ही आता पाहू शकता.

स्टेटस अपडेट करण्यासाठी आत खास मेन्यूमध्ये आतही जावे लागणार नाही. चॅट आणि कॉल्स ऑप्शनच्या मध्येच त्यासाठी स्पेशल टॅब मिळेल. डिफॉल्ट सेटिंग्सच्या माध्यमातून आता सर्व कॉन्टॅक्ट्स स्टेटस अपडेट पाहू शकतील. आपल्याला हवे असल्यास सेंटिग बदलता येऊ शकते. आपले स्टेटस कोणी पाहावे आणि कोणी नाही, हेही आपण सेटिंगमध्ये जाऊन निवडू शकू, अशी ही सुविधा असेल.

by प्रतिनिधी at February 22, 2017 04:24 AM

रंगी रंगले.. रंगूनच्या!

SHAHID KAPOOR

अभिनेता शाहीद कपूर आणि सैफ अली खान सध्या त्यांच्या आगामी ‘रंगून’ या सिनेमाच्या प्रमोशनमध्ये बिझी आहेत.

SHAHID KAPOORमुंबई- अभिनेता शाहीद कपूर आणि सैफ अली खान सध्या त्यांच्या आगामी ‘रंगून’ या सिनेमाच्या प्रमोशनमध्ये बिझी आहेत. याचनिमित्ताने हे दोघेही सिनेमातील हिरोईन कंगना राणावतसोबत दिल्लीत पोहोचले होते. या वेळी शाहीद फंकी लूकमध्ये दिसला. तर सैफने डेनिम आणि टी-शर्टसोबत जॅकेट परिधान केले होते.

अभिनेत्री कंगना राणावत रेड ड्रेसमध्ये दिसली. प्रमोशनदरम्यान सैफ अली खान त्याची पत्नी करिनाचा पूर्वाश्रमीचा बॉयफ्रेंड शाहीदसोबत गप्पांत रमलेला दिसला. या वेळी सैफ शाहीदच्या गळ्यात हात टाकून गप्पा मारण्यात बिझी होता. हे दोघेही एका मॉलच्या पाय-यांवर बसून बराच वेळ फोटो काढत होते. या दोघांचा आगामी सिनेमा ‘रंगून’ हा दुस-या महायुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित आहे.

सिनेमात कंगनाने सैफ आणि शाहीदसोबत रोमान्स केला आहे. याची झलक सिनेमाच्या ट्रेलरमध्ये बघायला मिळते. सिनेमात कंगनाने दोन्ही अभिनेत्यांसोबत बिनधास्त इंटिमेट सीन्स दिले आहेत. खरे तर यापूर्वी कुठल्याही सिनेमा कंगना एवढी बोल्ड झाली नव्हती. या सिनेमात कंगनाने ज्युलियाची भूमिका वठवली आहे. यात ती रिव्हॉल्व्हर आणि हंटर चालवताना दिसते.

सिनेमाच्या सुरुवातीला कंगना सैफच्या प्रेमात दिसते. पण नंतर शाहीदसोबतची तिची जवळीक वाढते. कंगनाने दोन्ही अभिनेत्यांच्या प्रेयसीची भूमिका वठवली आहे. विशाल भारद्वाज दिग्दर्शित हा सिनेमा येत्या २४ फेब्रुवारी रोजी प्रदर्शित होतोय.

by प्रहार प्रतिनिधी at February 22, 2017 03:30 AM

डेव्हिड ससून वाचनालयाचा १५०वा वर्धापन दिन..

devid sasson

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय घटनेच्या लेखनातील अंतिम भाग ज्या वाचनालयात बसून पूर्ण केला ते वाचनालय म्हणजे डेव्हिड ससून वाचनालय. नुकताच या वाचनालयाचा १५०वा वर्धापन दिन साजरा करण्यात आला. त्या निमित्ताने या वाचनालयाची माहिती.

devid sassonडेव्हिड ससून वाचनालय.. दक्षिण मुंबईतील काळा घोडा येथे वसलेली नेत्रदीपक आणि पहिल्या दर्जाची गॉथिक संस्कृतीचा वारसा लाभलेली वाचनालयाची भव्य वास्तू. ही वास्तू म्हणजे पुस्तकप्रेमी मुंबईकरांचे आवडते ठिकाण असून आजवर अनेक पिढय़ांचे शैक्षणिक व तांत्रिक करिअर यशस्वीपणे घडवण्यात या वाचनालयाचा मोलाचा वाटा आहे.

या ऐतिहासिक वाचनालयाचे एकूण ३००० सभासद असून यांपैकी २५०० सभासद हे आजीव सभासद आहेत, तर ५०० सभासद सामान्य सभासद आहेत. त्यांना या वाचनालयात ७० हजारांहून अधिक पुस्तकांचा वारसा जवळून पाहायला मिळतो, ही त्यांच्यासाठी भाग्याची गोष्ट आहे.

या नेत्रदीपक वाचनालयाच्या संस्थापक स्मृती सप्ताहाची सुरुवात १५ फेब्रुवारी रोजी करण्यात आली असून या सप्ताहात २१ फेब्रुवारी रोजी वायनालयाचा १५०वा वर्धापन दिन साजरा करण्यात येणार आहे. बहुतांश लोकांना या वाचनालयाचे वैशिष्टय़ माहीत नसावे, की डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय घटनेच्या लेखनातील अंतिम भाग या वाचनालयात बसून पूर्ण केला होता.

संस्थापन स्मृती सप्ताहानिमित्त वाचनालयातर्फे सर्वसामान्य लोकांनाही उपस्थित राहता येईल, असे विविध कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. यात सामाजिक व सार्वजनिक क्षेत्रांतील समस्या आणि महत्त्वाच्या मुद्दय़ांवर भाष्य करणारी नाटके, भाषणे, तसेच विविध सामाजिक क्षेत्रांतील प्रसिद्ध व्यक्तींचे परिसंवाद इत्यादी उपक्रमांचा समावेश होणार आहे.

यामध्ये सादर होणा-या नाटुकल्यांमध्ये अमली पदार्थाचे दुष्परिणाम या विषयावरील डॉ. राजेश साखरे यांची एकांकिका तसेच, गुन्हे अन्वेषण विभागामध्ये फॉरेन्सिक्सचे वाढते महत्त्व सांगणारी मुंबई विद्यापीठाच्या कायदा विभागाच्या प्रमुख रश्मी ओझा यांची नाटुकली यांचा समावेश आहे. तसेच, तणाव व्यवस्थापन, सांगीतिक कार्यक्रम, बासरीवादन, गुजराती व मराठी काव्यवाचन या विविध उपक्रमांचा समावेश या सप्ताहात करण्यात आला आहे. या सप्ताहात श्रीकांत बर्वे यांचे योगविज्ञान या विषयावरील व्याख्यानही आयोजित करण्यात आले असून यावेळी उपस्थित असलेल्या सहभागी व्यक्तींना औषधी वनस्पतींची रोपे भेट म्हणून देण्यात येणार आहेत.

२१ फेब्रुवारी रोजी वाचनालयाचे संस्थापक डेव्हिड ससून यांच्यावर वाचनालयाचे सभासद श्री. अरिवद दवे यांनी तयार केलेली एक चित्रफीत दाखवण्यात आली या वाचनालयाला वाचनालयाच्या व्यवस्थापन समितीचे उपाध्यक्ष श्री. कौशिक ओझा यांनी आíथक सहाय्य देऊ केले आहे. इतिहासात पहिल्यांदाच, डेव्हिड ससून वाचनालयाच्या फेसबुक पानावर या सप्ताहाचे लाईव्ह प्रक्षेपण करण्यात येणार आहे.

आमच्या वाचनालयाचे संपूर्णत: डिजिटायझेशन करण्यात आले असून सर्व पुस्तकांचे क्रमवार नोंदीकरण आमच्या संकेतस्थळावर करण्यात आले आहे. यामुळे वाचकांना आपापल्या पसंतीची पुस्तके निवडणे सोपे झाले आहे. प्रत्येक पुस्तकाच्या पहिल्या व शेवटच्या पानावरील संहितेचे थोडक्यात स्वरूप संकेतस्थळावर टाकून वाचकांना त्या पुस्तकाचा सारांश कळण्यासाठी आम्ही विशेष परिश्रम घेत आहोत.

वाचनालयाची ही वास्तू लवकरात लवकर दुरुस्त व अत्याधुनिक करण्याचे आमचे येत्या काळातील प्राथमिक ध्येय असून त्यासाठी काळा घोडा असोसिएशनतर्फे आम्हाला २८ लाख रुपयांचा निधी देण्यात आला आहे. ही वास्तू भारताच्या ऐतिहासिक वारशामध्ये गणली जात असल्याने या दुरुस्तीसाठी सरकारी परवानग्यांची आवश्यकता लागणार आहे. त्यासाठीची कायदेशीर प्रक्रिया आधीच सुरू करण्यात आली आहे, अशी माहिती वाचनालयाच्या व्यवस्थापन समितीचे अध्यक्ष व व्यावसायिक सीए हेमंत भालेकर यांनी दिली.

या वाचनालयाच्या वास्तूमध्ये दक्षिण मुंबईतील सर्वात मोठी बाग वसवण्यात आली असून ही वास्तू शांततेत वेळ घालवण्यासाठी आणि शहरातल्या गजबजाटापासून काही काळ स्वत:ला दूर ठेवण्यासाठीची आदर्श जागा आहे, हे वास्तव आज अनेकांना माहीत नसावे. या वाचनालयाची सभासद संख्या जास्तीत जास्त प्रमाणात वाढावी, तसेच जास्तीत जास्त तरुण मंडळी इथे आकर्षली जावीत, यासाठी सभासद शुल्क कमी करण्यात आले असून ते आता २ हजार रुपये प्रति वर्ष इतके आकारण्यात येणार आहे.

ज्येष्ठ नागरिक असलेल्या वाचनालयाच्या सभासदांना कोणताही त्रास होऊ नये, याचीही खबरदारी वाचनालयात घेतली जाते. ज्या ज्येष्ठ नागरिकांना पाय-या चढून वर जाणे कठीण जाते, त्यांच्यासाठी नियतकालिके व वृत्तपत्रे खालच्या मजल्यावरच ठेवण्यात आली असून खुच्र्या व मेजांची व्यवस्थाही तिथेच करण्यात आली आहे.

नागरी सेवा-सुविधांच्या क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणा-या आमच्या सध्याच्या तरुण विद्यार्थी सभासदांना उत्तेजन देण्यासाठी यूपीएससी आणि एमपीएससी या नागरी सेवा परीक्षा यशस्वीरित्या पास झालेल्या आमच्या माजी व अनुभवी सदस्यांची व्याख्याने आयोजित करण्याचा आमचा मानस आहे. वरिष्ठ विद्यार्थी सध्याच्या सभासद विद्यार्थ्यांसमोर आपापले अनुभव सादर करतील व परीक्षेदरम्यानचा तणाव कशा प्रकारे हाताळावा, तसेच आदर्श व्यक्तिमत्त्वासह नागरी सुविधा क्षेत्रातील अधिकारी म्हणून काम कसे करावे याविषयी मार्गदर्शनही करतील.

कल्पकतेने शैक्षणिक वातावरणनिर्मिती करून विद्यार्थ्यांना त्यांची शैक्षणिक ध्येये गाठण्यासाठी आमचे वाचनालय मदत करणार आहे. काही ठरावीक परीक्षांसाठी, तसेच विद्यार्थ्यांना शक्य तितकी जास्तीत जास्त मदत करण्याच्या दृष्टीने आमचे वाचनालय रात्री १०-११ वाजेपर्यंत सुरू राहणार आहे, असे वाचनालयाच्या व्यवस्थापकीय समितीच्या सचिव व कायदेतज्ज्ञ श्रीमती स्वाती कपाडिया यांनी सांगितले. हे वाचनालय वर्षाचे ३६५ दिवस सकाळी ८ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत वाचकांसाठी खुले असते.

वाचनालयाच्या व्यवस्थापकीय समितीचे अध्यक्ष हेमंत भालेकर, माननीय सचिव श्रीमती स्वाती कपाडिया, उपाध्यक्ष कौशिक ओझा, खजिनदार वैभव हळदणकर, उपसचिव रामदास थोरात, समिती सदस्य मच्छिंद्र गायकवाड, कीर्तीकुमार ओझा, समीर सीनकर, रमेश जैसवाल, बलदेव सिंह या मंडळींनी घेतलेल्या अथक परिश्रमांमुळे डेव्हिड ससून वाचनालयाचा श्रीमंत असा वैचारिक व साहित्यिक ठेवा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचू शकत आहे. या वारशाबद्दल माहिती देणारे विविध उपक्रम सप्ताहादरम्यान साजरे केले जाणार आहेत.

पुढच्या वर्षी आणखी मोठय़ा व्यासपीठावर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्याचा वाचनालयाचा विचार आहे. वाचनालयाच्या सदस्यांचा, विशेषत: तरुण विद्यार्थी सदस्यांचा साहित्यिक व वैचारिक ठेवा समृद्ध करण्यासाठी वाचनालयाच्या तरुण तरतरीत सदस्यांनी बनलेल्या व्यवस्थापकीय समितीने अनेक नवनवीन उपक्रम आगामी काळासाठी आखून ठेवले आहेत.

by प्रतिनिधी at February 22, 2017 01:30 AM

तरुणांची शिवजयंती

parab1

१९ फेब्रुवारी रोजी शिवजयंती साजरी झाली. यावेळी अनेकांनी आपापल्या परीने ही शिवजयंती साजरी केली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास म्हणजे केवळ वाचण्यापुरता न ठेवता तो आत्मसात करण्याची गरज आहे. एकीकडे हजारो कोटी खर्च करून शिवाजी महाराजांची स्मारके उभारली जातात, पण दुसरीकडे शिवाजी महारांजाचे गड-किल्ले मात्र दुरवस्थेत आहेत, त्यांची जनता आजही पाणीटंचाई कुपोषण, बेरोजगारी, दरिद्रय़, निरक्षरता, बालविवाह, व्यसनाधीनता,अनारोग्य, अंधश्रद्धा, अशा समस्यांचा सामना करतेय. अशा समस्यांना वाचा फोडण्यासाठी तरुणांनी पावलं उचलली आहेत. त्यांच्या या कार्याचा आढावा त्यांनी त्यांच्या शब्दात व्यक्त केला आहे.

parab1तरुणांनी स्थापन केलेल्या शिवसह्याद्री प्रतिष्ठान या संस्थेमार्फत १८ आणि १९ फेब्रुवारी रोजी ‘मोहीम सिंहगड’ हा अनोखा उपक्रम आखण्यात आला. या अंतर्गत गोरेगाव येथे १८ फेब्रुवारी रोजी शिवतीर्थ मिरवणूक काढण्यात आली, यात भवन्स महाविद्यालय, सराफ महाविद्यालय आणि दालमिया महाविद्यालय यांनी विविध सामाजिक विषयांच्या जनजागृतीसाठी मिरवणुकीत सहभाग घेतला.

सायंकाळी काढण्यात आलेल्या या मिरवणुकीत जवळपास ३०० शिवभक्त सहभागी होते. ज्योत फाऊंडेशन यांचे लेझीम पथक आणि चिंतामणी ढोल-ताशा पथकाने मिरवणुकीची शोभा द्विगुणित केली. महागणपती मंदिर ट्रस्ट यांचे विशेष सहकार्य या कार्यक्रमाला लाभले. रात्री भोजन आटपून १५० शिवभक्तांना घेऊन शिवसह्याद्री प्रतिष्ठान सिंहगडावर पोहोचले. सकाळी सिंहगड ट्रेक करण्यात आला.

तानाजी मालुसरे यांच्या पराक्रमाची जाणीव शाहीर बाबूराव ठिगळे यांनी करून दिली आणि आम्हा सर्व शिवभक्तांच्या मनात सिंहगडाबद्दलचा इतिहास जागृत केला. दुपारी ‘सिंहगड पुण्यामध्ये किल्ला, पण शिवाजी कोणाला नाही कळला’ या भन्नाट विषयावर गड-किल्ले संवर्धनासाठी पथनाटय़ करण्यात आले.

सिंहगड स्वछता मोहीम करून संपूर्ण टीम मनात गड-किल्ल्यांविषयी आस्था आणि प्रेम घेऊन मुंबईकडे रवाना झाली. अशा प्रकारचे अनेक उपक्रम व्हायला हवेत, जेणेकरून महाराष्ट्रातील अनेक गड-किल्ल्यांची दुरवस्था होणार नाही.


इतिहासातील राजा

छत्रपती शिवाजी महाराजांचं नाव ऐकलं तरी दहा हत्तींचं बळ प्रत्येकाच्या अंगात येतं. जो तो आपापल्या परीने त्यांना मानवंदना देण्याचा प्रयत्न करत असतात. वर पाहिल्याप्रमाणे काही तरुणांनी गड-किल्ले संवर्धनाची मोहीम हाती घेतली तर समन्वयच्या तरुणांनी स्वराज्य प्रतिज्ञा सोहळा केला.

त्याचप्रमाणे आपले शिवाजी महाराज आता केवळ इतिहासाच्या पुस्तकापुरतेच लोकांना माहितेयत का? जाणता राजा म्हणजे नक्की कोण? असे विविध प्रश्न उपस्थित करून पराग सावंत या तरुणाने एक ‘इतिहासातील राजा’ नावाची शॉर्ट फिल्म तयार केली आहे.
स्मारकावर खर्च करण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांना महाराजांच्या कार्याची माहिती पोहोचवणं गरजेचं आहे.

महाराजांचा इतिहास केवळ चौथीच्या पुस्तकांपर्यंतच मर्यादित राहिला आहे. ही शॉर्ट फिल्म करतानाच शिवाजी महाराजांची माहिती मिळावी म्हणून धडपड करत असताना परागच्या हे लक्षात आलं की, शैक्षणिक वर्षात केवळ चौथीच्याच पुस्तकात महाराजांची महती देण्यात आली आहे. त्यातून ‘इतिहासातील राजा’ ही कल्पना सुचली, असं तो सांगतो.

लघुपटात एक श्रवणीय पोवाडाही आहे. या पोवाडयाचं वैशिष्टय़ म्हणजे पुण्याच्या एका तरुणांच्या चमूनेच हा पोवाडा लिहिला व गायला आहे. शाहिरी जागर आणि ओमकार सावंत यांनी हा पोवाडा लिहिला असून शाहिरी जागर या तरुणाने हा पोवाडा गायला आहे.

महाराजांप्रती असलेली तरुणांची ही कल्पकता खरंच कौतुकास्पद आहे. लघुपटाद्वारे दिलेला संदेशही उत्तम आहे. या लघुपटाचे संवाद पराग सावंत आणि गुरुप्रसाद जाधव या तरुणांनी लिहिले आहेत. दिग्दर्शन पराग सावंतनेच केलं आहे.


सफाळेमधील ज्येष्ठ समाजसेवक

कॉ. कांबळे हे कार्यक्रमासाठी उपस्थित राहिले, तसेच ‘सानेगुरुजी माध्यमिक शाळा, घाटीम’ येथील शिक्षिका देखील या कार्यक्रमात उपस्थित राहिल्या. गेली अनेक वर्षे पगार मिळत नसतानाही नि:स्वार्थी भावनेने आणि चिकाटीने सानेगुरुजी माध्यमिक शाळेतील शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवत आहेत.

सरकारी अनुदानाच्या प्रतीक्षेत असलेल्या या शाळेला अनेक गैरसोयींचा सामना करत शाळा चालवावी लागते आणि याच शाळेत सुमारे १० कि.मी. चौरस क्षेत्रफळातील बारा दुर्गम पाडयांतील विद्यार्थी शिकायला येतात. म्हणूनच या शिक्षकांचा समन्वय सामाजिक संस्था व मौजे पेणंदमधील ग्रामस्थांतर्फे सत्कार करण्यात आला.

कार्यक्रमाची सांगता स्वराज्य प्रतिज्ञेने झाली. तीन शतकांपूर्वी ज्याप्रमाणे स्वराष्ट्र आणि स्वधर्माच्या रक्षणासाठी शिवराय आणि त्यांच्या सवंगडयांनी एकत्र येत प्रतिज्ञा केली, त्याचप्रमाणे कुपोषण, बेरोजगारी, दारिद्रय़, निरक्षरता, बालविवाह, व्यसनाधीनता, अनारोग्य, अंधश्रद्धा, पाणीटंचाई यांसारखे गंभीर प्रश्न जे आजही या गिरिजनांच्या उंबरठयांवर अजूनही भक्कम ठाण मांडून आहेत, त्यांना कायमचे सोडविण्यासाठी सगळ्यांनी मिळून ही शपथ घेतली.

by प्रतिनिधी at February 22, 2017 12:30 AM

February 21, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard

A healthful bowl of curried chickpeas with onions, tomatoes, and spices, served with fragrant turmeric rice and garlicky sauteed Swiss chard.

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky ChardOutside India, when people think of chickpeas in association with Indian food, often the only recipe that comes to mind is Chana Masala, a spicy, tangy dish popularized by Indian restaurants and food blogs. But in my childhood home in Maharashtra along India’s west coast, my Maharashtrian mom, and later my Goan stepmom, rarely, if ever, made Chana Masala, which is a north Indian dish. What we did eat quite often was Chana Usal, made by cooking deep brown chickpeas in a coconut, spice and onion sauce. It was so delicious, the flavor of my mom’s Chana Usal still lingers on my tastebuds decades after.

I evoked that memorable flavor and richness for the chickpeas in my Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard.

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky ChardWhen usal is cooked in Maharashtrian homes, the legumes used in it are always sprouted. I used the traditional brown chickpeas, which I find here at the Indian store and online, but regular chickpeas are a fine substitute. Sprout them as you would any legume, by soaking them for eight hours and then placing them in a colander. Rinse the sprouts twice a day and keep covered in a dark place until sprouts appear. It took me just about two days to get my chickpeas to sprout, in these crazy warm temperatures we’ve had this winter. Keep in mind that any Indian recipe does not require very long sprouts, the way some Asian recipes do. A tiny little shoot, about a millimeter or two long, is all you need.

To layer into my chickpea bowl, I made a rather simple and pretty Turmeric Rice scented with cumin. You can make this with brown rice, but factor in added time and water for cooking the rice to tenderness.

And finally, to complete this healthy picture, I sauteed some Swiss Chard, one of my favorite greens, with some garlic and mustard seed.

Altogether, the curried chickpeas, turmeric rice, and the garlicky chard made for a great-looking and delicious meal, and they went down rather famously with my little one too who loves chickpeas in almost anything.

Hope you try!

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard

A delicious and healthful bowl that layers some curried chickpeas, cooked in an onion and coconut sauce, with turmeric rice and garlicky Swiss chard.

For curried chickpeas:

  • 1 cup kala chana (brown chickpeas) or regular chickpeas, soaked overnight, then sprouted and cooked until tender. Pressure cooking is best for this (cook up to two whistles or 10 minutes after building up pressure in a cooker that doesn't whistle). If cooking on a stovetop, cover the chickpeas with water to cover by an inch, bring to a boil, cover, lower heat so the water just boils, and cook until tender.
  • 1 medium onion, chopped
  • 1/4 cup grated fresh coconut
  • 2 cloves garlic, chopped
  • 1/2-inch piece ginger, chopped
  • 2 dry red peppers, like Kashmiri chilies
  • 2 tsp coconut oil
  • 1 tsp cumin seeds
  • 1/2 tsp turmeric
  • 1 tsp garam masala
  • 1/2` tsp cayenne
  • 2 tbsp coriander leaves, finely chopped
  • Salt to taste

For Turmeric Rice

  • 2 cups basmati or other long grain rice, soaked for 30 minutes, then drained
  • 1/2 tsp coconut oil
  • 1 tsp cumin seeds
  • 1/2 tsp turmeric
  • 3 cups water
  • Salt to taste

For Sauteed Garlicky Swiss Chard

  • 2 bunches Swiss chard, about 12 leaves
  • 6 cloves garlic, thinly sliced
  • 1 tsp black mustard seeds
  • 1/2 tsp coconut oil
  • Salt to taste

Make Curried Chickpeas:

  1. Heat 1 tsp of oil in a saucepan. Add the onions, dry red chili peppers, ginger and garlic, and saute until the onions start to brown. Add the grated coconut and saute another 3-4 minutes, or until the coconut starts to color slightly. Be watchful and don’t let the coconut burn.

  2. Remove the onion, ginger-garlic, coconut mixture to a blender, add 1 cup of water, and blend into a smooth paste.

  3. Heat the remaining 1 tsp of oil in a large saucepan. Add the cumin seeds and as they begin to color, add the turmeric, cayenne and garam masala. Almost immediately, add the blended onion-coconut paste and the chickpeas. if you have the cooking water with the chickpeas, don’t add it all at once– use as needed to get the correct thickness for your sauce. Stir everything to mix.

  4. Cook the chickpeas for 10 minutes over medium heat so all the flavors merge together. Add salt, and stir in coriander leaves.

Make Turmeric Rice:

  1. In a large saucepan, add the coconut oil and heat. Add the cumin seeds and wait until they begin to change color and darken. Add the turmeric, stir quickly, and add rice and salt to taste.

  2. Stir-fry the rice for a minute or two until it starts to turn opaque. Now add the water, salt to taste, stir, bring to a boil, and then cover and cook over low heat for 15 minutes. Let the rice stand an additional 10 minutes before opening the lid and fluffing with a fork.

Make Garlicky Chard:

  1. Heat oil in a skillet. Add the mustard seeds and when they sputter, add the garlic. Let it turn very lightly golden, stirring, and then add the chard. Stir-fry until the chard is wilted. Add salt to taste, cover, and cook another 3-4 minutes or until the chard is as tender as you want it to be.

  2. Now layer the curried chickpeas, rice and chard in bowls and serve hot.

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard

Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard
***

Eat more bowls:

Kadai Paneer Tofu Bowl with Spinach and Quinoa

Fat-Free Burrito Bowl

Sesame Soba Noodle Bowl with Spinach and Tofu

The post Curried Chickpeas Bowl with Turmeric Rice and Garlicky Chard appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at February 21, 2017 07:09 PM

my first blog आणि नवीन लेखन

पश्चिमी समृद्धीची लक्षणे आणि कारणे सा. विवेक १२-०२-२०१७


पश्चिमी समृद्धीची लक्षणे आणि कारणे
--लीना मेहेंदळे
गेल्या दीड वर्षातील १२ महिने अमेरिका व नीदरलॅण्ड या दोन देशांत गेलेनोकरीमुळे मुलांबरोबर जास्त काळ घालवता आला नव्हता म्हणून निवृत्तिनंतर त्याची भरपाई हे सांगायला कारणही झाल. या काळांत तिथली समृद्धि व तिची कारणे जवळून पाहिली , आणि पुन्हा पुन्हा जाणवत राहिले की त्यांचे मॉडेल डोळे मिटून उचलणे हे भारताला किती घातक आणि मारक ठरू शकते. दुसरीकडे त्यांच्या काही पद्धति ज्या आपण खरोखरी उचलायला हव्या तिकडे आपण दुर्लक्ष करतो. थोडक्यांत आपला विवेक हा हंसाचा नीरक्षीरविवेक न रहाता पंचतंत्रातील सुतारांच्या रंधाकामाची नक्कल करायला गेलेल्या मर्कटासारखी आपली अवस्था आहे असा थोडासा  त्रागा होण्याची मनस्थिती झाली आहे खरी. असो

अशी काही उदाहरणे सांगता येतील ज्या योगे समृद्धी टिकवण्यासाठी व वाढवण्यासाठी तिकडे काय चालले आहे याचा थोडा अंदाज यावा.
आपल्याकडे वनजीवनांची मोठी परंपरा होती. वानप्रस्थ आश्रम हा शब्द रूढ होता. वानप्रस्थ म्हणजे वनगमन करणे . सुमारे ५० ते ६० वर्ष वय झाले की आपले अधिपत्य इतरांकडे देऊन आपण कार्यमुक्त होणे व स्वाध्यायासाठी वनांत जाऊन रहाणे . तिथे त्यांच्या प्राथमिक गरजांची काळजी घेण्याची सोयही होऊ शकत असे. म्हणजेच नागरी जीवनाशी असलेले नाते पूर्णपणे तुटत नसे. पण मोठा काळ वनांत व स्वाध्यांयात घालवला जाई.
अगदी ब्रिटिश येईपर्यंत ही प्रथा काही अंशांनी सुरू होती. वनांत रहाणारे वनवासी , आदिवासी तर होतेच शिवाय कित्येक साधू परंपरेतील मंडळी , औषधे शोधणारे वैद्य , रानभाज्या गोळा करणारे तसेच पानांच्या पत्रावळी, द्रोण इत्यादि बनविणारे यांचे देखील वनांत सहजगत्या जाणे येणे असायचे. अगदी साने गुरूजींच्या शामची आई, या आधुनिक काळातील पुस्तकातही त्याचा उल्लेख आढळतो. वनभोजन हा रूढ शब्द होता. वनांमध्ये गूरूकुले चालत त्यामुळे बालवयीन व किशोरवयीन विद्यार्थ्यांचाही तिथे वावर असे.
ब्रिटिशांनी ही प्रथा मोडीत काढत जंगले ही संपूर्णपणे सरकारची मिळकत घोषित केली. लोकांचे वनातील व्यव्हार कमी कमी होत गेलेअगदी देवराई सारखी पुरातन व धर्माधिष्ठित प्रथा देखील मोडीत निघालीत्या काळांत फॉरेस्ट ऑफिसरांचे पगार हे कलेक्टरच्या पगारापेक्षा जास्त असत यावरून ब्रिटिशांना वनांचे किती महत्व वाटत होते ते आपल्या लक्षात येऊ शकते. स्वातंत्र्यानंतरही सरकारचे धोरण तेच राहिले. वनसंरक्षणाकडे मात्र पूर्ण दुर्लक्ष झालेव समाजानेही  वने ही सर्वस्वी सरकारी बाब हे मान्य केले. वनजीवन ही संकल्पना आता फक्त पुराणकथांमध्ये शिल्लक राहीली. 

भारतीय संस्कृतिची दुसरी दोन वैशिष्टये होती ती म्हणजे एकत्र कुटुंब परंपरा व बलुतेदारी-आधारित ग्रामीण अर्थव्यवस्थापण एकोणविसाव्या   शतकाच्या आरंभी मोठ्या प्रमाणात ग्रामीण अर्थव्यवस्था मोडीत  निघू लागली. कारखानदारीमुळे शहरीकरण वाढले. मिल-मजूर हे बिरुद बलुतेदारीपेक्षा श्रेष्ठ व स्थैर्याचे झाले. कारण ते हमखास पगार देत होते. विसाव्या शतकात स्त्रीशिक्षणाविषयी लोकजागृतिला सुरवात झाली . स्त्रीशिक्षण रूढ झाले आणि स्त्रियांना नोकरीच्या संधी, घराबाहेर पडण्याच्या व आपली क्षमता आणि कर्तृत्व दाखविण्याच्या संधी मिळू लागल्या या दोन्हींमुळे  कमावणारे आणि न कमावणारे असे दोन गट परिवार संस्थेमधे पडू लागले . त्यातून ताणतणाव वाढले आणि चौकोनी कुटुंबे अस्तित्वात आली. शिक्षणाचे प्रमाण अजून वाढले , आणि गांवोगांवी मुली-मुले आधुनिक शिक्षण घेऊ लागली. या आधुनिक शिक्षणाने त्यांना गावांकडून शहराकडे आणि शहराकडून परदेशाकडे ओढले. या दोन्ही कारणांनी वृद्ध आईबाप एकाकी पडू लागले. जीवशास्त्राचा एक सिद्धांन्त असे सांगतो की एका पिढीचे नैसर्गिक सख्य दुसऱ्या पिढीशी नसते. मात्र तिसऱ्या  पिढीशी असते. आजी-आजोबा आणि नातवंड असे  सख्य जास्त नैसर्गिक असते. पण आधुनिकतेच्या प्रवाहात हे सख्यही मोडीत निघाले. आता आजी-आजोबांच्या वयोगटाला आपली उपयोगिता संपली असा एक भयाण निराशेचा काळ सतावू लागला. याचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न अजूनही भारतीय समाजवेत्त्यांनी सुरू केलेला नाही.

या पार्श्वभूमिवर अमेरिकेत सध्या प्रचलित असलेले दोन महत्वाचे पायंडे मला मनोवेधक वाटले.

स्थळ सान फ्रान्सिस्को भागातिल कुठलीशी गुलाब -बाग पण अशी व्यवस्था अमेरिकेत बहुतेक सगळ्या शहरांमधून आढळतेतर या १० एकरच्या गुलाब बागेत वेगवेगळ्या क्षेत्रात विविध प्रकारचे गुलाब आहेत.मधेच कुठे वृक्षराजी आहे,गवताचे लॅान आहेकारंजे आहे, ओढा व त्यावरचा धबधबा आहे. नर्सरी आहे, स्वच्छता गृहे आहेतखानपान सुविधा आहेत, रस्ते आहेत आणि या सर्वांना व्यवस्थित ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर यंत्रणा आहे.

मात्र यंत्रणेतील सुमारे १० टक्के व्यक्ति पगारी नोकरदार व इतर ९० टक्के पैकी फुलटाईम व्हॅालंटियर अगर कमी पगारावरील व्हॅालंटियर आहेतयापैकी बरीच मंडळी वृध्द व सेवानिवृत्त तर काही शिकाऊ विद्यार्थी आहेत. व्यवस्था अशी कि स्वयंसेवकांनी त्यांच्या त्या त्या आठवड्यातील सोईच्या तारखा व वेळा आधी कळवून ठेवायच्या. त्यानुसार त्यांना देणाऱ्या कामाचे नियोजन आधीपासुन ठरवले जाते. कोणी अपंग तर कुणावर वृध्दत्वामुळे काही मर्यादा असतात त्या विचारात धरल्या जातात. नवीन येणा-यांना काही प्रशिक्षणाची गरज असते तसेच जुन्यांना देखील वेळोवेळी पूरक प्रशिक्षण लागते. त्याची सोय केली जाते. अशा प्रकारे समाजाची सामूहिक ऊर्जा योग्य त-हेने वापरली जाते.
अशा त-हेचे व्यवस्थापन सोपे नसते. मुळात अशी  व्यवस्था फार जाणीवपूर्वक करावी लागतेतसेच ती टिकविण्यासाठी विशेष लक्ष पुरवावे लागते.जे कोणी अशा व्यवस्थापनाचा भाग असतात त्यांच्या साठीही हे एक मोठे प्रशिक्षण असते.जे स्वंयसेवक या योजनेमध्ये सहभगी होतात त्यांची मनोऊर्जा वाढतच रहाते कारण आपण अजून आयुष्यातून बाद झालेलो नाही तर अजून आपण समाजाला उपयोगी आहोत हा आत्माभिमान त्यांच्या सोबत असतो. त्यांच्याशी बोलताना हे प्रकर्षाने जाणवते.
याच बागेतील एका कोपऱ्यात छोट्याशा झोपडीवजा जागेत तीन चार म्हाताऱ्या बायका कौशल्यपूर्ण असे कागदाचे पुष्पगुच्छ बनवत होत्या. भेट देणाऱ्या प्रत्येकाला त्या एक अती छोटा पण सुबक गुच्छ देत होत्या. शिकू म्हणणाऱ्यांसाठी अर्ध्या ते एका तासाचे शिकवणी वर्ग चालवत होत्या आणि मोठा गुच्छ हवा असल्यास तो विकत देत होत्या.
आपल्याकडे कोणत्या IIMमधे असे समाजोपयोगी व्यवस्थापन शिकवले जाते?

दुसरे उदाहरण वनांबाबत आहे. लोकांना वनजीवनाची सवय लागावी म्हणून हे खास प्रयत्न केले जाऊ लागले आहेत. अशा एका दीड दिवसाच्या कॅम्पसाठी मी गेले होते. सुमारे ३०० हेक्टर वनक्षेत्राच्या तोंडावरच एक मोठे सुसज्ज ऑफिस व वन-म्युझियम. त्यांत पुतळे, बनावट घरटी, छोटे ओढे व पुस्तकांच्या माध्यमातून वनांची ओळख करून देण्याचा प्रयत्न. रजिस्ट्रेशन, फी भरणे, इत्यादी होत असतांना लोक  यात फेरफटका मारत होते. वनांत शिरल्यावर काय करायचे आणि कांय नाही याबद्दल निर्देश दिले जात होते. कॅम्पवर शेगडी पेटवण्यासाठी लाकडाचे ओंडके इथेच गोळा करायचे.  
तीन चार किलोमीटर पुढे कॅम्पसाइट होती. इथे प्रत्येक कॅम्पिंग परिवारासाठी शंभर फूट बाय शंभर फूट मोकळी केलेली जागा, त्यांत एक भली मोठी शेगडी एवढेच. जागेत आपण आपला टेण्ट लावायचा. सुमारे ४०-५० परिवार मिळून १०-१५ एकत्र स्वच्छतागृहांचे बांधकाम केलेले.  संपूर्ण परिसरात वीज पूरवठा फक्त या स्वच्छतागृहांसाठी. थोडासा रस्ता केलेला --त्यावरच कार पार्किंग व पाण्याच्या नळांची सोय. जागोजागी कचरा टाकण्यासाठी मोठे कण्टेनर. आत गेल्यावर म्युझिक वाजवायला परवानगी नाही. शेगडीतील आग इतरत्र पसरू नये याचे निर्देश.
इथे आल्यावर तुम्ही तुमचे अन्न शिजवायचे, व  टेण्ट मधे झोपायचे. एरवी जंगलातल्या पायवाटांवरून भटकायचे. सर्वांना रात्री एखाद्या ठिकाणी जमवून १ ते २ तासांचा वन ओळख हा कार्यक्रम तिथले फॉरेस्ट अधिकारी करतात. कठीण जागांवर भटकण्यासाठी खास गाइड होते. हा कॅम्प दीड दिवस ते पंधरा दिवस एवढा मोठा असू शकतो.
वनांची नासाडी न करता वन पर्यटन वाढवून त्यातून उत्पन्नही काढता येते आणि शिवाय लोकांचे वनाबाबतचे ज्ञानही वाढवता येते असा हा उपक्रम. इथे आम्हाला एक प्रयोग दाखवला . अमेरिकेतले मूळ रहिवासी या भागांत मिळणाऱ्या एका प्रकारच्या कंदाला वाळवून त्याचे पीठ करत. पण शिजवायचे कसे ? त्यांच्याकडे भांडी ही संकल्पना नव्हती. धातुंचीही नाहीत आणि मातीचीही नाहीत. मात्र तिथल्या बांबू आणि गवतातून घट्ट विणीची भांडी बनवली जात ज्यांत पाणीसुद्धा साठवून ठेवता येत असे. आता अशा भांड्यांना चुलीवर ठेऊ शकत नाही. तेंव्हा अशा भांड्यात हे पीठ पाण्यात कालवून ठेवायचेचूल वेगळी पेटवून त्यावर मोठा दगड तापवायचा. दोन लाकडांचा चिमट्यासारखा वापर करून तो दगड उचलायचा आणि थोड्या पाण्यांत क्षणैक बुडवून त्याची राख झटकली गेली की तो या पिठात टाकायचा. दगडातील उष्णतेवर ते पीठ शिजत होते. हा प्रयोग आमच्यासमोर करून आम्हाला ती लापशी थोडी मध टाकून खायला पण देऊन झाली.
विचार करून पाहिले तर अशा प्रकारचे पर्यटन आपल्या देशांत वाढवण्याच्या लाखो संधी व जागा आहेत.त्यातून वनांविषयी, निसर्गाविषयी प्रेम आणि जबाबदारी वाढीला लागते. त्याऐवजी सध्याच्या पर्यटन कार्यक्रमांत कांय दिसते ? तारांकित होटेल्स, त्यांचे तेच ते ठराविक मेनू, कॅसिनोज, मद्यपार्टी. किंवा फारफार तर एखाद्या देवस्थानावर सिंमेंटची बांधकामे जी त्यांना जास्तच घाण करतात.
हे चित्र आपणच बदलू शकतो.
------------------------------------------------



by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at February 21, 2017 06:38 PM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

निरर्थक झालेले मतदान

सरकारचे अधिकार अमर्याद पण मतदारांना एक मत देण्यापलीकडे अधिकार नसावेत ही लोकशाहीची कुचेष्टा आहे. आज पैसे  घेत अथवा आपापल्या सोसायट्यांसाठी फुकटात कामे करुन घेत मग मते देणा-यांची संख्या अमर्याद वाढली आहे. मत विकने म्हणजे आपले स्वातंत्र्य विकणे हे अद्यापही कोणाला समजत नाही. किंबहुना, किमान हे तरी पदरात पाडून घ्या ही नागरिकांची भावना बनलेली आहे. लोकशाहीसाठी मतदान हा केवळ एक भावनिक भुलावा बनलेला आहे.  खरे तर नोकर नव्हे तर आपले सरंजामदार मालक निवडण्यासाठी मतदान असाच त्याचा अप्रत्यक्ष अर्थ बनलेला आहे आणि ही स्थिती चांगली नाही. लोकशाहीत मतदारांचे (नागरिकांचे) अधिकार हे सक्षम असले तरच लोकशाहीला अर्थ राहिल. गेल्या सत्तर वर्षात क्रमश: लोकशाहीचे अध:पतन झाल्याचेच आपल्याला दिसते. मतदार हा गृहित धरला जातो. नेत्यांचा नंगानाच दिवसेंदिवस ओंगळवाना होत चालला आहे. नैतिकता, घटनेशी इमान वगैरे बाबी फक्त भाषणांपुरत्या मर्यादित झालेल्या आहेत...अनेकदा भाषणांतुनच त्यांची उघड पायमल्लीही आता होते आहे. हे चित्र वेदनादायक आहे. आमच्या मताला "किंमत" आहे हे आम्हीच दाखवून देत भ्रष्टांच्या दलदलीत नकळत सामील झालेलो आहोत.

 आम्ही आमचेच लुटारू निवडुन देण्याचे स्वातंत्र्य उपभोगण्यापुरते उरलेलो आहोत. मतदारांचे अधिकार वाढण्यासाठी मतदारांनाच नवा स्वातंत्र्य लढा उभारावा लागेल. बेगुमानपणाला आळा घालण्यासाठी लोकप्रतिनिधी कायदा अधिक कठोर व पारदर्शी बनवावा लागेल. त्यासाठी आम्ही काय करणार आहोत? आमचे ऐकावे एवढे प्रभावी आमचे "मत" आज नाही. त्यामुळे ते दिले काय आणि न दिले काय, व्यवस्थेत बदल घडणार नाही. लोकशाही वाचवण्यासाठी नवा लढा उभारने हेच नागरिकांच्या हातात आहे. आज जी लोकशाही आहे ती जनतेची लोकशाही नसून सरंजामदारांची लोकशाही बनलेली आहे आणि आम्हीही मध्ययुगीन सरंजामदारशाही युगातील सहनशील (व भ्रष्टही) नागरिक बनलेलो आहोत. आमचीच भ्रष्टता कशी संपेल हेही आम्हाला माहित नाही. लोकशाहीचा वांझ जयजयकार करून लोकशाही टिकत नसते हे आम्हाला कधीतरी समजायला हवे.

मतदारांना "नोटा" अधिकार वापरता येतो, पण ही नकारात्मक मते निवडणुकीवर काहीही परिणाम करत नसल्याने हा कायदा उपयोगाचा नाही. नोटा मतांची संख्या अन्य मतांपेक्षा अधिक असेल तर त्या-त्या मतदार संघातील निवडणुक रद्द करत फेरनिवडणुका घेणे व आधीच्या सर्व उमेदवारांना अपात्र ठरवून नवे उमेदवार देणे सर्व पक्षांना बंधनकारक केले पाहिजे. हे बदल झाल्याखेरीज आपली लोकशाही ही ख-या अर्थाने लोकशाही होऊ शकणार नाही. भ्रष्ट उमेदवार उभे राहतात नि कोणीतरी निवडून येतोच. पैसेशाही, घराणेशाही व गुंडशाहीचा उगम यातुनच झाला आहे.

हे नको असेल तर ज्या सर्वोच्च न्यायालयाने "नोटा" चा अधिकार दिला त्यालाच हा कायदा अधिक उपयुक्त करण्यासाठी त्यात बदल करणे आवश्यक आहे. मी online याचिका दाखल केली असून खरेच आपल्याला लोकशाही मजबूत करत नागरिकांचे अधिकार सुरक्षित ठेवायचे असतील तर आपणही या याचिकेवर खालील लिंकवर क्लिक करून आपणही या मागणीत सामील झाले पाहिजे. असे झाले तरच राजकीय पक्षही मुळात उमेदवार देतांना लाखवेळा विचार करतील व आपल्याला अधिक चांगले पर्याय मिळतील. तेंव्हा कृपया या याचिकेवर सही करून या आंदोलनात सहभागी व्हावे ही विनंती.

https://www.change.org/p/the-cheif-justice-of-india-nota-be-made-highly-effective?recruiter=79336157&utm_source=share_petition&utm_medium=copylink



by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at February 21, 2017 03:23 PM

डीडीच्या दुनियेत

कलगीतुरा चालू आहे, पुढच्या अंकासाठी सज्ज व्हा

अडीच वर्षांपासून ‘सख्खा मित्र पक्का वैरी’ शिवसेना आणि भारतीय जनता पक्षाच्या नेत्यांनी मऱ्हाटी जनतेची भरपूर करमणूक केली आहे. एवढी की, त्यामुळे राज्याच्या अन्य समस्यांची आचही जाणवेनाशी झाली आहे. हे दोघे […]

by देविदास देशपांडे at February 21, 2017 09:02 AM

समाज मनातील बिंब

****** अर्थशास्त्राची अनुक्रमणिका

।।श्री।।

।अर्थशास्त्र।


प्रश्न १ -- पैसा म्हणजे काय ?
प्रश्न २ -- नोकरीत राखीव जागा कशासाठी ?
प्रश्न ३ -- आरक्षणाने कामाची गुणवत्ता खराब होत नाही का ?
प्रश्न ४ -- अपंगांना काम कसं जमेल ? (चित्रप्रत)
प्रश्न ५ -- अर्थशास्त्र म्हणजे काय?
प्रश्न ६ -- (चित्रप्रत)
प्रश्न ७ -- (चित्रप्रत)
प्रश्न ८ -- बलुतेदारीची प्रथा कुठून आली? ती कशी होती? आणि आता तिची अवस्था काय आहे?
प्रश्न ९ -- अर्थशास्त्र हा विषय औद्योगिक क्रांतिनंतरच महत्वाला आला  हे खरे आहे का ?
प्रश्न १० --समाजरचना आणि अर्थव्यवस्थेचा संबंध कसा तयार झाला ?
प्रश्न ११ --खरेपणा हा इतका महत्वाचा का ?
प्रश्न १२ --चित्रप्रत
प्रश्न १३ --चित्रप्रत
प्रश्न १४ --
प्रश्न १५ --
प्रश्न १६ --
प्रश्न १७ --खाण्यापिण्याच्या गोष्टींचे स्टॅण्डर्डायझेशन
प्रश्न १८ --बँकांच्या खर्च व मिळकतीच्या बाबींचा मेळ कसा घातला जातो?
प्रश्न १९ --खाजगी सावकारांचा धंदाही याच तऱ्हेने चालतो का?
प्रश्न २१ --
प्रश्न २२ --
प्रश्न २३ --
प्रश्न २४ --
प्रश्न २५ --
प्रश्न २६ --
प्रश्न २७ --
प्रश्न २८ --
प्रश्न २९ --
प्रश्न ३० --

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at February 21, 2017 07:49 AM

February 20, 2017

बाष्कळ बडबड

चिन्मय शंकर


चिन्मय शंकर पाटील.
मला सरांचा पुढचा प्रश्न काय असेल याचा अंदाज होता - कुठल्या शाळेतून आलास? पण मी नाव सांगितल्यावर सर जोरजोरात हसू लागले, सर हसू लागले म्हणल्यावर, सगळी मुलं पण दबक्या आवाजात हसू लागली. सरांनी हसता हसता, माझ्या मागे तीन-चार ओळी सोडून उभ्या असलेल्या एका धिप्पाड मुलाकडे पाहिले आणि ते म्हणाले - काय शंकरराव, पोरगा लयच हुशार हाय की तुमचा, तुमी दोगबी येकाच इयत्तेत होय? आता सगळी मुलं माझ्याकडं बघून जोरजोरात हसत होती. मला पहिल्यांदा काय जोक झाला ते कळालंच नाही पण नंतर लक्षात आलं. मी हळूच मागच्या ओळीतल्या शंकरकडे पाहिलं, तोपण पोट धरून हसत होता. मला एकदम बाबांचा चेहरा डोळ्यासमोर आला, काही सुचेना. देवा मला रडू नको येवूदे, देवा प्लीज.
बरर्र, कुट्ल्या शाळंतन आलास तू?
वडनीळ सरांच्या प्रश्नाला उत्तर द्यावसंच वाटतं नव्हत मला. मी म्हणालो - नवीन मराठी माध्यमिक शाळा. 
सर आपल्या हातातल्या ओबडधोबड लाकडी पट्टीला कुरवाळत म्हणाले - आताच्यामायला, नवीन शाळेतून जुन्या शाळंत आलास की रे. मुलं परत जोरात हसायला लागली. मला हा तास कधी एकदा संपेल असं झालं होतं. एकतर प्रार्थनेनंतर कधी पीटीचा तास असतो का? प्रार्थनेनंतर मराठीचा तास असायला पाहिजे खरंतर, पण इकडं सगळच वेगळं दिसत होतं. एकतर प्रार्थना म्हणजे फक्त प्रतिज्ञा आणि मग जनगणमन झालं होतं.
कुट्ल्या गावात होती तुमची ही नवीsssन मराssssठी शाळाआ? 
मी म्हणालो - गुहागर. 
सर परत जोरजोरात हसू लागले, हसताहसताच म्हणाले - गुहागर असं गाव हाये होय, आमच्याकडं तर सकाळी संडासला जायचं असंल तर म्हणतात, जरा गुहागरला जावून येतो.  सगळी मुलं जोरजोरात, एकमेकाच्या खांद्यावर हात ठेवून हसू लागली होती. देवा, हे स्वप्न असूदे, देवा, प्लीज. माझे डोळे भरुन आले होते, ओठ मुडपून कसतरी मी रडू थांबवलं. आता पुढं सर काय प्रश्न विचारतील या विचारानेच मी घाबरलो होतो.
तेवढ्यात सर जोरात ओरडले - गब्बसा, रांड्डच्च्यांनो, दात काय काढायलाय्त? चला, चार फेर्‍या मारा. 
सगळी मुलं चिडीचूप शांत झाली. पुढचा पळायला लागला, त्याच्या मागोमाग मी गप पळू लागलो. लांबवर गेल्यावर मी मागे पाहिले, वडनीळसर कानात बोट घालून, कान हलवत होते आणि स्वत:शीच हसत होते. पळताना शेजारच्याला, त्याचं नाव विचारावं का अस मला वाटलं, पण त्याचा मगासचा हसतानाचा चेहरा आठवून मला काही बोलूसच वाटेना. या पीटीच्या तासात काही खेळच नव्हता, पळत पळत ग्राउंडला नुसत्या फेर्‍या मारत होतो आम्ही. थोड्या वेळाने एकदाची घंटा वाजली.
दप्तरांच्या ढीगात माझं दप्तर एकदम खाली गेलं होतं, मी वरची दोन-तीन दप्तरं बाजूला ठेवली आणि माझ दप्तर ओढून काढलं. माझं रडू आता गेलं होतं.

मी वर्गात गेल्यावर दारापाशीच उभा राहिलो होतो, सगळी मुलं बसत होती तोवर बाई आल्या. हातातली फाईल टेबलावर ठेवतच मला म्हणाल्या - पाटील ना तू? मी म्हणालो - हो. 
पूर्ण नाव काय रे तुझं? विसरलेच बघ मी. मला अगदी नको असलेलाच प्रश्न विचारला त्यांनी. मी हळू आवाजातच म्हणालो - चिन्मय पाटील. बाई म्हणाल्या - हां हां, आठवलं आता, चिन्मय आणि पाटील, हं, गंमत आहे. 
एवढं बोलून त्यांनी मला खुणेनंच पहिल्या बेंचवर बसायला सांगितलं. 
तिथे आधीच दोघे होते, मीपण तिथंच? मी तसाच सरकून उरलेल्या जागेत बसलो. बाईंनी आमच्याच बेंचवर तीनदा डस्टर जोरजोरात आपटला आणि हजेरी सुरू केली. हजेरी झाल्यावर सगळी मुलं परत आपापसांत बोलू लागली. मी शेजारी बघितलं तर ही दोघं, मधे बसलेल्याच्या दप्तरात अंधारात काहीतरी बघत होती. बाई काही शिकवतच नव्हत्या, त्यांची त्यांची फाईल काढून काहीतरी लिहीत होत्या.
मी इकडेतिकडे बघत वर्गाचं निरीक्षण करु लागलो, तेवढ्यात बाईंनी मला बोलावलं. मी टेबलापाशी गेलो तर त्या कसलातरी  फॉर्म भरत होत्या. मला म्हणाल्या - कसं रे मधेच दाखल होता तुम्ही, बरं, तुझ्या नावाचं स्पेलींग काय? 
मी परत हळू आवजातच बोललो - सी एच आय एन एम ए वाय. 
त्यांनी माझ्याकडे बघितलं आणि म्हणाल्या - एन एम? म्हण परत? 
मी म्हणालो - एन एम. 
त्यांनी सुस्कारा टाकला आणि म्हणाल्या - बर्र, बर्र, एन एम ! खालच्या मजल्यावर ऑफिस आहे, तिथे जाऊन हे फॉर्म देवून ये, तिथे एक सर असतील त्यांना म्हणावं वत्तूरकर बाईंनी दिले आहेत. काय सांगशील? वत्तूरकर. नाहीतर तू उत्तुरकर म्हणायचा.
मला एकदम बरं वाटलं, मी निघणार तेवढ्यात थांबवून त्यांनी मला विचारलं - आई काय करते तुझी? 
मी म्हणालो - घरीच असते. 
मग पुढे त्या म्हणाल्या - शिकलीय का? 
मला खूप छान वाटलं, मी लगेच सांगितलं - हो, एम. ए. आहे.
बर्र, जा, नीट देवून ये फॉर्म्स  - बाई हसत म्हणाल्या.

माझ्या शेजारी बसलेली दोघं, योगेश सपकाळ आणि कौस्तुभ देशपांडे नावाची मुलं होती. ती त्यांच्यात्यांच्यातच होती. आपलं नाव सांगितलं, माझ्याकडे बघून एकदोनदा हसली पण नंतर काही बोलली नाहीत, एकमेकाशी मात्र खूप कायकाय बोलत होती, आणि दोन तासांच्या मधे सारखं दप्तरात डोकावत होती. 
मधली सुट्टी झाली. मी माझा डबा उघडून खाणार तेवढ्यात मागून पाठीत एक जोरात गुद्दा बसला. मी मागे वळून पाहतो तर पाठोपाठ खाडकन कानाखाली. मी थरथरू लागलो, आणि डोळ्यातून पाणी येवू लागलं. 
एक आडदांड मुलगा माझ्याकडे बघत म्हणाला - परत माझ्या दप्तराला हात लावायचा नाही हां, सांगून ठेवतो. 
मी रडतरडतच म्हणालो - मी नाही लावला हात. खरंच, आईशप्पथ. 
तो म्हणाला - गप्पे शप्पथ, तुझ्याआयचा पुचा तुझ्या. माझे केस ओढून तो आणि त्याच्याबरोबरचा एक मुलगा वर्गाबाहेर निघून गेले. 
मी बेंचला डोकं टेकवून रडू लागलो. मागून सपकाळ म्हणाला - अरे तो चांडक, त्याच्या नादाला लागू नकोस, हे घे, भजी खाणार? 
मी नको म्हणालो आणि तसाच रडत रडत माझा डबा संपवला. मला आईची खूप आठवण येत होती. कधी सुटणार शाळा?
हा दिवस संपतच नव्हता. अधेमधे चांडक माझ्याकडे बघून गुद्द्याचे हावभाव करत होता आणि त्याच्या शेजारचा मुलगा हसत होता.

एकदाची घंटा वाजली, उगाच चांडकने पकडायला नको म्हणून मी सपकाळ आणि देशपांडेच्या मागं मागं पळतच, वर्गाबाहेर गेलो. गेटपाशी लांब आई दिसत होती. मला आईला बघूनच खूप रडू येवू लागलं. मी कसंबसं रडं थांबवल आणि पळतपळत आईपाशी गेलो. 
मला वाटलं, आई बघून छान हसेल पण ती मला म्हणाली - काय रे चिन्मय? असा का दिसतोयस? बरं वाटत नाही का? कुणाशी भांडाभांडी झाली का? 
मला आईचा राग आला, मी म्हणालो - नाही गं, भूक लागलीय खूप, चल घरी लवकर. 
रस्ता क्रॉस केल्यावर बसस्टॉप होता, तिथे जास्त गर्दी नव्हती, शाळेच्या बाजूच्या स्टॉपवर मात्र तुडुंब गर्दी होती. रस्ता क्रॉस करताना आईने माझा हात धरला, आलं हे हिचं नेहमीचं. नेहमी असं करायचो नाही पण आज मला राहवेना, मी माझा हात सोडवून घेतला आणि जोरात ओरडलो - उगाच काय गं हात पकडतेस, मी काय कुक्कुलं बाळ आहे का आता? मला येतो रस्ता क्रॉस करता. 
मला वाटलं आई आता ओरडणार. निदान, नीट शांतपणे आपलं म्हणणं सांगावं हे तरी ऐकायलाच लागणार. पण आईचा मूड काय भारी होता देव जाणे, ती म्हणाली - बरं बाबा, एकटा चल, मी नाही धरणार परत तुझा हात. मग म्हणाली - कॅडबरी पाहिजे का? मला खरंतर हवी होती पण मला इथे खायची नव्हती - च्चक्, नको. 
आम्ही रस्ता क्रॉस करुन बसस्टॉपवर, बसची वाट बघत थांबलो. तिथे आमच्या वर्गातला एक मुलगा उभा होता, अगदी मला नको तोच - शंकर पाटील. तो माझ्याकडे बघत होता, हसल्यासारखा वाटला. 
आई म्हणाली - चिन्मयच्या वर्गात आहेस का रे तू? नाव काय तुझं? तो म्हणाला - शंकर गणाजी पाटील. आईने त्याला विचारलं - कॅडबरी खाणार का? आणि देवूनही टाकली. अशी कशी आहे यार ही. मग अचानक उगाचच बाजूला जावून उभी राहिली. 
शंकर मला म्हणाला - कुठल्या बसने जाणार तू? 
मी म्हणालो - सूतगिरणी, आणि तू? 
मी दोन बशी बदलून जाईन, इथून पहिले यडबूर आणि मग तिथून पुढे हातकणंगल्याला एस्टी असते. 
मग आम्ही कायकाय बोलू लागलो, त्याने मला सगळ्या सरांची नावं सांगितली, बाईंची नावं सांगितली. बोलताना मधे मधे तो खूप शिव्या देत होता - म्हणजे मला नुसते कळत होते त्या शिव्या आहेत ते, अर्थ समजत नव्हता. 
लांबून यडबूर बस येताना दिसली तेव्हा तो म्हणाला - उद्या माझ्याशेजारी बस वर्गात. 
मी म्हणालो - सगळे हसतील आपल्याला. 
तो बसमधे चढतच म्हणाला - कुणाचा बा हसअल ?

यडबूर-सूतगिरणी-यडबूर बस आली. आईच्या पाठोपाठ मी चढलो. आई म्हणाली - वेळ लक्षात ठेव. नीट चढशील ना? पायरी बघूनच पाय टाकायचा हां. झालं सुरू. मी आपली मान डोलावली. 
मला सारखा वडनीळसरांचा आणि चांडकचा चेहराच आठवत होता. मग आईबाबांचा. आई समोर आहे पण चांडकचा चेहरा आठवला की मला आई सकाळी कशी दिसते ते उगाच आठवत होतं.

रात्री बाबा उशीरा आले, माझ्या डोक्यावरुन त्यांच्या स्टाईलने हाताची बोटं फिरवून म्हणाले - काय चटर्जी, झोपला नाही का? मी पार झोपायलाच आलेलो. गाद्यांवर लोळत मी चांदोबातली चित्र बघत होतो. मग बोर झालो आणि एखादं चमत्कार-बिमत्कार असलेलं चरित्र मिळतंय का बघायला म्हणून दुसर्‍या खोलीत गेलो. बाबांना आई हळूहळू आवाजात कायकाय सांगत होती. थोड्या वेळाने आई नेहमीप्रमाणे जोरात म्हणाली - तुम्हाला काही सांगण्यातच अर्थ नाही. 
मला भारी पुस्तक मिळाले तोवर, सांबनाथ महाराजांचं चरित्र. काकांची असली बरीच कायकाय पुस्तकं होती. आईचा आवाज - झोप रे आता, उगाच रात्रीच जास्तवेळ वाचत बसू नकोस.
*

मला आज आईबरोबर शाळेत जायची विशेष इच्छा नव्हती, माझामला रस्ता आणि बस कळली होती पण आई म्हणाली आहे पहिले दोन दिवस ती सोडायला येणार म्हणजे ती येणारच. 
सगळं आवरल्यावर बाबा म्हणाले - चलो चटर्जी, मी सोडतो आज शाळेत तुला. 
मला वाटलं, यांना काही कळाले का काय? शाळेत येवून भेटणार-बिटणार नाहीत ना? म्हणून मी विचारलं - पण बॅंकेत जायचं नाही का आज तुम्हाला?
जायचंय की लेका, पण आधी मला एका खातेदारांकडं जायचय, ते तुमच्या शाळेच्या साईडलाच राहतात, तुला सोडून जाईन, मग तिथून बॅंकेत. येताना बसने नीट येशील ना, का आई येवूदे आणायला?
मी आनंदानेच म्हणालो - नको नको, मला नीट कळाला आहे रस्ता, बसचं सांडगपण कळलं आहे नीट.
वाटेत मी बाबांना विचारलं - इथून परत गुहागरसारख्या एखाद्या चांगल्या शहरात बदली होईल का हो आपली? तर ते म्हणाले - सगळीच गावं चांगली असतात. 
आता काय बोलणार पुढे, यांना काय माहीत, वडनीळ सर कसे आहेत आणि तो चांडक कसला आहे.
शाळेपाशी स्कूटरवरून उतरताना बाबा म्हणाले - हे बघ चिन्मय, उगाच कुणाशी भांडण करू नकोस. पण कुणी आपल्याला चार रट्टे दिले तर आपणपण त्याल दोन द्यायचे. कमी मार देवून, जास्त मार खाल्ला तरी हरकत नाही. पण ऐकून नाही घ्यायचं.

प्रार्थनेच्या रांगेतच शंकरने मला हाक मारली, माझे मित्र होतात हळूहळू पण पहिल्याच दिवशी स्वत:हून आजपर्यंत कुणी नव्हतं बोलावलं मला, मी जरा हळूहळूच गेलो त्याच्यापाशी. तो खणखणीत आवाजात जनगणमन म्हणत होता, मलापण उत्साह आला आणि जय हे ला मीपण असला आवाज चढवला, आणि आम्ही दोघे एकमेकाकडे बघून हसायला लागलो. आज वडनीळ सर आलेच नव्हते. म्हणजे आलेले पण पीटीच्या तासाला आले नव्हते. 
मी शंकरला विचारलं - आपला पहिलाच तास कसा काय असतो रे पीटीचा, आणि आपणच कसे फक्त ग्राउंडवर, बाकी तुकड्या? 
तो म्हणाला - अरे वत्तूरकर बाईंना यायला उशीर होतो म्हणून वडनीळ सर घेतात पहिला तास, नाहीतर खरं पहिला बाईंचाच असतो. ग्राउंडवर कोणीच थांबले नाही सगळे वर्गात परत चालले, मी शंकरला विचारलं काहीतरी खेळायचं का तर तो फक्त ह्यॅ म्हणाला. 
मी आजपर्यंत कधी शेवटच्या बाकावर बसलो नव्हतो, पण सपकाळ आणि देशपांडेशेजारी पहिल्या बाकावर बसण्यापेक्षा बरे म्हणून शंकरशेजारी बसायला गेलो. 
मधेच चांडकने माझ्याकडे पाहिले आणि शंकरकडेपण पाहिले. शंकर करकटाने बाक कोरत बसला होता, मी विचारलं काय करतोयस तर म्हणाला काही नाही - आपल्याकडून जास्त फी घेतात उगाच, आपण असच बाक कोरायचे मग नवीन वर्षी शाळेला नवीन बेंच घ्यायला लागतो. 
शेजारच्या बेंचवरचा मुलगा तर सरळसरळ झोपला होता. मी तोंडाने छोटे फुगे सोडत बसलो. शंकर करकटक थांबवून विचारलं - अरे हे काय करतोयस? मी म्हणालो - फुगे. 
शंकरचे डोळे एकदम मोठे झाले होते, तो जवळजवळ ओरडलाच - अरे पण फक्त तोंडानेच कसे सोडतो आहेस, साबणाचं पाणी आणि गव्हाचं चिपाड लागतं की. 
मला गंमत वाटत होती, मी म्हणालो - अरे, अवघड काही नसतं, आपल्या जीभेच्या खाली लाळग्रंथी असतात, त्यातून थुंकी येते तोंडात. खालच्या दातांच्या मागे जीभ अशी लाळग्रंथींवर दाबायची मग हळूच एक फुगा जीभेच्या टोकावर येतो, त्याला फुटू न देता हळूच फुंकर मारायची, हे बघ अस्सं.
शंकरने माझ्या खांद्यावरच हात ठेवला आणि म्हणाला - मला जमतय का बघ, नीट.
मी नीट जवळून पाहिलं, शंकरच्या तोंडाला दुधाचा वास येत होता. आई म्हणते असा काही वास नसतो दुधाला, पण असतो मला येतो.
जमेल रे, शंकर तुला एक-दोन दिवसात, तू सगळ एकदमच करतोयस, आधी फक्त फुगा तयार करायची प्रॅक्टिस कर, मग नंतर फुंकर मार. 
शंकरने मान डोलावली आणि आता काही बोलू नकोस म्हणाला.
थोड्यावेळाने वत्तूरकर बाई आल्या, हजेरी झाली. मधल्या सुट्टीत चांडकने मला मुतारीपाशी उगाच धक्का दिला, मी रागाने पाहिले तर परत आणि काहीतरी शिवी दिली. मला शंकरला सांगावेसे वाटले पण मी काही बोललो नाही. 
शाळा सुटल्यावर आम्ही दोघे बसस्टॉपपाशी गेलो, शंकर म्हणाला - बससाठी किती रुपये आहेत तुझ्याकडे?
दोन.
शंकरने आपल्या खिशातून तीन रुपयाची नाणी काढली आणि म्हणाला - चल, तुझे दोन आणि माझे तीन, पेरु आणि दोन भेळ येतीलच की.
मी घाबरून म्हणालो - मग घरी कसं जायचं?
शंकर म्हणाला - अरे सोप्पय, स्कूटरवरून जाणार्‍या लोकांना लिफ्ट मागायची. 
मी थोडा घाबरलो होतो - आणि कोणीच नाही भेटले तर?
सरळ बसमधे चढायचं, आणि कंडक्टरकाकांना सांगायचं - मला तिकीटाला दिलेले पैसे हरवले, मी उद्या नक्की देईन, माझं नाव लिहून घ्या असंपण म्हणायच. ते आरामात बसमधे चढू देतात आणि दुसर्‍या दिवशी काही विचारतपण नाहीत. पण रोज नाही असं करायचं, कधीतरीच गंमत.
मी म्हणलो - तुला कसं कळलं हे, तुलापण कोणी सांगितलं का? तर शंकर म्हणाला - नाही, मला माहितीय असंच.
मला लगेच लिफ्ट मिळाली.

मला फार भारी वाटत होतं, घरी गेल्यावर आईला सांगावसं वाटत होतं, पण नाही सांगितलं.
*

सकाळी शंकरला वडनीळसरांनी खूप मारलं, थुकशील का परत थुकशील, असं ओरडत ओरडत, गुडघ्याच्या मागं दहा पंधरा पट्ट्या मारल्या. तो शाळेत आल्यापासूनच एकदम एकदम शांतशांत होता. शेवट वत्तूरकरबाईंच्या तासाला मी विचारलं - काय झालं रे, बोलत का नाही जास्त आज, मारलेलं दुखतंय म्हणून का? 
तर तो म्हणाला - ह्या. अरे, माराच काय, मला सकाळपासूनच सांगायच आहे खरंतर - तू दिलेल्या पुस्तकातले दोन चांदोबा सापडत नाहीयेत. तुझी आई रागवेल का तुला? मी दादांना सांगेन, ते देतील भरून.
मला हसूच आले - अरे नाही रे, भरूनबिरून नको. आई नाही रागवायची, पुढच्यावेळी नीट ठेव म्हणेल, पण रागावणार तर नाहीच, अजिबात, ह्या.

मधल्या सुट्टीत मी हात धूत होतो तर हा ओरडतच आला - अरे चिन्या चल लवकर, चल. कुठंबिठं विचारायच्या आत त्याने मला मागच्या गेटने ओढतच नेलं. दलाल चौकात खूप गर्दी आणि तीन घोडे होते. एक माणूस भिंतीत खिळा ठोकल्यासारखा घोड्याच्या पायात खिळे ठोकत होता. एक आख्खा नाल ठोकून होईस्तोवर शंकरची कॉमेंट्री सुरू होती - बघ साल्या तो घोडा रडतोय तरी का? हां, बघ च्यायला घुसलाच आता, अजून एकच खिळा राहिला आहे. 
शेवट मी म्हणालो - चल रे, नाहीतर वडापाव आपल्या पायात खिळे ठोकेल. शंकर आणि मी हसतहसत परत चाललो. 
वाटेत तो म्हणाला - अजून पुढंच्या चौकात दोन बार आहेत तिथे मधे बैलाला आणतात आणि चढवतात, बघायला येणार का कधीतरी? 
मी म्हणालो - हां चालेल की, च्यायच्चा शंक्या तू बेक्कार बाराचा आहेस रे.

पुढच्या तासाला परत वडनीळ सर आले - शंकर, चांडक आणि तीनचार मुलांची नावं घेतली आणि त्यांना घेवून चालले. शंकर म्हणाला आंतरशालेय क्रिडामहोत्सवाची तयारी. वर्गातून बाहेर पडताना सर विसरल्यासारखं थांबले आणि मला म्हणाले - ए गुsssssहागरवाल्या, चल, तुला धावयला टाकतो, सकाळी चांगली फेरी मारतोस.

मला बाबा उशीरा आले की आवडायचं नाही. लवकर आले की ते मला कायकाय मस्त गोष्टी सांगत बसायचे, बॅंकेतले जोक, फरक कसा काढायचा, असलं काय काय. हल्ली बाबा घरी खूप उशीरा यायचे आणि हळू हळू बारीक आवाजात आईला काहीतरी कामाचं सांगत बसायचे. पण आजकाल आईबाबा जास्त भांडत नव्हते त्यामुळे मला बरं वाटायचं. कधीकधी बाबांबरोबर साठेकाकापण यायचे, मग उशीर झाला असला तर आई साठेकाकूंना हाक मारायची. मग काकू त्यांचा स्वयपाक आणि पियूला घेवून जेवायलाच यायच्या - पियूशी खेळायला जाम गंमत येते. ती काही बोललं तरी दाद्दा दाद्दा म्हणते आणि हसते.
*

संध्याकाळी अचानक साठेकाका आले, बरोबर काकू आणि पियू पण होते. काका एवढ्या लवकर कसे आले असा विचार करतोय तोवर काका मला म्हणाले - अरे पटकन जा आणि रिक्षा घेवून ये, गांधी चौकात जायचय म्हणाव. मी रिक्षा घेवून आलो तोपर्यंत आई, काका काकू दारात उभे होते. आईचा चेहरा एकदम उतरलेला. मी विचारलं काय झाल तर काका मला म्हणाले - जरा आपलं काम आहे पोलिस स्टेशनमधे, चल तुला दाखवतो कसं असतं सगळ तिथं. बाबापण आहेत तिथेच. 
आई म्हणाली - नाहीतर हा राहूदे का? 
काकू लगेच म्हणाल्या - अहो, तेच म्हणणार होते मी आत्ता, तो, पियू आणि मी थांबतो आपल्या घरी. जेवण करून झोपेल वाटल्यास आपल्याकडेच.
साठेकाका दोघींकडं बघत म्हणाले - अहो, तुम्हाला कळत नाही हो वहिनी, हा असूदे बरोबर. काही नाही होत.
आई मला म्हणाली - जा पटकन शर्ट बदलून ये.
काका म्हणाले - नको, नको अगदी घरातल्याच कपड्यांवर चल, वहिनी आता तुम्ही चला लवकर.
आम्ही रिक्षातून गांधी चौकात आलो, काकांनी डायरेक्ट माझा हात धरला आणि आम्ही स्टेशनमधे आत गेलो. तिथे समोर एक इन्स्पेक्टर होते, बहुतेक इन्स्पेक्टरच असतील. त्यांच्या समोर एका खुर्चीवर बाबा बसलेले. दुसर्‍या खुर्चीवर एक गलेलठ्ठ माणूस होता, त्याच्या मागे, फाईली घेवून अजून एक माणूस होता. 
बाबा इन्स्पेक्टरांना काहीतरी समजावून सांगत होते - हे बघा पूर्ण ऐकून घ्या साहेब तुम्ही माझं, ...
साठेकाकांनी मला आणि आईला जरा लांबच्या बाकड्यावर बसवलं, इन्स्पेक्टरांच आमच्याकडं लक्ष गेलं, त्यांनी माझ्याकडे बघितल, मला काय करावं कळेना, मी त्यांना पटकन जयहिंद केलं. 
काका, बाबांच्या शेजारी आणि एक खुर्ची घेवून बसले. 

सगळ्यांच काय काय बोलणं चालू होतं. बोलण काय भांडणच. गलेलठ्ठ माणूसाला आणि इन्स्पेक्टरांना, बाबा सारखं, अहो शेठ, साहेब, शेठजी, ऐका माझं असं म्हणत होते. मला कंटाळा आलेला, आईकडं बघितलं तर ती आठ्या घालून सगळं बघत बसली होती. घरी कधी जायचं विचारण्यात काही अर्थ नव्हता. मी आजूबाजूला पाहिलं तर, एका पोलिसमामांनी, माझ्याकडे बघून दोन्ही भुवया उडवल्या. मी हसलो तर ते म्हणाले - चहा पिणार का? मी मानेनेच नाही म्हणालो.
बराच वेळ गेला, मी बोर झालो होतो.
अचानक शेठजींचा आवाज चढला आणि मी बघू लागलो - 
हे बगा, इन्स्पेक्टर साहेब, मला कर्जबिर्ज जास्त काय माहित नाही. हे पाटीलसाहेबांनी रात्री गोडावून ताब्यात घेतलं, आणि सील लावलं. माझ्या पोराला काय कळालं नाय, त्याची काय किल्ल्या दिल्या म्हणून सही नाही. त्याच्या गोडावूनमधे माझे दहाहजाराचे तागे होते ते चोरीला गेले आहेत. चोरीला गेले का, पाटीलसाहेबांनी स्वत: विकले मला नाय माहीत. मला एकतर ते परत द्या नाहीतर मी कंप्लेट करणार, हे आमचा मुलगा आणि दोन बाजूचे दुकानवाले विटनेस आहेत. काय असेल तसं पाटीलसाहेब तर आत्ताच सांगा, आमी सबुरीने घेवू. सील तुमीच लावले, त्याच्याआदी माल होता.
बाबा ताडकन उठून उभे राहिले आणि जोरातच म्हणाले - 
ओ शेठ, वडिलांच्या वयाचे आहात म्हणून गप्प बसलोय. दुपारपासून नीट समजावून सांगतोय, मराठी कळत नाही का? सकाळी बॅंक जप्तीला येतीय कळंल, तर सगळे लोक गोडाऊन लुटून नेतील एवढी देणी आहेत - असं तुमच्याच मुलानं मिनतवार्‍या करून सांगितलं मला. आता माझ्यावरच असं उलटताय? रितसर पंचनामा झालाय, काय? रात्री सील लावताना तुम्हाला फोन आलेला ना? तेव्हा का नाही आला, तुमचे दहाहजाराचे तागे घ्यायला? तेव्हा तुम्ही मस्त जेवून, ढेरीवर हात फिरवत झोपला होता. फुकटची पचवायची सवय लागली आहे तुम्हा लोकांना. 
काय कंप्लेंट करायची ती करा, मी कुणाचा एक छदामही घेतलेला नाही, वर बसलाय तो बघतोय. 
हे बघा इन्स्पेक्टरसाहेब - मी घरी चाललो आहे. दुपारपासून उगाच माझा वेळ वाया घालवत आहात. मला आत टाकयचं असलं तर आत्ता लगेच आत टाका, उगाच तेचतेच परत सांगत बसणार नाही मी तुम्हाला. 
इन्स्पेक्टरांकडे बाबा असे बघत होते की मला वाटलं आता मारतात का काय त्यांना. आत्या मला नेहमी म्हणते - अरे तुझे बाबा शांत आहेत तोवर ठीके - एकदा चिडले की काही खरं नाही.

बाबा उठून आपल्या फायली पिशवीत घालत होते, साठेकाका म्हणाले - शेठजी, आम्ही ऐकतो म्हणून माजला काय? जरा वकुबानं बोला, आणि कंप्लेंट कराच तुम्ही, मग उद्यापासून तुम्हाला कुठल्या बॅंकेतून ओव्हरड्राफ्ट मिळतो ते बघतो मी. 
बाबा माझ्या आणि आईपाशी आले आणि म्हणाले - चल गं, चलो चटर्जी.
बाहेर आल्यावर साठेकाकांना  बाबा म्हणाले - मी निरोप सांगितला तर चांगलीच युक्ती काढलीस रे, तू.
काका म्हणाले - अहो साहेब, माझ्या डोक्यात नाही आलं. शिंदेवकीलांना फोन केला होता, त्यांनी सांगितलं. ते उद्या गावात येत आहेत, मग काही काळजी करू नका म्हणाले. शिवाय मी स्टेट बॅंकेतल्या सोनवण्यांनापण युनियनचा निरोप दिला आहे.
बाबा हसत म्हणाले - अरे काळजी कसली, बसून कंटाळा आल होता मात्र, कर नाही तर डर कशाला?

साठेकाका आमची स्कूटर घेवून गेले आणि आम्ही रिक्षाने घरी परत आलो. मी काय झालं होतं नक्की, विचारलं तर बाबा जावूदेच म्हणाले. मग आईनी सगळं नीट सांगितलं - शेठजींच्या मुलाने कर्ज फेडलं नव्हतं म्हणून बॅंकेनं त्यांच गोदाम जप्त केलं होतं, ते सोडवायला म्हणून शेठजी अरेरावी करून पोलिसात खोटी तक्रार करेन म्हणत होते.
बाबा म्हणाले - या लोकांच नेहमीचं आहे, दिवाळं निघालं म्हणून बॅंकेची कर्ज फेडायची नाहीत आणि एकीकडं चारचाकी गाड्या फिरवायच्या. बाबा पुढं कुठली शिवी देणार होते ते मला कळालं होतं, आईकडं बघून ते गप्प बसले. मी हसलो म्हणताना तेपण हसले, मग आईपण.
*

क्रिडामहोत्सवासाठी आम्ही सकाळीच निघालो तिघंपण. तिथे आईबाबा प्रेक्षकात थांबले, मी वडनीळसरांना शोधत आत गेलो. शंकर म्हणाला, आज माझे आईदादापण आलेत. एकदम खुशीत होता. मीपण. मग आम्हाला सगळ्यांना वडनीळ सरांनी कोंडाळ्यात घेतलं. प्रत्येकाला नीट खेळा, लक्ष द्या सांगितलं. मी १०० आणि २०० मीटरमधे होतो. मग वडनीळ सर चांडक आणि शंकरला घेवून दुसरीकडं गेले. त्यांची मातीतली कुस्ती होती. 
मी १०० मीटरमधे दुसरा आणि २०० मधे पहिला आलो. अर्ध्या तासाने शंकर ओरडतच आला - तो कुस्तीत तिसरा आला होता. आजपर्यंत आमची शाळा कुस्तीत कधी जिंकली नव्हती. त्याचा आनंद गगनात मावत नव्हता. मागून वडनीळ सर आले तेपण प्रचंड खूश दिसत होते. त्यांनी आल्याआल्या आम्हाला सगळ्यांना कायकाय झालं विचारलं, मला म्हणाले - अरे खुळ्या, तू जरा जोर लावलास्तास तर शंबर मधेपण यायचास खरतरं. 
सर शंकरच एवढं कौतुक करत होते की, मोहिले शेवट म्हणाला - सर आम्हीतर पहिले, दुसरे आलोय की. सर म्हणाले - तुमी गपारे.
सरांनी आम्हाला एकेक वडापाव दिला, त्यांना कळालच नाही, आम्ही त्यांच्याबरोबर वडापाव खाताना एवढं का हसत होतो ते.

शंकर म्हणाला - चल, माझे आईदादा आलेत, आईला तुला बघायचय. मी म्हणालो - माझ्यापण बाबांना तुला भेटायचय. मला २०० च्या शर्यतीत धावताना आई दिसली होती आम्ही तिकडे चाललो. शंकर म्हणाला - ते बघ आमचे दादा. बघतो तर काय पांढर्‍या शुभ्र लेंग्यातले दादा बाबांना टाळी देत होते आणि दोघे जोरजोरात हसत होते. आई आणि शंकरची आईपण काहीतरी मनापासून बोलताना गढून गेलेल्या दिसल्या. 
मी शंकरला म्हणालो - अरे ते बघ, आपल्या आईबाबांची ओळख झालीसुद्धा. आम्ही ओरडत आमचे नंबर सांगत आपापल्या आईकडे गेलो. 
आम्ही त्या दोघींशी बोलतोय तोवर, बाबांनी शंकरच्या डोक्यावर हात फिरवला आणि त्याला म्हणाले - अरे तू काय शंकर? आमच्या गणपतीचा दोस्त. तो जोरजोरात हसायला लागला. 
शंकरचे दादा म्हणाले - साहेब मी तुम्हाला मळ्यावर बोलावून दमलो, आता आपल्या पोरांची एवढी दोस्ती आहे कळाल्यावर तरी या की एकदा, काय वहिनी?
बाबा म्हणाले - मला कुठं माहिती दादासाहेब, तुमचा मुलगाच आमच्या चिन्मयचा शंक्या. आता तुम्ही दिवस सांगा, आम्ही हजर होतो बघा.
दादा हसले आणि म्हणाले - ठरलं तर मग, रविवारी सकाळीच जीप पाठवतो, तुमच्या पोराबरोबर आहे म्हणजे मला आता शंकरची काय काळजी नाही पुढची. तर बाबा हसत म्हणाले - पुढच्या वर्षाची काय गॅरंटी नाही बा दादासाहेब.

शंकर जीपनं आणि आम्ही स्कूटरनं घरी आलो.
*

शेवटचा पेपर झाल्यावर मी माझं पॅड आणि कंपासपेटी घेवून शंकरपाशी गेलो, कसा गेला अस विचारलं तर तो म्हणाला - गठ्ठ्यातून आणि आम्ही हसलो. 
तिकडून चांडक येताना दिसला मला, त्याचं पोस्टऑफिस उघड होतं. मी जोरात ओरडलो, ऐ चांडक, पोस्टात पत्र टाकायचय का? 
सगळी मुलं जोरजोरात हसू लागली. चांडक खाली बघून बटणं लावता लावता म्हणाला - गपे तुझ्यायचा पुचा. मी खाडकन त्याच्या डोक्यात पॅड हाणलं आणि आख्खा कंपासच त्याच्या कानापाशी मारला. तो कळवळत खाली पडला बघितल्यावर तर मला चेवच चढला - तुझ्यायच्या बोच्यात पाय चांडक्या, तुझ्याआजीला लाव्ला गाढव, साल्या, आज तुला सोडणार नाही मी - असे म्हणून, त्याच्या छातीवर बसून मी त्याला जोरजोरात मारू लागलो. 
शंकर ओरडला - अरे सोड रक्त येतंय त्याच्या नाकातनं, त्याचे बाबा शेठ आहेत मोठे, नाव सांगेल तो.

त्याच्या बोरांवर एक लाथ मारून मी उठलो - अरे छप्पन्न शेट पाहिलेत असले. चांडक्या, परत आईवरून काही बोलायचं काम नाही, सांगून ठेवतो.
***

by Yawning Dog (noreply@blogger.com) at February 20, 2017 08:17 AM

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत *जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at February 20, 2017 05:15 AM

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत *जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at February 20, 2017 05:14 AM

तू जगाला दे झकोला छानपैकी

तू जगाला दे झकोला छानपैकीमार त्याला मस्त टोला छानपैकी.. एक साधा मंत्र सांगू का सुखाचाआण गजरा बायकोला छानपैकी.. घालतो प्रेमात बिब्बा फक्त पैसातेवढे सोडून बोला छानपैकी.. बंद झाली फ्लॅटची सारी कवाडेकाळजाचे दार खोला छानपैकी.. घोट दुःखाचा तसा पचणार नाहीतू घसा कर चिंब ओला छानपैकी.. होउद्या मधुमेह कडव्या कारल्यालासाखरेहुन गोड बोला छानपैकी.. जोतिबा या निर्मिकाचे सत्य सांगाआसुडाने पाठ सोला छानपैकी

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at February 20, 2017 05:13 AM

February 19, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Easy Mung Sprouts Khichdi with Butternut Squash

Mung sprouts khichdi with butternut sprouts
Mung sprouts khichdi with butternut sprouts

Sprouts are a labor of love in the winter, when the tiny little white shoots are not as quick to show themselves as they are in warmer times. But it’s not an impossible task by any means, and well worth the patience because of all the healthfulness that sprouts offer. Besides, there is nothing sprouts do not make extra-delicious, like this easy Mung Sprouts Khichdi with Butternut Squash. I like sprouting just about any legume, but I usually turn to mung beans most in the cooler weather because they are the easiest to coax into germination. In summer, it takes just over a day for the sprouts to form, and in winter it probably takes two or three days. But this is not a lot of work: all you need to do is soak the beans overnight or for eight hours, place them in a colander and wash them twice a day. For the rest of the time, keep them covered in a cool, dark place, and you’ll be rewarded with the miraculous little shoots.

You can add sprouts to just about any dish, but this khichdi is a particular favorite in our home. It’s not just delicious, but it is also really easy to make. I make it in a pressure cooker, although you can certainly do this in a saucepan. All you really need is a few spices and herbs, like ginger, garlic, and turmeric, and you can have the khichdi piping hot and ready to eat in under 30 minutes.

I added to this khichdi some butternut squash, because it’s just so plentiful hereabouts in winter, and it is an incredibly versatile veggie that adds oodles of flavor and healthfulness. You can use carrot, or sweet potatoes too. Serve the khichdi the way it’s done in India, with a spicy curry– I usually make a simple potato curry that goes beautifully with this khichdi, and fry up — or microwave — some poppadums for crunch and texture. Some Indian pickle — rich in probiotic bacteria — is wonderful to eat alongside khichdi.

 

 

Easy Mung Sprouts Khichdi with Butternut Squash

An easy and healthful khichdi made with delicious mung bean sprouts and rice, with some butternut squash and spices like turmeric mixed in.

  • 1 cup dry mung beans (Soak the mung beans overnight, place them in a colander, cover and let them stand for two or three days until sprouts appear. Be sure to rinse the sprouts twice a day every day.)
  • 1 cup basmati or other long-grain rice (Soak the rice for at least 20 minutes and drain before using.)
  • 2 tsp coconut oil
  • 1 tsp cumin seeds
  • 1 small green chili pepper, like jalapeno or serrano, minced
  • 1 tbsp ginger-garlic paste
  • 1 1-inch stick cinnamon
  • 3 green cardamom pods
  • 3 cloves
  • 2 dry bay leaves
  • 1/2 tsp turmeric
  • Salt to taste
  • 1 cup butternut squash cubes (1/2-inch pieces)
  1. In a large saucepan or in a pressure cooker, heat the oil.

  2. Add the cumin, and as they begin to change color, add the green chili pepper and ginger-garlic paste, stir to mix, and add the cinnamon, cardamom, cloves, turmeric, and bay leaves.

  3. Stir-fry the spices for a minute, then add the rice and the mung bean sprouts. Toss until the rice turns opaque, then add 3 cups of water, the butternut squash, and salt to taste. I usually add around 2 tsp of salt but let your tastebuds decide what’s right for you.

  4. If you are using a pressure cooker, at this point, put on the lid and pressure cook for two whistles. 

    If using a pressure cooker that doesn’t whistle, cook for six minutes after building up pressure.

    If cooking in a saucepan, wait for the water to boil, then cover with a tight-fitting lid and lower heat to a simmer. Cook 20 minutes and let the saucepan stand, without taking the lid off, for an additional 10 minutes. Then fluff the rice and sprouts with a fork.

  5. If using a pressure cooker, after the pressure has dropped, open and fluff the khichdi using a fork.

  6. Serve hot.

***

From the archives:

Masala Khichdi

Cauliflower Rice Biryani

Sprouted Mung Salad

 

The post Easy Mung Sprouts Khichdi with Butternut Squash appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at February 19, 2017 06:10 PM

साधं सुधं!!

या बकुळीच्या झाडाखाली !



अधुनमधून आमच्या कुटुंबाच्या Whatsapp ग्रुपवर आमचे बापुकाका सुंदर जुनी मराठी गाण्यांची ध्वनीफीत त्यांच्या गीतासकट पाठवत असतात. ह्या आठवड्यात त्यांनी शेअर केलेलं  या बकुळीच्या झाडाखाली हे गीत सर्वांना भावलं आणि जुन्या काळात घेऊन गेलं. 

आपल्या प्रत्येकाचं असं एक बकुळीचं झाड असतं. आपल्याला जीवनातील सुखदुःखाच्या क्षणाची आठवण करुन देणारं! पुर्वीची बरीच आयुष्यं साधी असायची! बकुळीची झाडं फक्त गावातच असायची! स्त्रियांची बहुदा माहेरच्या गावातच असायची. सासरच्या गावातील बकुळीच्या झाडांशी त्यांचं जमायचं नाही असं नसेल पण जितकं माहेरच्या गावातील बकुळीच्या झाडांशी जितकं जमायचं तितकं बहुदा सासरच्या गावातील बकुळींशी नाही जमायचं! 

आताशा आयुष्यं तितकीशी साधी राहिली नाही . प्रत्येकानं बारा गावांचं पाणी चाखलं! बालपणाच्या गावासोबत ज्या गावात आपल्या कारकिर्दीचे महत्वाचे क्षण आले तिथल्या लोकांनी, वास्तुंनी ह्या गावाच्या बकुळीच्या झाडांची जागा घेतली. बऱ्याच वेळा आयुष्यात पुन्हा एकदा ह्या खास वास्तुंना भेट द्यायची संधी पुन्हा कदाचित यायची सुद्धा नाही!

अजून एक बदल आपल्या नकळत घडत आहे. कार्यालयात बऱ्याच वेळा आपल्याला आपलं मुळ वैयक्तिक रुप बाजुला ठेवुन अगदी व्यावसायिक रूप धारण करावं लागतं. हे व्यावसायिक रुप वैयक्तिक रूपापेक्षा अगदी वेगळं असतं. हळुहळू व्यावसायिक रुप वैयक्तिक रूपावर वर्चस्व गाजवु लागतं. मनातील एका कोपऱ्यातील बकुळ बिचारी हिरमुसते, कोमजते. 

कधीतरी मग सर्व व्यावसायिक जबाबदाऱ्या संपतात आणि शोध सुरु होतो त्या विसर पडलेल्या बकुळीचा! ती बिचारी केव्हाचीच नाहीशी झालेली असते ! असो पुर्वीच्या साध्या जीवनातील बकुळीच्या फुलांवर लिहिलेलं वसंत बापट ह्यांचं हे मूळ गीत! 

.         ||  या बकुळीच्या झाडाखाली  ||

गीत - वसंत बापट
संगीत - भानुकांत लुकतुके
स्वर - सुषमा श्रेष्ठ

या बकुळीच्या झाडाखाली 
आठवणींची लाख फुले
इथेच माझ्या स्वप्‍नांसाठी 
एक रेशमी झुला झुले

इथेच माझी बाळ पाऊले 
दंवात भिजली बालपणी
दूर देशीच्या युवराजाने 
इथेच मजला फूल दिले

तिने आसवें पुसली माझी, 
हृदयामधला गंध दिला
चांदण्यातले सोन कवडसे 
माझ्यासाठी अंथरले

बकुळी माझी सखी जिवाची 
जन्मांतरीचे प्रेम जुने
तिला पाहता खुलते मी अन्‌ 
मला पाहता तीही ही खुले

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at February 19, 2017 02:03 PM

Lakshmi Sharath

Seven frequently asked questions on travel blogging

Travel Blogging for beginners – How to get paid for travel blogging ?

I had promised earlier this month that I would answer any question related to travel blogging as a part of my twelfth anniversary of my travel blog  and I was overwhelmed when I saw the barrage of questions. There were so many of them that I decided to do an entire post, clubbing some of the questions together. Of course, the most common of them was how to get paid for travel blogging ? I am no expert but in the last twelve years of my blogging career, I have learnt a little. So I will share my experiences and I hope they will help you. 

Do you want to travel or be a travel blogger ?

But here is a prelude. Before you plan to set up a blog or figure our how to get paid for travel blogging, ask yourself this question. Is your focus travelling or travel blogging, because the approach for both is rather different. Lets talk about travel first. 

how to get paid for travel blogging

Pic Courtesy – Shutterstock, Amirul Syaidi

Travel is what brings us here. It is the passion that makes people get a bit irrational. We quit jobs, become nomads or shift cities and countries. It is an addiction that has no cure. Frankly I am a travel addict. I have been at home barely three weeks and am already feeling the itch . As travellers we have a never ending bucketlist. We want to see, touch, feel, experience a whole lot of things, explore new shores, revisit old towns all the time.

Should you quit your job to travel ?

If you ask me, it does not matter for a passionate traveller, if he/she is employed or is a freelancer. The two main constraints are time if you are employed and money if you are not. You just have to plan your travels around them. Before I quit my career in media, I travelled whenever I could. I used to go for a meeting in Kerala or Goa and vanish for a few hours or extend my trip by a couple of days just to explore.  Every holiday, weekends and special ocassions like birthdays or anniversaries were devoted to travel.In fact am sure all of us do the same even today. 

My blog was born as a platform to practise my writing skills and I had a day job then. My company allowed me to freelance as a writer too and I eventually wanted to own a piece of the internet for my own travels. But a lot of water has flown under the bridge since then

Ask yourself before you plunge into blogging,  if you are really interested in starting a blog or you want to just travel and share your photos on facebook. There are so many friends of mine who are avid travellers but are not into blogging. And their lives are entirely offline. That said, blogging is a whole different world altogether and here are some thoughts on how to get paid for travel blogging. 

However lets get on with the questions from readers 

N J – I am currently at the cross road of quitting my job. Loans to pay and the fear of financial instability is whats holding me back from taking the plunge. At the same time i feel so bored , suffocated here that i want to call quits. I would love to learn how you can get paid for travel blogging, what was your first break and how long it took for you to reach there.

Many people write to me asking if they should quit their jobs to travel or blog. My answer is Yes and No. Follow your passions. It is not a good idea to work for a company or be stuck in a career that is not working out for you. You will stagnate and make people around you feel miserable too. Its like being in a bad marriage and in this case, you are just abusing yourself. But then, be grounded and practical. I am someone who has been fiercely financially independent since I was eighteen and being a typical Capricornian, I look for security. It is not easy to have a plan when you are at crossroads but travelling is not a glamourous path of roses. So first ensure that you have enough money – either to travel or to help you set up something on your own. 

When I quit my thirteen year old career in media, I was in the senior management and I had made some decent money. To be honest, I quit because I was burnt out and I wanted to explore a world outside my cubicle. Travel had been a passion and freelancing was something that I had been doing since I was an eighteen year old. Besides I had just started blogging. So it naturally became my next option.

How can you fund your travels ?

But believe me when I say this – There has not been a single month since I quit my job where I havent brought home money, even if it was just a quarter of my corporate salary.  And this was about a decade ago in 2007-08 when blogging was remotely a career option and being a freelancer was just about enough to pay my mobile bills. And that is why I owe a lot to my media career – it taught me how to look for projects. I used my media skills to consult. Being a freelancer and writer, I took up editing jobs. Since I had a head start in blogging, I persuaded clients in the travel fraternity to set up blogs and I managed it for them. I helped some of them create a community and I also did outreach programmes. I started trails and took people out on them and even freelanced for a few. 

My focus then was to travel and I travelled a lot on my own, exploring nooks and corners of India and even abroad with whatever money I had. I ploughed my earnings back into trips and set myself targets. I did not touch my savings. There were bad months and there were good months and I learnt to work around that.  If I spent XXX on a trip, I would look for ways to earn it back either through writing or projects. Press trips and FAMs came years later . So to cut a long story short – Money matters – either to fuel your passion or to get back on your feet. So quit your job, travel, create a blog or start a new business but dont forget to ensure that your bank balance is healthy 

AK – As per my understanding travel blogging is about describing a place and sharing the experiences ! How to start a blog? And how can one make money out of it?

It is very simple to start a travel blog. Register a domain, buy or take one of those free themes, get a hosting package, travel and start blogging. You can get any of your designer friends to help you here. But if you ask me the first requisite to be a travel blogger is to be a passionate traveller. It does not matter if you dont have the money to travel far and wide. Do backyard travels. Explore your own city. The second, share stories – either write or do a photofeature or vlogs – whichever interests you. If you already have a strong presence on social media and you want to add blogging to your repertoire then spend time regularly on it . Keep a fixed day in a week to blog and share your posts on your socials. 

R- How does one take it up as a career ?How does a beginner make money as a blogger ? 

As a beginner, read as many travel blogs as you can. And read about SEO, DA, PA  and other digital trends. You dont make money immediately as a blogger. You need to spend time travelling, creating content, marketing it, networking and planning. Basically you need to build your credibility and your niche or specialisation. Blogging is more hard work than travelling, so unless you have the time to invest in it, dont look at it to make money or to flaunt it on social media. 

A full time blogger spends more time planning and creating content while travelling. There is no sure formula to become a successful blogger than hard work. You also need a lot of passion because being a blogger is usually an one man army. I travel, I blog, I market, I sell, I network and I manage my finances. You need enough investments as well – gadgets, smart phones, laptops, tablets, cameras, wifi…

When I started blogging, I used to travel a week a month. Now I travel almost two or more weeks a month. There are some bloggers who are digital nomads who live out of a suitcase all the time and they blog on the go.  I however need a home to come back to and my family around me. It doesnt matter which path works for you – choose one and plan your life accordingly.

How to get paid for travel blogging

Goals !! Courtesy – One photo, Shutterstock

Blogging is competitive and there are many posts on social media which may confuse you – some will tell you how to be a solo traveller or a digital nomad, others to quit your job or not. In my opinion, do what you want and you dont need to justify it.  Just ensure that it works for you. The most important posts are the ones which will tell you how to get paid for travel blogging. 

When I started blogging, I did not know  how to get paid money for travel blogging and that it had the potential to fund my trips. But my media experience had told me that WOM (word of mouth marketing) would work. My goal then was to travel and to be a travel writer/blogger and to tell compelling stories – the kind of stories that i wanted to share. And blogging was a platform to do so. I wrote for several publications – almost 100 to150 stories a year as well.  But I eventually priortised the blog to the newspapers. Obviously the potential to earn was more here and it felt special to have your own space in the internet. 

How can you earn money through travel blogging ?

Here is the most important question – how to get paid for travel blogging ? I do sponsored posts or advertorials and I try to have an ad-edit ratio every month. I work with brands proactively on campaigns and I try to create differentiators if possible. I dont do too many barter deals and I try to see if the travels and content that I do fit into my overall plan/strategy. Bloggers are considered influencers today and it is important to choose the brands carefully. I say no to several clients even if it means losing money. Credibility and reputation are much more important than money. 

But you can also earn outside your blogs. As I had mentioned in another post, travellers can make money too. You can take up projects, freelance as a designer, multi task. I know of several digital marketeers and PR professionals who are now successful bloggers. You can do the reverse too. There are others who manage fashion and travel (yea, fashion pays much more) and food and travel blogs. Some become entrepreuners and start businesses related to travel. There are so many start ups in the travel space – I even had a skype call with one in Canada yesterday. Some work with affliates, some run advertisements. Always keep your eyes open and see if you can spot a collaboration somewhere. 

Again talking about finances – the first thing that hits you after you quit your job is the absence of a monthly income. Even today, clients are reluctant to give an advance. And if you have EMIs and stuff like that, then it is going to be difficult to adjust. So I work on a quarter to quarter basis as most clients take 60-90 days to pay. I have a target every month but I try to ensure that I get my payments out by the end of the quarter.   

MC –  Wow…12 years…Then you must be one of those who take a plunge no matter what!! One thing I often wonder…How long can I pursue something before it starts to get monotonous? Have you ever got tired of travelling?

Reinventing is the name of the game. You need to recharge yourself, reinvent, reposition – its like any other business. Monotony is in the mind. In the last decade, I have seen the digital world transforming all the time and it is fascinating. So, you need to journey along. And one lifetime is not enough to explore India, let alone the world and you will constantly see new places and new experiences.

Steps.and.streets – How important it is to have a niche for a travel blog 

Niche is important according to me, because it defines you as a personality and breaks through the clutter of content available there. Your niche does not have to be destination specific. You can either be into culture or adventure. I am not into adventure and I have no qualms saying that. I would rather laze on a beach than do scuba diving. Niche can be related to the style of content too – some like to do long elaborate guides, some into listicles. I prefer telling stories. 

talesofatraveler – How do you maintain your health with so much travel 

Frankly I didnt and am paying the price, although my health issue is not related to travel. I have a medical problem which was diagnosed five years ago, which apparently has no cure and I suffer from unbearable pain every month. Countless surgeries and invasive treatments didnt help and travel used to be my only solace. Every time I bounced back, I travelled to forget my pain and frustration. But then I realized that the pain was not going away and I was getting into depression, thanks to the medications.  I had to stop travelling, cancel many trips as I didnt want to suffer in some unknown shores. Finally I decided I needed a balance between travel and life and I prioritised health. So now, I am learning to understand my body better and respect it. I have rarely talked about it in public domain but I realized that all our dreams and passions are worthless if we are not in shape. And am not just talking about fitness. Yoga, walks and a lot of me time help. I also do a lot of social media detox and I consciously weed out people out of my life who are negative. I am careful with food of late – being a vegetarian, my choices are limited but I have not had a problem anywhere. 

preachyprofessor – If you would go back to the time and meet your 2005/06  self whos just getting into it, what would you tell her and why ?

Follow the passion and the money will follow you. I will also say that not to let go of the focus and that I am on the right track and its the right decision. Find the one thing that will give you satisfaction. Also it is very important to focus on your health. 

i_r_a_e – What advice to give for someone who wants to try – take that leap of faith 

Take that plunge if you believe in it and you have some money to fall back on . The most important take out for me in the last twelve years is Focus. Passion alone I have realized is not enough. This year, when I was jotting down my goals, I realized that I had lost my way somewhere in the middle. When blogging was a hobby,  I used to travel and come back and blog about it. I worked on different projects to fund my travels. And then there was the transition phase, when I was travelling, working and making money but something was amiss. And that is when I realized I lost my focus. I was just randomly accepting everything and anything that came my way- free trips, paid trips, free promotions, paid campaigns and that was just not right.  Eventually I was experimenting on how to get paid for travel blogging.

There is a purpose in whatever we do,  to get that ultimate satisfaction that money and passion alone cannot bring to the table. If that was the case, I would have continued in media because I was quite passionate about it and money was good. To be honest, that little “satisfaction” has eluded me in the last twelve years. And this year, I decided to ask myself , what is that one thing that will make me hit the G spot. Its not just travel or money. And while I am pondering about it now, you find that perfect balance between travel, work(money) and satisfaction. You need to get that focus in place and if blogging is a part of the goals, then go for it ! 

Also read

Planning to quit your job and travel – here are some tips

Can a traveller make money

Travel Writing in simple hard work

The post Seven frequently asked questions on travel blogging appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at February 19, 2017 11:03 AM

माझिया मना जरा सांग ना

एका लग्नाची भन्नाट गोष्ट

     जात्यावर हळद दळली, मुहूर्तमेढ रोवली, बायकांची गाणीही म्हणून झाली. गावातल्याच फोटोग्राफरनं सगळ्या बायकांचा एकेक फोटो काढला. '१०० रुपयाला एक फोटो' म्हटल्यावर शैलाक्कानं तिचा आणि सुनेचा वेगळा फोटो घ्यायचा विचार रद्द केला. आता गाडीत बसून निवांत नाश्ता करायचा या विचारानं ती एका कोपऱ्यात जाऊन बसली. सुनेलाही तिने जवळ बसवलं. बाकी मांडव बांधून झाला होता. आता कसं लगीनघर वाटत होतं. पक्याच्या आईला, काकीला, काय करू अन काय नको असं झालेलं. नवरदेवाची आई म्हणून मान असला तरी काम सरता सरत नव्हतं. सगळे आहेर, बस्ता, पाहुणचार यातून कधी सुटतो असं तिला झालं होतं. मनात हजार वेळा तिने देवीला साकडं घातलं होतं,"हे लगीन पार पडू दे, पोराला घेऊन पयलें तुझ्या दारात येऊन तुझी साडी चोळी करतो बघ".
       दुपारी ४ ला गाडी निघणार होती मुलीच्या गावात जायला. काकीनं हजारवेळा तरी शिव्या घातल्या होत्या मनात,'मेल्याना कितीदा म्हटलं हिकडं करून द्या लगीन पण नाय. " अण्णाही वैतागले होते, अण्णाही एकेका पोराला कामं सांगून दमले होते. त्यांनी तिला शांत केलं. "जाऊ द्या ओ. किती चीडनार अजून? आता ते लोक आडूनच बसले तर काय करनार? नायतर मग आपल्याला करायला लागला अस्ता खर्च हितला. त्यापेक्षा गाडी घिऊन जायचं आणि गाडी घिऊन पोरीला आणायचं. बास !". काकी जरा शांत झाली. आता दोन दिवसांसाठी अशी हिम्मत सोडून चालणार नव्हती. तिनं पुन्हा एकदा घरात, ओसरीवर, स्वंयपाकघरात फेरी मारली. तिच्या भैनीच्या पोरीने तिला समजावलं,"मावशे बास की आता. परत हितंच यायचं हाय. आणि काय राह्यलं तरी आपन पोराकडंच हाय. असा रुबाब तरी कधी करनार?". तेही बरोबरच होतं म्हणा, मुलाची आई म्हणून रुबाबात राह्यचं सोडून काकीला सामान न्यायची, सगळं ठीक होण्याची काळजी.
       तिने घड्याळात पाहिलं, पाच वाजून गेले होते. सगळे पै-पाहुणे दारात जमा झाले. बाहेरगावच्या लोकांना सकाळ सकाळी दणकून जेवण घातलं होतं अण्णांनी. सगळे सुस्तावले होते. गाडी आली तशी सगळे खडबडून हलले. पक्याच्या हातावर काढलेली मेंदी अजून तशीच होती. चार गोळे का होईना काढायलाच पाहिजे होते ना? त्यामुळे बाकी पोरांनीच सामान उचललं. पक्या पुढे जाणाऱ्या ट्रॅक्स मध्ये बसला तसं काकीनं त्याला अडवलं, म्हटली,"एक मिनिट दम काढ". पक्यानं,"आता काय" म्हणून तोंड वाकडं केलं. ती घाईत घरात गेली, खडेमीठ-चार लाल मिरच्या घेऊन आली, ४-५ उठाबशा काढत, पुटपुटत त्यांचं मीठ काढलं आणि म्हणाली,"आमच्या गाडीत बस. उगा पोरा-सोरांच्या बर्बर मजा मारत बसू नका. आमच्या गाडीत दोन-चार तरणी पोरं पायजेल का नको?". पक्या आता वैतागला होता पण काकी लई दमली होती काम करून, तिला काय बोलणार म्हणून गप बसमध्ये बसला.
      बाकी बायकांनी, पुरुषांनी जागा पकडल्या, पिशव्या ठेवल्या. शैलाक्कानं पन आपली आणि सुनेची जागा पकडून घेतली. तिला आतल्या बाजूला बसवून ती बाहेरच्या सीटवर बसली. पुन्हा एकदा उठून पिशवी खाली घेऊन चाचपडली, परत ठेवली आणि खाली बसली. सुनेनं नुसतंच बघितलं आणि बाहेर बघायला लागली.
 शेजारच्या सीटवरल्या एका बाईनं विचारलं,"काय शैलाक्का, झाला का सासूबाई? काय म्हटला सुनेचं नाव ते?". शैलाक्कानं नाव सांगितलं,"जानवी".
ती बाई बोलली,"अस्स. चांगलं नाव हाय की".
शैलाक्कानं कौतुकानं सांगितलं,"होय, आम्हीच ठेवलंय. मला ती शिरेल मधली लै आवडली हुती बगा. मग म्हणलं, हेच ठेवायचं नाव सुनेचं. "
सून तिकडून थोडंसं हसली, नाईलाजाने. जागेवरून हात जोडून नमस्कार केला. तसं शैलाक्का म्हटली,"असं काय पुडाऱ्यागत हात जोडतेया, वाकून कर.या आपल्या पक्याच्या मावशी हायेत." म्हणून स्वतः उठून बाजूला झाली. तिकडे त्या बाईंनी,"असू दे असू दे" म्हटलं तरी सुनबाई उठल्या, बसमध्येच वाकून नमस्कार केला आणि पुन्हा जागेवर बसल्या.
"पोरगा आला न्हाई ते?" त्या बाईंनी विचारलं.
"हां त्याला जरा काम होतं. मग म्हटलं हिला तरी नेतो. नवी सुनबाई जरा समाजात चार लोकांची ओळख व्हायला पायजे ना? म्हनून घेऊन आलो मग."
त्या बाईंनी मान हलवली.
       गाडी भरली, बारकी पोरं उगाच उड्या मारत होती, त्यांना त्यांच्या आयांनी गप्प बसवलं, नारळ फुटला आणि देवीचं नाव घेऊन गाडी निघाली. सगळा मिळून ६ तासांचा रस्ता. पण रस्त्यात जेवण खाणं करून पुढं जायला वेळ होणारच होता. 'पहाटे पहाटे गाडी पोचायलाच पायजे' असा विचार करून काकीने एक सुस्कारा उसासा सोडला. जरा सगळे स्थिर झाल्यावर तिनं एक मोठी पिशवी पक्याला वरून काढायला लावली. त्यातनं एकेक करत बुंदीचे लाडू आणि चिवड्याचं पाकीट तिने मागे पाठवायला सुरुवात केली. शैलाक्काने सुनेला एक देऊन आपलं लगेचच उघडलंही. बकाणा भरत तिने शेजारच्या मावशींशी बोलायला सुरुवात केली. सुनबाईंनी दोन चार घास खाल्ले आणि पाकीट पुढच्या जाळीत ठेवलं. खाऊन हळूहळू करत सगळे पेंगले.

दोनेक तासांनी सुनबाईंनी शैलाक्काला हळूच हलवलं,म्हणाली,"आत्याबाई जायचं होतं. " "कुठं?" विचारल्यावर तिने करंगळी दाखवली.
"आता कुटं ? जरा दम काढ." म्हणून शैलाक्काने तिला गप्प बसवलं. ती गप्प बसली, कशीतरी अर्धातास कळ काढून तिने पुन्हा उठवलं, म्हणाली,"लै घाईची लागलीय." कुटं आडोश्याला थांबली तरी चालंल". तिचा चेहरा पाहून शैलाक्का उठली, तिने काकीला उठवून कानात सांगितलं, मग काकींनी पक्याच्या कानात. पक्याने पुढे जाऊन गाडी एका ठिकाणी थांबवली. त्या दोघी उतरल्या तशा अजून दोन चार बायका उतरून आडोशाला जाऊन आल्या. जानवी येईपर्यंत शैलाक्का बाहेर उभ्या राहिल्या. सगळे आत येऊन पुन्हा गाडी सुरु झाली. त्यात अर्धा तास तरी गेला होता. आत येऊन शैलाक्का शेजारच्या मावशीला सांगू लागली,"तुम्हाला म्हनून सांगते. दोन दिवस झाले सारकी ही अशी जायला लागलीया. आता येऊन डॉकटरला दाखवाय पायजे."
         आपल्याबद्दल असं लोकांशी बोललेलं जानवीला अजिबात आवडलं नाही. ती मान फिरवून बाहेर बघत बसली. तासाभरात गाडी पुन्हा थांबवायची वेळ आली. आता मात्र जानवीचा चेहरा रडवेला झाला होता. तिला पाहून पुन्हा गाडी थांबवली. एका तरण्या पोरीनं म्हटलंही,"मी जाते सोबत", तर शैलाक्काने काही ऐकलं नाही. स्वतःच तिच्यासोबत जाऊन आली. दोघी आत आल्यावर गाडी सुरु झाली. आत बाहेर जाताना, सगळे लोक आपल्याकडे बघत आहेत हे पाहून दोघीना अजूनच अवघडल्यासारखं झालं होतं. अजूनच आता सगळे जागे झाले होते आणि भूकही लागली होती. .पुढे पोरांनीच थोडं बघून एका ढाब्यावर गाडी थांबवायला सांगितली. गाडी थांबल्यावर सगळ्यांसाठी एकेक थाळी सांगून पक्याने मेंदीचे हात धुतले. आणि जेवायला बसला.
        तिकडे सगळ्या बायकांनी टेबल जोडून आपला घोळका बनवला. सगळ्या गप्पा मारत जेवल्या. कुणी आपल्या पोरांना खायला घातलं. कुणाला उलटी झाली म्हणून काहीच खाल्लं नाही. जानवीलाही जेवण काही जाईना. उगाचच चिवडून तिने रोटीचे चार घास खाल्ले आणि गप्प बसली. आता मात्र शैलाक्काला पोरीची काळजी वाटायला लागली. घरी गेल्यावर तिची दृष्ट काढायचं तिने मनोमन ठरवलंही. आता सगळ्यांचं जेवण झाल्यावर सगळे पुन्हा एकदा बाथरूमची फेरी मारून आले. आत गेलेल्या जानवीची वाट बघणाऱ्या शैलाक्काला चैन पडेना. शेजारीच असलेल्या काकीशी ती बोलायला लागली. आपल्यामुळे उशीर होतोय हे तिला कळत होतं. काकीला म्हणाली," आता महिनाभरच झाला लग्नाला. म्हटलं जरा सगळ्यांशी ओळख पाळख हुईल पोरीची. पण उगाच आनलं असं वाटाय लागलंय. काय खाईना, पिईना. आनी सारकी जायला लागलीय. काय कळंना."
काकींला स्वतःच्या टेन्शनमध्ये हिच्याकडे लक्ष लागत नव्हतं. काहीतरी बोलायचं म्हणून ती म्हणाली,"हां आल्यावर डॉकटरला दाखवा. नायतर तिकडे गेल्यावर त्याच गावात जमलं तर जाऊन या. बघू कुणी भेटलं तर."
शैलाक्काने मान हलवली.
पुन्हा विचार करत काकी म्हणाली,"दिवस तर गेलं नसतील?"
        अरेच्चा हा विचार तिने केलाच नव्हता. आता तिला सगळी चिन्हं दिसायला लागली आणि शैलाक्का खूष झाली. पोरगी बाहेर आल्यावर दोघी गाडीत बसल्या आणि गाडी सुरु झाली. तरण्या पोरांनी गाण्यांच्या भेंड्या सुरु केल्या आणि मागे बसून बायकांनी गप्पा. या दोघी सासू-सुना फक्त ऐकत होत्या. मधेच जानवीने हळूच गाणं सांगितलं,"हमें तुमसे प्यार कितना.." तिच्या बारीक आवाजाकडे लक्ष जाणं अवघडंच होतं. शेजारच्या मावशीने आग्रहाने तिला गाणं म्हणायला लावलं. तेव्हढं गाणं सांगून ती पुन्हा बाहेर बघू लागली. मध्ये एकदा जानवीने सासूला उठवलंच. यावेळी मात्र तिने पुढच्या पोराला पण सोबत घेतलं. रात्रीच्या अंधारात दोघी कुठे एकट्या जाणार म्हणून. यावेळी तिने पोरीला बाहेरच्या बाजूला बसवलं आणि झोपी गेली.
     बराच वेळाने पोरांचा उत्साह सरला. काकीने सगळयांना 'उद्या कामं हायेत मुकाट्याने झोपा' म्हणून गप्प बसवलं. लाईट बंद झाले. हळहळू करत सगळी गाडी शांत झाली. रात्रीच्या गुडूप अंधारात कधीतरी सगळ्यांची गाढ झोप लागलेली असताना त्या पोरीने पुन्हा सासूला हलवलं. आता मात्र शैलाक्काला झोप आवरत नव्हती. जानवींने समोरच्या पोराला उठवलं. तिने हळूच सासूला सांगितलं,"आत्याबाई हे दोघं आहेत झोपा तुम्ही." तिनेही पडत्या फळाची आज्ञा म्हणून एकदा फक्त उभ्या राहिलेल्या पोरांकडे पाहिलं आणि 'बरं' म्हणून झोपून गेली. ड्रायवर लाईट लावणार इतक्यात पक्याने त्याला थांबवले,"'इतक्या रात्री लाईट नगू लावूस' म्हणून. गाडी थांबली, अंधारात चाचपडतच ती, ते पोरगं आणि पक्या उतरले.  दहा मिनिटाने तिघे आत आले आणि 'चल रे' म्हणून पोराने सांगितल्यावर गाडी सुरु झाली.
       पुढचे तीन तास मात्र शैलाक्काची झकास झोप झाली. गाडी मुलीच्या गावात येऊन पोचली होती. गाडी थांबल्या थांबल्या अचानक धाडकन तीन पोरं उठून दार उघडून पळत सुटली. पेंगलेल्या वऱ्हाडाला काय झालं ते नक्की कळलं नाही. ड्रायवर एकदम ओरडला,"चोर चोर" म्हणून. सगळे एकदम दचकून जागे झाले. शैलाक्काला तर काही कळत नव्हतं. तिने शेजारी पाहिलं तर पोरगी शेजारी नव्हती. पटकन पिशवी वरून काढली आणि पाहिलं तर पोरींचे सगळे सोन्याचे दागिने गायब होते. तिने तिथेच हंबरडा फोडला,"कुठं गेली रे माझी पोर? चोरांनी धरलं का काय तिला? सगळे दागिने बी गेले की रं."
तिचा आवाज ऐकून सगळे आपापल्या पिशव्या बघत असताना एकदम काकी ओरडली," आरं देवा. हा काय घात झाला रं?". तिच्या हातात एक कागद होता. अण्णांनी तो कागद हातात घेऊन वाचला,"अवो अक्का तुमची सून आमच्या पोराबर पळालीया. "
"अन्ना काय पन बोलू नका" म्हणून शैलाक्का ओरडली.
अण्णा पुढे बोलले,"म्हनं त्यांचं प्रेम होतं अधिपासुन. तिच्यावर शंका आली म्हून बापानं घाईनं लग्न केलं आनी तुम्ही माझं पैशापायी, म्हनं. आमी लग्न करणार हाय. आमाला शोधू नका असं लिहलय बघा तुम्हीच. "
काकीला तर चक्करच आली होती आणि शैलाक्का आपली रिकामी पिशवी हातात घेऊन उध्वस्त बसली होती.
आता त्यांना शोधणार तरी कुठे आणि कसं हे कुणालाच कळत नव्हतं. ड्रॉयव्हरलाही नक्की कुठे गाडी थांबवली ते आठवत नव्हतं आणि हे असं होऊच कसं शकतं यावर अजूनही कुणाचा विश्वास बसत नव्हता.

तिकडे पक्या आणि जानवी, नाही नाही, मेघा केंव्हाच दूर निघून गेले होते. अनेक प्रयत्नांनी का होईना ते एकमेकांना कायमचे भेटले होते.

विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at February 19, 2017 05:54 AM

ये ये पावसा-- My First Book ...(Ye Ye Pawsa).....

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

शिक्षणाची मालकी विद्यार्थ्याकडे!


Image result for education in future


भविष्यात शिक्षणपद्धती कोणती वळणे घेत आहे हे पाहणे येथे महत्वाचे आहे. म्हणजे आपण आज कोठे आहोत आणि आपल्याला त्या दिशेने विचार करण्याची आजच आवश्यकता का आहे हे आपल्याला समजणार नाही. जोपर्यंत विचारप्रक्रिया सुरू होत नाही तोवर कृतीचीही शक्यता नाही हे उघड आहे.

आज जगभर जी शिक्षण पद्धती आहे तीत क्लासरुम्स, ग्रंथालये, प्रयोगशाला, अभ्यासक्रम, परिक्षा, ग्रेड्स वगैरेंचा समावेश असतोच. यातील दर्जा कमीअधिक असेल, पण मुलभूत संरचना अशाच प्रकारची असते हे आपल्या लक्षात येईल. आपण यातही दोन-तीन दशके मागे आहोत हा भाग आहेच. पण भविष्यात शाळाच राहणार नाहीत अशी व्यवस्था येवू पाहते आहे. याचे कारण म्हणजे, शाळा कितीही चांगली असली तरी विद्यार्थ्याची मानसिकता एका साच्यातील कशी बनेल हे सध्याची शिक्षण व्यवस्था पाहते. मानवी स्वातंत्र्याचा यात संकोच होतो अशी चिंता नीतिविद करत असतात. काही अंशी ते खरेही आहे.

भविष्यातील शिक्षण हे वेगवेगळ्या वेळेत, वेगवेगळ्या ठिकाणी व वेगवेगळ्या माध्यमांतुन उपलब्ध असेल. म्हणजे शाळेत जायची गरजच असणार नाही. परिक्षा कधी द्यायची याचेही बंधन विद्यार्थ्यावर असनार नाही. तो आपला अभ्यासक्रम स्वत:च तयार करेल. म्हणजे कोणत्या विषयात आपल्याला प्राविण्य मिळवायचे आहे आणि कोठवर हे स्वातंत्र्य प्रत्येक विद्यर्थ्याला असेल. थियरी व प्रात्यक्षिके हे सर्व विद्यार्थी खुल्या जगात शिकेल. यामुळे विद्यार्थ्याची आकलन शक्ती व स्वनिर्मित अभ्यासक्रम असल्याने त्यात तज्ञ व्हायची आस अधिक वाढेल असे शैक्षणिक मानसशास्त्र सांगते. थोडक्यात ठराविक शिक्षक व ठराविक अब्यासक्रम या जोखडातून विद्यार्थ्याची मुक्तता होईल.

ही एक प्रकारे स्व-शिक्षण प्रक्रिया असेल. इंटरनेटमुळे विद्यार्थ्याचे शिक्षक राज्यात, देशात वा जगभरात कोठेही असू शकतील. ते कितीही असू शकतील. विद्यार्थी इंटरनेटच्या माध्यमातून शिक्षकांच्या संपर्कात राहत त्याच्या अडचणी अधिक सुकरतेने सोडवू शकेल. स्व-शिक्षण प्रक्रियेत अमुकच कालात अमूक साध्य झालेच पाहिजे हा घोषा नसल्याने जोवर आकलन नाही तोवर विद्यार्थी परिक्षा देणार नाही. सामान्य कुवतीच्या विद्यार्थ्यासाठी जसे हे उपयुक्त ठरेल तसेच असामान्य बुद्धीमत्तेच्या विद्यार्थ्याला कमी कालात अधिकाधिक प्रगती करत पुढच्या पाय-या ओलांडणे सोपे जाईल. थोडक्यात या पद्धतीत व्यक्तिगत प्रेरणा व कुवतीच्या मुल्यांकनाला महत्व येत विद्यार्थी हा जास्त स्पर्धात्मक होत बौद्धिक व म्हणुनच ऐहिक प्रगती साधण्यास सक्षम होईल.

यात आपल्याला कोनती शिक्षण पद्धती जास्त योग्य आहे हे ठरवता येणे विद्यार्थ्यालाच शक्य असल्याने तो आपल्या निवडीप्रमाणे शिक्षणपद्धती ठरवू शकेल. तसे निवडीचे असंख्य पर्याय त्याला शिक्षणाचेच जागतिकीकरण झाल्याने सहज उपलब्ध होतील. तंत्रज्ञानातील भविष्यातेल आघाडीमुळे भाषा हाही प्रश्न महत्वाचा राहणार नाही. अगदी झुलू भाषिक प्राध्यापकही चक्क मराठीत शिकवत असेल. किंबा येथील कोणी प्राध्यापक एकाच वेळेस सर्व जागतिक भाषांत शिकवू शकेल. थोडक्यात भाषा हा अडचणीचा विषय राहणार नाही. अमूक भाषा आलीच पाहिजे तरच प्रगती होते या समजातून तसेही जग हळुहळु बाहेर पडत आहे. 

अभ्यासक्रम स्वत: विद्यार्थ्यानेच ठरवणे हा या शिक्षण पद्धतीतील कळीचा मुद्दा असेल. आपल्याला काय शिकायचे आहे हे निश्चित करुन विद्यार्थी आपापला अभ्यासक्रम ठरवू शकतील. कोणती साधने वापरायची हेही तोच ठरवेल. कोणत्या स्कुल/कोलेजच्या त्या विषयातील online परिक्षा द्यायच्या हेही तोच ठरवू शकेल. विद्यार्थ्यांच्या मुल्यांकणाची पद्धत हीच मुलात विद्यार्थ्याला विशिष्ट विषयाचे कितपत आकलन झाले आहे यावरुनच होणार असल्याने ख-या अर्थाने सुबुद्ध विद्यार्थी यातून घडू शकतील.

आता जग हीच शाळा बनल्याने जेथे आवश्यक आहे तेथे फिल्डवर्क करत विद्यार्थ्याला प्रत्यक्षानुभव घेणेही सोपे जाईल. उदाहरनार्थ इंजिनियर अथवा ब्यंकर ज्याला व्हायचे आहे तो कारखान्यांत किंवा ब्यंकांत जाऊन प्रात्यक्षिके घेऊ शकेल. तशा तरतुदी सरकारे करतील अशी अपेक्षा या शिक्षणपद्धतीत आहे. चांगल्या शालेत अथवा विद्यालयात प्रवेश हा आज एक मोठा प्रश्न बनला आहे. अनेक शाखांचे शिक्षण देणारी विद्यालये आपल्या परिसरांत असतातच असे नाही. असली तरे प्रवेशाचे क्रायटेरिया असे असतात कि अनेकांना त्यापासून मुकावे लागते. या नच्व्या शिक्षण पद्धतीत या अडचणी राहणार नाहीत. 

गणित ही एक आवश्यक बाब मानली जाते. अनेक विद्यार्थ्यांचे गणिताशी शत्रुत्व असते. पण भविष्यात तसे होनार नाही. कारण गणित येते कि नाही हा प्रश्नच उरणार नसून गणिती क्रिया संगणकावर करून जी आकडेवारी समोर येते तिचे सांखिकीय विश्लेशन करण्याची क्षमता असणे हेच महत्वाचे मानले जाईल. अनावश्यक, सहजी उपलब्ध असणा-या गोष्टे शिकण्यात वेळ घालवण्यापेक्षा बुद्धीपुर्वक विश्लेशन करण्याची क्षमता भविष्यात महत्वाची मानली जाईल. आजही आहे. पण आज विश्लेशनकर्त्यांची वानवा आहे हे आपण पाहतोच. हीच बाब विज्ञानालाही लागू पडते. किंबहुना आजच्या शिक्षण पद्धतीमुळे व करियरबाबतच्या भ्रामक संकल्पनांमुळे आपण अनेक शास्त्र शाखांतील विद्वानांना मुकत आहोत हे आपल्या लक्षातही येत नाही. 

आज विद्यार्थी परिक्षांसाठी राब राब राबतात. पाठांतरे करत बसतात. क्लासेस लावतात. पण परिक्षा झाली कि दुस-या दिवशी सर्व विसरून जातात हा केवळ भारतीयच नव्हे तर जागतिक अनुभव आहे. शाला-कोलेजात शिकलेले किती विषय त्याच्या भावी जीवनात कामाला येतात हा तर एक फार मोठा गहन प्रश्न आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्याला त्याच्याच आवडीच्या क्षेत्रात त्यालाच त्याचा अभ्यासक्रम तयार करू देत स्पर्धात्मक गुणवत्ता तपासण्याच्घी संधी द्यावी असा जोरकस मतप्रवाह येतो आहे. विद्यार्थ्याची बौद्धिक क्षमता तपासण्याचे परिक्षा (प्रश्नोत्तरे) हे योग्य माध्यम नाही असे आता बहुतेक शिक्षण तज्ञ म्हणत आहेत. परिक्षांमुळे विद्यार्थी जेंव्हा प्रत्यक्ष नोकरीला लागतो अथवा व्यवसायात जातो तेंव्हा त्या कामाला लायक आहे कि नाही हे आताची परिक्षा पद्धत ठरवू शकत नाही अथवा भविष्यही वर्तवू शकत नाही. क्षमता व परिक्षेतील मार्क यांची सांगड घालणे अवैज्ञानिक आहे यात शंका असण्याचे कारण नाही. पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष ज्ञान हा भविष्यातील शिक्षणाचा मुलमंत्र बनणार आहे. 

शिक्षण फुकट कि विकत, सरकारी कि खाजगी हा प्रश्न मुळात दुय्यम असून शिक्षण कसे दिले जाते व गुणांकणासाठी कोणती पद्धत वापरली जाते हे अधिक महत्वाचे आहे. बाकीचे मुद्दे व्यावहारिक असून ते सरकारने व समाजाने सोडवायचे आहेत. वर आपण भविष्यातील शिक्षण पद्धती कशी असेल हे पाहिले. अजुनहे काही मुद्दे आहेत ते आपण नंतर पाहुच. पण येथे सांगायचा मुद्दा हा कि शिक्षणाची मालकी पुढे सरकार अथवा शिक्षण संस्थांकडे राहणार नसून चक्क विद्यार्थ्याकडेच जाणार आहे. आणि हे होणे सुसंस्कृत समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. आपल्याला सुबुद्ध पिढ्या घडवायच्या असतील तर शिक्षणातील विद्यार्थ्याचे स्वातंत्र्य नाकारण्यात फार मोठी चूक होईल. यात अनेक उपप्रश्नही उपस्थित केले जातील याची मला कल्पना आहे. त्यांचाही परामर्श आपण पुढील लेखांत घेत राहू! येर्थे थोडक्यात सांगायचे म्हणजे शिक्षणाची मालकीच पुर्ण बदलत विद्यार्थ्याकडे नेणे हे अत्यावश्यक पहिले पाऊल आहे. 

-संजय सोनवणी
९८६०९९१२०५

(Published in dainik Sanchar, Indradhanu supplement)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at February 19, 2017 01:37 AM

February 18, 2017

तात्या अभ्यंकर.

पळसुलेकाकू..

“तात्या, एकदा येऊन जा रे. तुझ्याकरता कोकणातून अमृत कोकम आणलं आहे..”

असा पळसुले काकूंचा फोन आला. त्या दरवर्षी मला प्रेमाने अमृतकोकमचा एक कॅन देतात. पळसुलेकाकू आमच्या गाण्यातल्याच. भावगीतं वगैरे अगदी हौशीने गातात. छान गातात..

ठरल्याप्रमाणे मी त्यांच्या घरी गेलो. पळसुलेकाका चट्टेरीपट्टेरी हाफ चड्डी घालून मस्त पंख्याखाली वारा खात बसले होते..

“ये तात्या. बस. बाझव अजून महाशिवरात्र झाली नाही तो उकडायला लागलं सुद्धा..!”

पळसुले काकानी स्वागत केलं. पळसुल्यांची छान अगदी दोनच खोल्यांची नेटकी जागा. पळसुलेकाकूंनी छान आवरलेलं घर. बाहेरची खोली, आत स्वयंपाकघर. एकुलती एक मुलगी लग्न होऊन सिंगापूरला गेलेली.

स्वयंपाकघरातून पळसुलेकाकू अमृतकोकम घेऊन आल्या. छान गो-या, चेहे-यावर सात्विक आणि प्रसन्न भाव.

“बस तात्या, रव्याचा लाडू आणते..”

मी त्यांच्या घरी गेलो तेव्हा तिथे एक सुरेश नावाचा माणूस बसला होता. “तात्या, हा सुरेश. estate agent आहे.” – पळसुलेकाकानी ओळख करून दिली..

“छ्या साले ठाण्यात जागांचे भाव कायच्या काय झाले हो..” – आता सुरेशने संभाषणात भाग घेतला..

"तिथे लुईसवाडीमध्ये एक चांगला तयार राहता बंगला आहे. मालक ५ करोड मागतो आहे..” – सुरेश म्हणाला..

सुरेशचं हे वाक्य संपतं न संपतं तोवर पळसुलेकाकू आतून आमच्याकरता रव्याचे लाडू घेऊन आल्या.

“पाच करोड.. हम्म... अगं माझं जरा चेकबुक आण गं..”

पळसुलेकाकांनी आता पळसुलेकाकुना चेकबुक आणायला सांगितलं..

आम्हाला काही कळेचना. बंगल्याची ५ करोड किंमत ऐकून पळसुलेकाका आता advance बयाणाचा चेकबिक देतात की काय? असं क्षणभर वाटून गेलं..

पळसुलेकाकूंनी त्यांना चेकबुक दिलं..“हे घ्या चेकबुक. का हो पण..?”

“अगं काही नाही, MSEB चं साडेआठशे रुपये बील आलं आहे. तात्याला चेक देतो. तो जाता जाता भरून टाकेल. छ्या.. वीज साली काय महाग झाली आहे हल्ली. आणि तात्या, जाताना जरा त्या कोप-यावरच्या प्लंबरला आमच्याकडे यायची आठवण कर रे. तसा मी फोन केलाय म्हणा. सालं संडासचं फ्लश काम करत नाहीये. पाणी गळत राहतं आणि टाकी भरतच नाही..”

तोंडात रव्याचा लाडू असतानाच मला हसू आवरेना. कुठे त्या ५ करोडच्या बंगल्याचा बयाणा आणि कुठे ते MESB चं साडेआठशे रुपये बील आणि गळका फ्लश..!

मला असेच साधे लोक मनापासून आवडतात..

रव्याचा लाडू खाउन सुरेश निघून गेला. पळसुले तो बंगला खरीदनेसे रह गये..”

“अगं उद्याच्या भिशीमध्ये तू ते सुमनताईचं गाणं म्हणणार आहेस ना? तात्याला ऐकव की..”

पळसुलेकाकूंनी लगेच उत्साहाने मला ते सुमनताईचं गाणं गाऊन दाखवलं..

एकदाच यावे सखया तुझे गीत कानी
धुंद होऊनी मी जावे धुंद त्या सुरांनी..

काकूंनी खूप छान म्हटलं गाणं.. अगदी त्यांच्या रव्याच्या लाडवासारखंच साधं, परंतु तितकंच गोड आणि सात्विक..

-- तात्या अभ्यंकर..

by तात्या अभ्यंकर (noreply@blogger.com) at February 18, 2017 12:08 PM

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life ! - Ranjeet Paradkar

'द गाझी अटॅक' आणि 'इरादा' (Movie Review - 'The Ghazi Attack' and ' Irada')

बऱ्याच दिवसांनी एका दिवसात २ सिनेमे पाहिले ! 'द गाझी अटॅक' आणि 'इरादा'. दोन्ही सिनेमे मला चांगले वाटले. जमणार असेल, तर तुम्हीसुद्धा दोन्ही पाहा. पुढील लेखांत दोन्ही सिनेमांवर संक्षिप्त लिहिले आहे. वेळ नसल्याने स्वतंत्र लिहिले नाही. ------------------------------------------ 'द गाझी अटॅक' आवडला. १९७१ च्या युद्धापूर्वी पाकिस्तानची एक पाणबुडी बंगालच्या उपसागरात बुडली होती. त्या घटनेसंदर्भात

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at February 18, 2017 06:54 AM

स्मृति

भारतभेट २०१६

यावर्षीची भारतभेट अगदी मोजून होती. दोघांच्याही नोकऱ्या नवीन असल्याने जास्त रजा मिळाली नाही. शिवाय नोकरीबदलामुळे जुलैचे काढलेले तिकीट रद्द केले होते आणि त्यामुळे रद्द केल्याचे पैसे तर कापलेले होतेच आणि त्यात भर म्हणजे आधी बुक केलेल्या एअरलाईन वापरून दुसरे तिकीट काढायचे होते. मी आधी नोकरी करत नसल्याने आरामात बॅग भरता यायची. आता नोकरी मुळे ज्यावेळी कामावर जायचे नसेल त्यादिवशी शॉपिंग आणि बॅगा भरणे असे चालले होते. थंडी तर इतकी होती की कामे पटापट उरकताच यायची नाहीत. भारतात पोहोचलो आणि जेटलॅग जातो न जातो तोच परतीच्या प्रवासाची तयारी सुरू झाली. आईबाबांना डोळे भरून पाहून घेतले.  आईने थालिपीठाची भाजणी आधीच करून ठेवली होती त्यामुळे वेळ वाचला. देवीचे दर्शन घेण्याचे ठरवले होते.

पुण्यातल्या जोगेश्वरीचे दर्शन खूप छान झाले. ओटीचे सामान बघताना छान वाटत होते. दर्शना नंतर बांगड्या भरल्या. मग हळूहळू चालत आम्ही दोघी म्हणजे आई आणि मी शॉर्टकटने तुळशी बागेत शिरलो. यावेळेला तुळशीबाग बरीच हिंडले. गाऊन घेण्यानिमित्ताने फिरलोच. शिवाय मला काही कानातले घ्यायचे होते. मी जिथे काम करत तिथल्या मैत्रिणींकरता मी कानातले घेतले. इथे आल्यावर त्यांना दिले तर सगळ्याजणी खूपच खूष झाल्या ! तुळशीबागेत फिरून मग बाहेरच मसाला डोसा खाल्ला. काही कामानिमित्ताने एफसी रोडला गेलो आणि न ठरवताच वैशालीला भेट दिली. अर्थात वैशालीवर मी काही प्रेमबिम करत नाही. पुर्वी पण क्वचित गेली आहे. १५ दिवस म्हणजे तसे जेमतेम ८ ते १० दिवसच आईकडे राहणे झाले. पण तरीही त्यातल्या त्यात आईने मला बरेच प्रकार खाऊ घातले.


शेवयाची खीर, साबुदाणा खिचडी,  चकोल्या, होळीनिमित्ताने पुरणपोळीही झाली.  बरेच वर्षानंतर होळी पहायला मिळाली. विमानात ३ सिनेमे पाहिले. पिकू एकदम फालतू आहे. बाजीराव मस्तानी बरा वाटला. बजरंग भाईजान छान आहे.रंजनाकडे बटाटेवडे फ्रुटसॅलड असे जेवण छानच होते. चव आली. अर्चनाने माझ्यासाठी भारतात आल्या आल्या मला वडापाव, शेवबटाटापुरी खायला घातली. शिवाय घरी बोलावून छान बेत केला होता. भाकरी वांग्याची भाजी, आणि स्वीट डिश म्हणून जिलेबी आणि मठ्ठा,



माझ्या चुलत जावेने चविष्ट मिसळ केली होती. विनायक व त्याची चुलत बहिण वर्षा शेगावला जाऊन आले. नाही म्हणता म्हणता कमी वेळात बऱ्याच गोष्टी झाल्या म्हणायच्या.

मुंबई विमानतळ खूपच चकाचक झाला आहे. असे वाटले की आपण दुसऱ्या कोणत्या तर देशात आलोनाही ना? आजपर्यंत इतके विमानतळ बघितले पण आताचा हा चकाचक झालेला मुंबईचा विमानतळ तर जगात १ नंबर लागेल. आई कडे मी एकदा सौम्य खिचडी केली होती. ती आवडली सगळ्यांना.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at February 18, 2017 04:33 AM

February 16, 2017

भावतरंग

श्लोक २ : ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ ज्ञान

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्‌ ।

प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्‌ ॥ श्लोक २ : ९ ॥

स्वर्गातील कल्पतरु वृक्षालासुद्धा दोन मर्यादा आहेत. त्या म्हणजे आपल्या मनात ज्या गोष्टींबद्दल पूर्ण कल्पना आहे अशाच गोष्टी तो आपणांस प्रदान करु शकतो आणि आपणांस त्या वृक्षाखाली जाणे जरुरी असते. माउलींनी म्हणूनच अठराव्या अध्यायातील सद्‌गुरुस्तवनात आपल्या गुरुंना ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ असे संबोधून त्यांना कल्पतरुपेक्षाही श्रेष्ठ म्हटले आहे. कारण ज्याची आपणांस कल्पना करणेही अशक्य असते असा मोक्ष ते आपल्या हातात घरबसल्या देतात, त्याकरीता इतर कुठेही जाण्याची आवश्यकता नसते! नवमीतील ज्ञान असेच आपल्या पूर्ण कल्पनेबाहेरील आणि विनासायास मिळणारे आहे हे वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत : ‘ही विद्या सर्व विद्यांची परीसीमा आहे, सर्व गुपितांच्यामागे दडलेले गुपित आहे आणि (याच्या ज्ञानाने) तू सर्व पापांतून मुक्त होशील. कुठल्याही अधर्माचा यात प्रवेश होत नाही, हे ज्ञान (दुसऱ्या कुठल्यातरी गोष्टींच्या आधाराने जाणून न घेण्यासारखे) अपरोक्ष व अक्षय आहे आणि (इतके गुण असूनसुद्धा) या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा मार्ग अतिशय सोपा आहे.’

आता आपण या श्लोकातील शब्दांच्या आवरणामागे दडलेल्या अर्थांचा विचार करु.

१. राजविद्या : स्वकष्टाने प्राप्त केलेल्या कुठल्याही विद्येमागील आपला हेतू काय असतो? तर पुढे होणाऱ्या ज्ञानाने आपल्या आयुष्यात आनंद प्राप्त होईल असा आपला समज. या जगात एकही व्यक्ती असा जाणूनबुजून अभ्यास करीत नाही की ज्यायोगे आयुष्यात फक्त दुःखच निर्माण होईल. परंतु व्यवहारातील कुठल्याही ज्ञानाने आपणांस दिवसाचे चोवीस तास सतत आनंद मिळत नाही. उदाहरणार्थ, चहा कसा करावा याच्या ज्ञानाने क्रिकेट खेळायच्या वेळी आनंद मिळत नाही! किंवा पैसे कसे मिळवावे, समाजात मान्यता कशी मिळवावी यांच्या संपूर्ण ज्ञानाने प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाच्यावेळी समाधान लाभत नाही. याचा अर्थ असा की, व्यवहारातील प्राप्त केलेल्या विद्यांमुळे मिळणारा आनंद सीमीत आहे, इतर परीस्थितींवर अवलंबून आहे. या कारणामुळे जगातील सर्व व्यावहारीक विद्या मर्यादीत आहेत असे म्हणावे लागते. याच्याउलट, एकदा का परमार्थाच्या मार्गात प्राप्त केलेले ज्ञान पचनी पडले की आयुष्यात कधीही संध्यासमय नसलेल्या आनंदी दिवसाची पहाट होते! कुठल्याही परीस्थितीत सातत्याने आनंदाला मिळवून देणारी ही विद्या आपोआपच इतर सर्व विद्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण अशा ज्ञानाला राजविद्या या नावाने बहुमान देत आहेत.

२. राजगुह्य : श्रीगोरक्षनाथ आणि श्रीदत्तप्रभूंमध्ये एकमेकांपासून लपण्याचा खेळ खेळला गेला असे नाथांच्या चरीत्रात सांगितलेले आहे. पहिल्यांदा एका लहानशा मासोळीचे रुप घेऊन विराट जंगलातील एका छोट्या तळ्यात लपलेल्या गोरक्षनाथांना श्रीदत्तप्रभूंनी सहजासहजी पकडले. नंतर जेव्हा दत्तप्रभू लपले, तेव्हा श्रीगोरक्षनाथांना ते कुठे लपलेले आहेत हे सर्व त्रिलोकाचा शोध घेऊनही सापडले नाहीत. तेव्हा चिंताक्रांत होऊन त्यांनी सद्‌गुरु स्मरण केल्यावर लगेच श्रीमत्स्येंद्रनाथ प्रगट झाले व त्यांनी सांगितले की दत्तप्रभू कुठल्यातरी टराविक अशा एका रुपात लपलेले नसून त्यांनी आपले तेज तेजात लपविलेले आहे, पाणी जलतत्वात विलीन केलेले आहे इत्यादी. म्हणजे ते असे लपलेले आहेत की त्या पंचमहाभूतांच्या रुपाने सर्वदा ते तुझ्यासमोरच आहेत!! लक्षात घ्या की, डोळ्यासमोरचीच वस्तू निव्वळ मनावरील पूर्वग्रहांच्या पटलाने गुप्त होणे हे सर्वात मोठे गुपित आहे. नवमीतील ज्ञान म्हणजे असेच एक सर्वांपुढे सतत उघडरुपाने वावरणारे गुपित आहे. ज्या गोष्टीला आपण भगवान समजतच नव्हतो (म्हणजे आपले दैनंदिन जीवन) तीच गोष्ट भगवंताच्या रुपाने जेव्हा समोर येते तेव्हा जो आश्चर्याचा धक्का बसतो तो दुसऱ्या कुठल्याही गुपिताच्या उघडकीने बसत नाही. म्हणून हे ज्ञान सर्व गुपितांचा राजा आहे.

३. सर्वोत्तम पवित्रता : माउलींनी नवव्या अध्यायावरील विवरणात सांगितले आहे की जीवनात आपण जीवनभर फक्त पापेच करीत असतो. काही पापे पुण्याच्या रुपात करतो (ज्यायोगे स्वर्गप्राप्ती होते) आणि काही पापांच्या रुपात करतो (ज्यायोगे आपण नरकात जातो). म्हणजे काय तर आपण स्वतः ठरवून केलेली सर्व कर्मे पापयुक्त आहेत असे दिसून येते. या परीस्थितीत गेल्या कित्येक हजार जन्मांमध्ये आपण केलेल्या कर्मांच्या पापांतून जे ज्ञान आपणास सोडविते ते अतिपवित्र आहे हे वेगळे सांगायला हवे का? किंबहुना असे म्हणायला हवे की निव्वळ हे एक ज्ञानच पवित्र आहे, बाकी सर्व विटाळ आहे. म्हणून भगवान ‘पवित्रं इदं उत्तमम्‌’ या शब्दांत या ज्ञानाची वाखाणणी करीत आहेत.

४. प्रत्यक्षावगमं : स्वयंपाक चांगला झाला आहे हे कसे कळते? त्याची चव घेतल्यावर. सचिन तेंडुलकर चांगला फलंदाज आहे हे त्याने शोएब अख़्तरच्या गोलंदाजीला साऊथ आफ़्रिकेतील हिरव्या खेळपट्टीवर आणिबाणीच्या सामन्यात तोंड दिल्यावर कळते. समजा असा प्रसंग आलाच नसता तर खुद्द सचिनलासुद्धा कळले नसते की आपण किती चांगले फलंदाज आहोत. व्यवहारातील सर्व ज्ञानांमध्ये ही एक उणीव आहे की जेव्हा त्या ज्ञानाची परीक्षा घेण्याचा प्रसंग येतो तेव्हाच आपणांस स्वतःला झालेल्या ज्ञानाची पूर्णपणे जाणीव होते. परंतु जे ज्ञान सतत कार्यरत आहे आणि त्याची जाणीव फक्त त्या सद्‌गृहस्थाला आतून, कुठल्याही इंद्रियाची मदत न घेता, निरंतर होत आहे ते ज्ञान इतर कुठल्याही ज्ञानापेक्षा अधिक प्रत्यक्षरीत्या अनुभविले जाते. अगदी स्वतःच्या जिवंत असण्याच्या जाणीवेतसुद्धा हे ज्ञान उपस्थित असते. या ज्ञानाचा हा गुण इतर कुठल्याही ज्ञानात नसल्याने भगवंतांनी याचा विशेष उल्लेख वरील श्लोकात केला आहे.

५. धार्मिकता : जीवनात धर्माला महत्व का आहे? श्रीकृष्णांच्या गोरक्षणापासून मोझेसच्या ‘टेन कमांडमेंट्स’ त्याकाळच्या मानवी समाजाला अध:पतनापासून वाचविण्याकरीता निर्माण झाल्या आहेत असे दिसून येते. जेव्हा मानवाच्या मनात समुदायामध्ये कसे वागावे याबाबत गोंधळ निर्माण होतो तेव्हा नवा धर्म निर्माण होतो. हे सर्व धर्म त्याकाळच्या संस्कृतीवर, सामाजिक रुढींवर अवलंबून आहेत. परंतु सबंध विश्वामध्ये एकच मनुष्य जिवंत आहे अशी जेव्हा परीस्थिती असेल, तेव्हा तो मानव जे वर्तन करेल तोच धर्म होतो. अशावेळी तो सहजतेने, काहीही प्रयत्न न करीता सर्व धर्मांच्या पलिकडे जातो. स्वरुपाचे ज्ञान झाल्यावर सर्व विश्व आपलेच रुप आहे अशी जाणीव निर्माण होते आणि धर्म-अधर्म या कल्पनांच्या पलिकडे आपण जातो. आणि मग माउलींच्या शब्दांत सांगायचे झाले तर:

तैसे शुभाशुभ ऐसें । हें तंवचिवरी आभासें । जंव एक न प्रकाशें । सर्वत्र मी ॥ १२५५:१८ ॥’

भगवंतांच्या ‘धर्म्यं’ या शब्दातून या ज्ञानाची प्रचलित असलेल्या कुठल्यातरी एका धर्माबरोबरची सुसंगतता अभिप्रेत नसून स्वयंभू निर्माण झालेल्या धर्माचे अस्तित्व प्रकाशित होत आहे. अशा नूतन धर्माचे संस्थापन करण्यासाठीच भगवंतांचे (संतांच्या रुपात) युगानुयुगे आगमन होत असते.

६. सुसुखं कर्तुम्‌ : सुखामध्ये कष्टांचा अभाव आहे. ज्याप्रमाणे श्वास घेणे अतिशय सहजरीतीने मानवाला जमते त्याचप्रमाणे विनासायास आपल्या समोर आपोआप आलेल्या कर्मांंना स्वीकारणे आहे. त्यांना डावलायलाच कष्ट करावे लागतात! या सहजतेत, कष्ट निर्माण होण्याकरीता जरुरी असलेल्या प्रयत्नांची अभावता आहे. अहंकाराने निर्माण झालेल्या अपेक्षांची उणीव आहे. भगवंतांना या जगातील सर्वजनांत आणि सर्व घटनांत बघणे हे ज्ञान अगदी विनासायास होते. आपण स्वतःच अहंकाराने उत्पन्न झालेल्या भावनांचे कष्ट झेलून या सहज होणाऱ्या ज्ञाना प्रतिबंध करत असतो! माऊलींच्या शब्दांतच सांगायचे म्हणजे: माळिये जेऊतें नेलें । तेऊते निवांतचि गेलें । तया पाणिया ऐसे केलें । होआवें गा ॥ १२०:१२ ॥ अशी आपली अवस्था झाली की ज्ञान प्रगट होते. या स्थितीमधील सहजताच वरील श्लोकामधील ‘सुसुखं कर्तुम्‌’ या शब्दांतून भगवंतांनी व्यक्त केली आहे.

७. अव्ययता : ज्याप्रमाणे एखाद्या अंध माणसाला दैवयोगाने वा गुरुकृपेने दृष्टी प्राप्त झाल्यावर त्याच्या नजरेसमोरचा अंधार कायमचा नाहीसा होतो, त्याचप्रमाणे एकदा ही राजविद्या प्राप्त झाली की त्यापासून वंचित करायची शक्ती असलेली एकही वस्तू या जगात शिल्लक रहात नाही. या ज्ञानाची अव्ययता कालनिरपेक्ष आहे कारण एकदा या मार्गाने विद्या प्राप्त केली की साधक कालातीत होतो.

अशा रीतीने भगवंतांनी या विद्येचे महत्व वरील श्लोकातून अर्जुनास स्पष्ट केले आहे.

॥ हरि ॐ ॥


by Shreedhar at February 16, 2017 09:10 AM

February 15, 2017

डीडीच्या दुनियेत

मन म्हणते काँग्रेस बरी, परिस्थिती म्हणते उपयोग नाही…!

For sweetest things turn sourest by their deeds; Lilies that fester smell far worse than weeds. (सर्वोत्तम गोष्टी स्वतःच्या कर्माने सर्वात वाईट गोष्टी बनतात. लिलीची सडलेली फुले ही तणापेक्षाही जास्त […]

by देविदास देशपांडे at February 15, 2017 10:48 AM

युनिक फीचर्स - Unique Features & News Pvt. Ltd.

समकालीनची आगामी पुस्तकं

१) प्रख्यात विज्ञानलेखक निरंजन घाटे यांनी लिहिलेलं स्वतःचं वाचनचरित्र - लेखकांनी आत्मचरित्र लिहिणं हे आपल्यासाठी नवं नाही. पण निरंजन घाटे यांनी लिहिलंय ते त्यांनी आजवर वाचलेल्या असंख्य पुस्तकांबद्दल, त्यांच्या लेखकांबद्दल आणि ही पुस्तकं मिळवण्याच्या खटाटोपाबद्दल. मराठीतला अशा प्रकारचा पहिलाच प्रयोग.

read more

by gauri at February 15, 2017 06:39 AM

अब्द शब्द

२४७. ‘लेटर्स फ्रॉम बर्मा’ (पुस्तक परिचय)


   १९९५ च्या नोव्हेंबर महिन्यात ऑंग सान सू ची (Aung San Suu Kyi) यांनी जपानच्या एका वृत्तपत्रात दर आठवड्याला एक पत्र लिहायला सुरूवात केली. ही पत्रमालिका एक वर्षभर चालू राहिली. ही पत्रं पेंग्विनने पुढं पुस्तकरूपात प्रकाशित केली. तेच हे पुस्तक - लेटर्स फ्रॉम बर्मा. प्रत्येक आठवड्याचं एक अशी ५२ पत्रं या पुस्तकात आहेत.
    ऑंग सान सू ची यांचा परिचय नव्याने करून द्यायची गरज नाही. १९९१ मध्ये शांतता नोबेल पुरस्कार मिळालेल्या सू ची यांनी बर्मा उर्फ म्यानमार देशात लोकशाही प्रस्थापित व्हावी यासाठी १९८८ ते २०१५ अशी सत्तावीस वर्ष अविरत लढा दिला. त्यातला सुमारे पंधरा वर्षांचा काळ त्या यांगों (Yangon – पूर्वीचं रंगून) मधल्या घरात स्थानबद्धतेत होत्या. नोव्हेंबर २०१५ मध्ये झालेल्या निवडणुकीत सू ची यांच्या नॅशनल लीग फॉर डेमोक्रसी’ (National League for Democracy – एनएलडी) या पक्षाला बहुमत मिळालं. २००८ च्या राज्यघटनेनुसार सू ची राष्ट्राध्यक्ष होऊ शकत नाहीत. परंतु एनएलडीने त्यांच्यासाठी स्टेट कौन्सेलर हे नवं पद निर्माण केलं. एप्रिल २०१६ पासून सू ची परराष्ट्र मंत्री आणि स्टेट कौन्सेलर अशी दुहेरी जबाबदारी सांभाळतात.

पण १९९५ मध्ये मात्र चित्र खूप वेगळं होतं. देशात लष्करी सत्ता होती. लोक दबलेले होते. सू ची यांची नुकतीच म्हणजे जुलै महिन्यात सहा वर्षांच्या स्थानबद्धतेतून सुटका झाली होती, पण सगळ्या हालचालींवर लष्कराची कडक नजर होती. देशात सातत्याने मानवी हक्कांचं उल्लंघन केलं जात होतं आणि लष्करी सरकार आंतरराष्ट्रीय दबावाला भीक घालत नव्हतं. सू ची यांचे सहकारी विनाकारण तुरूंगात डांबले जात होते. लोकांना बदल हवा होता.

सू ची यांनी लिहिलेल्या पत्रांत एनएलडीचे विविध कार्यक्रम, एनएलडीमधले त्यांचे सहकारी आणि तत्कालीन लष्करी सरकारच्या दडपशाहीचा यांच्याबाबत अनेक उल्लेख असले तरी हा पत्रसंग्रह फक्त राजकीय विषयावर नाही. बर्माचं सास्कृतिक वातावरण, इथले सण आणि उत्सव, इथला निसर्ग, इथले खाद्यपदार्थ, इथले मठ, अशा अनेक नोंदी पत्रांत आहेत. त्यामुळे या पत्रातून केवळ राजकीय लढ्याची नव्हे तर देशातल्या लोकांचीही ओळख होते. निवांत बसून कुणीतरी आपल्याला त्यांच्या देशाबद्दल सांगावं अशी पत्रांची शैली आहे. इतक्या प्रतिकूल परिस्थितीत जगतानाही सू ची यांना इतकं अभिनिवेशरहित कसं काय लिहिता आलं असेल याचं नवल वाटत राहतं.

सर्व पत्रं अत्यंत रसाळ शैलीत लिहिली आहेत. बावन्न पत्रांमधून एक किंवा दोन पत्रांतला एखादाच परिच्छेद निवडणं हे महाकठीण काम आहे. त्यामुळे नमुन्यादाखल इथं फक्त दोन परिच्छेद देते.

पान १७ वर सू ची लिहितात (पत्र क्रमांक चार) : Some have questioned the appropriateness of talking about such matters as metta ( loving-kindness) and thissa (truth) in the political context. But politics is about people and what we had seen in Thamanya proved that love and truth can move people more strongly than any form of coercion. (Thamanya इथल्या मठाने अनेक लोकोपयोगी कामं लोकसहभागातून केली. याबद्दल सविस्तर माहिती पुस्तकात आहे.)

पान क्रमांक ६५ वर (पत्र क्रमांक १६) युनियन डेच्या निमित्ताने सू ची लिहितात: Unity in diversity has to be the principle of those who genuinely wish to build our country into a strong nation that allows a variety of races, languages, beliefs and cultures to flourish in peaceful and happy co-existence. Only a government that tolerates opinions and attitudes different from its own will be able to create an environment where people of diverse traditions and aspirations can breathe freely in an atmosphere of mutual understanding and trust.

म्यानमामध्ये येऊन चार महिने उलटून गेल्यावर मी लेटर्स फ्रॉम बर्मा वाचायला घेतलं हे एका अर्थी ठीकच झालं. हे पुस्तक म्यानमामध्ये येण्यापूर्वी किंवा आल्यावर लगेच वाचलं असतं तर कदाचित मला ते तितकं भावलं नसतं. सू ची यांच्या घराकडं जाणारा रस्ता, त्यापल्याड असलेला इन्या लेक, बगोकडं जाणारा रस्ता हे परिसर आता पायाखालून घातले असल्याने सू ची यांनी केलेल्या वर्णनाची मला नेमकी कल्पना आली.

गेले काही महिने मी सू ची यांच्या देशोदेशीच्या दौ-यांबद्दलची माहिती वाचते आहे, त्यांच्या भाषणांचे अहवाल वाचते आहे, त्यांच्या सरकारने घेतलेल्या (आणि न घेतलेल्या) विविध निर्णयांबद्दल टीकाटिप्पणी वाचते आहे. एनएलडीअंतर्गत एकवटलेल्या सत्तेबाबत वाचते आहे. एथनिक गट कसे नाराज आहेत याबद्दल वाचते आहे. मानवी हक्कांच्या उल्लंघनाबाबत सू ची कशा मौन राखून आहेत याबद्दल वाचते आहे. सू ची यांच्याकडं पाहताना मला त्या एक कर्तव्यकठोर राजकीय नेत्या वाटतात. त्यांचं एक राजकीय उद्दिष्ट आहे आणि त्यापल्याड काही नाही अशी शंका येण्याजोगा त्यांचा वावर (आणि त्यांच्याबद्दल स्थानिक लोकांच्या प्रतिक्रिया) मला वाटतो.

लेटर्स फ्रॉम बर्मा वाचल्यानंतर सू ची एक आहेत का दोन आहेत असा प्रश्न मला पडला. सध्याच्या सू ची यांच्यात मला न दिसणारा (कदाचित त्यांच्या राजकीय पदाची ती मागणी असेलही) एक भावनिक ओलावा या पत्रांमध्ये मला दिसला. त्यांची नर्मविनोदी शैली आणि इतकं सोसूनही कडवटपणाचा लवलेश नसणं हे मला फार भावलं. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत माणूस किती आशावादी असू शकतो हे या लेखनावरून कळतं. ही पत्रं मी वाचली नसती तरीही कदाचित मला म्यानमा देश आणि इथले लोक थोडेफार समजले असते. पण ही पत्रं मी वाचली नसती तर मी सू ची यांना समजून घेण्यात चूक केली असती हे मात्र नक्की.  

१९९५-९६ साली लिहिलेल्या या पत्रांनंतर एरावडी (इरावती) नदीतून बरंच पाणी वाहून गेलं आहे. त्यामुळेच या पत्रांचं ऐतिहासिक मूल्य अधिकच अधोरेखित होतं. पुस्तक एकदा तरी वाचावं इतकं नक्कीच महत्त्वाचं आहे.  
*****

संबंधित पोस्ट : राजबंदिनी

by aativas (noreply@blogger.com) at February 15, 2017 03:29 AM

February 14, 2017

स्मृति

१४ फेब्रुवारी २०१७











आजचा दिवस आणि कालचाही छानच गेला. २ दिवस सुट्टी असल्याने थोडे विश्रांतीही झाली. जास्तीची कामे मात्र झाली नाहीत. हवा क्षणाक्षणाला बदलत आहे. प्रचंड बोचरे वारे आहेत. थंडी तर असणारच. हिवाळा संपत आलाय तरीही थोडीफार कमीजास्त होतच असते. काल आणि आज मुख्य म्हणले आईबाबांना , माझ्या बहिणीला आणि भाचीला विडियो कॉलवर बघता आले. आईबाबा सध्या ८ दिवस माझ्या बहिणीकडे रहायला आले आहेत. त्यांच्या आवडीचे आणि जे खावेसे वाटते असे सर्व लाड ती त्यांचे करत्ये हे पाहून खूप समाधान झाले. माझ्यासारखीच माझी बहिण पण गाते म्हणजेच गुणगुणते.  तीने गायलेले गाणे मी बऱ्याच वर्षात ऐकले नव्हते ते आज ऐकले. तिचा गायचा सूर माझ्यापेक्षाही छान आहे. तिचे गाणे ऐकून छानच वाटले. बाबांनिही गाणे गायले. आईनेही थोडे गायले. मी आईलाही म्हणते तू गात जा. तर म्हणते माझा आवाज गेला आता.   आम्हाला सगळ्यांनाच म्हणजे आईबाबा, रंजना, सई, विनायक आणि सुरेश (आमचे नवरे) गाण्याची प्रचंड आवड आहे. सतत गाणी ऐकत असतो.


 आज मधुबालाचा  वाढविवस आणि व्हॅलेनटाईन डे एकत्र असल्याने तिची आणि काही रोमँटिक गाणी काल आणि आजही युट्युबवर पाहिली. आता उद्या आणि परवा कामाला जाताना उत्साह येईल कारण की गेले २ दिवस वेगळे आणि छान गेले. मैत्रिणीशी फोनवर खुप बोलणे झाले. आज तिखटामिठाचा शिराही बरेच दिवसांनी केला त्यामुळे खाताना खूप छान वाटत होते. चवीत बदल झाल्यासारखे. बरेच दिवसांनी आज रोजनिशी लिहीली. कामामुळे वेळ आणि एनर्जीही मिळत नाही. असो. २०१७ सालामधली ही पहिली रोजनिशी. असेच काही वेगळे आणि उत्साह देणारे असेल तर नक्कीच लिहीन.



Henderonville, Horseshoe, Etowah, Laurel Park,  Pisgah National forest, Chimney Rock, Fruitland,  Brevard, Arden, Asheville, North Carolina हा सर्व प्रदेश छोट्या छोट्या डोंगराळ भागात वसला आहे.  प्रत्येक छोट्या शहराची लोकसंख्या ८  ते १५,००० च्या दरम्यान  इतकीच आहे. महिना झाला असेल  आम्ही दुसऱ्या अपार्टमेंट मध्ये राहायला आलो आहोत. आज मला कामावर सुट्टी असल्याने  अपार्टमेंटच्या आवारात  चक्कर मारायला गेले होते. तिथले फोटोज घेतले. रमत गमत गेले. साधारण ५० मिनिटे लागली. माझे कामाचे ठिकाण आता १५ मिनिटांच्या चालण्याच्या वाटेवर आले आहे. हे ठिकाण उतारावर आहे. येताना मला थोडा चढ चढावा लागतो. या आधी राहात होतो तिथे मला चालत ४५ मिनिटे लागायची. सुरवातीला बराच उतार होता. नंतर थोडी चढण होती. मग थोडा  सरळ रस्ता होता.  तिथल्या अपार्टमेंटच्या आवारात शिरल्यावर अजून थोडा चढ आणि खूप मागच्या बाजूला आमचे घर होते. एकूणच वर लिहिलेल्या छोट्या शहरांमध्ये  एकही रस्ता सरळ नाही. वळणावळणाचे रस्ते पसरलेले आहेत. खूप रमणीय भाग आहे हा नॉर्थ कॅरोलायनाचा.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at February 14, 2017 11:06 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Chocolate Mousse and Oreo Stuffed Puff Pastry Shells

Vegan Chocolate Mousse Oreo Stuffed Puff Pastry Shells
Vegan Chocolate Mousse Oreo Stuffed Puff Pastry Shells

My Chocolate Mousse and Oreo Stuffed Puff Pastry Shells are complex, with a delicious mix of textures and flavors: much like love is. There’s the soft and silky chocolate mousse, the flavorful crunch of the cookies, the crispy, flaky delicacy of the golden puff pastry shells. And, ultimately, it’s all really quite simple to pull together: exactly the way love should be.

I wanted to make a quick Valentine’s Day dessert that would tell my loved ones just how much I care for them, even when I’m on a tight schedule. These Chocolate Mousse and Oreo Puff Pastry Shells are a natural winner because they combine something my little one would love, chocolate and Oreos, with something my big one would love, silky, decadent mousse in a flaky shell. What I love is that they are hardly any work for me: the puff pastry shells are store bought, and the only thing I really need to do is blend and heat up the cashew cream and stir it into the chocolate. Oh, and I did have to chop up some Oreos. 😉

The puff pastry shells are great because they are vegan, and pretty much fool-proof. All you need to do is pop them into the oven and you have delicious, flaky pastry Valentine’s Day is a special time around here because it is our wedding anniversary too (and it falls just a day after my birthday). I can’t think of anything more delicious than these delicate shells to give our special day an indulgent flavor. Hope you try ’em, and a very happy Valentine’s Day to you!

Chocolate Mousse and Oreo Stuffed Puff Pastry Shells

These decadent vegan Chocolate Mousse and Oreo Stuffed Puff Pastry Shells are soy-free and come together in literally minutes. It’s a kid and adult pleaser.

  • 12 puff pastry shells ((2 packages))
  • 1/2 cup raw cashews
  • 1 cup filtered water
  • 3/4 cup bittersweet chocolate chips
  • 2 tsp pure vanilla extract
  • 1/2 cup sugar
  • 8 chocolate oreos or vanilla oreos or a mix of both, chopped into small bits
  • Chopped walnuts for garnish
  1. Bake the puff pastry shells for 20 minutes or per package directions, until risen and golden. Set aside to cool. When the shells are cool enough to handle, cut out the centers with a small paring knife to create shells.

  2. Blend the cashews with the water and strain into a small saucepan. Heat until steam rises from the cashew cream, but don’t let it boil. You want it to be just hot enough to melt the chocolate.

  3. Place the chocolate chips, vanilla, and sugar in a bowl. Pour the hot cashew cream over it and mix well until all the chocolate has melted.

  4. Cover the chocolate with cling wrap and place in the refrigerator for at least an hour to solidify into a mousse.

  5. Remove the chocolate from the refrigerator and mix in the chopped oreo bits. Scoop the mousse into the puff pastry shells. Top with more oreos and walnuts. Serve at room temperature.

 **

More chocolate-y goodness from the archives:

Salted Chocolate Hazelnut Tart

Chocolate and Vanilla Pots de Creme

Chocolate Cupcakes with Raspberry Hearts

The post Chocolate Mousse and Oreo Stuffed Puff Pastry Shells appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at February 14, 2017 05:02 PM

युनिक फीचर्स - Unique Features & News Pvt. Ltd.

शोधा खोदा लिहा

पुस्तकासंबंधी माहिती
लेखक: 
संपादक : सुहास कुलकर्णी
संपादक: 
सुहास कुलकर्णी
पृष्ठसंख्या: 
२४८
पहिली आवृत्ती: 
२६ जानेवारी २०१७
मुखपृष्ठ: 
चंद्रमोहन कुलकर्णी
संक्षिप्त परिचय: 
१९९० ते २०१५ हा पंचवीस वर्षांचा काळ विलक्षण घडामोडींनी भारलेला आहे. जागतिकीकरण, जातीय अस्मिता अन् धार्मिक अभिमान या तीन प्रक्रिया या काळात उलगडल्या. त्याशिवाय गरिबांच्या-वंचितांच्या समस्या, शेतकरी-कामगारांची दुरवस्था, रुढी-परंपरांचा पगडा, स्त्रियांचं दुय्यमत्व, शहरीकरण आणि सर्व स्तरावरील सरकारी अनास्था अशा अनेक प्रश्‍नांनी आपलं जीवन घेरलेलं आहे. समाजाला सतावणारे असे प्रश्‍न समजून घेणं हे ‘युनिक फीचर्स’ने सुरुवातीपासून आपलं काम मानलं. त्यासाठी त्यांचे पत्रकार गटागटाने गावाखेड्यात गेले, वस्त्याझोपड्यांत वावरले, रानावनात फिरले. समाजात जाऊन शोधाशोध केली, प्रचंड लेख लिहिले, दृष्टीआडचे प्रश्‍न वाचकांसमोर आणले. अशा अनेक लेखांपैकी निवडक महत्त्वाच्या आणि संस्मरणीय लेखांचा हा दस्तावेज. समाजाच्या गेल्या पाव शतकाचं आत्मवृत्त सांगणारा.

by gauri at February 14, 2017 12:40 PM

आमचा पत्रकारी खटाटोप

पुस्तकासंबंधी माहिती
लेखक: 
सुहास कुलकर्णी
संपादक: 
सुहास कुलकर्णी
पृष्ठसंख्या: 
१९२
पहिली आवृत्ती: 
२६ जानेवारी २०१७
मुखपृष्ठ: 
चंद्रमोहन कुलकर्णी
संक्षिप्त परिचय: 
‘युनिक फीचर्स’ हे नाव वाचत्या महाराष्ट्राला परिचित आहे. एकाच वेळेस वीस-पंचवीस छोट्या-मोठ्या दैनिकांसोबत काम करणारी फीचर्स सर्व्हिस ही या संस्थेची पहिली ओळख. महत्त्वाच्या सामाजिक प्रश्‍नांप्रमाणेच दुर्लक्षित आणि दृष्टिआड झालेल्या विषयांवर केलेलं चौफेर लेखन हे या संस्थेचं वैशिष्ट्य. ‘युनिक फीचर्स’ने महाराष्ट्रातील दैनिकं, साप्ताहिकं, दिवाळी अंक, टीव्ही चॅनल्स, वेबसाइट्स, पुस्तकं अशा सर्व मेनस्ट्रीम माध्यमांतून समाजभान जागं ठेवण्याचं काम केलंच, शिवाय जागत्या वाचकांसाठी हक्काची व्यासपीठंही उभी केली. स्वतःचं मासिक सुरू केलं. स्वतःचे दिवाळी अंक सुरू केले. स्वतःची प्रकाशन संस्था काढत पुस्तकांमधूनही सामाजिक पत्रकारिता करता येऊ शकते हे दाखवून दिलं. पत्रकारितेत स्वतःची वाट चोखाळणार्‍या तरुणांच्या एकत्रित धडपडीतून उभ्या राहिलेल्या एका यशस्वी प्रयोगाची ही गोष्ट. पंचवीस वर्षांच्या पहिल्या टप्प्यातला खटाटोप उलगडून दाखवणारी.

by gauri at February 14, 2017 12:30 PM

आठवणींचा झोका

पुस्तकासंबंधी माहिती
लेखक: 
ना. धों. महानोर
संपादक: 
सुहास कुलकर्णी
पृष्ठसंख्या: 
८८
पहिली आवृत्ती: 
२६ जानेवारी २०१७
मुखपृष्ठ: 
चंद्रमोहन कुलकर्णी
संक्षिप्त परिचय: 
रानकवी म्हणून महाराष्ट्राला सुपरिचित असणार्‍या ना. धों. महानोर यांचं ललित लिखाणही तितकंच सकस आणि मनात रुंजी घालणारं आहे. विशेषतः पळसखेडच्या आठवणींचं अन् तिथल्या गावगाड्याचं वर्णन करताना त्यांचा शब्द न् शब्द जिवंत होतो. या आठवणी म्हणजे केवळ उदास स्मरणरंजन नव्हे. गावखेड्यातलं समृद्ध जगणं भरभरून अनुभवलेल्या, तिथल्या सुख-दुःखाला सहजपणे सामोरं गेलेल्या एका निर्मळ माणसाने उलगडून दाखवलेलं तितकंच निर्मळ जग म्हणजे आठवणींचा झोका. या रानकवीने त्याच्या कवितेइतक्याच रसाळ भाषेत लिहिलेल्या अनुभवांचा हा अस्सल खजिना.

by gauri at February 14, 2017 12:09 PM

नरेन्द्र प्रभू

तुझी याद

तुझी याद यावी अशा रम्य वाटा सखे तुझ्या गावी रवी येईल आता किती हा फुलोरा इथे सांडलेला सुगंध वाऱ्यावरी स्वार झाला केतकीलाही बघ तुझा गंध आला मोगरा असे कि तुझी दंतमाला? उसासे भरुनी आकाश आले जसे भासती ते तुझे नेत्र ओले तुझ्या आठवाने मन दाटलेले सांगेल गुज हे किरण बघ आले नरेंद्र प्रभू Happy Valentine Day

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at February 14, 2017 10:10 AM

Lakshmi Sharath

From puppets to ghosts – Stories from the road in Rajasthan

Sights, sounds and stories as we go on a road trip from Jaipur to Jaisalmer on the Nissan Terrano 

Mukesh sits quietly in his little colourful corner at the entrance of the Jaisalmer fort. In his hand is a little thread that holds a puppet. Clad in bright green dress, with big beautiful eyes, the puppet looks up at him, as he cradles her lovingly in his arms. In a few minutes he will be breathing life into her, making her laugh and cry.

Puppets in Rajasthan

Puppets represent kings and queens and they tell stories of the past

Surrounding him are several couples, dressed in different vibrant colours and each one tells a story. “You look at them and you see puppets. For us, they are kings and queens,” he says. Mukesh learnt the craft from his father but the charm lies in the stories.

Rajasthan puppet, puppets of Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Mukesh applying finishing touches to his puppet

“We used to go from one town to another, telling stories through these puppets in Rajasthan,” he adds. His favourite is the story of Amar Singh Rathore whose defiance of the Mughals has been the topic of several ballads.  “He fought and killed all the soldiers in the Sultan’s court, but he died because of a treachery by his own brother in law,” says Mukesh, narrating the story through the puppets of Rajasthan

Creating a cultural album of stories with Nissan Terrano

Rajasthan is a treasure trove of stories of romance and valour. Conspiracies and murders fill folk tales. Stories of ghost towns and ghosts echo in the air. There are men in moustaches, women in old temples, elephants on the streets, singers in the desert, shepherds on the roads and each one of them is a colourful symbol of Rajasthan.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Colours of Rajasthan

I am on a road trip from Jaipur to Jaisalmer with photographer, Auditya Venkatesh driving the sleek and elegant Nissan Terrano, listening to these stories and creating a cultural album of this vibrant state.

I love road trips. Every stop is a story in itself. The journey is the destination. It is all about conversations. It is a series of moments that weave themselves into a narrative, that is quintessentially Rajasthan.  We sometimes stop for tea, sometimes for kachoris. We pause to listen to tales and to speak to locals.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

An old lady poses for me while she gets me some tea

We meet old women in villages and younger women in fields. And we meet men in colourful turbans  who twirl their moustaches and stride around. We pause to photograph stepwells, forts and palaces on this road trip from Jaipur to Jaisalmer.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

There is so much colour and vibrancy in Rajasthan

Every part of Rajasthan is majestic and magnificent. And taking us places is the stylish Nissan Terrano, that automatically ‘Commands Respect,’ making heads turn as we whiz past different terrains – through rugged forts, rustic villages and endless deserts.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Caption this.

Elephants look pale in comparison as they trudge along the roads while the Terrano stands next to them. 

Rajasthan , Nissan Terrano, road trip from Jaipur to Jaisalmer

A curious shepherd gathers his flock around the Nissan

Not just elephants, even curious shepherds with their flocks peer at the SUV, as it towers over the other cars on the rustic roads.

Delhi to Jaipur via Neemrana – surprises in store

Our journey begins early in the morning as we hit the Delhi – Jaipur highway, where detours throw surprises. Sprawled on the road, with no one around is a stepwell in Neemrana that descends nine storeys below the ground. The Neemrana stepwell, built 300 years ago, was a caravan serai, a perfect stop for travelers like us. It was largely a haunt for traders during the spice route who would rest, drink water, give their domestic animals a break and probably even do a bit of barter with other traders on the road. Perhaps they would exchange stories too.

stepwell at Neemdhana in Rajasthan

The stepwell at Neemdhana lies sprawled as if its waiting for us – Pic Courtesy – Auditya

Thank god for Auditya & the extra large boot space of Nissan Terrano, this picture made to the blog!  

But what really fascinates me is the sheer presence of the stepwell in Neemrana. You drive down a dusty road, bereft of anything interesting and then, lo! it appears out of nowhere, as if it was waiting to be discovered. And that is why I find road trips fascinating for you can just find a piece of history lying on the road side.

Sitting in the spacious boot of the Terrano, listening to the calls of Alexandrine parakeets, I take a photograph of the Neemrana stepwell, when a pretty young girl walks into my frame unknowingly.

stepwell in Neemrana - Rajasthan

Manju walks into my frame and poses reluctantly

 I meet Manju and her little brother who are on a simple family trip from a nearby village and she shyly tells me that she likes the stepwell in Neemrana as it feels like “a little secret” walking down the steps.

Rajasthan - Neemrana - stepwell, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Rajasthan is a treasure trove of several stepwells or baolis like these

The Neemrana ruler built the fort and the stepwell as a famine relief for the people. Heading to the fort, which is now a hotel, the entire atmosphere is charged with colour and energy as a wedding is in progress.

Chai and conversations in Jaipur

We continue our road trip from Jaipur to Jaisalmer, soaking in the colours of Rajasthan. Pushing my comfortable seat back, and stretching my legs, I munch ‘bhujias’ and ‘bhajjis’ as Auditya is on the wheel cruising away.  The women clad in bright hues post against the Terrano as we stop for chai and conversations.

As we enter ‘The Lalit Jaipur,’ we meet Jagdish Singh who beams at us as he opens the door of the Terrano and graciously welcomes us. I look at him, fascinated by his thick moustache as he tells me that it is 15 feet long and he has not shaved it for years but spends hours grooming it every day.

Albert Hall in Rajasthan

Albert Hall in the night

We drive down capturing images of Jaipur by night and day. If ‘Hawa Mahal’ and ‘Albert Hall’ form picturesque backdrops for the Terrano at night, the dawn break at ‘Jal Mahal’ and the foggy view from ‘Nahargarh Fort’ at dawn are stunning.

Sunrise - Jal Mahal in Rajasthan

Mornings like this are worth waking up for 

At the ‘Jal Mahal’, the sky is orange and the people are offering prayers to the sun god.  I walk around, shivering in the cold as pigeons flutter around me, exercising their wings and greedily feeding on the nuts that people offer.

Jal Mahal in Rajasthan

A beautiful morning in Jal Mahal

I indulge in my favourite hobby – people watching. There are stories that I hear and those I will never get to hear .Two women are lost in a deep conversation, with their backs to me. One of them points to a land far away, that she probably wants to explore. In the hazy warm light, they present a pretty picture.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Women at Jal Mahal having a conversation

Another woman looks at me amused when I ask her if I can take her photograph. She shares her tiny little cup of tea with me as she sells small packets of food for the fish. We do not introduce ourselves nor do we trade stories. But her smile is warm and the tea, special. I ask her why do people pray here.” To the sun and the water – they give us life, “ she says.

The priest at ‘Charan Mandir’, located on the way to ‘Nahargarh Fort’ tells me that the footprints of Krishna and his cows are preserved here. “I am a ‘sewak’, this is my home, I live here.”

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

The priest who told us stories at Charan Mandir

A small bed lies in the corner. I walk up the stairs that lead to the terrace and lose myself in the hazy view. “Bahut Shanti Milegi,” comes Babaji’s booming voice and he is right.

The Man in the Blue City and stories around Mehrangarh Fort

Munching kachoris and sipping more tea, the colours change from pink to blue as we drive from Jaipur to Jodhpur. The Blue City creates a perfect backdrop for the car as we pose against it.

Blue Town in Jodhpur, Rajasthan

Old town of Jodhpur

Locals welcome us inside their homes, offering us tea.  “I am a blue man in this blue city , “grins a shopkeeper, posing in his blue sweater as we walk through the Jodhpur blue houses 

We are just in time for sunset and the Terrano has found its majestic match in the formidable ‘Mehrangarh Fort’, my favourite among all the forts of Rajasthan.  There are several stories about the fort that history texts and guide books will tell you but this is the tale that fascinated me.

Rajasthan - Mehrangarh, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Posing with the Mehrangarh – Pic Courtesy – Auditya Venkatesh

Sitting in the open, under the stars at the ‘Chokleo Restaurant’, the waiter who has served in the palace for over two decades tells me that it was called the ‘Ruti Mahal’, a refuge for the angry queens who were upset with the kings and came here to heal their hurt. “Sometimes the king will come here to console them and make up with them.” he said. The romantic aura of the place is an experience by itself. Looking at the moon surrounded by her starry companions, listening to the lilting tune in the distance, I wonder if anyone can be angry here for long.

The winged beauties of Khichan

We continue our road trip from Jaipur to Jaisalmer but detours take us to another little village called Khichan which is not on the map of tourists but on the route of thousands of migratory demoiselle cranes who have made it their home for decades. Just like the cranes, our ride to village is smooth. We barely feel a bump, thanks to the impressive ground clearance of Nissan Terrano.

Khichan in Rajasthan

The Khurjas of Khichan

Nurturing, caring and feeding the cranes is ‘Sevaram Parihar’ in Rajasthan who was so fascinated by the “khurja” or these birds as a little boy that he took it upon himself to protect them. Standing on a terrace and watching thousands of wings flying above our heads as they land in an open area to feed on the grains, I am just overwhelmed.

Khichan in Rajasthan

Khichan is the home of these cranes or Khurjas

Ghosts and ghost towns of Jaisalmer

And finally, we are at the golden city – Jaisalmer.

Jaisalmer Town in Rajasthan

View of Jaisalmer town

The desert has always fascinated me but Jaisalmer is unique, with a living fort that supports over 3000 people. Doors are open, women are enjoying a little conversation, restaurants beckon us offering ‘Wi-Fi’ and views, shopkeepers sell anything from colourful turbans to bedsheets that claim that you don’t need Viagra.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Bedsheets of Rajasthan

Amidst all the life and energy, I have a conversation with a young shopkeeper who decides to enlighten me about ghosts. “Aadmi ke andhar aadmi hi ja sakta hai, “he proclaims, saying he was once possessed by a ghost and only a male can enter his body.  It was an old man he claims but he adds that he does not remember much as he had passed out and his body was rented . “It had to exorcised finally by a priest, “he says adding a little dramatically, “Bhagawan hai. “(There is a God.)

Kuldhara village, haunted village in Jaisalmer, Rajasthan

Kuldhara village a Ghost Town

Ghost stories fill the air as we head to a ghost village in Rajasthan, a short drive from  ‘Sam Dunes’ . We visit Kuldhara, an abandoned ghost village that is believed to be haunted even today. The story goes that the residents who were ‘Paliwal Brahmins’ had left the village over 300 years ago, overnight, when the local ruler had threatened to marry the village leader’s daughter. Although they left with a heavy heart, locals believe that they come back every night to haunt it. “Chudail hai – raath mein hum nahin jaate, “they say, explaining that they don’t go here in the night as you can see ghosts in the female form.

And the journey is the destination

But standing in the evening on the dunes and watching the sun bid farewell as the camels and locals look upon, I forget all about ghosts and lose myself in the pristine moment.

Sunset in Rajasthan

Sunset in Rajasthan

The evening guys stroke the delicate curves of the Terrano and I look at it fondly as we have shared several moments during the road trip from Jaipur to Jaisalmer, over chai and conversations. The silhouette of the car glows in the fading light and a caravan of camels walk past it kicking up a dust storm.

Rajasthan, road trip from Jaipur to Jaisalmer

Bidding goodbye to Rajasthan

The stars appear slowly and in the deadly silence of the night sky, the car lights up in the glow of the Milky Way. Shooting stars suddenly descend down to earth. And it is in that pristine moment that I realize that it indeed “Commands Respect” as a fascinating road trip from Jaipur to Jaisalmer finally ends.  

Also watch – Nissan: Rajasthan in A Blur 

Video Link: https://www.youtube.com/watch?v=2v4BtPxeIlk

This post was written in partnership with Nissan Terrano as we went on a road trip from Jaipur to Jaisalmer.

The post From puppets to ghosts – Stories from the road in Rajasthan appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at February 14, 2017 08:31 AM

डीडीच्या दुनियेत

सुंठीवाचून गेलेली उबळ

सर्वोच्च न्यायालयाने दोषी ठरवून लगोलग राजकीय आखाड्यातून व्ही. के. शशिकला यांना बाद केले आहे. त्यामुळे काळजीवाहू मुख्यमंत्री ओ. पन्नीरसेल्वम यांची अस्सल काळजी गेली आहे. नव्हे, सुंठीवाचून त्यांची उबळच गेली आहे. […]

by देविदास देशपांडे at February 14, 2017 06:39 AM

February 13, 2017

माझिया मना

कांच पे दिल आ ही गया

सध्या सगळीकडे दिलाची चर्चा सुरु झालीय. फेब्रुवारीमध्ये जर दोघांचा एकत्र फोटो टाकला नाही तर फाऊल मानला जातो म्हणून एक दिवस आधीच आमचा फोटो प्रोफाईलला लावायचं प्रथम कर्तव्य मीदेखील पार पाडलंय. पण यार हे एक दिवसाचं आणि एकाच प्रकारचं प्रेम वगैरे मानणारी माझी पिढी नाही. भटकंती हे माझं खरं प्रेम आहे (एकटीने आणि त्याच्याबरोबर देखील :) ). एकेकाळी (म्हणजे अगदी मागच्या वर्षापर्यन्त) फिरस्तेगिरी

by अपर्णा (noreply@blogger.com) at February 13, 2017 09:02 PM

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

दाद्या..

​दाद्या …
विशल्या, कोण आहे बे ती?

कोण बे? आणि ‘ती’? 

अबे ती, स्वीटी बरोबर असते ती ! आजकाल जरा जादाच घुटमळतेय….

त्या ‘ती’ मुळे मी थोडा चमकलोच होतो. कारण दाद्याला माझ्या ओळखीतल्या बहुतेक सगळ्या ‘ती’ माहीत होत्या. तश्या त्या सगळ्यांनाच माहीत असाव्यात. कारण त्यावेळी इंजिनिअरिंग डिप्लोमाला असूनही अभ्यास सोडून इतर सर्व उद्योग आम्ही (म्हणजे अस्मादिक) करायचो. अभाविप, TSVP, विवेकानंद केंद्र, ज्ञान प्रबोधिनी अशा विविध उद्योगात आमची स्वयंसेवकगीरी चालू असायची. त्या जोडीला नुकतीच शिकलेली दाभोलकरांच्या शैलीतली वाटरप्रूफ इंकमधली ग्रीटिंग्स, कविता हा आमचा यूएसपी होता. त्यामुळे बऱ्याच ‘ती’ अवतीभवती असायच्या. पण त्यावेळी आमचा खिसा कायम रिकामा, त्यामुळे आम्ही कायम अशा ‘ती’ मंडळीपासून एक सुरक्षित अंतर राखून असायचो. तसेही इतर इतकी (वर सांगितलेली केंद्र , अभाविप वगैरे) लफडी गळ्यात होती की ‘ती’ नावाचं नवीन प्रकरण गळ्यात घ्यायला वेळच नव्हता. पण आपली अनास्था उघड करण्याइतपत बावळटही नव्हतो त्यामुळे अशा काही ‘ती’ असायच्याच अवतीभोवती. पण माझ्या सगळ्या आवडी निवडी दाद्याला माहीत होत्या. त्यामुळे जेव्हा त्याने हा प्रश्न विचारला तेव्हा चमकलोच. असोच. मुद्दा तो नाही, मुद्दा दाद्याचा आहे. मुद्दा तो कायम माझ्यावर, माझ्या उपद्व्यापावर लक्ष ठेवून असायचा हा आहे. 

दाद्या म्हणजे माझा जीवश्च कंठश्च मित्र श्रीपाद कोर्टीकर ! आमची ओळखही अशीच अफलातून पद्धतीने झालेली. फर्स्ट इयरला सगळ्या स्ट्रीम्सना वर्कशॉप कॉमन असतं. असेच एकदा स्मिथीच्या वर्कशॉपला कानशीने जॉब घासत असताना कोणीतरी विचारलं, SESP चा लॉंगफॉर्म काय बे?(हे आमचं कॉलेज) मी काही बोलायच्या आतच मागून कुणीतरी खुसफुसलं, ” SXX Education Society’s Polytechnic” ( Actually it’s Solapur Education Society’s Polytechnic) 
मी गरकन मागे वळून बघीतलं. एक गोरं गोमटं, कुरळ्या केसांचं, गोबऱ्या गालाचं, गुटगुटीत बालक स्पर्धेतील वाटावं असं बालक मिस्कीलपणे आमच्याकडे पाहात होतं. (नंतर कळलं की कुठल्याही मध्यमवर्गीय घरातील निरागस वाटणाऱ्या पण प्रत्यक्षात लैच आगाऊ, डेंजरस असणाऱ्या बालकाप्रमाणे हे बालक सुद्धा लै डेंजरस होतं).

मी विचारलं, कुठला रे ?

उत्तर आलं… पंढरपूर ! अस्सल पंढरपुरी लोकांप्रमाणेच त्यातल्या ‘ढ’ वर दिलेला स्पेशल जोर तेव्हासुद्धा जाणवला होता. मी ही नकळत बोलून गेलो, “गोत्र जुळतंय बे आपलं.” गोत्र तर जुळत होतंच पण त्या क्षणापासून या माणसाशी जे अतूट मैत्र जुळून गेलं ते आजतागायत कायम आहे. माझ्यापेक्षा थोडासाच मोठा आहे तो, पण त्यामुळे कधीतरी मी त्याला दाद्या म्हणायला लागलो, पुढे सगळेच त्याला दाद्या म्हणायला लागले. ( पुढे कधीतरी जिच्यावर त्याचा क्रश होता त्या मुलीने सुद्धा त्याला दाद्या म्हणायला सुरुवात केल्यावर त्याच्या तोंडून बाहेर पडणाऱ्या खास पंढरपुरी शिव्या मी मनापासून ऐकल्या होत्या)

तसा दाद्या एकदम सरळमार्गी माणूस (म्हणजे माझ्यासारखा, जिलेबीइतका सरळ). या माणसाची दोन रूपे आहेत, दोन्हीही तितकीच सच्ची, तितकीच खरी. कारण कुठला अभिनिवेश घेऊन खोटं खोटं वागणं त्याला जमत नाही. तसा तो अगदी स्वीट ममाज बॉय आहे. आपल्या आईवर, वडिलांवर, बहिणीवर (हे एक अजून लै भारी आख्यान आहे. बबडी, म्हणजे दाद्याची छोटी बहीण आणि अर्थातच त्यामुळे माझीही. पण दाद्यापेक्षा माझं नातं या ध्यानाशी जास्त जुळलं. पण आमच्या या दिव्य बहिणाबाईबद्दल नंतर कधीतरी. तो एका स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे) . पुढे नकळत मी कॉर्टिकरांच्या घराचा एक हिस्साच बनून गेलो होतो. अर्थात त्याला दाद्या किंवा बबडीपेक्षा दाद्याच्या आईने, आमच्या कोर्टिकरकाकूंनी लावलेला जीव, माया जास्त कारणीभूत होती.

तर आपण दाद्याबद्दल बोलत होतो. अतिशय स्वच्छ मनाचा पण कमालीच्या फाटक्या तोंडाचा असा माझा हा मित्र. आडनावातल्या K मुळे परीक्षेला कायम जवळपासच नंबर असायचा त्याचा , त्यामुळे एकमेकांच्या पुरवण्या इकडे तिकडे सरकावणे हा आवडीचा धंदा असे आमचा. सगळ्या क्लासमध्ये दाद्या सज्जन म्हणून फेमस. (वास्तव कटू असतं याची जाणीव तेवढी आम्हा काही जवळच्या मित्रांनाच होती हो.) 😛

 दोस्ती म्हटले की एकमेकांच्या नावाची वाट लावणे आलेच. माझ्या नावाचे तर विशा, विशल्या, कुलकरण्या असे अनेक अपभ्रंश प्रचलित होते. पण माझ्या नावाचा अपभ्रंश करताना सुद्धा विशा, विशल्या असे काही न करता ‘विशलु’ असा गोड  करणारा दाद्या एकटाच. तसं मित्रमंडळ खूप मोठं होतं आमचं. पण त्यातल्या त्यात दाद्या, मंदार, राजा, संजू, अशोक, योजना, वैशाली , पाटल्या, निखु, इरफान, श्रीनिवास ( श्री हे माझ्या आयुष्यातील अजून एक देखणं आणि जवळचं नातं, त्याबद्दलही कधीतरी सवडीने लिहिनच) हे जरा जास्त जवळचे. त्यातही दाद्या जास्त काळ बरोबर होता.  कॉलेज संपल्यावर बेरोजगारीच्या काळात शिवसेनेने चालू केलेल्या बेकारभत्ता योजने अंतर्गत 300 रुपये महिना या पगारावर तहसीलदार ऑफिससाठी काम करण्यापासून ते दैनिक सकाळचा वाचक संपर्क प्रतिनिधी म्हणून काम करण्यापर्यंत आम्ही एकत्र होतो. 😉  गंमत म्हणजे आमच्या दोघाकडे सायकलही एकाच रंगाची, एकाच मॉडेलची. लाल रंगाच्या आमच्या वीस इंची  हरक्युलीस कॅप्टन्स फिरवत आम्ही सगळ्या सोलापुरात भटकलोय. त्यांच्या पाटबंधारे वसाहतीत कुठलाही सांस्कृतिक कार्यक्रम असला की निवेदनाची जबाबदारी माझी असे,  मी तिथे राहत नव्हतो. पण दाद्याचा मित्र या नात्याने सगळ्या कॉलनीशीच गोत्र आणि मैत्र जुळलेले.

कुठेही जायचे झाले की आम्ही एकत्र असणार. श्री, मी, दाद्या, मंदार, इरफान , नित्या…. मस्त दिवस होते ते. मंदारच्या किंवा श्रीच्या रूमवर अभ्यासाच्या नावाखाली घातलेला गोंधळ आजही स्मरणात आहे. पुढे डिप्लोमा पूर्ण झाल्यावर वाटा वेगळ्या झाल्या. दाद्या आमच्याच कॉलेजात आधी लॅब असिस्टंट म्हणून जॉईन झाला आणि नंतर आता एडमिनिस्ट्रेशनला फिक्स झालाय. खरेतर आता पूर्वीसारखा संपर्क नाही राहिला. पण त्यामुळे नाती थोडीच तुटतात हो? अनेक प्रसंग आहेत ज्यामुळे दाद्या आठवत राहतो अधून मधून. मला खात्री आहे ते त्यालाही आठवत असणारेत. 
सायकल चालवता चालवता अचानक ‘विशलु , एक सांगू ? तुला लांबसडक केस असलेल्या मुली जास्त आवडतात ना? ‘ म्हणून माझी फिरकी घेणारा दाद्या. पैश्याअभावी मी ट्रीपला येणार नाही हे कळल्यावर ,’मी देतो की बे?’ म्हणणारा दाद्या, कँटीनकट्टयांसाठी कायम आमची बँक असणारा दाद्या… आणि सगळयात महत्वाचे म्हणजे आमचे उपद्व्याप (लष्कराच्या भाकरी) वाढल्यावर ‘ हं, बास झालं आता, आता अभ्यासाला लागा’ म्हणून कानउघाडणी करणारा दाद्या. एखाद्या पोरीमागे फिरताना आपला संबंध नसतानाही कित्येक किलोमीटर सायकल मारत आमच्याबरोबर फिरणारा दाद्या….

नाही, आज काही वाढदिवस वगैरे नाहीये त्याचा. पण आज उगीचच वाटलं की लिहावं दाद्यावर, मग लिहिलं. काही नाती इथे बनतात, काही सटवाईने कपाळावर नोंदलेली असतात. आयुष्याच्या प्रवासात काही नाती आवडीचे थांबे बनून येतात तर काही आयुष्यभर सावलीसारखी सोबत राहतात. आमचं नातं हे असंच कायम सोबत राहो हिच प्रभूंचरणी प्रार्थना !

© विशाल विजय कुलकर्णी


Filed under: व्यक्तीचित्रणपर लेख, सहज सुचलं म्हणुन....

by अस्सल सोलापुरी at February 13, 2017 02:23 PM

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

शेकोटी…

alaska-snow-image

…दिवस उजाडलाच तो गोठलेला. आकाशात मळभ दाटलेला. थंडी मी म्हणत होती आणि आकाशाचा उदासपणा छातीत धडकी भरवीत होता. युकॉनच्या मुख्य रस्त्यापासून तो आत वळला. पायवाटेने चढ चढल्यावर त्याला एक पूर्वेकडे जाणारी आडवाट लागणार होती. दमछाक कराणारा तो चढ चढून गेल्यावर त्याने घड्याळात बघण्याच्या निमित्ताने थोडा दम घेतला. सकाळचे नऊ वाजले. आकाशात सूर्य नव्हता. त्याचे अस्तित्वच जाणवत नव्हते. त्याने वर पाहिले, आकाशात ढगही नव्हते. दिवस तसा स्वच्छ होता पण आसमंतात अदृष्य काहूरा कोंडला होता. त्यामुळे दिवस दिवसाढवळ्या अंधारा वाटत होता. हे सगळे सूर्य दिसत नसल्यामुळे. अर्थात त्यामुळे त्याची त्याला बिलकूल काळजी वाटत नव्हती. आकाशात सूर्य नसणे ही बाब त्याच्यासाठी नवीन नव्हती. गेले कित्येक दिवस त्याला सूर्यदर्शन झाले नव्हते. काही दिवस उलगडल्यावर त्याला दक्षिणेकडे क्षणभर उगवणारे आणि लगेच मावळणारे सूर्यबिंब दिसले असते.

त्याने आलेल्या पायवाटेवर नजर टाकली. खाली युकॉन नदीचे जवळ जवळ एक मैल रुंदीचे पात्र बर्फाच्या आवरणाखाली दडपलेले त्याला दिसले. तीन फुट तरी बर्फ असावा तो मनाशी म्हणाला. शिवाय वरती भुसभुशीत बर्फाचा तेवढाच थर होता तो वेगळाच. त्या हिमकणांच्या पांढऱ्याशूभ्र लाटांच्या कडांचे बर्फ झाले होते. त्याची नजर पोहोचेपर्यंत पांढऱ्या रंगाशिवाय दुसरे काहीच दिसत नव्हते. त्या पांढऱ्या रंगावर दक्षिणेकडे दूरवर, झाडांनी झाकलेल्या बेटाची काळसर रेखा वाकडीतिकडी वळणे घेत दुसऱ्या बेटांच्या रेषेत गडप होत होती. ही काळी रेषा म्हणजे त्याची वाट होती, जी त्याला चिलकूट खिंडीत घेऊन जाणार होती. मग डायी. त्याच पायवाटेवर उत्तरेकडे सत्तर मैलावर होते डावसन, तसे पुढे अजून उत्तरेकडे हजार मैलांवर न्युलाटो व शेवटी अजून हजार मैलांवर होते बेरींग सागरावरचे ‘द सेंट मायकेल’चे बंदर.

पण या गूढ वातावरणाचा, त्या अदृष्य होणाऱ्या काळ्या रेषांचा, हाडे गोठविणाऱ्या थंडीचा, काहुराचा त्या माणसावर कसलाही परिणाम झाला नव्हता. तो असल्या वातावरणात मुरला होता म्हणून नव्हे. खरेतर तो या भागात नवखा म्हणजे चेचॅक्वो होता. त्या भागातील मुळनिवासी ज्या माणसाने त्या भागात खरा हिवाळा काढला नाही अशा माणसाला चेचॅक्वो या नावाने ओळखतात. थोडक्यात हा माणूस त्या भागात नवखा होता आणि त्याचा हा कडाक्याचा पहिलाच हिवाळा होता, अर्थात त्या भागातील. माणूस चलाख व धडधाकट होता. आयुष्यातील चढउतारही त्याने पाहिलेले होते, अनुभवलेले होते पण दुर्दैवाने कडाक्याची थंडी याचा खरा अर्थ त्याला उमगलेला नव्हता. खऱ्या अर्थाची कल्पना करण्याइतकी कल्पनाशक्तीही त्याच्याकडे नव्हती. शुन्याखाली ५० डिग्री म्हणजे गोठविणारी थंडी एवढेच त्याला अभिप्रेत होते. जरा जास्त त्रास एवढेच..बस्स्… तापमानापुढे मनुष्यप्राणी किती हतबल होऊ शकतो याची तो कल्पनाच करु शकत नव्हता. नाहीतरी माणूस जेव्हा तापमानाचा विचार करतो – गरम किंवा गार, तेव्हा त्याच्या विचारांच्या मर्यादा फार संकुचित असतात आणि त्याच तापमानाच्या मर्यादेमधे तो जगू शकतो. त्या मर्यादांमधे रममाण होत तो या विश्वातील त्याचे स्थान व आयुष्याचा तर्क करतो. शुन्याखाली पन्नास डिग्री खाली म्हणजे हिमदंशाच्या वेदना. त्याच्यापासून संरक्षणासाठी उबदार हातमोजे, कान झाकणारी कानटोपी, गरम बुट व जाडजुड पायमोजे हे आवश्यकच. दुर्दैवाने शुन्याखाली खाली पन्नास डिग्री म्हणजे त्याच्या दृष्टीने तापमानमापकातील एक तापमान एवढेच होते. त्यापेक्षाही त्याला काही वेगळ अर्थ असू शकतो हे त्याच्या डोसक्यातच शिरत नव्हते.

चालण्यासाठी त्याने पाऊल उचलले आणि तो जमिनीवर थुंकला. थुंकल्याबरोबर एखादी काटकी तुटावी तसा आवाज झाला. त्या आवाजाने तो दचकला. तो परत थुंकला आणि परत तसाच आवाज झाला. त्याच्या थुंकीचा जमिनीवर पडेपर्यंत बर्फ झाला होता. त्याला उणे ५० डिग्रीला थुंकी जमिनीवर पडल्यावर असा आवाज येतो हे माहीत होते पण येथे तो प्रकार हवेतच होत होता. त्याच्या दुर्दैवाने तापमान बहुतेक -५०च्या खाली होते पण किती खाली हे त्याला माहीत नव्हते. कितिका खाली असेना, त्याला कुठल्याही परिस्थितीत हेंडरसनच्या खाडीच्या डाव्या फाट्यावर पोहोचायचे होते. तेथे त्याचे सोबती अगोदरच पोहोचले होते. ते इंडियन खाडीच्या प्रदेशातून तेथे येणार होते तर तो वळसा मारुन युकॉनच्या बेटांवर असलेल्या नदीवर काही लाकुडफाटा मिळतोय का ते पाहणार होता. संध्याकाळी सहापर्यंत, पण थोडासा अंधार पडल्यावर तो त्यांच्या तळावर पोहोचला असता. पण त्याचे साथीदार तेथे असणार होते, शेकोट्या पेटलेल्या असणार होत्या आणि गरमागरम जेवण तयार असणार होते. दुपारच्या जेवणाचा विचार मनात येताच त्याने कोटाच्या आत असलेली पुरचुंडी हाताने चाचपडून पाहिली. रुमालात गुंडाळलेले ते जेवण त्याच्या कमिजच्या आत त्याच्या कातडीला चिकटून त्याने ठेवले होते. पाव गोठण्यापासून वाचविण्याचा हा एकमेव मार्ग त्याला सुचला होता. पावाची आठवण येताच त्याला जरा धीर आला. त्याच्या चेहऱ्यावर हसू उमटले. पावाला त्याने मस्तपैकी लोणी चोपडले होते व आत बेकन ठासून भरले होते.

त्याने स्पृसच्या तुरळक झाडीत स्वत:ला झोकून दिले. रस्त्याचा माग अंधुक दिसत होता. साहजिकच आहे. शेवटची घसरगाडी त्यावरुन गेल्यावर त्याच्यावर जवळजवळ एक फुट बर्फ पडला होता. त्याने घसरगाडी न आणल्याबद्दल स्वत:ला धन्यवाद दिले. खरं म्हणजे या असल्या प्रवासात जास्त सामान नको म्हणून त्याने पोटाशी धरलेल्या जेवणाखेरीज कुठलेच सामान बरोबर घेतले नव्हते. पण आजच्या थंडीचे त्याला मनोमन आश्चर्य वाटले. ‘जरा जास्तच आहे गारठा’’ त्याने नाकाचा शेंडा व गालफाडे हातातील मोज्यांनी चोळत मनाशी म्हटले. त्याचे कल्ले चांगले वाढलेले होते पण गालाचा काही भाग तर उघडा पडला होता आणि त्याच्या लांब सरळ नाकाने त्या गारठलेल्या हवेत नाक खुपसले होते.

त्याच्या पायाशी त्याचा मोठा हस्की जातीचा कुत्रा चालत होता. करड्या रंगाचा हा कुत्रा आणि लांडग्यातील फरक ओळखणे अवघड. अर्थात त्याचाच भाऊबंद तो !. त्या भयानक थंडीने तो कुत्रा बिचकला. प्रवासाची ही वेळ नाही हे त्याला पक्के माहीत होते. त्या माणसाच्या अंदाजापेक्षा त्याची अंत:प्रेरणा त्याला जास्त खरं सांगत होती. आणि ते बरोबर होते कारण तापमान शुन्याच्या खाली पन्नास नव्हते, साठही नव्हते, सत्तरही नव्हते. ते शुन्याखाली पंचाहत्तर डिग्री होते. गोठण बिंदू शुन्याच्या वर बत्तीस डिग्री असतो… त्या कुत्र्याला बिचाऱ्याला तापमानमापकाची काहीच माहीती नव्हती. कदाचित त्याच्या मेंदूत माणसाप्रमाणे ‘हाडे गोठविणारी थंडी’ अशी जाणीवच नसावी. पण त्या प्राण्यात उपजत प्रवृती होती. त्याच्या दुर्दैवाने हा माणूस असा का वागतोय हे लक्षात न आल्यामुळे तो शांतपणे हलक्या पावलाने त्याच्या मालकाच्या पायात चालत होता. त्या माणसाच्या प्रत्येक हालचालींकडे तो प्रश्नार्थक नजरेने बघत होता. जणूकाही त्याला विचारायचे होते की त्याचा मालक कुठल्यातरी वस्तीवर का जात नाही आणि शेकोटीच्या उबेत का बसत नाही ? त्या कुत्र्याला शेकोटी म्हणजे काय हे माहीत होते आणि त्याला आत्ता शेकोटी पाहिजे होती. ती नसती तर त्याने स्वत:ला बर्फात गाडून घेतले असते व गोठवणाऱ्या हवेशी संपर्क तोडला असता.

कुत्र्याच्या श्र्वासातून बाहेर पडणारे बाष्पाचे हिमकण त्याच्या केसाळ कातडीवर जमले होते. त्याचा जबडा व नाकाड त्या कणांमुळे पांढरे पडले होते. त्या माणसाची तांबडी दाढी व मिश्याही पांढुरक्या झाल्या होत्या. पण त्याचा आता बर्फ झाला होता. त्याच्या प्रत्येक श्र्वासागणिक तो वाढत होता. त्याचे ओठ बर्फाने एकमेकांना इतके घट्ट चिकटले होते की त्याने चघळलेल्या तंबाखूचा ओघळ त्याच्या ओठातून बाहेर आला होता तोही त्याला साफ करता येत नव्हता. त्या साठलेल्या बर्फामुळे त्याची हनुवटी लांब झाली होती व तिचा रंगही बदलला होता. जर तो आत्ता कुठे धडपडला असता तर एखाद्या काचेप्रमाणे त्याचे शंभर तुकडे झाले असते. त्याला त्याची काळजी वाटली नाही. त्या प्रदेशातील सर्व तंबाखू चघळणाऱ्यांना ही शिक्षा मिळे. त्याने तसे दोन हिवाळे या भागात काढले होते पण ते एवढे भयंकर नव्हते.

त्याने सपाटीवर विरळ जंगलातून अनेक मैल पायपीट केली आणि तो एका टेकाडावरुन एका गोठलेल्या ओढ्याच्या पात्रात उतरला. हा हेंडरसनचा ओढा ! त्याला माहिती होते की आता दहा मैलांवर या ओढ्याचा दुफाटा येणार. त्याने त्याच्या घड्याळात पाहिले. दहा वाजले होते. त्याने मनोमन हिशेब केला. तासाला चार मैल म्हणजे दुफाट्यावर तो अंदाजे साडेबाराला पोहोचेल. त्या विचाराने आनंदित होत त्याने दुफाट्यावर दुपारचे जेवण करायचे ठरवले.

त्याने पात्रात चालण्यास सुरुवात केली आणि त्याच्या कुत्र्याने नाखुशीने त्याची शेपटी खाली केली व गुरगुरत पायातून चालण्यास सुरुवात केली. थोडेसे पुढे घसरगाडीच्या फाळाच्या खुणा अजुनही अस्पष्ट दिसत होत्या परंतू फुटभर बर्फाने त्याच्याबरोबर पळणाऱ्या माणसांच्या पाऊलखुणा झाकल्या होत्या. गेला महिन्याभरात त्या ओढ्यावर कोणी आले नव्हते. त्याने सावकाश चालण्यास सुरुवात केली. त्याच्या डोक्यात खास असे काही विचार नव्हते. पण त्यामुळे त्याच्या मनात दुपारच्या जेवणाचा आणि संध्याकाळी सहाला भेटणाऱ्या मित्रांचा विचार येऊ लागला. बोलण्यासाठी कोणी बरोबर नव्हते आणि जरी असते तरी बोलण्यासाठी तोंड उघडणे जमलेल्या बर्फामुळे त्याला अशक्यच वाटले. त्यामुळे तो सतत तंबाखू चघळत होता आणि आपल्या तपकिरी रंगाच्या हनुवटीची लांबी वाढवत होता.

मधेच ‘‘थंडी जरा जास्तच आहे’’ हे पालुपद मनातल्यामनात उगाळीत तो आपले गाल व नाक हातमोज्यांनी चोळे. आता त्याचे हात वारंवार त्याचे नाक व गाल यांत्रिकपणे चोळू लागले होते. पण कितीही चोळले तरी पुढच्याच क्षणी ते बधीर होत होते. गालाला तर हिमदंश होणार याची त्याला खात्री वाटत होती त्याने नाक झाकण्याची टोपी बरोबर आणली नाही म्हणून स्वत:ला दुषणे दिली. पण ठीक आहे. ‘‘हिमदंशाचे काय एवढे ? दुखेल काही दिवस !’ त्याने स्वत:ची समजुत घातली.

मनात काही विचार चालू नसल्यामुळे एक मात्र झालं. त्याचे डोळे काम करु लागले. त्याने त्या ओढ्याच्या पात्रात होणारे बदल टिपण्यास सुरुवात केली. त्याची वळणे, त्याच्यात अडकलेले ओंडके, झाडे, त्याने साठलेले पाणी… त्याची दृष्टी आता पाऊल ठेवण्याआधी जमिन तपासू लागली. एका वळणावर एखाद्या बिचकलेल्या घोड्यासारखा तो थबकला. ज्या वाटेवरुन तो जाणार होता त्याच वाटेवरुन तो मागे फिरला. पाणी तळापर्यंत पार गोठले होते याची त्याला खात्री होती. या तापमानात पाणी असणे शक्यच नव्हते पण त्याला हेही माहिती होते की डोंगरातून येणारे कित्येक ओहोळ त्या बर्फाखालून खळाळून वाहत असतात. त्याला माहीत होते की कितीही थंडी असली तरीही ती या ओहोळांना गोठवू शकत नाही. त्या ओहोळांचे मग सापळे होतात. कधीकधी पाण्याच्या त्या डबक्यांवर बर्फाचा पातळ थर साठतो व त्याच्यावर भुसभुशीत हिम. त्याच्या खाली तीन इंच ते सहा-सात फुट खोल असे कितीही पाणी असू शकते. कधीकधी पाण्याचे आणि बर्फाचे असे एकमेकांवर थरही चढत जातात. जेव्हा एखादा माणूस यात फसतो तेव्हा तो ते थर तोडत तोडत आत फसतो अगदी पार कमरेपर्यंत.

याच कारणासाठी तो बिचकला होता. त्याच्या पायाखाली बर्फ तडकला आणि त्याला खोल काहीतरी तुटल्याचा आवाजही आला. या अशा हवेत पाय ओले होणे म्हणजे महाभयंकर संकटालाच सामोरे जाणे… अगदी समजा काही दुखापत झाली नाही तरी त्याला उशीर तर झालाच असता कारण पाय, मोजे व बुट सुकविण्यासाठी त्याला शेकोटी पेटवावी लागली असती. त्यात त्याचा बराच वेळ गेला असता. त्याने शांतपणे उभे राहून त्या पात्राकडे नजर टाकली आणि ठरवले की पाण्याचा प्रवाह उजवीकडून येतो आहे. त्याने नाक गाल चोळत थोडावेळ विचार केला व तो डावीकडे वळला. प्रत्येक पावलाआधी पायाखालचा बर्फ चाचपडत त्याने पावले टाकली. सकंटातून बचावल्यावर त्याने तंबाखूचा एक बार भरला व परत त्याची चाल पकडली.

दोन तासात त्याने असे अनेक बर्फाचे सापळे पार केले. या असल्या पाण्याच्या डबक्यावर जमलेला बर्फ थोडासा वेगळा दिसतो व त्यामुळे तेथे खाली पाणी आहे हे कळू शकते. एकदा तो मरता मरता वाचला आणि एकदा खात्री नसल्यामुळे अशा सापळ्यात त्याने कुत्र्याला तो पार करायला लावला. कुत्र्याला जायचे नव्हते. तो मागे मागे सरकत होता पण त्याने त्याल चक्क ढकलल्यावर तो पटकन त्या पांढऱ्या अखंड बर्फावरुन गेला व दुसऱ्याच क्षणी भसकन खाली गेला. एका बाजूला कलंडला व लगेचच काठावर चढला. या प्रकारात कुत्र्याचे पाय मात्र त्या पाण्यात गुडघ्यापर्यंत भिजले. त्याच क्षणी त्याच्या पायाला लागलेल्या पाण्याचा बर्फ झाला. कुत्र्याने लगेचच स्वत:चे पाय चाटले व बर्फात खाली बसकण मारुन त्याने त्याच्या बोटांमधे साठलेला बर्फ दाताने फोडायचा प्रयत्न सुरु केला. ही अर्थात त्याची प्रक्षिप्तक्रिया होती. बोटांमधे साठलेला बर्फ म्हणजे हिमदंशाला आमंत्रण. अर्थात त्याला हे माहीत नव्ह्ते. तो फक्त त्याच्या मेंदूतून गुढपणे आलेल्या आज्ञा पाळत होता. पण त्या माणसाला ते माहीत होते. त्याने पटकन उजव्या हातातील मोजा काढला व त्या कुत्र्याच्या पायातील बर्फ झटकला. त्याने काहीच क्षण हात उघडा टाकला असेल पण तेवढ्यातही त्याची बोटे बधीर झाली. ज्या वेगाने त्याची बोटे बधीर झाली होती त्याने तो आश्चर्यचकित झाला. ‘‘फारच थंडी आहे’’ तो पुटपुटला. त्याने घाईघाईने मोज्यात आपला हात कोंबला व बोटात जीव आणण्यासाठी उजवा हात छातीवर अनेक वेळा आपटला.

सकाळचे का दुपारचे बारा वाजले. सगळ्यात जास्त प्रकाश पडला खरा पण सूर्य त्याच्या शिशिरातील प्रवासात अजून बराच दक्षिणेकडे होता. त्याला क्षितिजावरुन नाहिसे होण्यासाठी अजून बराच वेळ लागेल. सूर्याचा प्रकाश हेंडरसनवर, जेथे तो चालत होता तेथे पडण्यात मधील गोलाकार टेकाडांचा अडथळा होत होता. बारा वाजता सूर्य डोक्यावर आला आणि खाली त्याची सावली नाहिशी झाली. बरोबर साडेबारा वाजता तो हेंडरसनच्या दुफाट्यावर पोहोचला. त्याच्या वेगाने तो स्वत:वरच खुष झाला. त्याने हाच वेग जर कायम ठेवला असता तर सहा वाजता तो तळावर निश्चितच पोहोचला असता. त्याने त्याच्या कोटाची व अंगरख्याची बटणे खोलली व जेवण बाहेर काढले. त्या काही क्षणातच त्याची बोटे बधीर झाली. त्याने हातमोजे न चढवता बधीर झालेली बोटे त्यांच्यात संवेदना आणण्यासाठी पायावर अनेक वेळा आपटली तो एका बर्फाने झाकलेल्या लाकडाच्या ओंडक्यावर बसला. बोटे आपटल्यावर त्याच्या बोटातून एक जिवघेणी कळ उठली ज्याने तो कळवळला. त्याला वाळलेल्या पावाचा तुकडा हाता धरता येईना. त्याने एक घास घेण्याचा प्रयत्न केला पण तोंडावर गोठलेल्या बर्फाने ते त्याला जमत नव्हते. जशी त्याची बोटे अधिक बधीर झाली तेव्हा त्याला आठवले की तो शेकोटी पेटवायला विसरला होता. स्वत:च्या मूर्खपणावर तो हसला. बसताना त्याच्या पायाच्या बोटातून उठणाऱ्या कळाही आता ओसरत चालल्या. पायाच्या बोटात ऊब आल्यामुळे का ती अजून बधीर झाली होती, त्यामुळे त्या कळा थांबल्या होता हे त्याला कळेना. त्याने पाय त्याच्या जोड्यात सरकवले व त्या कळा बोटे बधीर झाल्यामुळे थांबल्या असाव्यात असा निष्कर्ष काढला.

त्याने घाईघाईने आपले हातमोजे चढवले व उठला. त्याला प्रथमच भीती वाटली. त्याने कळा येईपर्यंत त्याचे पाय जमिनीवर जोरजोरात आपटले. ‘‘फारच गोठविणारी थंडी आहे आज !’’ तो मनात म्हणाला. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याने त्या भागात थंडी किती अक्राळविक्राळ रुप धारण करते ते सांगितलेले खरे होते तर. त्या वेळी तो त्याला हसला होता. काही गोष्टी गृहीत धरणे चुकीचेच असते. भयानक गारठा होता, शंकाच नाही. त्याने पाय आपटत खालीवर चालण्यास सुरुवात केली. शरीरात थोडी ऊब आल्यावर त्याने काडेपेटी बाहेर काढली आणि तो शेकोटी पेटविण्याच्या उद्योगाला लागला. बर्फाखाली वाहणाऱ्या पाण्यामुळे काही झुडुपे उगवली होती त्याच्या काटक्या त्याने सरपणासाठी गोळ्या केल्या. ठिणग्या विझणार नाहीत याची काळजी घेत, बारीक काटक्यांपासून सुरुवात करत त्याने धगधणारी शेकोटी पेटवली. त्या आगीवर त्याने आपल्या चेहऱ्यावरचा बर्फ वितळवला व त्या शेकोटीच्या उबेत त्याने जेवण्यास सुरुवात केली. त्या क्षणी तरी शेकोटीच्या भोवतालचा गारठ्याने माघार घेतली. कुत्र्यानेही शेकोटीजवळ, सुरक्षित अंतरावर बसकण मारली. बिचाऱ्याच्या डोळ्यात मालकाने योग्य निर्णय घेतल्याचा आनंद स्पष्ट दिसत होता.

जेवण झाल्यावर त्याने आपला पाईप काढला त्यात तंबाखू भरली व बराच वेळ तो ओढला. थोड्याच वेळाबे त्याने आपले मोजे चढवले, कानावर टोपी ओढली व त्या दुफाट्याची डावी बाजू पकडली. त्याच्या कुत्र्याला अजुनही शेकोटी सोडवत नव्हती. या माणसाला थंडी म्हणजे काय हे अजुनही माहीत नव्हते. यालाच काय त्याच्या पूर्वजांनाही खऱ्या थंडीची कल्पना असेल की नाही याची शंकाच आहे. खरी थंडी उणे एकशेसात… पण कुत्र्याला ते माहीत होते..त्याच्या सगळ्या पूर्वजांना माहीत होते व ती माहीती त्याच्याकडे पूर्वजांकडून चालत आली असणार. त्यामुळे त्याला हेही माहिती होते की अशा भयानक थंडीत प्रवास करणे किती चुकीचे आहे ते.. अशा वेळी बर्फातील एखाद्या भोकात शांतपणे, एखाद्या ढगाची वाट पहात, पडून राहणे यातच शहाणपणा होता हेही त्याला माहीत होते. पण हा शहाणपणा कोणी कोणास शिकवायचा ? कुत्रा तर माणसाचा गुलाम आहे आणि जो काही संवाद त्याच्यात आणि माणसात होतो तो चाबकांच्या फटकाऱ्यांनी व कुत्र्यांच्या खुनशी गुरगुरण्याने. याच कारणाने बहुधा त्याच्या कुत्र्याने त्याच्या मालकापाशी त्याची काळजी व्यक्त केली नसावी. त्याला शेकोटी सोडायची नव्हती ती स्वत:साठी. त्याला त्या माणसाशी काही घेणेदेणे नव्हते. पण त्या माणसाने शिट्टी वाजवली आणि चाबूक फडकावताना काढतात तसला आवाज काढल्यावर तो गुपचुपपणे त्याच्या मागे चालू लागला.

त्याने तोंडात तंबाखू टाकली आणि पिवळ्या रंगाची दाढी वाढवायचे काम सुरु केले. त्याच्या श्र्वासाने लगेचच त्याच्या मिशांवर, पापण्यांवर व भुवयांवर बर्फाचे पांढरे कण जमा झाले. त्या डाव्या फाट्यावर जास्त ओढे हेंडरसनला येऊन मिळत नसावेत बहुदा. कारण अर्ध्या तासात त्याने एकही ओढा पार केला नाही. एके ठिकाणी जेथे त्याला पुसटशी शंकाही आली नाही अशा जागी तो फसला. सगळ्यात वरच्या थरात एखादी रेषही न उमटलेल्या ठिकाणी असा सापळा असेल असे कोणाच्या स्वप्नातही आला नसते. तो फसला पण नशिबाने गुढघाभर पाण्यात. नशिबाने पाणी जास्त खोल नव्हते. पण बाहेर येईपर्यंत त्याचे पाय भिजायचे ते भिजलेच.

चरफडत त्याने स्वत:च्या नशिबाला शिव्या घातल्या. त्याने सहापर्यंत तळावर पोहोचण्याचे ठरवले होते पण आता यामुळे एक तासाचा उशीर पक्का झाला होता कारण आता त्याला परत शेकोटी पेटवायला लागणार होती आणि त्यावर आपले पाय व बुट, मोजे सुकवावे लागणार होते. त्या तापमानात हे फार महत्वाचे होते हे तेवढे त्याला माहीत होते. त्याने थोडे वर चढण्यासाठी डावी बाजू पकडली. वर स्पृसच्या छोट्या झाडांचे वाळलेले असंख्य बुंधे, फांद्या, काटक्या त्याला दिसल्या आणि त्याने सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला. त्याने बर्फाळ जमिनीवर चांगल्या जाड जून फांद्या टाकल्या. हा त्याच्या शेकोटीचा पाया असणार होता. त्याने खालच्या काटक्या वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्यात भिजल्या नसत्या. त्याने खिशातून बर्चच्या खोडाची एक पातळ ढलपी काढली व त्यावर एक काडी घासली. ही ढलपी अगदी कागदापेक्षाही भुरभुर जळते. ती जळती ढपली त्याने त्या खाली रचलेल्या लाकडावर अत्यंत काळजीपूर्वक ठेवली..व त्यावर वाळलेले गवत ती ठिणगी गुदमरणार नाही या अंदाजाने टाकले. त्यानंतर त्यावर त्याने अत्यंत बारीक, वाळलेल्या काटक्या टाकण्यास सुरुवात केली.

शेकोटी पेटली नाही तर पुढे काय वाढून ठेवले आहे याची त्याला कल्पना होती. काटक्या पेटल्यावर त्याने आता हळुवारपणे त्यावर जरा जाडसर काटक्या ठेवण्यास सुरुवात केली. बर्फात बसकण मारुन तो झुडपात गुंतलेल्या काटक्या काढून त्यात टाकत होता. शेकोटी न पेटून चालणार नव्हती. उणे पंचाहत्तर तापमानात ते परवडणारे नव्हते आणि पाय भिजलेले असताना तर मुळीच नाही. जर त्याचे पाय भिजले नसते आणि शेकोटी पेटली नसती तर त्याने अर्धा एक मैल पळून शरीरात रक्त खेळवले असते. त्यात उब आणली असती. पण उणे पंचाहत्तरला पाय ओले असताना त्यात उब आणणे शक्य नव्हते. तो कितीही जोरात पळला असता तरी पायावरचे पाणी गोठतच गेले असते.

हे सगळे त्याला माहीत होतं. सल्फर क्रीकवरच्या म्हाताऱ्याने त्याला मागच्या थंडीत याची कल्पना दिली होती. त्याने त्याचे मनोमन आभार मानले. आत्तातरी त्याच्या पायातील सर्व संवेदना नष्ट झाल्या होत्या. शेकोटी पेटविण्यासाठी त्याला हातातील मोजे काढावे लागले होते आणि तेवढ्यात त्याची बोटे बधीर झाली. आत्तापर्यंत त्याच्या चालण्याच्या वेगासाठी त्याचे ह्रदय, रक्त शरीराच्या इतर भागात ओतत होते पण तो थांबल्या थांबल्या त्याचे ह्रदय मंदावले. रक्ताभिसरण मंदावल्याचा फायदा घेऊन थंडीने त्याच्या शरीराच्या बाह्यांगावर हल्ला चढविला. त्यातल्या त्यात उघड्या पडलेल्या बोटांना याचा पहिला मारा सहन करावा लागला असणार. बोटांपर्यंत पोहोचायच्या अगोदरच रक्त मागे फिरत होते. कुत्र्यात आणि रक्तात आता काही फरक उरला नव्हता. कुत्र्याला उबेसाठी शेकोटीकडे परत जायचे होते तर रक्ताला बोटाकडे जायचे नव्हते. जोपर्यंत तो तासाला चार मैल या वेगाने चालत होता तोपर्यंत रक्त त्याच्या धमण्यातून कसेबसे का होईना वहात होते पण आता ते शरीरातील गर्गेत ओघळत होते. ह्रदयापासून अंतरावर असलेल्या अवयांना आता त्याचा तुटवडा भासू लागला. त्याचे ओले पाय सगळ्यात आधी गारठले व गोठले. त्यानंतर त्याची बोटे बधीर झाली पण अजून गोठली नव्हती. नाक व गाल गोठण्याच्या मार्गावर होते तर सर्व कातडी थंडगार पडली.

पण तो सुरक्षित होता. नाक, गाल आणि बोटे यांनाच हिमदंश झालाच तर झाला असता, कारण शेकोटी आता धगधगली होती. बोटांच्या जाडी इतक्या जाडीच्या काटक्या त्याने त्यात टाकल्यावर ती अजूनच पेटली. अजून काही मिनिटातच त्यात तो चांगल्या जाडजूड फांद्या टाकू शकला असता आणि मग त्याला त्याचे बुट व मोजे काढता आले असते. सुकवता आले असते आणि ते सुकत असताना त्याने त्याचे पाय त्या शेकोटीच्या उबेत शेकले असते. अर्थात त्याआधी त्याने पायांवर बर्फ चोळला असता. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला ! शेकोटी आता चांगलीच पेटली होती. संकट आता टळले होते. त्याला सल्फर क्रीच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला आठवला. त्या म्हाताऱ्याने क्लॉनडाईकच्या प्रदेशात प्रवास करताना काय काळजी घ्यायची याचे नियमच तयार केले होते. त्यातील पहिला नियम होता, ‘‘क्लॉनडाईकमधे उणे पन्नास तापमान असताना एकट्याने प्रवास कधीही, कुठल्याही परिस्थितीत करु नये.’’ ते आठवून तो थोडा हसला. पण तो तेथे होता. त्याला अपघातही झाला होता आणि त्याने स्वत:ला त्यातून वाचविलेही होते. ‘‘हे म्हातारे जरा जास्तच काळजी करतात, बायकांसारखे…’’ तो मनात म्हणाला. माणसाने फक्त त्याचे डोकं ताळ्यावर ठेवले पाहिजे मग काही होत नाही त्याला. जो खरा पुरुष आहे त्याला एकट्याने प्रवास करण्याची कसली भिती ? पण ज्या वेगाने त्याचे गाल व नाक गोठत होते त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले आणि एवढ्या लवकर त्याची बोटे निर्जिव होतील असे त्याला वाटले नव्हते. निर्जिवच पडली होती ती, कारण बोटे एकत्र आणून त्याला साधी काटकीही पकडता येत नव्हती. ती बोटे त्याच्यापासून अनेक योजने दूर आहेत असे त्याला वाटू लागले. जणू ती त्याच्या शरीराचा भागच नव्हती. जेव्हा तो एखादी काटकी पकडे (किंवा त्याला तसे वाटत असे) तेव्हा त्याला प्रथम ती बोटात आहे का नाही हे डोळ्याने पहावे लागे. त्याच्या बोटांच्या टोकांचा आणि बोटांचा जणू संपर्कच तुटला होता.

पण आता समोर शेकोटी धडधडत होती, त्यातून ठिणग्या उडत होत्या आणि ज्वाळांच्या नाचांनी त्या निर्जिव वातावरणात प्राण फुंकला होता. साथीला जळणाऱ्या काटक्यातून येणाऱ्या आवाजाचे संगीत होतेच. त्याने आपले बुट काढण्यास सुरुवात केली. त्यांच्यावर भरपूर बर्फ जमले होते. एखाद्या सळईसारख्या त्याच्या नाड्या एकामेकात गुंतल्या होत्या तर आतील मोज्यांच्या कडक सुरनळ्या झाल्या होत्या. थोड्यावेळ त्याने बोटांनी नाड्या सोडण्याचा प्रयत्न केला पण ती चूक लक्षात येऊन शेवटी त्याने कमरेच्या म्यानातील चाकू काढला.

पण त्या नाड्या सोडण्याआधीच एक भयानक गोष्ट घडली. अर्थात चूक त्याचीच होती. त्याने स्पृसच्या झाडाखाली शेकोटी पेटवायला नको होती. मोकळ्या आकाशाखाली त्याने ती पेटवली असती तर बरे झाले असते. पण त्याचा आळशीपणा नडला. झाडाखाली पडलेल्या काटक्या पटकन गोळा करता येतील या उद्देशाने त्याने झाडाखाली शेकोटी पेटविली खरी पण त्याने झाडाच्या फांद्यांवर जमलेला बर्फ लक्षात घेतला नव्हता. बरेच दिवस वारा सुटला नव्हता त्यामुळे प्रत्येक फांदी बर्फाने लगडलेली होती. त्याने ओढलेल्या प्रत्येक काटकीने झाडाला थोडेसे का होईना डिवचले होते. तेवढे त्या झाडाला पुरेसे होते. वर कुठेतरी एका फांदीने तिच्या अंगावरचे बर्फ झटकले. तो बर्फ खालच्या फांद्यांवर पडला. त्यांच्यावरचा बर्फ त्याच्या खालच्या फांद्यांवर….ही पडधड सुरु झाली आणि साऱ्या झाडात पसरली. एखाद्या बर्फाच्या वादळाप्रमाणे हा बर्फ कुठलिही पूर्वसुचना न देता खाली कोसळला….त्या माणसावर आणि त्याने कष्टाने पेटवलेल्या शेकोटीवर. एका क्षणात ती शेकोटी विझली. जेथे शेकोटीची राख होती तेथे आता दिसत होते तिचे बर्फाळ थडगे.

ते पाहताच तो जागच्याजागी थिजला. जणू काही त्याने स्वत:च्या कानाने स्वत:ला मिळालेली मृत्युदंडाची शिक्षाच ऐकली होती. क्षणभर तो जेथे शेकोटी पेटली होती त्या जागेकडे टक लाऊन पहात बसला. दुसऱ्याच क्षणी तो एकदम शांत झाला. सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याचा सल्ला बरोबर होता. आत्ता जर त्याच्याबरोबर कोणी सहप्रवासी असता तर तो या संकटात सापडला नसता. त्याने परत शेकोटी पेटवली असती. आता त्यालाच परत शेकोटी पेटवायची होती आणि या वेळी अपयश येऊन चालणारच नव्हते. अर्थात आता तसा उशीरच झाला होता. शेकोटी पेटली असती तरी काही बोटे सडणारच होती कारण त्याला जाणवत होते की त्याचे पाय आत्ताच गोठले आहेत आणि शेकोटी पेटविण्यास अजून काही वेळ लागणार होता.

अर्थात तो काही गप्प बसून हे सगळे विचार करीत नव्हता. त्याचे जमेल तसे काम चालूच होते. त्याने प्रथम लाकडाचा पाया तयार केला..या वेळी चांगला उघड्यावर, आकाशाखाली जेथे तसले हलकट झाड नव्हते. नंतर त्याने गचकणातून वाळलेले गवत आणि काटक्या गोळा केल्या. त्याला बोटे एकत्र करता येत नसल्यामुळे त्याने ते काम हाताच्या पंजांनी केले. त्याने गोळा केल्या काटक्यांमधे अनेक कुजक्या काटक्या व शेवाळे होते जे त्याला मुळीच नको होते. पण यापेक्षा जास्त तो काही करु शकत नव्हता. तो अत्यंत काळजीपूर्वक हळूहळू पण ठामपणे काम करीत होता. नंतर, आग पेटल्यावर लागतील म्हणून त्याने जाड काड्या व काही फांद्याही गोळा करुन ठेवल्या आणि तो हे सर्व करताना त्याचा कुत्रा बसून त्याला न्याहाळत होता. त्याच्या डोळ्यात आता लवकरच शेकोटी पेटणार याची आशा डोकावत होती पण ती लवकर पेटत नव्हती याबद्दल काळजीही दिसत होती.

सगळी तयारी झाल्यावर त्या माणसाने बर्चच्या सालासाठी खिशात हात घातला. त्याला ती साल तेथे आहे याची खात्री होती. खिशात चाचपडताना बोटांना कळत नव्हते पण त्याचा चुरचुरणारा आवाज त्याच्या कानावर पडला. बिचाऱ्याने ती साल बोटात पकडण्याचा बराच प्रयत्न केला पण ती त्याच्या बोटात येत नव्हती. त्याने निकराचा प्रयत्न केला. त्याच्या लक्षात आले की हे करताना त्याच्या डोक्यात त्याच्या थिजलेल्या पायाबद्दल विचार चालू आहेत. कदाचित त्यामुळे त्याचे लक्ष केंद्रीत होत नसावे. क्षणभर तो गडबडला पण त्याने प्रयत्नपूर्वक स्वत:वर ताबा मिळवला. दातात मोज्यांची टोके धरुन त्याने ते हातातून ओढून काढले व आपले हात मांड्यांवर आपटण्यास सुरुवात केली. हे सगळे तो कुत्रा बघत होता. बर्फात बसून त्याने आपले पुढचे पाय त्याच्या झुबकेदार, उबदार शेपटीने झाकले होते. माणसाच्या प्रत्येक हालचालीने लांडग्यांच्या कानासारखे त्याचे कान टवकारत होते. त्याला पाहताच त्या माणसाच्या मनात असुयेची एक तीव्र कळ उठली.

काही काळाने दूर कोठेतरी त्याच्या बोटात संवेदनांची हालचाल जाणवली. संवेदनांच्या त्या हलक्या जाणीवांनंतर सुरु झाल्या जिवघेण्या कळा ज्या त्याच्या बोटातून वर सरकत होत्या. पण त्याने त्या वेदनांचे स्वागत केले. त्याने उजव्या हातातील मोजा ओढून काढला व बर्चची पातळ साल बाहेर काढली. उघडी पडलेली बोटी लगेचच बधीर झाली. नंतर त्याने आगकाड्यांचा एक जुडगा बाहेर काढला. त्यातील एक घेताना तो सगळा जुडगाच खाली बर्फावर पडला. त्याने त्यातील एक उचलण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला पण त्याची बधीर बोटे ना त्याला स्पर्ष करु शकली ना ती काडी पकडू शकली. त्याने मनातून त्याच्या गोठणाऱ्या पायांचा, नाकाचा, गालांचा विचार मनातून निकराने काढून टाकला व फक्त काडीवर लक्ष केंद्रीत केले. स्पर्षापेक्षा त्याला आता त्याच्या दृष्टीवर जास्त भरवसा वाटला. डोळ्याने पहात त्याने बोटे त्या काड्यांच्या दोन्ही बाजूला आणली व बोटे जवळ आणली…म्हणजे त्याला आणायची होती…कारण तसे काहीच झाले नाही. बोटांनी त्याची आज्ञा पाळली नाही..बहुधा बोटांचा आणि त्याच्या शरीराचा संपर्कच तुटला असावा. त्याने परत हातमोजे चढविले व त्या काड्या बर्फासकट दोन्ही हाताने उचलण्याचा प्रयत्न केला. पण छे ! व्यर्थ !

बऱ्याच प्रयत्नांनंतर त्याने दोन्ही हाताच्या तळव्यात त्या काड्या पकडण्यात एकदाचे यश मिळविले. त्याने त्या तोंडाशी नेल्या. त्याने तोंड उघडतात त्याच्या तोंडावरचा बर्फ कडाकडा वाजत तुटला. त्याने जबड्याचा वरचा ओठ बाजूला करुन दाताने एक काडी वेगळी करण्याचा प्रयत्न केला पण त्याच्या दुर्दैवाने ती त्याच्या मांडीवर पडली. परत तेच..त्याला आता मात्र ती उचलता येईना. त्याने वाकून दातात ती काडी पकडली व पायावर घासली. वीस पंचवीस वेळा घासल्यावर ती एकदाची पेटली. त्याने ती पेटती काडी त्या बर्चच्या सालीवर धरली. त्याच्या नाकात काडीचा धूर गेला व तो खोकू लागला. ती पेटती काडी खाली बर्फात पडली व विझून गेली. पण त्याची जिवंत राहण्याची इच्छा मात्र अजून विझली नव्हती…

सल्फर क्रीकच्या म्हाताऱ्याने बरोबर सांगितले होते…उणे पन्नास तापमानात एकट्याने प्रवास करु नये.. त्याने परत त्याचे हात आपटले पण त्यात तो संवेदना निर्माण करु शकला नाही. त्याने एकदम सगळ्या काड्या हाताच्या तळव्यात पकडल्या. नशीब त्याच्या खांद्याचे स्नायू अजून त्याचे ऐकत होते. त्याने त्या सगळ्या काड्या एकदम त्याच्या विजारीवर घासल्या. एकदम सत्तरएक काड्या.. एकदम जाळ झाला. नाकात धूर जाऊ नये म्हणून त्याने आपले डोके एका बाजूला झुकविले व तो पेटता जुडगा बर्चच्या ढलप्याखाली धरला. काही क्षण त्याला बोटांना काहीतरी होतंय याची जाणीव झाली. त्याच्या बोटांचे मांस जळत होते. त्याला मांस जळल्याचा वास येत होता…आत कुठेतरी खोलवर त्याला भाजल्याच्या संवेदना झाल्या ..थोड्याच वेळात त्याचे वेदनेत रुपांतर झाले..पण त्याने त्या काड्या सोडल्या नाहीत पण त्याची बोटे आड येत असल्यामुळे त्या बर्चच्या ढलप्याला आगीची धग नीट लागली नाही… शेवटी त्याने चटका बसून आपले हात झटकले. पेटत्या काड्या जमिनीवर पडल्या पण पडताना त्यांचे काम करुन गेल्या. तो बर्चचा तुकडा पेटला होता. त्याने वाळलेले गवत व बारीक काटक्या त्यावर टाकण्यास सुरुवात केली. दुर्दैवाने मागच्याप्रमाणे त्याला काटक्या निवडता येत नव्हत्या कारण त्याला आता त्या तळहाताने उचलाव्या लागत होत्या. काटक्यांवर शेवाळे साठले होते ते त्याने दाताने खरवडून काढले. त्याने त्या निखाऱ्याच्या अंकूरावर हळूवारपणे फुंकर घालण्यास सुरुवात केली. तो निखारा म्हणजे त्याचे जीवन होते. तो निखारा कुठल्याही परिस्थितीत जिवंत रहायलाच पाहिजे. गरम रक्ताने आता त्याच्या शरीराच्या दूरच्या भागातून माघार घेतल्यामुळे तो आता कुडकुडू लागला. त्याच्या थरथरत्या हातातून शेवाळ्याचा एक मोठा तुकडा त्या फुलणाऱ्या निखाऱ्यावर पडला. त्याने त्याच्या थरथरत्या हाताने तो निखाऱ्यावरुन ढकलण्याचा प्रयत्न केला पण त्याच्या थरथरण्यामुळे तो जरा जास्तच पुढे ढकलला गेला. त्याने त्या शेकोटीचे स्फुलिंग विस्कटले. विस्कटलेल्या काटक्या त्याने त्याच्या थरथरत्या हाताने एकत्र करण्याचा प्रयत्न केल्या पण आता त्याचे सारे शरीर थरथरु लागल्यामुळे त्या अधिकच विस्कटल्या. प्रत्येक काटकी धूर ओकून गप्पगार झाली. त्याच्या शेकोटीचे बीजच खुरटले, मेले. त्याने निराश होत चहुबाजूला नजर टाकली आणि त्याच्या दृष्टीस त्याचा कुत्रा पडला. शेकोटीच्या अवशेषांपलिकडेच काही अंतरावर तो बेचैनपणे पाय खालीवर करत उभा होता.

कुत्र्याला पाहताच त्याच्या मनात एक कल्पना चमकली. त्याने एकदा बर्फाच्या वादळात सापडलेल्या शिकाऱ्याची गोष्ट ऐकली होती. त्यात त्याने एका काळविटाला मारुन त्याचे कातडे सोलले होते व त्या अखंड कातड्यात शिरुन त्याने स्वत:चे प्राण वाचवले होते. तोही कुत्र्याला मारुन त्याच्यात आपले हात खुपसून त्यात उब निर्माण करु शकतो. एकदा का हातात उब निर्माण झाली की अजून एकदा शेकोटी पेटविण्यास कितीसा उशीर ? त्याने कुत्र्याला साद घातली व त्याला जवळ बोलावले पण त्याच्या आवाजातील भीतीने तो कुत्रा दचकला. त्याने आजवर कुठल्याच माणसाला असे बोलताना ऐकले नव्हते. काहीतरी भयंकर घडत होतं. कुत्र्याने काहीतरी धोका आहे हे ओळखले..काय हे त्याला कळत नव्हते पण त्याच्या मेंदूत कुठेतरी या माणसाबद्दल टिकटिक झाली व त्याला त्याच्याबद्दल खात्री देता येईना. त्याने कान पाडले व चुळबुळत त्याने एक पाय उचलला व खाली ठेवला. नंतर दुसरा उचलला व खाली ठेवला. पण तो त्या माणसाजवळ गेला नाही. माणसाने ते ओळखताच आपल्या पायावर रांगत त्याच्याकडे जाण्यास सुरुवात केली. माणसाला या अवस्थेत त्याने कधीच पाहिले नसल्यामुळे तो त्याच्याकडे पहात अजून थोडा दूर गेला.

माणूस क्षणभर बर्फात बसला. त्याने शांत होण्यासाठी प्रचंड धडपड केली. मग त्याने दाताने आपले मोजे खेचून हातातून काढले व उभा राहिला. पायात संवेदना नसल्यामुळे त्याने आपण उभे राहिलोय याची खात्री करण्यासाठी स्वत:वर एक नजर टाकली. पाय पूर्ण बधीर झाल्यामुळे तसेही त्याचे जमिनीशी असलेले स्पर्षनाते तुटलेच होते. तो ज्या पद्धतीने सरळ उभा होता त्याने त्या कुत्र्याच्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. त्या माणसाने त्याला नेहमीच्या चाबूकी आवाजात बोलाविल्यावर मात्र त्या कुत्र्याने त्याचा मालकाप्रती असलेली निष्ठा दाखविली व तो त्याच्या जवळ गेला. तो जवळ आल्यावर त्या माणसाने कुत्र्यावर झडप घातली पण ना त्याचे हात वाकले ना त्याची बोटे. त्याची बोटे थिजली आहेत हे तो विसरला. ती जास्त गोठतच चालली होती. पण कुत्र्याने उडी मारायच्या आत त्याने त्याला आपल्या मगरमिठीत कवटाळले. त्या विव्हळणाऱ्या व सुटण्याची धडपड करणाऱ्या कुत्र्याला घेऊन तो खाली बसला. ज्या हाताने त्याला काड्याही उचलता येत नव्हत्या त्या हातांनी त्या कुत्र्याला ठार मारणे त्याला शक्यच नव्हते. त्याला लवकरच उमगले की ते त्याला करणे शक्यच नव्हते. त्याने कुत्र्याला सोडून दिले. सोडल्याबरोबर तो कुत्रा धडपडत त्याच्या हातातून सुटला व गुरगुरत चाळीसएक फुटावर जाऊन थांबला. तेथून तो त्या विचित्र माणसाकडे लक्ष देऊन पाहू लागला. त्याने कान टवकारले व त्याच्या पुढच्या हालचालींचा कानोसा घेऊ लागला. त्या माणसाने आपले हात शोधण्यासाठी खाली नजर टाकली. त्याला ते खाली लोंबत असलेले सापडले. स्वत:चे हात शोधण्यासाठी स्वत:च्या डोळ्याची मदत घ्यावी लागेल हे त्याच्या स्वप्नातही कधी आले नसेल. पण उणे पन्नास हा काही फक्त तापमानमापकावरील आकडा नसतो. त्याहुनही जास्त काहीतरी असते हे त्याच्या हळूहळू लक्षात येऊ लागले होते. त्याने हात जोरात हलविण्यास सुरुवात केली. मधून मधून तो ते बाजूवर आपटत होता. जवळ जवळ पाच मिनिटे त्याने हात आपटले पण त्याने फक्त त्याचे थरथरणे थांबले. पण त्याच्या हातात काही संवेदना जाणवली नाही. खांद्याला खाली काहीतरी वजन लोंबकळत असल्यासारखे त्याला वाटले. त्याने मनाने हाताला काहीतरी सुचना पाठविण्याचा प्रयत्न केला पण ते बिचाऱ्याला शक्य झाले नाही.

आता मात्र मृत्युची भिती त्याचे मन कुरतडू लागली. थोड्याच वेळात त्या भितीने त्याच्या ह्रदयात ठाण मांडले. आता हात, नाक, हात, पाय येथे ही भिती थांबत नव्हती. त्याच्या जीवनमृत्युचा प्रश्र्न होता. हा विचार मनात येताच तो हादरला. त्याने पळण्यास सुरुवात केली. कुत्र्याने आत्तापर्यंत त्याची संगत सोडली नव्हती. त्यानेही मालकामागे धाव घेतली. तो आंधळेपणाने वाट फुटेल तिकडे पळू लागला. आजपर्यंत त्याला एवढी भिती कधीच वाटली नव्हती. थोडे पळल्यावर तो थोडासा भानावर आला व त्याला अजुबाजुचे भान येऊ लागले. नदीचा काठ, ओंडक्यांनी आडवलेले पाणी, निष्पर्ण आस्पेनचे वृक्ष आणि आकाश. सूर्य नसलेले आकाश. पळण्याने त्याल जरा बरं वाटलं. त्याचे कुडकुडणे आता थांबले होते. ‘जर असाच धावलो तर माझ्या पायात जीव येईल’’ तो मनात म्हणाला. ‘‘ आणि मी असाच धावत राहिलो तर कदाचित तळावरही पोहोचू शकतो’’. त्याच्या मनात लगेचच एका विचाराने डोके वर काढले, ‘हातापायाची काही बोटे जातील यात शंका नाही पण एकदा तळावर पोहोचल्यावर बाकीचे त्याची काळजी घेतील’ दुसऱ्याच क्षणी त्याला वाटले “आता तो तळावर पोहोचणे शक्यच नाही. तो कित्येक मैल दूर आहे. हाडे गोठविणाऱ्या थंडीने त्याला पुरते नामोहरम केले होते. ‘‘लवकरच त्याचे शरीर गोठेल व वाळलेल्या झाडाच्या बुंध्यासारखे कडक होईल.’’ त्याने लगेचच हा विचार मागे टाकला. तो क्रूर विचार मधूनमधून वर येत होता पण तेवढ्याच निग्रहाने त्याला तो खाली ढकलत होता.

त्याला अशा बधीर पायांवर तो अजूनही पळू शकतोय याचेच आश्चर्य वाटले. पायाला जमिनीचा स्पर्ष होत नसल्याने त्याला वाटत होते की जणू उडतच चालला आहे. पक्षांनाही असेच वाटत असेल का ? त्याने विचार केला व स्वत:शीच हसला.
पळत पळत तळ गाठण्याचा त्याचा विचार एवढा काही चुकीचा नव्हता पण त्यात त्याने एक गोष्ट चुकीची गृहीत धरली होती ती म्हणजे त्याची सहनशक्ती. पळताना तो अनेक वेळा धडपडला व शेवटी खाली कोसळला. त्याने उठण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला. ‘‘जरा विश्रांती घेतली पाहिजे आणि आता पळणे बंद. त्याने उगीचच दमायला होते. फक्त चालायलाच पाहिजे.’’ त्याने मनाशी ठरविले. बसल्यावर त्याला जरा बरे वाटले. आता तो कुडकुडतही नव्हता, त्याचा श्र्वासही ठीक चालला होता व शरीरात बऱ्यापैकी उबही निर्माण झाली होती. त्याने गालाला, नाकाला हात लाऊन पाहिला पण त्याला काहीच कळले नाही. पळण्याने त्यांचा बधीरपणा कमी होण्याची शक्यता जरा कमीच होती म्हणा. मग त्याला वाटले की बहुधा त्याचे शरीर बधीर होत चालले आहे. हाही विचार त्याने मागे सारला तो दुसऱ्या गोष्टींवर विचार करायचा प्रयत्न करु लागला. या असल्या वाईट विचारांनी काय होते याचा अनुभव त्याने नुकताच घेतला होता. त्याने तो विचार निकराने टाळला. पण त्याच्या मेंदूत त्या विचाराने मूळ धरले होते. त्याच्यासमोर त्याच्या गोठलेल्या शरीराची दृष्ये येऊ लागली. ‘‘ हे फार झालं’’ असे म्हणून त्याने परत एकदा धाव घेतली. मधेच त्याने चालण्याचा प्रयत्न केला पण डोळ्यासमोर त्याचे गोठलेले शरीर येताच त्याने परत धावण्यास प्रारंभ केला.

या सगळ्या पळापळीत त्याच्या कुत्र्याने त्याची साथ सोडली नव्हती. त्याच्या पायात थोडे अंतर ठेऊन तोही धावत होता. जेव्हा तो परत कोसळला तेव्हा त्याने आपली शेपटी पायाभोवती गुंडाळून त्याच्या समोर ठाण मांडले व त्याच्या तीक्ष्ण नजरेने तो या विचित्र माणसाकडे पाहू लागला. त्या कुत्र्याच्या शरीरातील उबेचा व त्याच्या केसाळ कातडीचा त्या माणसाला क्षणभर राग आला. ओरडत त्याने संतापाला वाट करुन दिली. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून बिचाऱ्या कुत्र्याने आपले कान पाडले. त्याला समजत नव्हते त्याचे काय चुकले ते.. यावेळी मात्र त्या माणसाचे अंग थंडीने जास्तच थरथरु लागले. थंडीबरोबरची लढाई तो बहुतेक हरत चालला होता. थंडी त्याच्या शरीरात सर्व बाजूने घुसत होती. मृत्युच्या कल्पनेने तो परत धावायला लागला पण तो शंभर फुटापेक्षाही जास्त पळू शकला नाही. शेवटी झोक जात तो खाली कोसळला. ते त्याचे शेवटचे कोसळणे होते. तो सावरुन बसल्यावर जरा भानावर येताच त्याने मृत्युला कसे सामोरे जावे याचा विचार चालू केला. असे सैरावैरा धावत पळत त्याला मृत्युला सामोरे जायचे नव्हते. “गोठून मरायचेच होते तर पळपुट्यासारखे नको’’ त्याने विचार केला. या विचाराने त्याचे मन थोडे शांत होते ना होते तोच त्याला एक प्रकारची गुंगी येऊ लागली. झोपेतच मरण आले तर किती बरे होईल त्याने विचार केला. भुलेचे औषध दिल्यासारखे… गोठून मरणे ही फार वाईट गोष्ट नसावी बहुतेक… यापेक्षा कितीतरी भयानक तऱ्हेने लोक मरतात…

त्याच्या डोळ्यासमोर त्याला शोधणारे त्याचे सगेसोयरे, मित्र दिसू लागले. एकदम त्याने स्वत:लाच त्या गर्दीत पाहिले. त्यांच्याबरोबर तो त्याच रस्त्याने त्याला शोधत येत होता. थोड्यावेळाने त्यानेच त्यांना त्याचे प्रेत बर्फात कुठे पडले आहे ते दाखविले. तो तो राहिला नव्हता. एका त्रयस्थ माणसासारखा तो स्वत:च्या गोठलेल्या शरीराकडे पहात होता…. ‘‘खरेच फार थंडी होती आज’’ तो मनाशी म्हणाला…परत परत म्हणत राहिला. तो त्याच्या गावी जाईल तेव्हा त्याच्या मुलाबाळांना खरी थंडी काय असते हे सांगतोय अशी दृष्ये त्याच्या डोळ्यासमोर येऊ लागली….दुसऱ्याच क्षणी तो सल्फर क्रीकला पोहोचला… धुम्रपान करणारा तो म्हातारा त्याला आता स्पष्ट दिसू लागला…‘‘तुझे म्हणणे बरोबर होते म्हाताऱ्या…खरे ठरले’’ तो त्याला म्हणाला. त्या कबुलीने त्याला झोप लागली. अत्यंत आरामदायी, उबदार अशी झोप. अशी झोप त्याने आजवर कधीच अनुभवली नव्हती.

हे सगळे लक्ष देऊन पहात एवढा सगळा वेळ त्याचा कुत्रा त्याच्यासमोर बसून होता. बर्फाच्या टेकाडांच्या सावल्या लांब पडू लागल्या. आसमंतात केविलवाणी तिन्हिसांज भरुन गेली. शेकोटीची कुठलीही चिन्हे त्या कुत्र्याला दिसत नव्हती. त्याने तो गोंधळून गेला. त्याने आपले कान पाडले व त्याने तोंडातून ऊं..ऊ..ऊ असा आवाज काढला. पण त्या विचित्र माणसाकडून कसलाच प्रतिसाद आला नाही. मग मात्र त्याने आकाशाकडे तोंड करुन रडायला सुरुवात केली. त्याने धीर धरुन त्या माणसाजवळ आपले नाक नेले. मृत्युच्या वासाने त्याने झटकन आपले तोंड मागे घेतले. एकदाही आपल्या मालकाला न सोडणाऱ्या त्या कुत्र्याने प्रथमच आपल्या मालकाला सोडले व आकाशाकडे बघत परत एकदा लांडग्यासारखा आक्रोश केला.

त्या निपचित पडलेल्या माणसाकडे एकदा पाहून त्या कुत्र्याने शांतपणे त्या रस्त्याच्या मागावरुन धावण्यास सुरुवात केली. त्याला आता लवकरात लवकर त्या तळावर पोहोचण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते कारण तेथे त्याला अन्न मिळणार याची खात्री होती..आणि…
…शेकोटी सुद्धा..

समाप्त.

मुळ लेखक : जॅक लंडन
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले

by जयंत at February 13, 2017 02:03 PM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

अंगारकी संकष्टी

उद्या  अंगारकी संकष्टी 

 बाप्पा  मोरया 






by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at February 13, 2017 10:04 AM

रानमोगरा

सामान्य चायवाला

सामान्य चायवाला 

जिंकावया जगाला ऐटीत तो निघाला
मुलखात मुद्रिकेच्या अलगद शिकार झाला

मज रानटी समजला तेही बरेच झाले
कसदार रानमेवा मी चारतोच त्याला

ना घाम गाळला अन ना रक्त आटविले
कोणी कुणा पुसेना पैसा कुठून आला?

मी मेघ बाष्पधारी वणव्याकडे निघालो
लांबी-परीघ-रुंदी मोजत बसू कशाला?

धनवान इंडियाची बलवान लोकशाही
होतो प्रधानमंत्री सामान्य चायवाला

शिर्षस्थ पाखरांच्या चोची चरून झाल्या
की धाडतील नक्की आमंत्रणे तुम्हाला

ज्यांचे अभय पहारे ते मारतात बाजी
पुसणार कोण येथे निद्रिस्त जागल्याला?

– गंगाधर मुटे ‘अभय’
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~


Filed under: गझल Tagged: कविता, गझल, वांगमय शेती, वाङ्मयशेती, My Gazal, Poems, Poetry

by Gangadhar Mute at February 13, 2017 09:38 AM

February 12, 2017

वटवट सत्यवान !!

स्पीन

दर महिन्याला बदलणाऱ्या 'टेम्परवारी' खुळांमध्ये आमचे येथे (चि. कृपेकरून) सध्या टेबलटेनिसच्या खुळाचा नंबर लागलेला आहे. दोन साध्या रॅकेट्स (बॅट्स नाही. बॅट म्हंटलं की फाऊल) आणि बॉल घेऊन आमचा गेम सुरु होतो. या समग्र वर्णनाचा उद्देश इतकाच की आमच्या टेबल टेनिस गेममध्ये (सुदैवाने) टेबलला यत्किंचितही स्थान नाही हे जनतेच्या लक्षात आणून देणे. असो. तर काल असाच गेम सुरु होता. बराच वेळ नीरस टकटक करून

by हेरंब (noreply@blogger.com) at February 12, 2017 08:02 PM

नरेन्द्र प्रभू

गणपतीपुळे

कोकणरेल्वेच्या रत्नागिरी स्थानकापासून आरे-वारे मार्गे फक्त २२ कि.मी. एवढ्या अंतरावर असलेलं गणपतीपुळे हे एक अप्रतिम गाव आहे. कवी केशवसुतांच्या मालगुंड या गावापासून दोन कि.मी. असलेलं गणपतीपुळे निसर्गाचं वरदान लाभलेलं आणि विस्तीर्ण समुद्र किनार्‍याने नटलेलं स्वप्नातलं गाव वाटतं. गणपतीपुळ्याच्या सागर किनार्‍यावरच स्वयंभू गणेशाचं मंदीर असून या मंदीराला लागून असलेली टेकडी हेच गणेशाचं स्थान आहे.

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at February 12, 2017 10:40 AM

बाष्कळ बडबड

खेमक्याची गोष्ट


आज अचानक आरेवाडीच्या काकांची आठवण झाली आणि त्यांची ती सुप्रसिद्ध खेमक्याची भुताची गोष्ट. गोष्ट सस्पेन्स वगैरे काही नाही, भितीदायक तर अजिबातच नाही, एकदम प्रेडिक्टेबल आहे, पण काका आवाजात चढउतार करुन ती अश्शी काही सांगायचे की बासच. वाचताना कदाचित तेवढी(किंवा काहीच) मजा येणार नाही.

अकरावी-बारावीपर्यंत मी नियमीतपणे सोडवीच्या मावशीकडे जायचो. नंतर त्यांनी गाव सोडलं मग आमचे जाणे तर संपलेच. मावशी कुलकर्ण्यांच्या वाड्यात बिर्‍हाडकरू होती. वाडा म्हणजे नावाला वाडा - मोठ पडकं घरच ते. मधे मोकळी जागा, त्यामागे लांबरुंद सोपा होता, आणि चारीबाजूनी दोन-दोन छोट्या स्वतंत्र खोल्यांची सबघरं, एका कडेला पाण्याची टाकी. (संडास म्हणजे टाकीमागचे कॉंग्रेस गवत).
वाड्यात ताई(मालकीण) आणि अजून चार बिर्‍हाडं होती. ताई एकट्याच रहायच्या - मुलगा, सून, नातवंड सुट्टीत पाटणहून यायचे, बाकी बिर्‍हाडकरुंकडचे पाव्हणे पण त्या सुमारास यायचे - मेमधे संध्याकाळी सगळ्यांची मधोमध जेवणं उरकली की तशाच खरकट्या हातांनी दोन-चार तास गप्पा. आरेवाडीचे काका आले असले तर ठरवून भुताच्या गोष्टी, मग चांगला बारा-एक वाजेपर्यंत कार्यक्रम. आरेवाडीचे काका म्हणजे ताईंचा मावसभाऊ. त्या भागातले नावाजलेले आचारी होते, पण मला आठवतयं तसे त्यांनी ते काम थांबवलेलेच होते. खरेतर ते आजोबांच्या वयाचे पण सगळे त्यांना काका म्हणायचे म्हणून आम्हीपण काका.
तसे लोकात जास्त रमणारे नव्हते ते, मोजकंच बोलणार, तेपण फक्त ताईंशी आणि त्यांच्यात्यांच्या नातवंडांशी. ते असं प्रीसंध्याकाळ यायचे. फेटा काढून ठेवून, नॉयलॉनची चट्टेरीपट्टेरी पिशवी खुंटीला टांगायचे. आत बसून ताईंशी तासभर गप्पा मारुन मग हनुमानाला जायचे ते थेट जेवणाच्या वेळी हजर. काका आलेले कळालं कीच आम्ही सगळे एक्साईट व्ह्यायचो - आज जेवताना भुताचा विषय निघणार म्हणून, विशेषत: आम्ही शहरातली मुलं.

जास्त वर्णन करत बसलो तर  खेमक्याच्या गोष्टीपर्यंत पोचणार नाही आपण. जेवण झाल्यावर कुणीतरी मोठ्ठ माणूस म्हणायचचं - काका, तो खेमक्याचा काय हो तुमचा अनुभव, सांगा की, खरं म्हणायचं का गोष्ट नुसती? मग काकांचा नूरच पालटायचा.
*
खेमक्याची गोष्ट

अरे ती गोष्ट नाही बाबा, असा अनुभव, कधी विसरणारच नाही बघ. तसा मी माणच्या बाहेरच्या कामाला नाहीच म्हणायचो. पण लाडूमामासारख्या खणखणीत माणसाकडून निरोप आल्यावर नाही म्हणायला जागाच नव्हती. चार मुलींवर मुलगा झालेला त्यामुळे खेमक्याच्या नामदारांना गावजेवण घालायचे होते. पाचसहा गावं जेवणार होती. मला खास जिल्बीसाठी आणि दशरथदादांना बुंदीसाठी माणमधून बोलावणे धाडले होते. आदल्यादिवशी रात्रीच पोचलो आम्ही दोघं, इनामदारांच्या घरातच सगळ्यांची रहायची व्यवस्था केली होती, घर कसलं गढीच होती. इनामदार येवून जातीनं चौकशी करुन गेले. किती माणसं होतील, ऐनेवेळेला सामानासाठी कुणाला हाक मारायची वगैरे सगळं सांगून गेले, लाडूमामांनी मोठ्ठं काम केलं बघा माझं, अस दोनदोनदा म्हणाले.
दुसर्‍या दिवशी पहाटेपासून जो पिट्ट्या पडला म्हणून सांगू. दुपारी चार काय पाचपर्यंत पंगती उठत होत्या. नुस्ता मठ्ठा म्हणशील तर दर पाच मिनीटाला बंबाएवढा संपत होता. आमची दोन्ही बारीची जेवण, एकाचवेळी संध्याकाळी झाली. जेवणं झाल्यावर इनामदारांनी सगळ्यांना पाकीटं दिली, म्हणाले निजा इथं आणि उद्याचच निघा आता. आम्ही एवढं थकलो होतो की आम्हाला काय, पडत्या फळाची आज्ञा.

इनामदारांच्या माणसानं सोप्यात प्रत्येकाला एकेक जागा दिली. आम्ही आपापल्या पिशवी मानेखाली घेतल्या आणि तिथे लागलीच पाठ टेकवली. अर्ध्यातासाभरात वाड्यात निजानीज झाली. मला अतिश्रमाने म्हणा किंवा दरथदादांच्या घोरण्याने म्हणा झोपच लागेना. तिथून उठलो, जिन्याशेजारी बसलो थोडावेळ, पाठ धरली होती त्यामुळे जास्तवेळ बसवेना. मग परत आपल्या जागी झोपायला चाललो तेव्हा सोप्याच्या कोपर्‍यात एक ओटा दिसला. त्याच्यावर चांगलं स्वच्छ पांढरं जेन घातलं होतं. मला वाटलं एखाद्या गड्याची झोपायची जागा असेल, लघवीबिघ्वीला गेला असेल. मी माझ्या जागेवर झोपायला गेलो, झोप काही परत येईना. मग परत ओट्याकडे नजर गेली तर रिकामाच. दुसर्‍या जागी झोप लागेल कदाचित असा विचार करुन मी चंबुगबाळं आवरुन तिथे झोपायला गेलो. आणि पाठ टेकताक्षणीच जी झोप लागली की ज्याचं नाव ते.
कितीवेळ झोपलेलो काही आठवत नाही, अचानक खूप उकडायला लागलं, परक्याच्या घरात असल्यानं मी काही शर्ट काढला नव्हता. एवढं उकडायला लागल्यावर काढला, आणि पहाटेच्या वेळी मात्र घालू परत असा विचार करुन झोपलो. जरा वेळ झोपतोय तोवर पाठीला कडकडून काहीतरी चावलं, बघितलं तर मुंगीबिंगी काही नव्हती. झोपलो तसाच दामटून. पण थोड्याच वेळाने आवाज आला - ए ऊठ, इथे नको झोपूस. मला वाटलं भास झाला, मी दुर्लक्ष केले तर आवाज वाढला. आता पेकाटात काठी टोचत होती आणि वरुन आवाज येत होता - ए ऊठ, आमची जागा आहे ही, उठ पटकन, दुसरीकडे नीज. आता मात्र मी घाबरलो, झोप उडाली, खाडकन डोळे उघडून पाहिलं तर आजूबाजूला कोणी नव्हतं. मग परत आवाज आला - इकडं वर बघ, आमची जागा आहे ही, इथं नाही झोपायचं, इथून ऊठ, दुसरीकडं जा, तुला काही त्रास देणार नाही आम्ही. मी वर पाहिलं तर तुळईवर सात माणसं बसली होती, मळका शर्ट, पांढरे धोतर, तुळईवरुन चौदा पाय लोंबकाळत होते. आश्चर्य वाटेल तुम्हाला, भूतं बघतोय हे मला कळालं होतं. पण नुसता आवाज ऐकून जी भिती वाटत होती ती त्या सात जणांना बघितल्यावर कुठल्या कुठं पळून गेली. मी त्यांना म्हणालो - अहो इथे चांगली झोप लागली होती तुम्ही उठवेपर्यंत, बाकी कुठे झोप येत नाहीये. खूप दमलोय हो, जिलब्या तळून हात खांद्यापासून मोडून आलाय.
वरच्यातला एकजण म्हणाला, आचारी आहेस का तू? मी म्हणालो - होय हो. तेवढ्यात दुसरा म्हणाला, गळ्यात माळ आहे, वारीला जातोस का? मी म्हणालो - हो, नियमीत नाही तसा पण दोन-तीन वर्षातून एकदा तरी चुकवत नाहीच. तुळईवर बसलेला शेवटचा ईतरांना उद्देशून म्हणाला - जाऊ दे गड्यांनो, आपल्यासारखाच आहे. मग मला म्हणाला - हे बघ एवढी रात्रच हां, उद्या परत येशील आणि इथे झोपायचंय म्हणशील तर तसं नाही चालणार. मी म्हणालो - नाही हो, उद्या सकाळीच खेमका सोडणार मी.
बरं बरं, झोप मग - असं म्हणत ते सातजण शांत बसले, मी एकवार वर नजर टाकली तर चंची काढून तंबाखू मळत बसले होते. मग पांघरुणात डोकं खुपसून ढाराढूर झोपलो.

सकाळी जाग आली ती गलबल्यानंच. पांघरुण काढून उठतो तोवर कळालं की, आख्खा वाडा सोप्यात जमला आहे आणि सगळे माझ्याकडे बघताहेत. जरा पुढं, आम्हाला अंथरुणं घालून देणारा कालचा गडी दातखीळ येवून पडलेला, दोनचार जण चप्पल-कांदा घेवून त्याच्यापाशी बसले होते. तेवढ्यात इनामदार आले आणि म्हणाले - अवं पाव्हणं, तिकडं कसे गेला तुम्ही. काय झालं असतं म्हणजे केवढ्याला पडलं असतं बगा. मी काही बोलायच्या आत मला म्हणले, आता तुम्ही काही बोलू नका, पाणी कढत ठेवलयं, ईथनं उठून आधी अंघोळ करा, बाजूला मारुतीला जा आणि मग डायरेक वरच्या दिवाणात या. मी हो म्हणून दशरथदादांकडं बघितलं आणि उठलो.
अंघोळ, मारुती उरकून वरच्या माडीत गेलो तर इनामदार  आणि त्यांच्या शेजारी दशरथदादाही होते. मी आल्यावर इनामदार लगेच उठले आणि म्हणाले - या, या, रागवला नाही ना, मगाशी जरा आवाज चढला होता. मी मान डोलावली. चहा आला. दोन बशा झाल्यावर इनामदार म्हणाले - काही बोलायच्या आधी एक सांगा, काही त्रास नाही ना झाला रात्री, आत्ता होत नाहिये ना? कशात काही नसेल तर तुमच्या डोक्यात काही भरायला नको उगा.

मी बारीकसा हसलो त्यावरुनच त्यांना कळालं. मग सगळा झाला प्रकार मी त्यांना सांगितला. इनामदार डोळे मोठ्ठेच ठेवून म्हणाले - चांगलीच बडदास्त ठेवली म्हणायची की तुमची, वाड्यातलं कुणी तिथं पाच मिनीटं बसू शकत नाही, अंगाची लाही होती. आणि एकदम गप्प बसले.
शेवट चहा झाल्यावर मीच विचारलं - इनामदार आता, एवढं कळालं आहे, कोण आहेत हे लोकं तेपण सांगा की, पूर्वज आहेत का तुमचे? काही उपाय का करत नाही तुम्ही.
इनामदार म्हणाले - अहो, सगळे उपाय झाले, मी काय, माझ्या आजोबांपासून सगळ्यांनी बरेच उपाय करून पाहिले, पण हे सातजण काही जात नाहीत. आणि बाकी काही त्रास नाही त्यांचा तसा, त्यामुळे, आम्हीपण मग काही जास्त गोवत नाही तिकडं. जोवर तिथे कोण बसत-झोपत नाही, सगळं बरायं.
हे घर आमच्या आजोबांनी बांधलं बघा. त्याच्याआधी हे आहे त्याच्या दुप्पट घर होतं याच जमिनीवर. पण ते बरच पडलेलं, रोजची डागडुगी इतकी की, पणजोबापासून सगळ्यांच्या डोक्यात होतं, नवीनच घर बांधावं. आमच्याच तोंडान सांगतोय आता, आणि नाहीतरी बाहेर पडल्यावर हे कळंलंच तुम्हाला. आमचे पूर्वज लय बेरकी होते.
आठ-दहा पिढ्यांपूर्वीची गोष्ट आहे - तेव्हा खेमका तसं मोठ्ठ होतं तसं, बाजरपेठेचं गाव होतं. पण आमची ही जागा मुख्य गावाच्या बर्‍याच बाहेर, आताआता गाव इथपर्यंत पसरलंय, तेव्हा दोनचार पांद्या ओलांडून यायला लागायचं. तेव्हाचे इनामदार, आमचे पूर्वज गडगंज होते पण वृत्तीनं एकदम बेकार. दोघे भाऊ होते, ताडमाड रंगेल गडी, तोंडाळ नंबर एक, तोंड उघडलं की शिव्याच. अंगात रग एवढी की, जरा एखाद्याचा शब्द मागंपुढं झाला की मारायला कमी करायचे नाहीत. एकाच शेतचं खाल्ल्यालं, घरच्या बायकाही तशाच. शेतात कुळं होती त्यांना काम सोडून जायची सोय नव्हती. गावतले बाकीचे इनामदारांशी कशाला वाकडं घ्या म्हणून त्यांना काम द्यायचे नाहीत, त्यामुळे शेताचं सगळ नीट चालायचं. पण यांना घरकामाला काही गडी मिळायचा नाही. एकतर वाडा हा एवढा लांब, रानात, आणि यांची किर्ती ही अशी. बायकांच्या भुणभुणीला वैतागून दोघा इनामदारांनी बसून एक उपाय काढला. दोघे आषाढीला पंढरपूरला गेले. तिथे पुढचंमागचं कोण नसलेला एक धडधाकट गडी बघितला. बोली ठरली - वर्षाला पाच रुपये, एक धोतरजोडी आणि पंचा, वारीला तीन आठवडे सुट्टी, आणि दोनवेळचं खायला मिळेल - पण काम कुठलं पडेल ते. रिकाम्या हातांसाठी देवच पावला जणू. परत येवून जुंपला गड्याला वाड्यावर. दिवसरात्र कामाचं जू. एकदा वाड्यावर आल्यानंतर क्वचित कधीतरी गडी खेमक्यात गेला तर गेला. शक्यतो न्हाईच. पण दोनवेळच्या व्यवस्थित जेवणानं गडी खूष होता. आणि मगाशी म्हणलं तसं इनामदार बेरकी होते, त्याला जास्त त्रास द्यायचे नाईत.
वर्ष झालं, इनामदार म्हणाले - घट्ट निघालास मर्दा, आता वर्ष झालं बघ, संध्याकाळी मागच्या पडवीत ये, तिथे धोतरजोडी देतो आणि मग जावून ये सुट्टीला. मागची पडवी म्हणजे इनामदारांचा खास भाग होता तिथे त्यांचे सगळे कार्यक्रम चालायचे, झाडझूड सोडली तर तिथे जास्त वावर नव्हता. रात्री गडी आला, त्याला धोतर, पाच रुपये दिले. धाकटा इनामदार म्हणाला - दादा धान्य देवूया थोडं, एवढं वर्षभर राबतोय, हूंकीचूं नाही केलं कधी. दादा म्हणाले - कळीचं बोललास. मग मोठे इनामदार-दादा, गड्याला म्हणाले - ये रे खालच्या घरात, गड्याला ही खोली नवीन होती, एकदम छोटी. दादांच्या पाठोपाठ हा आला. दादा म्हणाले - थांब हा, मी गोणी आणतो. पटकन पाच पायर्‍या चढून वर गेले आणि तळाघराचं दार बंद करून आडणा टाकला. गड्याला काही कळायच्या आत तो अंधार्‍या चिंचोळ्या खोलीत अडकला. आठवडाभराने, दोघा इनामदारांनी स्वत: तळघरात जावून त्याला तिथेच पुरला.
मग परत पंढरपुरला नवीन वर्षासाठी नवीन गडी शोधायला निघून गेले. गावात कुणाला काही कळायचा प्रश्नच नव्हता, एकतर हा गडी जास्त गावात जायचाच नाही आणि पंधरा दिवसानी तर दोघे भाऊ नवीन गड्यासोबत परत यायचेच.
सध्याचे इनामदार एवढं सांगून शांत बसले, माझा चेहरा बघून म्हणाले - अवो मी नाही हो त्यांच्यातला, घाबरू नका, तुम्हाला चांगलं सोप्यात सगळ्यांना एकत्र झोपायला दिलेल नां? असं म्हणाले आणि आम्ही सगळेच हसलो. मग इनामदार अभिमानाने म्हणाले - पण खरंच हां, आमच्यात त्यांचं रक्त नाही. त्यांची मूलं काही जगली नाहीत कोणी, आम्ही सगळे मामाकडून दत्तक आलेल्याची पिढी.
मी म्हणालो - बरं, मग हे थांबलं, कसं सात गड्यांनंतर?
इनामदार म्हणाले - अहो सातवा गडी तल्लख निघाला, तळघरात गेल्यागेल्या त्यानं विचार केला, एवढ्या छोट्या चिंचोळ्या खोलीत इनामदार धान्य कशाला ठेवतील आणि इथली जमीन तर कधी मी सारवली नाही, इथं कसं धान्य ठेवतात. त्यानं मोठ्ठ्या इनामदारांकडे बघितलं, आणि क्षणात दोघांना एकमेकाचे पुढचे विचार समजले. वयानं म्हणा किंवा अपेक्षित नसल्याने म्हणा मोठे इनामदार बावचळले आणि पायर्‍या चढताना पडले. गड्याने तिथलीच कोठी यांच्या डोक्यात घातली, पण तेवढ्यात धाकटे इनामदार तिथं आले आणि त्यांनी दार लावून टाकले.
आम्ही पिढीजात ही गोष्ट ऐकत आलो, कधी वाटायचं कुणीतरी आपलं इनामदारांच्या बदनामीसाठी रचलय. आजोबांनी जुनं पाडून नवीन घर बांधलं, पूर्वीच्या त्या छोट्या तळघराच्या जागेवर आत्ताचा सोप्यातला तो ओटा आला. नवीन घरात त्या कोपर्‍यात झोपणार्‍यांना सगळ्यांना चित्रविचित्र अनुभव यायला लागले मग आमचा या गोष्टीवर विश्वास बसायला लागला. पूर्वी तिथ ओटा बांधला नव्हता, नंतर आपला एक ओटा बांधून आम्ही तिथं जेन टाकलं. आजतर तुम्ही सात जण बसली होती सांगून पक्की खात्रीच केलीत.

इनामदार शांत बसले, दशरथदादानं खुणेनंच सांगितल मला की चल आता. मी मग उठून म्हणालो - बरं तर मालक, आम्ही आमच्या आरेवाडीला निघतो. तिथं जेनबिन ठेवू नका बघा तेवढं, एखाद्याला झोपुसं वाटायचं तिथे परत.
*

आरेवाडीच्या काकांच्या या गोष्टीनं सुरुवात झाल्यावर मग पुढे मैफिल चांगली रंगायची. वेताळाची पालखी, किरुताईचा चहा, वाचलास रे वाचलास, सगळेच किस्से आठवायला लागलेत आता.
***

by Yawning Dog (noreply@blogger.com) at February 12, 2017 07:01 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

वैदिकांचा सिंधू संस्कृतीशी संबंधच काय?

सिंधु-घग्गर खो-यांत झालेल्या उत्खननांत असंख्य लिप्यांकित व चिन्हांकित मुद्रा सापडलेल्या आहेत. ढोलावीरा येथे तर गांवाचा नामफलकही सापडलेला आहे. सिंधू लिपी वाचण्याचे आजवर अनेक प्रयत्न झाले आहेत. ती वाचल्याचे दावेही अनेकांनी केले आहेत. आर्य आक्रमण सिद्धांत मान्य असणा-यांनी या लिपीत द्रविड भाषा असल्याचा अंदाज बांधून ही लिपी उलगडायचा प्रयत्न केला. आक्रमक आर्यांनी सिंधू संस्कृतीच्या द्रविड लोकांना दक्षीणेत हुसकावले असे हा आर्य आक्रमण सिद्धांत मानतो. या सिद्धांताचा मोठा प्रभाव अजुनही खूप विद्वानांवर आहे. शिवाय ऋग्वेदात काही द्रविडियन शब्द उधारीत आले असल्याचाही एक दावा असल्याने हे खरे वाटणे स्वाभाविक होते. अस्को पारपोला व इरावथम महादेवन यांनी सिंधू मुद्रांवरील लिपी-चिन्हांत द्रवीड पुराकथा शोधण्याचा अनेक काळ प्रयत्न केला. त्यांची यावर काही पुस्तकेही आहेत. अर्थात त्यांचेही मत सर्वमान्य झालेले नाही.

वैदिकवादी विद्वानही या कार्यात मागे राहिले नाही. सिंधु-घग्गर संस्कृती ही वैदिक आर्यांचीच निर्मिती अशी त्यांची एकुणात मांडणी असल्याने त्यांनी त्यात नुसती वैदिक संस्कृत शोधली नाही तर ती लिपी वाचल्याचे दावेही केले. एन. एस. राजाराम व एन. झा यांनी असा दावा करत एक ग्रंथही लिहिला. त्यात त्यांनी २००० मुद्रांचे वाचन केल्याचे दाखवत काहीर मुद्रांवर वैदिक राजा सुदास, यदु, पुरु, कुत्स, राम आदींचा तसेच षडागमांचाही उल्लेख आहे तर बहुसंख्य मुद्रांवर नद्यांचे तर काही ऐहिक सामान्य उल्लेख आहेत असा दावा केला. याच ग्रंथात लेखकद्वयाने सिंधू संस्कृतीला घोडा माहित होता हे दाखवण्यासाठी एका बैलाचे चिन्ह असलेल्या मुद्रेच्या छायाचित्रावर संगणकीय छेडछाड (forgery) केली. ही बनावटगिरी करण्याचे कारण म्हणजे सिंधू संस्कृतीत घोडा असलयाचा एकही पुरावा नव्हता आणि वैदिक आर्यांचे संपुर्ण जीवन तर घोड्यांभोवती फिरते!  त्यामुळे सिंधू संस्कृतीत घोड्याचे अस्तित्व होते हे दाखवण्याची त्यांना निकड होती.

हे दावे वृत्तपत्रांत व पुस्तक (The Deciphered Indus Script-1999) प्रसिद्ध झाल्यावर जगभर खळबळ उडाली. कारण या शोधाने सिंधू संस्कृतीचा इतिहास नव्याने लिहिणे भाग होते. जगातील एका प्राचीन संस्कृतीची लिपी वाचणे हे असामान्य कार्य होते यात शंका नाही. पण राजाराम आणि झा यांचे दुर्दैव. हार्वर्डचे इंडोलोजिस्ट मायकेल विट्झेल आणि त्यांचे सहयोगी स्टीव्ह फार्मर यांनी झा व राजाराम यांची बदमाशी फ्रंटलाईनमद्ध्ये (आक्टोबर २०००) लेख लिहून उजेडात आनली. या लेखात त्यांनी वैदिकवाद्यांच्या बनावटगिरीवर कठोर टीका केली. राजाराम व झा यांनी मुळच्या तुटलेल्या अर्धवट एकशिंगी बैलाच्या मुद्रेला संगनकीय आधार घेत पुर्ण केले व तो बैल घोडा असल्याचे कसे दाखवले आहे हे त्यांनी पुराव्यानिशी सिद्ध केले. (http://www.frontline.in/static/html/fl1720/17200040.htm या लिंकवर हा लेख उपलब्ध आहे.) यामुळे भारतीय विद्वत्तेची जगभर लाज निघाली.

हे येथेच थांबले नाही. एक निवृत्त पुरातत्ववेत्ते एम. व्ही. कृष्णराव यांनीही ही लिपी वाचल्याचा दावा केला. हा दावा विलक्षण होता. ते म्हणाले कि राम हा अयोद्ध्येत जन्मला नसून हरियाणात जन्मला, त्याने ब्यबीलोनवर स्वारी केली आणि हम्मुराबीला युद्धात हरवत त्याला ठार मारले. हम्मुराबी म्हणजेच रावण असा त्यांचा सिंधू मुद्रा वाचून (?) केलेला. या दाव्यांनी वैदिकवाद्यांना क्षणीक आनंद होत असला तरी यामुळे विद्वत्तेची लाज निघते, भारतीयांबाबत अविश्वसनीयता वाढीला लागते याचे भान नाही हे दुर्दैव होय.

मालती शेंडगे यांनी मात्र सर्वस्वी वेगळा सिद्धांत मांडला आहे. त्यांच्या मते सिंधू संस्कृती ही असूर संस्कृती होती. असिरियन ही पुरातन असूर सम्स्कृती असल्याने या संस्कृतीचे लोकच येथे येवून सिंधु संस्कृतीची निर्मिती केली असावी. त्यामुळे सिंधू मुद्रांवरील लिपीतुन व्यक्त होणारी भाषा ही अक्काडियन असली पाहिजे. (The Language of the Harappans: From Akkadian to Sanskrit By Malati J. Shendge)

स्टीव्ह फार्मर यांनी लिपी वाचल्याचा दावा केला नसला तरे त्यांनीही आपले मत व्यक्त केले. त्यांच्या मते सिंधू मुद्रांवर कोनतीही भाषानिदर्शक लिपी नसून ती धर्मिक, राजकीय कार्यासाठीची स्मृतीचिन्हे आहेत. संगणकाच्या मदतीनेही सिंधू लिपी उलगडायचा प्रयत्न झाला असून अद्याप त्यात कोनालाहे यश आले नाहे कारण कोणताही द्वैभाषिक लेख अद्याप मिळालेला नाही. शिवाय सिंधू मुद्रांवरील अक्षरेही कमी आहेत. आजवर स्वतंत्र असतील अशी ४१७ चिन्हे नोंदली गेलेली आहेत. पण एका मुद्रेवर किमान एक तर अधिकाधिक २६ चिन्हे आहेत. सरासरी एका मुद्रेवर पाच चिन्हे भरतात. चिन्हांची अल्पसंख्या असल्याने कोणते चिन्ह कोणता ध्वनी निर्देशित करते हे अद्याप समजलेले नाही त्यामुले स्वभाविकपणे भाषाही समजलेली नाही.

ही चिन्हलिपी अथवा चित्रलिपी हा भारतियांचा स्वतंत्र शोध होता कि ती कोठून तरी आयात झाली व सुधारित स्वरुपात वापरली गेली यावरही खूप खल झालेला आहे. परंतू इजिप्शियन अथवा चीनी चित्रलिपी किंवासुमेरियन चिन्हलिपीशीचे साधर्म्य अत्यंत वरवरचे असून सिंधू लिपी ही या मातीतुनच निर्माण झाली असे राज पृथी म्हणतात.

आर्य आक्रमण अथवा आर्यांचे भारतात आगमण हा सिद्धांत खरा जरी मानला तरी सिंधू संस्कृतीशी त्यांचा संबंध निर्माता म्हणून नाही हे अगणित पुराव्यांच्या आधारे सिद्ध होते. किंबहुना वैदिक आर्य हे सिंधू संस्कृतीतील जवळपास सर्वच बाबींशी अपरिचित होते असेच म्हणावे लागते. त्यासाठी आपण खालील महत्वाच्या बाबींचा व्बिचार करु.

१. डा. रा. ना. दांडेकर स्पष्टपणे म्हणतात कि सिंधु संस्कृतीचा धर्म हा मुर्ती/प्रतिमा पुजकांचा होता. लिंगपुजा, मातृपूजा ह या धर्माचा गाभा होता जो आजही हिंदू धर्माचा महत्वाचा भाग आहे. याउलट वैदिक धर्मियांचे आहे. ऋग्वेद अथवा कोनत्याही वैदिक साहित्यात प्रतिमा, मातृदेवतापुजेचा साधा उल्लेखही तर नाहीच पण प्रतिमापुजक व लिंगपुजेचा निषेधच केलेला आहे. (पहा,. ऋ. ७.२१.५, १०.९९.३ व यजुर्वेद ३२.३)

२.  वैदिक संस्कृतीही यज्ञ केंद्रित संस्कृती होती. कोणत्याही सिंधू मुद्रेवर यज्ञ अथवा त्याशी निगडित प्रतीके कोरलेली नाहीत.

३. वैदिक साहित्यात (ऋग्वेदात) वैदिक लोक कोठल्या दुरवरच्या प्रदेशांशी समुद्रमार्गे व्यापार करत असल्याचे कसलेही उल्लेख नाहीत. किंबहुना व्यापाराशी निगडित संज्ञाही ऋग्वेदात येत नाहीत. सिंधू संस्कृतीचे लोक मेसोपोटेमिया, इराण आदि सुदुर प्रदेशांशी समुद्र व खुष्कीच्या मार्गाने व्यापार करत होते याचे अगणित व सलग पुरावे उपलब्ध आहेत.

४. वैदिक लोक हे प्राधान्याने पशुपालक होते. ऋग्वेदात पशुधन वाढण्यासाठी अगणित प्रार्थना आहेत. त्यांना शेती माहित होती पण ती अत्यंत प्राथमिक पद्धतीची होती. नांगर या शब्दाला प्रतिशब्दही वैदिक भाषेत नाही. "नांगल" ह शब्द त्यांनी नांगरासाठी नंतर वापरलेला आहे जो प्राकृत भाषांमधून उसणा घेतलेला आहे. सिंधू-घग्गर संस्कृती मात्र शेती व व्यापारप्रधान होती. शेतीसाठी नद्यांवर बांध घालुन कालव्याने पाणी पुरवठा करण्याचे तंत्रही त्यांनी साधले होते. या कशाचाहे उल्लेख ऋग्वेदात येत नाही. येतो तो बांध फोडल्याचा, बांधल्याचा नाही.

५. ऋग्वेदात भाजलेल्या वीटांचा, वीटांनी बनवलेल्या रस्त्यांचा व घरांचा उल्लेख येत नाही. वैदिक साहित्यात भाजलेल्या वीटांचा उल्लेख सर्वप्रथम येतो तो यजुर्वेदात, तोही केवळ यज्ञवेदीसाठीच्या वीटांचा. नंतरच्या ब्राह्मणग्रंथांत मात्र वीटांचे उल्लेख विपूल असले तरी वैदिकांनी ग्रामांतच राहण्याचा आग्रह दिसतो. प्रसिद्ध इतिहासकार रामशरण शर्मा म्हणतात, "विशिष्ट आकारात भाजलेल्या वीटा हे हरप्पा सम्स्कृतीचे महत्वाचे वैशिष्ट्य आहे जे कोणाही ताम्रयुगीन संस्कृतीला अभिमानास्पद वाटले असते. पण ऋग्वेदात बांधकाम साहित्य म्हणून ही वीटच माहित नाही असे दिसते." ब्रिटिश पुरातवविद सर मोर्टिमर व्हीलर म्हणतात, "उच्च तंत्र वापरुन बनवलेल्या धान्याच्या भव्य कोठ्या या त्या काळात अतुलनीय तंत्रज्ञानाचा प्रगत नमुना आहे. पण वैदिक लोक हे शहर-निवासी नसल्याने त्यांना अशा कोठ्यांची आवश्यकताच नव्हती." यावर रामशरण शर्मा म्हणतात कि मुळात ऋग्वेदात अशा धान्य कोठ्यांना शब्दच नाही. थोदक्यात वैदिक लोक सिंधू संस्कृतीचे निर्माते अथवा भाग जरी असते तर ऋग्वेदातुन या बाबी नोंदल्य गेल्या असत्या. पण तसे वास्तव नाही.

सिंधु संस्कृतीत सर्वजनिक स्नानगृहे तसेच सांडपाणी व्यवस्थापनही वास्तुरचनेचे जगातील श्रेष्ठ नमुने मानले जातात. त्यांचाहे उल्लेख अर्थातच ऋग्वेदात नाही.

६. वैदिक संस्कृती ही अश्वकेंद्री आहे. अश्वाच्या अर्चनेसाठी साठी एक सुक्त लिहिले गेलेले आहे (ऋ. १.१७१) अश्वमेध हा त्यांचा प्रिय यज्ञ आहे. रथ तर त्यांचे सर्वात प्रिय वाहन. अनेक व्यक्तीनामे अश्व व रथावरुन ठेवली गेलेली आहेत. असे असता सिंधू मुद्रांवर अश्व अथवा रथ याचे कोठेही चित्रण नाही. अश्व सिंधू संस्कृतीला माहित होता परंतू ते कृषीकेंद्रित असल्याने त्यांचे जीवब्न वृषभ केंद्री होते व वृषभांच्या असंख्य प्रतिमा मुद्रांवर तर मिलतातच पण खेळण्यांतही मृत्तिकेचे बैल असत.

७. सिंधू संस्कृती प्रसिद्ध आहे हे तेथील ताम्र व मिश्र धातुंच्या वस्तुंच्या, विविध अलंकारांच्या निर्मितीसाठी.  ऋग्वेदात अशी उत्पादन केंद्रे असल्याचे कोठेही दिग्दर्शन नाही.

८. सिंधू मुद्रांवर एकशृंगी प्राण्याच्या अनेक प्रतिमा मिळाल्या आहेत. या मिथिकल प्राण्याचे सिंधूजनांच्या भावविश्वात काहीतरे स्थान निश्चित होते अन्यथा त्याला तेवढे स्थान मिळाले नसते हे उघड आहे. हा प्राणी गेंडा असावा, युनिकोर्न नव्हे, असा तर्क काही वैदिकवादी देतात. पहिली बाब म्हणजे गेंडा ह प्राणी सडपातळ नसतो. आणि रामशरण शर्मा म्हनतात, गेंडा किंवा खड्ग ही संज्ञा गेंड्यासाठी अथवा एकशिंगी प्राण्यासाठी नंतरच्या सम्स्कृतमद्ध्ये वापरली जाते, परंतू ऋग्वेदात या प्राण्याचा अथवा या तदनिदर्शक सज्ञांचा उल्लेख नाही. वैदिक लोक सिंधू संस्कृतीचे थोडातरी अंश असते तर सिंधुजनांच्य भावविश्वातील हा गुढ प्राणी ऋग्वेदात आला असता, पण तसे झालेले दिसत नाही.

९. ऋग्वेदावरुन कळते कि वैदिक आर्य ही एक युद्धायमान जमात होती. टोळी जीवनात हे स्वाभाविकच म्हणता येईल. ऋग्वेदात विविध शस्त्रे, चिलखते यांचे वर्णन सातत्याने येते तसेच युद्धांचेही येते. निर्विवाद बाब अशी आहे कि सिंधू संस्कृती ही शांतताप्रधान होती. सिंधू संस्कृतीत शस्त्रास्त्रे अथवा चिलखतांचे साठे अत्यंत कमी प्रमाणत मिळुन आले आहेत. एवड्घेच नव्हे तर युद्धायमान लोकांचा देवही युद्धप्रेरक असतो. वैदिकांनी तो देव इंद्रात पाहिला. परंतू सिंधु लोकांचा देव मात्र सुफलतेशी (सर्जनाशी)  निगडित आहे. शस्त्रास्त्रे घेतलेल्या एकाही देवतेचे अथवा माणसाचे चित्रण सिंधू मुद्रांवर मिळत नाही.

१०.  वैदिक लोक सातत्याने धनाभिलाषेने पिडित दिसतात. पशुधन हेच त्यांचे महत्वाचे धन आहे. ऋग्वेदातील बव्हंशी प्रार्त्थना या पशुधनाच्या सम्मृद्धीसाठी  आहेत. याउलट सिंधू संस्कृती ही कृषी-व्यापारकेंद्री व धनाढ्य संस्कृती होती. ते चित्रण मात्र ऋग्वेदात नाही. त्यामुळेही वैदिकांचा सिंधू संस्कृतीशी काहे संबंध असल्याचे दिसत नाही.

११. सिंधू संस्कृतेचे महत्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तेथे सापडलेल्या असंख्य मुद्रा व त्यावरील लिपी. या मुद्रांचा उल्लेख ऋग्वेदात तर नाहीच पण लिहिणे व लिपी यासाठी ऋग्वेदात कोणता शब्दच नाही. याचे कारण असे कि पुढेही खूप काळ वैदिक लोक लिपीपासून अनभिज्ञ होते.

१२. सिंधू संस्कृतीला बंदरे (लोथलसारखी कृत्रीम बंदरेही) माहित होती. परंतू अशा कोणत्याही प्रकारच्या बंदरांचा उल्लेख ऋग्वेदात नाही. किंबहुना त्यांना समुद्र तरी माहित होता का यावर विद्वानांत विवाद आहे. ऋग्वेदात समुद्र हा शब्द मोठ्या जलाशयांना उद्देशुन वापरला आहे हे काही ऋचांवरुन स्पष्ट होते.

१३. ऋग्वेदात दास-दस्युंची पुरे इंद्राने उध्वस्त केल्याचे अनेक वर्णने येतात. यावरून सिंधू संस्कृतेचा नाश आर्यांनीच केला असला पाहिजे असा एक मतप्रवाह पुर्वी होता. सिंधू संस्कृतेत सापडलेल्या उध्वस्त शहरे त्यांना या सिद्धांतासाठी कामाला आली. हा ढिसूळ पुरावा घेऊन एवढा मोठा सिद्धांत मांडणे हा अविचारच होता कारण पाच लाख चरस किलोमीटर परिसरातील यच्चयावत खेडी आणि शहरे एकाच वेळीस उध्वस्त करणे हे आर्यांना शक्यच नव्हते. असो. महत्वाचा पुरावा आपल्याला ऋग्वेदच देतो. जे शहरे इंद्राने उध्वस्त केली असे म्हटले आहे ती :"अश्मनमयी" ( ऋ. ४.३०.२०) किंवा "आयसी" (ऋ. २.२०.८, ४.२६.३) होती म्हणजेच पाषाणांची अथवा धातुची (धातुसारख्या कठीण पाषाणांची) होती. सिंधू संस्कृतीतील घरे अथवा तटबंद्या भाजक्या वीटांच्या होत्या, पाषाणांच्व्ह्या नाही. उलट अफगाणिस्तानात सापडलेल्या ब्यक्ट्रिया-मार्जिआना आर्किओलोजिकल कोम्प्लेक्स म्हणून ओळखल्या जाणा-या ऋग्वेदकालीन संस्कृतीत सापडलेली घरे पाषाणांची आहेत. ऋग्वेद बहुदा त्या पुरांबाबत बोलत असावा. सिंधू नगरांबद्दल नक्कीच नाही. शिवाय दास-दस्यू हा अफगाणुइस्तानातीलच समाज होय. त्याबदल सविस्तर पुढे.

१४. सिंधू संस्कृतीचे लोक सुती वस्त्रे विणत, रंगवत व वापरतही. त्यांची निर्यातही केली जात असे. ऋग्वेदाला मात्र कापूस माहित नाही व अर्थातच सुती वस्त्रेही. वैदिक लोक लोकरीपासून बनवलेली वस्त्रे वापरत असत.

वरील मुद्द्यांवरून एक बाब स्पष्ट होते ती ही कि वैदिक लोकांचा सिंधू संस्कृतीशी दुरान्वयानेही संबंध नव्हता. त्यामुळे वैदिक भाषा सिंधूजनांची भाषा असणे शक्य नाही. स्वाभाविकच तेथील मुद्रांवर वैदिक भाषा शोधण्याचा प्रयत्न चुकीच्या दिशेला नेतो. अर्थात असे असले तरी वैदिक संशोधक गप्प बसले नाही. ऋग्वेदात सिंधू संस्कृतीच्या एकाही महत्वाच्या वैशिष्ट्याचा मागमुस नाही हे लक्षात आल्यावर (किंवा इतर विद्वानांनी आणून दिल्यावर) त्यांनी ऋग्वेदाचाच काळ सिंधूपुर्व असल्याचा नवा "शोध" पुढे आणला. या नव्या शोधानुसार ऋग्वेदाचा काळ हा इसपू ३१०० किंवा त्याही पुर्वीचा ठरवण्याचा घाट घातला गेला. या प्रयत्नांत एस. कल्यानरमण, श्रीकांत तलागेरी हे भारतीय तर निकोलस कझानास हे ग्रीक पुरातत्वविद आघाडीवर आहेत. ऋग्वेदरचना पुर्ण झाल्यानंतर वैदिकांनी सिंधू संस्कृती उभारणी सुरु केली असा त्याचा मतितार्थ होतो. हा दावा दुर्लक्ष करता येण्यासारखा असला तरी बुद्धीभेद कसा केला जातो हे पाहण्यासाठी याही दाव्याचा परामर्श घ्यायचा प्रयत्न करुयात.

घोडा आणि आ-यांचे रथ यामुळे आर्य युद्धकौशल्यात आघाडीला पोहोचले, त्यांची गती वाढली व त्यामुळेच ते अनेक प्रदेश काबीज करू शकले असा दावा आर्य आक्रमक सिद्धांतकांकडून नेहमी केला जातो. किंबहुना आर्यांचे (किंवा आर्य-भाषकांचे) मुलस्थान हे घोडा आणि आ-यांच्या रथांच्या दफनस्थळांशीच निगडित राहिलाय व त्यांच्या आक्रमणाचे मार्गही त्याच आधारावर रेखाटले गेलेले आहेत. या रथांना मायकेल विट्झेल "वैदिक ट्यंक" म्हणतो व या धडाडत्या बेगवान रथांच्या आवाजानेच हरप्पा निवासी कसे घाबरुन गेले असतील याचे काल्पनिक वर्णन करतो. आर्य सिद्धांत काय आहे, त्यात कितपत तथ्य आहे ते आपण पुढे पाहुच, पण येथे हे मान्य केलेच्घ पाहिजे कि वैदिकांच्या जीवनात अश्व आणि रथांचे महत्व मोठे होते.

प्रश्न असा होता कि सिंधुजनांना अश्व माहित होता कि नाही हा. बैलगाड्यांचे प्रतिकात्मक अवशेष मिळाले असले तरी रथ म्हणता येईल अशा वाहनांचे मात्र अवशेष मिळाले नाहीत. जे अवशेष मिलालेत ते इसपू पंधराव्या शतकानंतरचे आहेत. अश्व म्हणावा तर तोही सिंधुजनांच्या जीवनपद्धतीत त्याचे महत्व दिसत नाही. असते तर मुद्रांवर त्याचेही चित्रण मिळाले असते. असे असले तरी त्यांना अश्वच माहित नव्हता हेही विधान करता येत नाही. उत्खननांत घोड्याचे अवशेष मिळाले आहेत. फक्त ते वेगळ्या प्रजातीचे आहेत. (पहा एडविन ब्रायंट) शिवाय सिंधूजन हे हाडाचे व्यापारी होते. सिंधू परिसरात घोड्यांची पैदास होत नसली तरी ते सुदूर व्यापार करत असल्याने घोडे असलेल्या मानवी समौदायांच्या संपर्कात होतेच. त्यांनी घोडे, गरज असती तर, आयातही केले असते. भारत मोगल काळापर्यंत (आणि रेससाठी आजही) तसाही घोड्यांचा आयातदार देश आहे हे आपल्याला माहितच आहे.

पण सिंधू मुद्रांवर पुर्ण व अवशेषांत घोड्यांचा बव्हंशी अभाव वैदिकवाद्यांना खटकत होता. एन. एस. राजाराम व झा यांनी त्यासाठी घोड्याची एक बनावट मुद्रा बनवली हे आपण या प्रकरणात पाहिलेच आहे. निकोलस कझानास यांनी “Rigveda is pre-Harappan” (June 2006) हा लेख लिहून ऋग्वेद हरप्पापुर्व आहे हे सिद्ध करण्यासाठी अनेक दावे केले. अन्य विद्वानांचे बव्हंशी हेच मत असल्याने आपण या लेखातील मुद्द्यांचच परामर्श घेऊयात.

पहिली बाब म्हणजे कझानास मान्य करतात कि सिंधू संस्कृतीची कोणतीही वैशिष्ट्ये ऋग्वेदात दिसत नाहीत. खरे तर याचा अर्थ मुळात ऋग्वेद रचना येथे झालीच नाही असा अर्थ घेण्याऐवजी त्यांनी "ऋग्वेद ही भारतातीलच, पण हरप्पापुर्व रचना आहे असा घेतला. संघवादी बहुतेक संशोधकांना हा दावा मान्य आहे कारभ्ण सिंधू संस्कृती ही वैदिक आर्यांचीच निर्मिती होय हे त्यांना सिद्ध करायचेय.

कझानास म्हनतात ऋग्वेदिक आर्यांना वास्तव जीवनातला रथ माहितच नव्हता. त्यांचे प्रत्यक्ष माहित असलेले, वापरले जाणारे वाहन जे होते ती बैलगाडी होती. या बैलगाड्यांची चाके भरीव असून आ-यांच्या चाकांचा शोध त्यांना लागलाच नव्हता! ऋग्वेदात येनारा "अर" हा शब्द एकतर ऋग्वेदातील नंतरची भेसळ आहे किंवा "अर" शब्दाने आरे नव्हे तर काही वेगळेच, म्हणजे भरीव चाकाचा एखादा भाग, म्हणायचे असेल. रथांची वर्णने एकतर काल्पनिक आहेत किंवा रथ या शब्दाने वैदिक आर्यांना "बैलगाडी"च सुचवायची आहे.

येथे कझानास आक्खा ऋग्वेद उलटापालट करत आहेत हे उघड आहे. ऋग्वेदात वेगवान रथ, आ-यांची हलकी चाके व घोड्यांचे विपूल उल्लेख आहेत. मुळत ऋग्वेद "रथ" आणि "अनस" यात फरक करतो. अनस म्हणजे गाडी. ऋग्वैदिक रथ सुमेरियन, इजिप्शियन अथवा अंड्रोनोवो संस्कृतीच्याच रथांसारखे दिसत असतील असे नाही. ऋग्वेदात दोन चाकांच्या रथाबरोबरच अश्विनींच्या तीन चाकांच्या रथाचाही उल्लेख आहे. (ऋ. १.२०.३) आ-यांचे रथ आर्यांनी शोधले असा दावा आर्य निर्गमन सिंद्धांतक करत असतात. इसपू २००० मधील आ-यांच्या चाकांच्या रथांची अश्वांसहितची दफने अम्ड्रोनोवो संस्कृय्तीत सापदली आहेत. रथांचा इतर संस्कृत्यांतील प्रसार हा यानंतरच किंवा समांतर झाला असेल. ऋग्वेद हरप्पापुर्व ठरवायचा व वैदिकांना रथ माहित होते असेही मान्य करायचे तर मग सिंधू संस्कृतीवर मालकी संगता येत नाही, केवळ म्हणून वैदिक रथ म्हणजे भरीव चाकांच्या साध्या गाड्या होत्या असे म्हणने भाग आहे. पण समस्या ही आहे कि मग हे रथ (म्हणजे गाड्या) वेगवान कशा होणार व युद्धात वेगवान हालचाली करायला कोठून कामी येणार? तेंव्हा वैदिकांना ऋग्वेदकाळात रथ अथवा आ-यांची चाके माहित नव्हती हे विधान अत्यंत धाडसी आहे हे उघड आहे. आ-यांची चाके सिंधू संस्कृतीलाही माहित असल्याचे पुरावे मिळालेत, पण ते इसपू २६०० ते इसपू १९०० या काळातील आहेत. म्हणजे सिंधू संस्कृतीच्या समृद्धीच्य काळातील आहेत. तत्पुर्वीचे किंवा समांतर काळातील अनेक पुरावे हे भरीव चाकांचेच आहेत. त्यामुळे ही बाब ऋग्वेद हरप्पापुर्व व भारतीय ठरू शकत नाही.

ऋग्वेदाला नागरी जीवन माहित नाही, भाजलेल्या वीट माहित नाहीत, कापूस माहित नाही वगैरे कझानास मान्य करतात, पण हे कारण ते ऋग्वेद हरप्पापुर्व आहे हे सिद्ध करण्यासाठी देतात. "पूर" म्हणजे वास्तवातील नगर हेही ते अमान्य करतात. ते म्हणतात "पूर" म्हणजे नगरच असा अर्थ घेता येत नाही,. ते चक्क म्हणतात कि “This is a very general misconception. In the RV pur never means anything other than an occult, magical, esoteric defense or stronghold which is not created nor ever destroyed by humans.” (ऋग्वेदातील पुर याचा अर्थ कधीही "नगर" असा होत नाही तर माणसांनी न बंधलेली गूढ संरक्श्ढनात्मक काल्पनिक बांधकामे आहेत.)

आता समजा वैदिकांना शहरे माहितच नव्हती याचा अर्थ मुळात ते हरप्पापुर्व होते हे कशावरुन? नागरी संस्कृत्या असलेल्या आणि ग्रामजीवन जगणा-या संस्कृत्या एकाच काळात समांतर असू शकतात. वैदिक लोक हे ग्रामांत (विश) राहणे ब्राह्मणकाळापर्यंत पसंत करत व नागरी निवास टाळत असे निरिक्षण तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी वैदिक संस्कृतीचा इतिहास मद्धे नोंदवले आहे. ऋग्वेदकाळार्तही वैदिक लोक खेड्यांतच राहत असत. पण त्यांना नगरे माहित नव्हती हे विधान पुराव्यांनीच खोडले जाते. वैदिकांना शंभर द्वारे असलेल्या तटबंदीचे पुरही माहित होते जे इंद्राने उध्वस्त केले. (ऋ. १०.९९.३). अशा अनेक पुरांचे वर्णन ठायीठायी ऋग्वेदात मिळते. ही वर्णने काल्पनिक नाहीत. किंबहुना ऋग्वैदिकांचा संघर्ष हा शहरवासियांशी होता हे स्पष्ट आहे. विश म्हनजे खेडे व पुर म्हणजे नगर हा फरक वैदिकांना समजत होता. त्यामुळे वैदिकांना पुरे माहितच नव्हती व ती काहीतरी काल्पनिक बाब होती म्हणून एवतेव ऋग्वेद हरप्पापुर्व आहे  हा दावा टिकत नाही.

कझानास म्हणतात कि इसपू १९०० मद्ध्ये हरप्पन लोकांनी शहरी वस्त्या सोडायला सुरुवात केली. जर वैदिक आर्य आक्रमक असते तर त्यांनी उध्वस्त नगरांचे उल्लेख केले असते. बरोबर आहे. पण ते जर सिंधू संस्कृतीचे भाग असते, तर एवढी मोठे संस्कृती उभारली जात असल्याचेही वर्णन वैदिक साहित्यात आले असते. एव्हढेच नव्हे इसपू १९०० च्या आसपास पर्जन्यमान कमी झाल्याने, व्यापार थांबल्याने झालेल्या उत्पाताचे वर्णन तर येणे अपरिहार्य होते. थोडक्यात सिंधू संस्कृतीचे उत्थान व पतनाचा आलेख ऋग्वेदानंतरच्या वैदिक साहित्यात नक्कीच डोकावला असता कारण उत्थान ही जशी असामान्य बाब होती तसेच पतनही वेदनाकारक होते. एका संपन्न वैभवशाली संस्कृतीतेल जीवन उभारत नंतरची विपन्नावस्थेकडील वाटचाल, तो संघर्ष आणि वेदना याचे साधे प्रतिबिंबही वैदिक साहित्यात उमटत नाही. थोडक्यात वैदिक लोक सिंधू संस्कृतीचे कधीच भाग नव्हते.

ऋग्वेदाला हरप्पापुर्व ठरवण्याचे अजून एक कारण आहे. ते म्हणजे तसे केले कि ऋग्वेदाचा सध्याचा जो मान्य काळ आहे, इसपू १५००, तो अजून दिड हजार वर्षांनी मागे नेत ऋग्वेदाची प्राचीनता सिद्ध करता येत होती. सिंधू संस्कृतीचे जनकत्वही घेण्याचा प्रयत्न यातून होत आहे. पण आपण वरील पुराव्यांचे विश्लेशन केले असता हा प्रयत्य्न म्हणजे पुराव्यांची मोडतोड करत, जे ऋग्वेदात नाही ते ऋग्वेदावर थोपवत एक बनावट सिद्धांत जन्माला घालायचा आहे...राजाराम ब झा यांनी सिंधू मुद्राच बनावट बनवण्याचा घाट घातला तसा.

असो. वरील बाबी लक्षात घेता जर्व वैदिकांचा संबंधच सिंधू संस्कृतीशी नाही तर तेथील मुद्रांवर असलेली भाषाहे वैदिक संस्कृत असू शकत नाही हे उघड आहे. ऋग्वेदात जसे सिंधू संस्कृतीचे एकही वैशिष्ट्य दृगोचर होत नाही तसेच सिंधू संस्कृतीतही वैदिक संस्कृतीचा लवलेशही आढळून येत नाही. हीच बाब आर्य आक्रमण सिद्धांतालाही लागू होते हेही लक्षात ठेवायला पाहिजे. ऋग्वेदात किंवा इतर वैदिक साहित्यात अशा व्यापक आक्रम्नणचा अथवा स्थलांतराचा कोठेही उल्लेख नाही. सिंधू संस्कृती आक्रमक आर्यांनी नष्ट केली हा सिद्धांत कधीच कालबाह्य झालेला आहे. सिंधू संस्कृती नष्ट झाली नाही तर बदलत्या स्थितीशी जुळवून घेत पुढेही वाटचाल करतच राहिली. आक्रमण अथवा व्यापक स्थलांतर झालेच नसल्याने एतद्देशियांवर भाषा अथवा संस्कृती लादण्याचाही प्रश्न येत नाही. मग सिंधू संस्कृतीची भाषा काय असू शकेल याचा आपल्याला अत्यंत नव्या दृष्टीकोणातून विचार करावा लागणार आहे.

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at February 12, 2017 03:23 AM

February 11, 2017

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

थोरल्या बाजीरावांची दिल्ली धडक

आपल्या २० वर्षांच्या वादळी कारकिर्दीत थोरल्या बाजीराव साहेबांनी काही अचाट धैर्य केली. त्यातील एक होते थेट दिल्लीवर चढाई करणे. १७३७ साली सादतखानावर केलेली ही चढाई इतिहास प्रसिद्ध आहे. ह्या स्वारी बद्दल थेट राउंनीच अप्पांना पत्र लिहून कळवले होते. हे पत्र त्यांच्या कारकिर्दीतील सगळ्यात महत्वपूर्ण ठरावे असेच आहे. पत्रातील एक वाक्य तर कायम स्मरणात रहावे असे आहे, […]

by प्रणव महाजन at February 11, 2017 07:31 PM

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life ! - Ranjeet Paradkar

पुनर्प्रक्षेपित मनोरंजन - जॉली एलएलबी - २ (Movie Review - Jolly LLB - 2)

'जॉली एलएलबी - २' चा फर्स्ट हाफ जबरदस्त आहे. अगदी जबरदस्त ! नंतर मात्र सिनेमा जरासा ढेपाळतो. इथला 'जॉली' म्हणजे पुन्हा एकदा एक धडपड्या वकील आहे. फरक इतकाच की मागच्या भागात तो अर्शद वारसी होता, इथे अक्षय कुमार आहे आणि कहाणी दिल्लीऐवजी लखनऊत घडते. अ‍ॅडव्होकेट रिझवी (राम गोपाल बजाज) हे 'लखनऊ'च्या न्यायव्यवस्थेच्या क्षेत्रातलं एक खूप मोठं प्रस्थ. ह्याच क्षेत्रातलं नव्हे तर एकंदरीतच समाजातलं एक खूप

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at February 11, 2017 06:39 AM

February 10, 2017

नभाचा किनारा

दिल है, महफ़िलमें भी तनहा हो सकता है

दिल है, महफ़िलमें भी तनहा हो सकता है  जो पाया था, वो ही अक्सर खो सकता है  जाँ से जाते जाते हमने ये समझा  बारिश में पत्थर को देखो, रो सकता है  जज़्बातों के ढ़लते मौसम जाते रहें  यादें तो फिर हर कोई पिरो सकता है  अपनी ख़ताएँ गिनने वाले कम न हुए  हम जो कर गुजरे वो किससे हो सकता है! दर्द को सुननेवाले अबके कहाँ मिले  ख़ुशियों का बाज़ार लगा है, वो सस्ता है  तुमसे उम्मीदें तो थीं पर फिर सोचा  उम्मीदों

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at February 10, 2017 08:13 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Savory Mango Pilaf with Cashews

Easy Savory Mango Pilaf with Cashews
Easy Savory Mango Pilaf with Cashews

In India, the mango is the undisputed king of fruit. Yes, it’s actually called the king of fruit, and for the few weeks that it puts in an appearance each year in Indian markets, its glorious, golden, juicy sweetness unparalleled by any other fruit compensates for the harsh, acrid summers that make you feel like you’re going to melt and stick to the tar pavement.

In our home, even as the snow falls softly outside and we bundle up in sweaters and socks, there is always room in our tummies for some mango. Since fresh is not an option right now, we are more than happy to make do with the canned variety that I buy from the Indian grocer. The canned mango is made from alphonso mangoes, the king among the king of fruits, and while nothing can beat the deliciousness of an alphonso eaten fresh, juice running down your arm, the canned puree is not so bad and finds its way into many of our family favorites, including mango cupcakes, mango bread, and this mango cashew cream.

Although I am not a huge fan of sweet-savory dishes, mango is a flavor I absolutely love in savory recipes as well, like my mango curry. That’s because the sweetness of this fruit is rich but not cloying, and when balanced out with savory, salty, and spicy notes, it transforms itself into something altogether differently delicious.

But there’s more reason to add mango to your plate, besides the fact that it’s delicious and a looker. It’s packed with vitamins, most notably vitamin A, and it has anti-oxidant superhero properties that kick cancer and cholesterol in the butt.

In this very simple but very tasty Savory Mango Pilaf with Cashews, it is stunning. Each grain of rice drinks in the brilliant orange mango puree and the spices, giving the final dish an elegant complexity. But for all that elegance, it is also a simple dish: it come together in minutes, with a minimum of fuss and ingredients. Serve it with a spicy dal, or even a simple vegetable side, like my Cauliflower Bezule, which I shared with you not long ago, for a winning dinner.

Savory Mango Pilaf with Cashews

A gloriously delicious savory mango pilaf with cashews, made with mango puree and basmati rice. A few simple spices add delicious and elegant complexity.

  • 1 cup basmati rice, soaked for 30 minutes, then drained
  • 1 cup mango puree (canned or fresh is fine)
  • 1 cup water
  • 1 tsp coconut oil
  • 1 tsp mustard seeds
  • 1 sprig curry leaves (about 16 leaves)
  • 1 green pepper, like jalapeno, minced
  • 1/4 tsp turmeric
  • 1/2 tsp biryani masala (sub with garam masala or curry powder if you don't have any biryani masala in your pantry)
  • Salt to taste
  • 1/2 cup cashews, soaked for half an hour, then drained
  1. Heat the oil in a large saucepan.

  2. Add the mustard seeds. When they sputter and crackle, add the curry leaves and green peppers. Add the turmeric and mix well for 20 seconds.

  3. Add the rice and saute until the grains start to turn opaque, no more than a minute or two.

  4. Add the mango puree, cashew nuts, and water, stir well, and bring the mixture to a boil. Lower the heat the a simmer, and put on a tight lid. Cook for 20 minutes, undisturbed. Let the rice stand at least 10 more minutes after cooking, without taking the lid off, to ensure it is fully cooked.

  5. With a fork, fluff the grains of rice and serve hot with a spicy dal or sabzi.

**

More mangoes from the archives:

Mango Curry

Jamaican Mango Stew

Mango Bread

The post Savory Mango Pilaf with Cashews appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at February 10, 2017 05:11 PM

रानमोगरा

सोज्वळ मदिरा

सोज्वळ मदिरा

आधी खाते भाव जराशी
मग ती घेते नाव जराशी

तू नसण्याने भिकार झाले
बघून ये तू गाव जराशी

चाल रडी पण; लोभसवाणी
खेळ आणखी डाव जराशी

आढे वेढे हवे कशाला
थेटच दे ना ठाव जराशी

खुळ्या स्मृतींना जपण्यासाठी
निदान दे तू घाव जराशी

उत स्वप्नांचा पाडा आला
लगबग ये चल घाव जराशी

मम श्वासाची कपोलभाती
ओठावरती लाव जराशी

अभय नशेची सोज्वळ मदिरा
दे चढण्याला वाव जराशी

               – गंगाधर मुटे ‘अभय’
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~


Filed under: गझल Tagged: कविता, गझल, वाङ्मयशेती

by Gangadhar Mute at February 10, 2017 04:12 AM

February 09, 2017

बाष्कळ बडबड

खडतर


माझ्या मेंदूवर मानसिक ताण आला आहे आणि त्यामुळेच उजवा डोळाही दुखतो आहे.(संशय). 

कुणाचे चूक, कुणाचे बरोबर, काय चूक, काय बरोबर? काही कळत नाही. कुणाचे का कोणाचे तेपण नाही कळत. कुणाचे किती चूक, किती बरोबर? मी जे चूक म्हणतो ते समोरची व्यक्तीपण चूकच म्हणते का? जर तसे नसेल तर माझ्यादृष्टीने तरी ते चूक का असावे. पण मग मी ते बरोबर मानले तर माझे सगळे बरोबर मानलेले चूक ठरणार का? मी लोकासाठी एवढा त्रास का घ्यावा? मी आत्ता प्यायलो नाहीये. ऑफिस, इन जनरल जीवनपण चढू शकतं माणसाला.

आपल्यापेक्षा गरीब लोक असतात, श्रीमंतपण असतात, त्यांचे विचार वेगळे असतात म्हणून ते चूक नाहीत. लोकांचा विचार केला पाहिजे, प्रत्येकाची एक बाजू असते ती समजून घेतली पाहिजे. पण आपले काय? 
शाळेतून पाल्याला आणायला गेटपाशी एकदम पुढे उभा राहिलो. एक बाई म्हणाली - असली कसली घाई, सगळ्यांना सोडणारेत. बायकांविषयी काही ग्रह बाळगायचे नाहीत. प्रत्येकजण वेगळावेगळ्या ग्रुपमधे उभे असतात. एकतर इथे रांग नाहीये, लोक कसेही कुठेही गप्पा मारत उभे आहेत. एकदा वॉचमनने आत सोडले आणि आपण मागे पडलो तर १०-१५ मिनीटे उशीर तरी नक्कीच. किती रमतगमत गप्पा मारत जातात, रस्ता अरुंद आहे, मागच्यांना पुढे जायचे असेल असा काही विचारच नाही. मी आणि एकजण रोज गेटपाशी एकदम पुढे उभे राहतो, लोकांना आणि या उपस्थित बायकांना पक्कं माहित आहे हे, रोजचं आहे. पुढे जायला जागा का करुन देत नाही मग तुम्ही मला? तुम्ही पुढे उभ्या असता तर मी गेलो नसतोच ना. परत घाई कसली म्हणजे काय? वेळेचा प्रश्न नाही, यांच्यामगं चालायचं म्हणजे काय बोलायची सोय नाही. एवढं हळू चाललं की पायच दुखतील माझे, असं मला वाटतं. त्यांच्या भूमिकेतून विचार करायचा म्हणलं तर, त्यांना आवडत असेल मैत्रिणींबरोबर रमतगमत जायला. शक्य आहे. सगळ्यांचच सगळं बरोबर असतं. 
दिवसभर उन्हातान्हात उभा असतो म्हणून या वॉचमनविषयी वाईट वाटावं तर तोपण असला डॅंबिसपणा करतो. चकाचक सूट्बूट घालून आलेल्यांना - अभी नही जा सकते सर अंदर, दस मिनीट रुकिये, असं अगदी प्रेमळ आवाजात सांगतो, अजीजीने. आमच्यासारखा एखादा दाढी वाढलेला बघितला की खेकसतयं - मागे व्हा वो, टाईम व्हायचाय अजून. तुझा पगार काय, झवाड्या? असा विचार येतो माझ्या मनात. पैशाचा सुप्त माज आहे म्हणजे आपल्याला, तरी काय बिझनेसमन नाही आपण, साधे नोकरदार तरी असं. मग ते अतियशस्वी माणसांच्या मनात थोडेफार असेलच की पैशाविषयी. त्यामुळे मग ते पिक्चरमधे असं गरीब माणसाशी प्रेम केल की विरोध करतात.

परवा चहा प्यायला गेलो पॅंट्रीत तर, एका कपाच्या वरच्या बाजूला चहाची गोल रिंग तशीच, नीट विसळला नव्हता कप. मित्र म्हणाला - देख साले कैसे साफ करते है, फ्री का पैसा चाहिये. दुसरा त्याला म्हणाला - तेरे कोड का १००% कव्हरेज होता है क्या बे, २-४ सिनारिओ छोडही देता है ना साले, जेयुनिट या एएफटी लिखतेसमय? तू जैसे कामचोर है वैसे ये पॅंट्रीबॉयभी. हा भडकला, म्हणाला मी १० दिवसाचे काम ५ दिवसात केले, माहितेय तुम्हा लोकांना. खरं होतं हे. याची मजबूरी होती मान्य आहे. पण तशीच पॅंट्रीबॉयचीही मजबूरी असू शकेल असा आमचा मुद्दा होता. असेलही, पण कप नीट घासला नव्हता ही सध्याची डोळ्यासमोरची फॅक्ट जशीच्या तशी मान्य करायला काय अडचण आहे. आपला मित्र कामचुकार नाही हे आम्हाला माहिते, तरी त्याची क्षुल्लक चूक काढली आम्ही. पॅंट्रीबॉय खरच कामचुकार असेल अशी शक्यता आहे हे पहिल्याप्रथम मान्य करायला काय हरकत आहे. आपण तसे केले तर असंवेदनशील ठरू असे मेंदूला वाटत असेल का?
जगणं कॉम्प्लेक्स झालं आहे. असं आदिमानवालाही वाटत असेल. परत तेच. आदिमानवाचा संबंध काय आत्ता, त्याला कसं का वाटेना? माझाच मेंदू माझ्याच विचांरावर जजमेंट देवून पुढचे विचार का निर्माण करतो? काय येडेगिरी आहे ही? सगळ्यांनाच असे होते का? अच्युत आठवलेसारखं होईल का माझं म्हातारपणी?

सगळ्यांचच सगळं बरोबर म्हणलं तर अध्यात्मिक लोकपण बरोबर. रिटायत्मिक लोक म्हणजे, रिटायर झाल्यावर अध्यात्माच्या मागे लागणारे लोक तर बरोबरच. मला तर ते आवडतातच. डोक्याला ताप नाही, आपलं आपलं काहीतरी अध्यात्मिक ॲक्टिव्हीटी करत बसतात. करुन करुन भागले आणि देवपूजेला लागले ही जीवनशैली बरोबरच आहे, एखाद्याला आवड असेल तर आपण कोण थांबवणारे?

तशी मेहनत तर प्रत्येकालाच करायला लागते. पूर्वी मला वाटायचं की, या मॉडेल पोरी काय च्यायला, उगाच हसायचं, फोटो द्यायचा आणि  पैसे घ्यायचे. एक दिवस एका जाहिरातीचं शूटिंग पाहिलं मी - पोरीच एकच काम होतं - विरुद्ध दिशेने एक गाडी येणार, हिला बघून चालक हॅंडब्रेक मारुन गाडी बरोब्बर वळवतो जागच्या जागी, आणि दार उघडतं. मग ही बाळ त्यात चढणार. दिवसभर ते हॅंडब्रेकचं लफडं जमत नव्हतं. दर दहा मिनीटांनी ही गुणी पोर, मेकअप/टचप करुन, पर्स घेवून तयार होऊन उभी राहणार. सकाळी साडेनऊ ते संध्याकाळी साडेसहापर्यंत या लोकांच हेच सुरू होतं - मेकअप, टचअप, स्टॅंडअप. साडेसहा काय, पार प्रकाश आहे तोवर, धर्मयुद्धाचा नियमच जणू. मला दिसत होतं ऑफिसच्या खिडकीतून, वाटतं सोप्प पण अवघड आहे. तेव्हापासून तर मला, नाना पाटेकर असं म्हणाला-वाले वॉटसॅप फॉर्वरड खरंच वाचावेसे वाटतात.

लहान मुलांचं तरी काय यार, कोणीही येतं आणि उचलून घेतं, कधी बाहेर आणि काहीही बोलतात लाडे लाडे, त्यांना त्रास होत असेल. मस्त बिचारं रमलं असतं कशाततरी लोक येणार, प्रेमाने घेणार. त्रास. मला झाला असेल का लहानपणी, देव जाणे.

सगळ्यांचच जीवन खडतर आहे.

by Yawning Dog (noreply@blogger.com) at February 09, 2017 11:59 AM

कंटाळा

समग्र कंटाळा

समग्र असा कंटाळा आला आहे, तो सुद्धा सकाळी अकरा वाजता.

by Yawning Dog (noreply@blogger.com) at February 09, 2017 05:32 AM

February 08, 2017

Global Vegan

Devika Bapna - Making Vegan Shoes in India

Devika Bapna, is an amazing young entrepreneur. Few years ago, she returned to India after completing her studies in United Kingdom. Devika Bapna could not find many non-leather shoes in local market.  Last year Devika Bapna started Kanabis( vegan shoe company).

Kanabis is all about beautiful , comfotable and cruel-free shoes . Visit these website to know more Devika Bapna and her company - Kanabis.

http://kanabis.in/

 https://www.instagram.com/kanabis.in/?hl=en

 https://www.youthkiawaaz.com/2016/07/kanabis-vegan-footwear-my-startup-story/






by Kumudha (noreply@blogger.com) at February 08, 2017 09:15 PM

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

खटासी पाहिजे खट

गोवेकर फिरंगी अत्यंत कडवे धर्मप्रसारक होते. शिवाजी महाराजांनी गोवेकर फिरंग्यांना चांगलाच धडा शिकवला होता. महाराजांनी काय केले ह्याचे वर्णन असणारी एक डाक इंग्रजांना आली जी त्यांनी त्यांच्या रेकॉर्ड मध्ये नमूद करून ठेवली. तीच इथे प्रस्तुत करत आहोत. हे वाचून एक पक्के समजते की ज्याला ज्या भाषेत समजते त्याला त्याच भाषेत उत्तर द्यावे लागते. मूळ नोंद […]

by प्रणव महाजन at February 08, 2017 05:05 PM

to friends...

मला प्रवास आवडत नाहीत... कंटिन्यूड.


एका प्रकल्पासाठी काही ‍अ‍ॅडिशनल तुकडे खरडले होते. पण प्रकल्प लांबला म्हणताना प्रकाशित करते आहे. मूळची पोस्ट इथे सापडेल. हे त्याचं निव्वळ वाढीव शेपूट आहे.
***

काही जोडमित्रांबरोबरचा एक प्रवास.

जिज्ञासूंसाठी, जोडमित्र म्हणजे - ज्या जोडीतल्या दोन्ही व्यक्ती आपले पहिल्या धारेचे मित्रच असतात. मित्राची बायको किंवा मैत्रिणीचा नवरा (किंवा अजून काही 'नॉन-स्ट्रेट' कॉम्बिनेशन्स) असला अवघड जागचा प्रकार नसतो. अशा प्रवासांत जोडप्याला आपल्या संसाराचं सुखचित्र सदासर्वदा सांभाळत बसायला लागत नाहीत आणि परिणामी बोलण्यातला करकरीतपणा पुष्कळ कमी असतो.

तर अशा दुर्मीळ प्रवासांपैकी एक प्रवास.

एका ठिकाणी एका मित्राकडे पुख्खा झोडणे, मग तिथून दुसर्‍या ठिकाणी तिसर्‍या मित्राला गाठणे, मग सगळे मिळून अजून कुठेतरी घरंगळायला जाणे, असा वायझेड भरगच्च कार्यक्रम होता. पण दोन मित्रजोड्यांच्या हाती स्वतःचे रथ असल्यामुळे प्रकरण साग्रसंगीत चालू असलेलं. काही कारणानं या रथातली काही मंडळी त्या रथात, पुढच्या संकेतस्थळी भेटायच्या आणाभाका असं काहीतरी नेहमीप्रमाणे कडबोळं झालं. त्यात झालं असं, की जोडमित्रांपैकी एका जोडीतली पत्नी-मैत्रीण आणि दुसर्‍या जोडीतला पती-मित्र असं रसायन आमच्या रथात आलं. सारथी पती-मित्र गाडीतला एकुलता एक पुरुष.

वाटेत लागली एक नर्सरी.

'बायकांना अमुक आवडतं' आणि 'पुरुष मेले हे अस्सेच'छापाच्या सेक्सिष्ट कमेंटांना आमच्यात अस्पृश्य मानतात हे जरी खरं असलं, तरी काही ठिकाणी मी मनातल्या मनात शरमिंदी होऊन स्टिरिओटायपांना शरण जात असते हे कबूल केलं पाहिजे. मातीची भांडी आणि बहरलेली झाडं एकत्र विकणारी हमरस्त्याच्या काठची तंबूसदृश दुकानं हे अशांपैकीच एक ठिकाण. वास्तविक तिकडून आणलेली एकूण एक गुलजार झाडं माझ्या आळसापोटी पाण्याविना तडफडवून मी यथावकाश निजधामाला धाडली आहेत (होय, निवडुंगसुद्धा. असो. असो.) आणि तिथून 'अस्सं रंगवू' नि 'ढमकं करू, मग भार्री दिसेल' असले बेत करत आणलेली सगळी किडूकमिडूक कुटिरोद्योगी भांडी काही महिने धूळ खाऊन माळ्याची वाट चालू लागली आहेत, हेही कबूल केलं पाहिजे.

पण तरीही - तरीही - त्या त्या क्षणांचा मोह असतोच.

अशाच सामुदायिक मोहापुढे सारथी पती-मित्रानं गुडघे टेकले आणि गाडी थांबवली. एकदा गाडी थांबवल्यावर मग काही झाडं, काही कुंड्या, काही चित्रविचित्र आकारांच्या घागरी, काही मातीचे दिवे… अशी भरगच्च खरेदी झाली. 'याला द्यायला हुईल..', 'ते तुझ्या नव्या घराला हुईल..', 'हे बाहेर टांगून काय दिसेल नई?' असं चीत्कारत, घासाघीस करत, वर्तमानपत्री प्याकिंगं करत - निघेनिघेस्तोवर तासभर सहज उडाला.

पुढच्या संकेतस्थळी पत्नी-मैत्रिणीचा जोडीदार खोळंबलेला. त्याचे साडेतीन फोन तरी येऊन गेलेले आणि दुर्लक्ष्यून मारलेले. गाडीत बसता बसता मी थोडं अपराधीपणे आणि थोडं मित्राच्या काळजीपोटी धास्तावत तिला विचारलं, "फार वैतागला असेल का गं तुझा नवरा?"

त्यावर एरवी सर्वगुणसंपन्न, मनमिळाऊ आणि आदर्श वर्तन करून मला शरमायला लावणारी आणि नुकतीच हजारेक रुपयांची अक्षरशः माती केलेलीे माझी शालीन सखी उत्स्फूर्तपणे उद्गारली, "नवरा गेला खड्‍ड्यात!"

गाडीत सेकंदभराची टाचणीस्फोट शांतता आणि मग हसण्याचा स्फोट.

चिकार हसलो. तरी पुढे काही समरप्रसंग उद्भवतो का, अशी हलकी धास्ती माझ्या मनात. पण उद्गारकथन होऊनही, तो उद्भवला नाही, तेव्हा मी दोघांनाही मनातल्या मनात बढती देऊन टाकली.

अर्थात. 'नवरा / बायको गेला / गेली खड्ड्यात' असं म्हणून आला क्षण मनसोक्त साजरा करणारे किती जोडमित्र भेटतात आपल्याला एका आयुष्यात?

***

आणि एक परदेशवारी. नवर्‍याच्या एका प्रोजेक्टानिमित्त मैत्रीण तिकडे वर्षभरासाठी गेलेली आणि आम्ही तिच्या शेपटाला धरून मुक्कामाचे पैसे वाचवून भटकंती करायला तत्पर. तिच्या नवर्‍याशी तशी पूर्वमैत्री नव्हती. पण गडी भलता सालस आणि उत्साही निघाला. आम्हांला आडवाटेच्याही गोष्टीही पाहता याव्यात म्हणून पदरचे पैसे आणि वेळ खर्चून धडपडणारा.

मजेचा, अपूर्वाईचा असला; तरी तो प्रचंड दमवणारा प्रवास होता. सकाळी कसंबसं आवरून आठाला बाहेर पडत असू ते रात्री साडेअकरा-बारा वाजता कधीतरी घरंगळत-कुडकुडत घरी पोहोचत असू.

त्या प्रवासातला शेवटचाच टप्पा. आम्ही सगळेच सैलावलेले, दमलेले, पण आनंदलेले. उद्या कुठेही न भटकता गावातल्या गावात चक्कर मारू, गप्पा ठोकू, लोळू आणि सामान आवरू, असा साधासरळ बेत. त्या दिवशी सकाळपासून आमच्या सालस साल्याला कुणाची तरी नजर लागली. 'येताना पुरणपोळ्या का आणल्या नाहीत?' या प्रश्नाच्या निदान तीसेक हजार आवृत्त्या त्यानं निरनिराळ्या प्रकारे आणि निरनिराळ्या सुरात आम्हांला ऐकवल्या. होमसिकनेस असेल; आम्ही जाणार आणि मग पुढे रिकामा, परदेशातला, थंडीतला वीकान्त पुढे ठाकणार म्हणून आलेलं धास्तावलेपण असेल; आठेक दिवसांत झालेल्या मैत्रीतून आलेला मोकळेपणा असेल…. पण ऐकेचना. मला एकीकडून त्याचा डिफेन्स मेकॅनिझम कळत होता. पण मीही प्रवासाच्या अखेरच्या टप्प्यात. डोकं चढायला लागलं.

याचा एकच धोशा - 'ये० पु० पो० का आ० ना०?'

मैत्रीण बिचारी कानकोंडी झालेली.

शेवटी काय किडा चावला मला कुणास ठाऊक. दुसर्‍या दिवशी रामप्रहरी जनता साखरझोपेतून उठायच्या आत गरम कपडे चढवून कोपर्‍यावरचा अफगाणी वाणी गाठला. चण्याची डाळ, गूळ, थोडी वेलची, कढीपत्ता आणि मैदा पैदा केला. त्या साहेबी स्वैपाकघरात पुरण शिजवण्यासाठी पुरेशी मोठी भांडी मिळवणं आणि मग ते प्रकरण वाटणं हे करताना मी मराठी खाद्यसंस्कृतीच्या नावे भ-राग आळवला. पण दोनेक तासांच्या खटपटीनंतर रीजनेबली खाणेबल अशा पुरणाच्या पोळ्या आणि बटाट्याची भाजी उत्पन्न केली.

साल्याचा चेहरा बघून सगळ्या खरकट्या उपद्व्यापाचं सार्थक झालं. बाई आणि स्वैपाक आणि सुगरणपणा आणि स्त्रीवाद यांच्याशी संबंधित सगळे स्टिरिओटाइप्स पुरून स्वतःच्या हातचं कौशल्य जोपासल्याचंही.

आता बहुतेक तो आणि मी मिळून एखादं पोळी-भाजी केंद्र सुरू करू. देशात की परदेशात, ते अजून ठरायचंय!

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at February 08, 2017 02:39 PM

February 07, 2017

स्मृति

वास्तू (८)

 
 
या चित्रात दिसत आहेत ते म्हणजे अमित, सिंपल , डिंपल आणि माझी भाची सई.  आईच्या घराशेजारील  घरात एक गुजराथी कुटुंब राहिला आले तेव्हा डिंपल ६ महिन्यांची होती. तिला आम्ही आमच्या घरी दुपट्यात गुंडाळून घेऊन यायचो. तिच्या गालाला बोट लावले की ती खुदकन हासायची आणि तिच्या दोन्ही गालाला खूप छान खळ्या पडायच्या. आम्ही तिच्या आईला विचारले ही  हिचे नाव काय? तर त्या म्हणाल्या की अजून तिचे नाव ठेवायचे आहे. त्यावर आम्ही त्यांना सांगितले की आम्हीच हिचे नामकरण करतो. तिच्या गालाला खळ्या पडायच्या त्यामुळे आम्ही तिचे नाव डिंपल ठेवले आणि डिंपल ची बहीण सिंपल. अश्या प्रकारे आम्ही दोघी बहिणींनी त्या दोघी बहिणींचे नामकरण केले.

सिंपलचे मी खूप पापे घ्यायची मग ती खूप चिडायची. नको ना गं ताई माझे पापे घेऊ. तिने माझे नाव पापेवाली ताई असे ठेवले. दोघी लहान असताना आमच्या घरी जेवायला यायचा. अमितही यायचा. पण येऊन लगेच पळायचा घरी. माझ्या आईला दोघी मावशी म्हणायच्या. लाडात येऊन कधी कधी माउ असेही हाका मारायच्या या दोघीजणी ! माझे लग्न होऊन मी मुंबईला आल्यावर दर ३ ते ४ महिन्यांनी आईकडे यायचे. मी नेहमी सकाळच्या ट्रेन ने यायचे. घरी आल्यावर विचारायचे अजून सिंपल नाही का आली? डिंपल तेव्हा शाळेत गेलेली असायची. येईल इतक्यात असे आई म्हणायची आणि तेवढ्यातच मावशी अशी हाका मारत तिचे शाळेचे दप्तर घरी टाकून आमच्या डायनिंग वर जेवायला बसायची. मग मी आई बाबा आणि सिंपल असे चौघे जेवण करायचो. मला विचारायची ताई तू कधी आलीस? काका कसे आहेत? जेवण झाले की रंजनाला फोन करायचे मी. मग ती आणि सई यायची. आमच्या दोघी बहिणींच्या लग्नाला या दोघीजणी लग्नाच्या आदल्या दिवशीपासून कार्यालयात आल्या होत्या.

या दोघींची आई पण आम्हाला अधून मधून खायला द्यायची. त्यांचा मटार भात आणि जाड पोह्यांचा चिवडा अजूनही माझ्या लक्षात आहे. सईचा जन्म याच जागेत झाला. मजा म्हणजे माझ्या बहिणीचा जन्मही यात जागेत झाला. दोघी मायलेकी एकाच घरात जन्मल्या. माझा जन्म माडीवाले कॉलनीतला ! त्यावर लिहिणार आहे. आईच्या आठवणी असे लेबल देऊन लिहिणार आहे. आईने त्या जागेच्या सर्व आठवणी मला फोनवरून सांगितल्या आहेत. त्या ऐकून मला खूपच छान वाटले. 
 
सईचा जन्म झाला आणि सिंपल डिंपल तिला खेळवायला लागल्या. फेसबुकावर सिंपल डिंपल मला सापडल्या आणि मला खूप आनंद झाला. अजूनही त्यांना त्या जागेच्या आठवणी येतात.  
 
क्रमश : ....


by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at February 07, 2017 04:03 AM

February 06, 2017

नस्ती उठाठेव

सोनियाच्या ताटी!



असं म्हटलं जातं, की काही माणसं सोन्याचा चमचा तोंडात घेऊन जन्माला येतात. (चमच्याचं माहीत नाही, पण सोन्याचं नाणं गिळणारी काही लहान मुलं मला माहीत आहेत. त्यानंतर ते नाणं त्यांच्या पोटातून (कुठल्याही वाटेने) बाहेर काढण्यासाठी डॉक्टरला सोन्यानं मढवण्याचं आमिष दाखवणारे त्यांचे आई-बापही मला माहीत आहेत. पण ते जाऊ दे!) तर काही माणसं त्यांचा पुनर्जन्म झाल्यानंतर तोंडात सोन्याचा चमचा धरायला लागतात. अर्थातच राजकारणात गेल्यानंतर त्यांचा पुनर्जन्म होत असतो आणि सोन्याचा चमचा तोंडात धरायला लागण्यासारखी परिस्थिती येण्याआधी त्यांना बऱ्याच जणांकडे चमचेगिरीसुद्धा करायला लागलेली असते.
राजकारणात वरिष्ठांकडून उमेदवारीचं टॉनिक मिळालं, की अनेकांना सोन्याचे दिवस येतात. कॉंग्रेसला सध्या सोन्याचे दिवस नसले, तरी त्यांचे वरिष्ठ नेते नुकतेच सोन्याच्या ताटातून जेवण करताना टीव्हीवर दिसून आले. त्याच्या क्लिप `व्हायरल` झाल्या. निवडणुकीच्या काळात व्हायरल होणाऱ्या अशा बातम्यांचा, फोटो-व्हिडिओंचा ताप हा व्हायरल फीवर पेक्षा जास्त डेंजरस असतो. मोठमोठ्या नेत्यांपर्यंत तो व्हायरल होण्याची शक्यता असते आणि त्यातून उमेदवारांच्या डोक्याला वेगळाच ताप होतो. बरं, जे सोन्याच्या ताटातून जेवण करत होते, ते होते साक्षात कॉंग्रेसचे निष्ठावंत पाईक, छोट्या पदापासून उपराष्ट्रपतिपदाच्या उमेदवारीपर्यंत पोहोचलेले महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री सुशीलकुमार शिंदे, त्यांच्या आधीच्या मुख्यमंत्र्यांचे चिरंजीव आणि नंतरचे `आदर्श` मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण, वगैरे वगैरे. (तसंही कॉंग्रेसच्या अनेक नेत्यांना गेली अनेक वर्षं `सोनिया`च्या ताटामुळेच जेवायला मिळत आहे, हे सगळ्यांनाच माहितेय.) एवढी महत्त्वाची बातमी म्हटल्यावर कुठल्यातरी उत्साही कार्यकर्त्याला वाटलं असणार, की एवढा `सोन्यासारखा` महाराष्ट्र घडवणाऱ्या मंडळींना या निवडणुकीच्या काळात आणखी फेमस करून टाकावं. त्यानं केले फोटो व्हायलरल. नतद्रष्ट मीडियावाल्यांनी त्याचाही बाऊ केला. धुतल्या तांदळासारख्या स्वच्छ चारित्र्याच्या विरोधकांनी लगेच ही संधी साधून बोंबाबोंब केली. (त्यांना बिचाऱ्यांना प्लॅटिनमच्या ताटात जेवायला लागत असल्याची असूयाही त्यामागे असावी!) एवढी चर्चा झाल्यानंतर शेवटी अशोकराव चव्हाणांना खुलासा करावा लागला. त्यांनी खरं काय ते सांगून टाकलं. त्यांच्या मते हे कार्यकर्त्यानं घरी प्रेमानं वाढलेलं जेवण होतं. साहजिकच आहे, आता कार्यकर्त्याच्या आग्रहाला बळी पडणं, हा तर राजकीय नेत्यांचा धर्म आहे. आणि याच धर्माचं पालन ते सत्तेत असतानाही करत असतात. कार्यकर्ते म्हणा, बिल्डर म्हणा, उद्योगपती म्हणा, गावगुंड म्हणा, सगळ्यांचा आग्रह एवढा असतो, की कितीही ठरवलं, तरी त्यांचं प्रेम नाकारता येत नाही. या प्रेमाला काही नतद्रष्ट लोक भ्रष्टाचार, गैरव्यवहार, घोटाळे, `सत्तेचा माज,` अशा काहीतरी उपमा देतात.
तात्पर्य काय, की आजपासून सोन्याच्या ताटात जेवायला सुरुवात करा. बायको कटकट करायला लागली, तर तिला सांगून टाका, की तिच्या प्रेमापोटीच हे सगळं चाललंय!
ता. क. भाजपच्या नेत्यांनी कार्यकर्त्यांकडून तिकीटासाठी दोन लाख रुपये मागितल्याचा एक व्हिडिओही व्हायरल झालाय म्हणे. कार्यकर्त्यांनी स्वतः प्रेम व्यक्त केलं नाही, तर नेते त्यांना ते व्यक्त करण्याची संधी आणि पर्याय उलपब्ध करून देतात, ते हे असे!
....

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at February 06, 2017 06:07 PM

`काळा` सोकावतो!


 

काळाकुट्ट अंधार.

शेजारी घोरणारं कुणी नाही, की कुठल्या जयंती, वाढदिवसाची `शांताबाई` गोंगाट करत नाहीये.

कुठल्या कुत्र्याचं केकाटणं नाही, की सोसायटीत कुणी रात्रीअपरात्री गाडी चिरचिरत आलेलं नाही.

आणि अचानक `ती`ची चाहूल लागली. `ती`... मदमस्त सुंदरी. रूपगर्विता, मदनाची मंजिरी. जिला पाहताच लाखोंची हृदयं घायाळ होतात, ती. आज मात्र ती अगदी निस्तेज दिसत होती. कुठल्यातरी भयंकर चिंतेचं सावट तिच्या चेहऱ्यावर पसरलं होतं.

 

तिचा सगळीकडे वावर. अगदी उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यापासून गावगुंडापर्यंत प्रत्येकाला घायाळ करणारी ती. अगदी दारूच्या गुत्त्यापासून, डान्स बारपासून पॉश कॉर्पोरेट कल्चरपर्यंत कुठलंच ठिकाण तिला वर्ज्य नाही. उलट सगळीकडे मानाची जागा. प्रत्येक जण तिच्यासाठी जीव टाकायचा. तशी ती मनानं दिलदार. ज्याच्या ताब्यात असेल, त्याचीच होऊन जाणारी. कधी ती कुणाला जगण्यासाठी दोन वेळची रोटी घेऊन द्यायची, तर कधी एखाद्याला संपवण्यासाठीचं हत्यारसुद्धा. तिला कुणाचंच घर निषिद्ध नाही. कुणाला ती निषिद्ध नाही.

 

हां, ती जास्त रमायची ती मात्र जरा मोठ्या वर्तुळांत. एकदा तिथली सवय झाली, की मग ती साध्यासुध्या लोकांशी जरा फटकून वागायची. ते लोक तिला बॅंक किंवा बाजार यापलीकडची दुनिया दाखवत नव्हते. मोठेमोठे लोक मात्र तिला वेगवेगळ्या ठिकाणांची, जागांची, देशविदेशाची सफर घडवायचे.

पण काळाचं चक्र कधी कुणासाठी थांबलंयं का? जो उगवतो, तो कधी ना कधी मावळणारच. तशी तीसुद्धा मावळली अचानक. काल रात्री आठ वाजता. तिलाही कल्पना नव्हती आपली गरज संपल्याची. आणि एखाद्याची गरज संपल्यावर त्याचं काय होतं, हे वास्तव तिलाही भोगावं लागलं. एका क्षणात ती टाकाऊ झाली. फक्त टाकाऊच नाही, तर पांढऱ्या पायाची, अवलक्षणी वगैरे वाटू लागली. ज्यांनी तिला आपल्याकडे आणण्यासाठी खरंच मेहनत घेतली होती, प्रामाणिक कष्ट केले होते, त्यांनी पुन्हा पुन्हा तिला कुरवाळलं, तिचे लाड केले, ती आता कायमची डोळ्यांसमोरून जाणार, यासाठी अश्रूही ढाळले. आणि ज्यांना ती कष्टाशिवाय मिळाली होती, कुणाकडून तरी त्यांनी ती ओरबाडून घेतली होती, त्यांना मात्र तिचं घरात असणंही नकोसं झालं. हिला बदलून आपण दुसऱ्या कुणाला का आणलं नाही, याचवेळी नेमकं का घरी आणलं, असं त्यांना वाटायला लागलं होतं.

 

दया आली बिचारीची. म्हटलं, काय करू तुझ्यासाठी?

उदास चेहऱ्यानं म्हणाली, ``भाऊ, एवढंच करा. जे मला वैतागलेत, त्यांना सांगा, म्हणावं गावात बदनामी झाली तरी चालेल, पण त्या भीतीनं मला नाहीसं करून टाकू नका. हवंतर माझ्या जागी दुसरी आणा, कुणा वैऱ्याला देऊन टाका. पण माझं अस्तित्त्वच नष्ट करू नका. कधीकाळी तुमच्यासाठी खूप काही केलंय, याची आठवण ठेवा. जमलं तर त्यांची आठवण ठेवा, ज्यांना मी फक्त स्वप्नातच दिसते.``

 

तिचं सांत्वन करून उपयोग नव्हता. तिला अखेरची घरघर लागली होती. मी काही बोलणार, एवढ्यात जाग आली. समोरच पाकीट पडलं होतं आणि त्यातून कालच बॅंकेतून काढलेल्या पाचशेच्या दोन करकरीत नोटा डोकावत होत्या. त्यांचं तेजःपुंज रूपही एकाएकी म्हातारं, दीन वाटायला लागलं. खूप उदास वाटलं. पण दुसऱ्याच क्षणी विचार पालटला.

मनाशी म्हटलं, `म्हातारी मेली तरी चालेल, पण `काळा` सोकावायला नको!


by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at February 06, 2017 05:57 PM

माझं इंद्रधनुष्य

`इज पॅरीस बर्निंग?' ...जेव्हा एका पुस्तक परत भेटतं!

साधारण दीड वर्षांपूर्वीची गोष्ट. कुटुंबासमवेतच्या सुट्टीनिमित्त युरोपमधे होते; त्यातही पॅरीस शहरात! मात्र तिथल्या ट्रॅफिकनं इतका वात आणला होता, की आमच्या पॅरीस-कार्यक्रमात आम्हाला काटछाट करावी लागली होती. पण कधीकधी सगळं मनाविरुद्ध घडत असतानाही एखादाच निसटता अनुभव असा येतो की त्याआधीच्या नाखुष करणार्‍या घटना आपण कधी आणि कश्या विसरून जातो ते कळत देखील नाही. पॅरीसमधल्या अखेरच्या संध्याकाळी मला असाच एक अनुभव येणार होता आणि आमची पॅरीस-भेट किमान माझ्यापुरती तरी अगदी संस्मरणीय बनून जाणार होती. त्याला कारणीभूत ठरणार होतं एक खूप जुनं इंग्रजी पुस्तक! पुस्तकाचा संबंध पॅरीसशी होताच, शिवाय दुसर्‍या महायुद्धाशीही होता.
‘जागतिक महायुद्ध’ या गोष्टीशी आपला सर्वसाधारणपणे प्रथम परिचय होतो तो शाळेच्या इतिहासात. माझाही तसाच झाला. दुसर्‍या महायुद्धानं तर मनावर पहिल्या भेटीतच गारूड केलेलं. तेव्हा इतिहासाच्या पुस्तकातले महायुद्धांवरचे ते दोन(च) धडे, सोबतचे नकाशे मी अनेकदा चाळत, बघत बसत असे. त्यानंतर (जगरहाटीनुसार) मी ‘नाझी भस्मासुराचा उदयास्त’ वाचलं. हे पुस्तक वाचलं की दुसर्‍या महायुद्धाबद्दलचं सगळं तुम्हाला कळलं असं मानण्याची पद्धत आहे. ती बर्‍याच अंशी खरीही आहे. फक्त हे ‘सगळं’ म्हणजे ‘तत्कालीन ठळक राजकीय पैलू’ हे मला काही काळानं उमगलं.
पुढे हे कळत गेलं की या राजकीय पैलूंपलिकडेही या महायुद्धाची मोठी व्याप्ती होती. या युद्धाने प्रामुख्याने युरोपमध्ये ज्या-ज्या देशांना ग्रासलं, तिथल्या सर्वसामान्य नागरिकांनी जे भोगलं त्याला काही सीमाच नव्हती. त्यामुळे त्यानंतरच्या वयात दुसर्‍या महायुद्धावर आधारित जी-जी पुस्तकं समोर आली त्यांच्यात सर्वसामान्यांच्या वाटेला आलेले अपरिमित भोग या एका बाबीनं मला सर्वाधिक बांधून ठेवलं! त्या भोगाच्या अगणित कहाण्या आहेत. कारण सैनिकी युद्धाबरोबरच युरोपच्या घराघरात, गल्लीबोळात अस्तित्त्वाच्या लढाया लढल्या गेल्या होत्या...
वर्ष-दीड वर्षांपूर्वीच्या त्या संध्याकाळी पॅरीसमधल्या अशाच एका गल्लीतून चालत आम्ही सीन नदीचा काठ गाठला होता. ‘सीन रिव्हर क्रूझ’ हा आमचा पॅरीसमधला अखेरचा अर्ध्या-एक तासाचा कार्यक्रम आता उरला होता. जुन्या, ऐतिहासिक पॅरीस शहराच्या अंतर्भागातून जाणार्‍या नदीच्या भागातच ही फेरी होती. बोट निघाली. बोटीवरच्या माणसाने आधी फ्रेंच भाषेत आणि मग फ्रेंच तोंडावळ्याच्या इंग्रजीत सर्वांचं स्वागत केलं. बोटीत प्रत्येक खुर्चीलगत एक फोनसारखं उपकरण लावलेलं होतं. त्या माणसाने सांगितल्यानुसार त्यातल्या इंग्रजी भाषेचा पर्याय निवडून मी ते कानाला लावलं. बोटीच्या दोन्ही बाजूंना नदीकिनार्‍यालगत पॅरीसमधली जुनी पण भव्य बांधकामं दिसत होती. जसजश्या त्या इमारती दिसत होत्या तसतशी फोनमधून त्यांच्याशी निगडित इतिहासाची ध्वनिमुद्रित माहिती दिली जात होती. पण बोटीवरच्या साठ-सत्तर देशी-विदेशी प्रवाश्यांचा, त्यातही चिनी प्रवाश्यांचा, इतका कलकलाट चाललेला होता, की फोनमधे बोललं जाणारं काही धड ऐकूच येईना. त्यामुळे हताश होऊन मी तो फोन परत ठेवून दिला आणि निमूटपणे फोटो-व्हिडिओ काढायला सुरूवात केली. दर थोड्या वेळाने बोट एकेका पुलाखालून जात होती. ते पूल उत्तम स्थितीतले, सुरेख कोरीव काम केलेले; पुलांच्या कमानींना जोडणार्‍या खांबांलगत कोरीव, मोठे पुतळे; कुठे संत-महात्मा, देवीदेवता, तर कुठे इतिहासकालीन पराक्रमी पुरूष. नदीच्या दोन्ही किनार्‍यांवरच्या ऐतिहासिक इमारती तर इतक्या सुंदर दिसत होत्या. अश्या सार्या दृष्टीसुखाला फोनवरच्या माहितीची जोड मिळती तर काय बहार आली असती! पण हे मला एकटीला वाटून उपयोगाचं नव्हतं. त्यामुळे मी नुसतीच अनिमिष नजरेनं एकदा डावीकडे, एकदा उजवीकडे बघत बसले होते. तरी अधेमधे न राहवून मी दोन-तीनदा तो फोन उचलून कानाला लावला. पण धड काहीही ऐकता येत नव्हतं. पॅरीससारख्या शहराशी असं अंतर राखून राहायचं हे माझ्या मनाला बरं वाटत नव्हतं. पण त्यावर काहीही उपाय नव्हता.
बोटीची फेरी संपत आली होती. मी अखेरचा प्रयत्न म्हणून परत एकदा तो फोन कानाला लावला. त्यातही निरोपाचं भाषण सुरू होतं. त्यातले काही तुटक शब्द कानावर आले - ‘..... ही राईड आवडली असेल ..... जगाला वेड लावणारी नगरी ..... एका व्यक्तीचे आभार ..... जनरल कॉल्टिट्झ .....’ वगैरे. त्यातलं ‘कॉल्टिट्झ’ हे नाव आसपासच्या कलकलाटातून मेंदूपर्यंत पोहोचेपर्यंत मी फोन ठेवून निघायच्या तयारीने जागची उठले होते... आणि अचानक डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला, की ही व्यक्ती आपल्याला माहिती आहे! हे नाव पॅरीसशी कायमस्वरूपी जोडलं गेलेलं आहे; त्याबद्दल एका पुस्तकात आपण सविस्तर वाचलेलं आहे... ते पुस्तक म्हणजे लॅरी कॉलिन्स आणि दुमिनीक लापिए या लेखकद्वयीचं ‘इज पॅरीस बर्निंग?’! तब्बल ८-१० वर्षांनी त्या अत्यंत आवडीच्या पुस्तकाशी माझी परत एकदा अगदी अवचित गळाभेट घडून आली होती, आणि ती देखील चक्क पॅरीसमधेच! मला हर्षवायू व्हायचाच बाकी होता. आसपासच्या दोघा-चौघांना पकडून त्यांना आपल्याला झालेल्या आनंदाबद्दल सांगावं असं मला आता वाटायला लागलं...
ते पुस्तक प्रथम माझ्या हाती आलं तेव्हाही मला असाच हर्षवायू झाला होता!
हे माझ्या आजोबांच्या संग्रहातलं पुस्तक. माझे आजोबा पुस्तकवेडे होते. त्यांच्या खोलीची एक भिंत पुस्तकांनी भरलेल्या मोठाल्या कपाटांनीच सजलेली होती. बघू तिकडे पुस्तकंच पुस्तकं. त्यामुळे शाळेच्या सुट्टीत आजी-आजोबांकडे गेले की त्या कपाटांसमोर बसकण मारायची आणि आपल्याला हवं ते पुस्तक काढून पाहायचं, चाळायचं, वाटलं तर वाचायचं, हा माझा आवडीचा उद्योग असायचा. आजोबा गेल्यानंतर त्यांतली बरीच पुस्तकं शाळा-कॉलेजच्या वाचनालयांना भेट म्हणून दिली गेली आणि काही निवडक पुस्तकं तेवढी माझ्या आजोळच्या घरी उरली होती. मध्ये बरीच वर्षं गेली. एकदा कुठल्याश्या समारंभासाठी मी आजोळी गेलेले असताना एका कपाटात ती उरलीसुरली पुस्तकं दिसली आणि अगदी सहज माझी नजर या पुस्तकावर पडली. उभं ठेवलेलं पुस्तक, त्याचं जुनं-पुराणं खाकी कव्हर, त्यावर ‘I-1’ असं लिहिलेलं... ही पुस्तकांना क्रमांक द्यायची आजोबांची पद्धत मला ठाऊक होती. ‘I’ पासून नाव सुरू होणारं त्यांच्या यादीतलं हे पहिलं पुस्तक, तशी पूर्वी आणखी अनेक असणार त्यांच्याकडे. पुस्तकाचं कव्हर वरच्या बाजूनं जरासं फाटलं होतं. त्यातून ‘IS PARIS’ इतकी अक्षरं मला दिसली. मी ते पुस्तक बाहेर काढलं; उघडलं. ‘One of the most dramatic stories of World War II...’ हे वाचलं आणि माझे डोळे विस्फारले गेले. मी ते पान उलटलं... ‘IS PARIS BURNING? -ADOLF HITLER August 25, 1944’... पुस्तकाची आवृत्ती जून, १९६५ची... बस्स! मला आणखी काय हवं होतं! त्यानंतर काही दिवसांनी एका कामानिमित्त एक महिनाभर वारंवार ट्रेनचा प्रवास घडला होता. हे पुस्तक मी त्या महिन्याभराच्या प्रवासादरम्यान वाचून काढलं होतं.
नाझींच्या ताब्यातून पॅरीसची सुटका हा या पुस्तकाचा विषय. पुस्तकाच्या ‘द मॅनेस’, ‘द स्ट्रगल’ आणि ‘द डिलिव्हरन्स’ या तीन विभागांमध्ये १९४४ सालच्या ऑगस्ट महिन्यातल्या अवघ्या सहा दिवसांचं वर्णन आहे. चार वर्षं नाझींच्या कचाट्यात सापडलेलं पॅरीस, तिथल्या नागरिकांची झालेली दशा, मग जनरल द गॉलची फौज आणि दोस्त राष्ट्रांचं सैन्य यांच्या मदतीनं पॅरीसच्या नागरिकांनी दिलेला निकराचा लढा आणि जर्मन सैन्याची शरणागती असा तो साधारण घटनाक्रम. हे पुस्तक लिहिण्यापूर्वी दोन्ही लेखकांनी जवळपास तीन वर्षं या विषयासंदर्भात संशोधन केलं होतं. लाखो कागदपत्रं, नोंदी तपासल्या होत्या; शेकडो व्यक्तींच्या मुलाखती घेतल्या होत्या. त्या सार्‍या जमा झालेल्या माहितीच्या आधारावर त्यांनी पॅरीसमधल्या त्या सहा दिवसांचं चित्र पुस्तकात उभं केलं आहे. त्या चित्रात राजकारणी आहेत, सैनिक आहेत, सैन्यं आहेत, मुत्सद्दी आहेत; पण त्याहीपेक्षा त्यात आहेत पॅरीसमधले सर्वसामान्य नागरिक. जर्मन सैन्याविरोधात ते रस्त्यांवर उतरले. ठिकठिकाणी त्यांनी ‘बॅरिकेड्स’ रचली. जर्मन सैन्याच्या वाटा अडवल्या. काय नव्हतं त्या बॅरिकेड्समध्ये! घराघरांतले दिवाण, कपाटं, इतर जड वस्तू, लहान-मोठे दगड, वाळू-मातीनं भरलेली पोती, पिशव्या; एका ठिकाणी तर एका पुराणवस्तूविक्रेत्याने आपल्या दुकानातला सगळा मालच बॅरिकेड्सवर रचला होता. दोस्तांच्या फौजांनी प्रत्यक्ष शहरात प्रवेश करेतोवर शहरभर असे जवळपास ४०० अडथळे उभे राहिले होते. चार वर्षांच्या दमनाचा हा निचरा होता. त्या कहाण्या सांगत लेखक आपल्याला पॅरीसच्या गल्लीबोळांमधून फिरवून आणतात. पॅरीसमधल्या मोठ्या, ऐतिहासिक इमारतींच्या संदर्भाने, अगदी त्या परिसराच्या भूगोलासकट त्या-त्या जागच्या चकमकींचं वर्णन करतात...
या सार्‍यात जनरल कॉल्टिट्झ कुठे बसत होता?
पॅरीस आणि फ्रान्स हातातून जाणार हे लक्षात येताच हिटलरनं ठरवलं होतं, की स्टॅलिनग्राड, वॉर्सा या शहरांप्रमाणेच पॅरीसही दोस्तांच्या हाती जायच्या आधी बेचिराख करायचं. त्यानं या कामगिरीवर जनरल डिट्रीश फॉन कॉल्टिट्झ याची नेमणूक केली. हा हिटलरचा ईमानी सहकारी; त्याच्या सर्व आज्ञा तंतोतंत पाळणारा. ऑगस्ट, १९४४च्या सुरूवातीला तो पॅरीसमधे रुजू झाला; मात्र २५ ऑगस्टला त्यानं दोस्तांच्या फौजेसमोर शरणागती पत्करली. पॅरीसमधली महत्त्वाची बांधकामं भूसुरुंगांद्वारे नाहीतर स्फोटकांद्वारे उडवण्याची सगळी तयारी झालेली होती. सर्वांत आधी सीन नदीवरचे पूल हे जर्मनांचं लक्ष्य होतं... तेच पूल ज्यांचं आम्ही बोटीत बसून कौतुक करत होतो; त्यांचे फोटो काढत होतो! पण जनरल कॉल्टिट्झनं आयुष्यात प्रथमच हिटलरचा हुकूम अव्हेरला. कारण तोवर हिटलरच्या विवेकशून्यतेबद्दल त्याची खात्री पटली होती. (त्याच्याच शब्दांत : हिटलरला वेड लागलं होतं.) त्यापूर्वी हिटलरच्या अश्या प्रकारच्या आज्ञा त्यानं शिरसावंद्य मानून अंमलात आणलेल्या होत्याच. मग पॅरीसमध्येच अवघ्या पंधरा-एक दिवसांच्या कालावधीत तो या निर्णयाप्रत कसा आला ते पुस्तकाच्या पाना-पानातून वाचायला हवं. ते वाचताना चर्चा, सल्लामसलत, मुत्सद्देगिरी, युद्धातले डावपेच यांचा एक मोठा पट आपल्यासमोर उभा राहतो.
या मुत्सद्देगिरीत राऊल नोर्डलिंग याचाही मोठा हात होता. हा स्वीडनचा तेव्हा पॅरीसमध्ये कार्यरत असलेला मुख्य प्रशासकीय अधिकारी. पॅरीसमध्येच लहानाचा मोठा झालेल्या नोर्डलिंगचं त्या शहरावर जीवापाड प्रेम होतं. त्यानंच दोस्तराष्ट्रं आणि जर्मन सैन्यामध्ये वाटाघाटी घडवून आणण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. जनरल कॉल्टिट्झसारख्या विचारी माणसानं ‘Paris will be defended at all costs.’ असा हुकूम मिळालेला असूनही नोर्डलिंगच्या प्रयत्नांना प्रतिसाद दिला.
जर्मन सैन्याधिकार्‍यांसाठी तेव्हा एक विशिष्ट कायदा केला गेला होता. कोणत्याही अधिकार्‍यानं हुकुमाचं तंतोतंत पालन करण्यात कुचराई केली तर त्या कायद्यानुसार त्याच्या वारसदारांना पकडून जीवे मारलं जात असे. हे लक्षात घेतलं की जनरल कॉल्टिट्झनं केवढा धोका पत्करला होता हे कळतं. त्यासाठी त्यानं कुठून बळ मिळवलं असेल? कदाचित पॅरीसकडूनच. त्या शहरानंच बहुधा त्याची सद्सद्विवेकबुद्धी जागृत केली.
बोटीतून उतरून परत सीन नदीच्या काठा-काठाने चालताना मला आता पुस्तकात वाचलेलं हे सगळं समोर दिसायला लागलं. आदल्या दिवशीच्या सिटी-टूरमध्ये दिसलेलं ‘हू-द-रिव्होली (Rue de Rivoli)’ हे रस्त्याचं नाव आता फारच परिचयाचं वाटायला लागलं. पॅरीसच्या पोलीस मुख्यालयावरून आपली बस गेली होती हे जाणवलं. याच मुख्यालयाला सर्वप्रथम उडवून देण्याची जनरल कॉल्टिट्झची योजना होती. नोर्डलिंगनं त्याला हिटलरच्या हुकुमाचं पालन करण्यापासून परावृत्त करायला खर्‍या अर्थानं सुरूवात केली ती तिथूनच. घाईघाईत उरकलेल्या सिटीटूरमध्ये माझ्यापासून दूरच राहिलेलं पॅरीस शहर आता असं मला दिसलं, भेटलं; केवळ ‘इज पॅरीस बर्निंग?’ या पुस्तकामुळे.
या पुस्तकाला अमाप लोकप्रियता मिळाली. त्यावर इंग्रजी चित्रपटही निघाला. जगभर या पुस्तकाचे चाहते आहेत. तसेच टीकाकारही आहेत. इंटरनेटवरचे पुस्तकाबद्दलचे ‘रिव्ह्यूज’ डोळ्यांखालून घातले तर हे लक्षात येतं. ‘जनरल कॉल्टिट्झनं असं काहीही केलं नाही’ अशी एक क्षीण विचारधारा त्यांत दिसते. ‘हे पुस्तक म्हणजे तर निव्वळ सहा दिवसांचं वर्णन आहे; त्यापेक्षा ‘पोलिश अपरायझिंग’बद्दल वाचा’ असाही सूर कुठेकुठे दिसतो. मला विचाराल, तर दुसर्‍या महायुद्धासारख्या विशाल आपत्तीजनक संकटात सापडलेल्यांच्या कहाण्यांमध्ये असं डावं-उजवं आपण करावं का? तर, अजिबात नाही. उलट तेव्हाच्या सर्वसामान्य माणसांच्या जिगरबाज कहाण्या मनाशी जपून ठेवाव्यात. ‘इज पॅरीस बर्निंग?’ या पुस्तकानं मला त्या पॅरीस-कहाण्या जपून ठेवायला मदत केली होती. गंमत म्हणजे हे पुस्तक आपल्या मनात इतकं खोल खोल रुतून बसलंय याची मलाच कल्पना नव्हती. त्यादिवशी त्या बोट-राईडच्या शेवटी मी तो फोन अखेरचा कानाला लावला, त्यात जनरल कॉल्टिट्झचं नाव ऐकलं आणि जाणवलं, की एका अर्थाने या पुस्तकाच्या निमित्ताने मी आठ-दहा वर्षांपूर्वी तब्बल एक महिना पॅरीसमध्ये घालवला होता. त्या शहराशी परिचय करून घेतला होता. माझ्यासाठी वाचन म्हणजे हेच! अनोळखी ठिकाणांशी युगानुयुगांचा परिचय असल्यासारखं वाटणं; परकीय वाटणार्‍या साध्यासुध्या माणसांमध्ये काहीतरी ओळखीचं गवसणं.

पॅरीसमधल्या त्या संध्याकाळी हे पुस्तक मला कडकडून भेटलं आणि मला ते सारं गवसलं !!

----------------------

जानेवारीच्या `आपले वाङ्मय वृत्त' अंकात हा लेख प्रकाशित झाला.

by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at February 06, 2017 08:24 AM

February 05, 2017

मला काय वाटते !

टी टू मुंबई - २

सहा महिन्यांपूर्वी मुंबईच्या नवीन विमानतळाबद्दल एक टिपण टाकले होते. नंतर तीन चार वेळा विमानप्रवासाचा योग आला. पण या आठवड्यात काही विशेष घडले म्हणून लिहावेसे वाटले.

विमान उडायाच्य आधी आठ तास दोन संदेश आले. एकात दिलगिरी व्यक्त झाली होती कि आज तुम्हाला ४५ नंबरच्या गेटवरून प्रस्थान करायला लागणार आहे. (माझी भाषा पण त्यांच्यासारखी झाली बघा.) आता यात काय विशेष आहे असे वाटले. गेट बदलण्याचा प्रकार अनेक वेळा अनुभवला आहे. देशात आणि परदेशात सुद्धा. जसे ४५ क्रमांकाचे गेट शोधात गेलो तेव्हा लक्षात आले कि या गेट वरून जुन्या पद्धतीने विमानापर्यंत बसने नेले जाते. आपल्याला जिना काढून विमानात प्रवेश करावा लागतो. असो.

पण या घेतला पोहोचायचा जो रस्ता आहे तो एका प्रदर्शनाच्या मधून जातो. या रस्त्याच्या डाव्या बाजूला भारतीय संस्कृतीशी निगडित अत्यंत सुरेख कलाकृती बघायला मिळतात. विमानतळावरचे हे राजा केळकर संग्रहालय. जुन्या महालात किंवा राजवाड्यात बघायला मिळतील अशा कलाकृती सुरेख पद्धतीने मांडून ठेवल्या आहेत. सर्व काही बघायला एक दिवस देखील पुरणार नाही.

आता पुढच्या वेळेला जेव्हा या टर्मिनल वरून जायचा प्रसंग येईल तेव्हा हातात वेळ ठेवून जायचे ठरवले आहे.

दुसरा संदेश होता एका अभिनव उपक्रमाचा. विमानात बसल्यावर आपल्या मोबाईल फोनवर अनेक प्रकारचे करमणुकीचे कार्यक्रम बघायची सोय विमानकंपनी करू इच्छिते यासंबंधी. त्यासाठी एक ऍप डाउनलोड करून घ्यायची गरज होती. ते करून घेतले. मग  विमानाने पुरेशी उंची गाठल्यावर वायफाय ऑन करून मनोरंजनाचा खजिना उघडला गेला. महत्वाचे म्हणजे अजून  किती वेळ विमान आकाशात राहणार आहे याचा योग्य तो अंदाज दिला जात होता. त्यानुसार आपण काय गाणे ऐकायचे का छोटा सिनेमा बघायचा हे ठरवू शकत होतो. मी शोले सिनेमातला काही भाग बघायचे ठरवले. सिनेमा मध्येच एका प्रसंगापासून बघायची सोय होती.

माझ्या दृष्टीने दोनही अनुभव खास होते म्हणून आजचे टिपण.

परतीच्या विमानात ही सोय  नव्हती. विमानतळावरील उपाहारगृहात डिजिटल पेमेंट घेत होते याचा आवर्जून उल्लेख करतो. 

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at February 05, 2017 02:58 PM

माझिया मना

Genius is when to know to (Re)start

२०१६ माझ्यासाठी एक प्रकारचं निरोपाचं वर्ष ठरणार, अशी सगळी लक्षणं शेवटच्या तिमाहीत दिसायला लागली होती. कामाच्या जागी श्रेय कमी, अपेक्षेचा महापूर, त्यामुळे झालेली तब्येतीची हेळसांड आणि त्याचा सरळ सरळ परिणाम घरच्या मंडळींवर दबाव येणे. आता इतक्यात मायदेशवारी केवळ ज्येष्ठ नागिरकांची आरोग्यतक्रार आल्यामुळे आयत्यावेळी उड्डाण कराव अशा प्रकारे अगदी शेवटच्या क्षणी स्वतःचा एकमेव ब्रेक रद्द करून जाऊन आलेली

by अपर्णा (noreply@blogger.com) at February 05, 2017 02:49 PM

कंटाळा

कंटाळादर्शन

या जगात, फक्त आणि फक्त कंटाळाच(if and only if, iff, फक्तक्त)  सेक्यूलर आणि सर्वसमावेशक आहे.

हिंदू, मुस्लिम, सीख, इसाई,
कंटाळ्यात फरक नाई.
डावे, उजवे, अधले, मधले,
कंटाळ्याचेच सगळे दादले.
गव्हाळ, पिवळे, काळे, गोरे
कंटाळ्याचीच सारी पोरे.
गरीब, मध्यम वा श्रीमंत,
कंटाळ्याचेच होतात जंत.
टकलू, तुरळक, दाट केसाळ,
कंटाळ्याचे हे सगळे लव्हाळ.
स्त्री, पुरूष, बारके, मोठे,
कंटाळ्यानेच भरले यांचे कोठे.
ताई, दादा, आई, बाबा, 
कंटाळाच कंटाळा, तोबा, तोबा.
ईंजिनीअर, डॉक्टर, सुरक्षारक्षक,
कंटाळाच सर्वांचा भक्षक.
ग्रामीण, शहरी, निमनिमणी,
कंटाळ्याच्याच माळेचे मणी.
चोरपोलिस, वकील, जज्ज,
कंटाळाच शपथेला सज्ज.
.
.
.
अशा अनंत ओळी जोडता येतील.
.
.
.
देवाने आपल्यासाठी कंटाळ्याची सोय केली असतानासुद्धा, लोक टाईम मशीन बनवायचा प्रयत्न का करतात?

by Yawning Dog (noreply@blogger.com) at February 05, 2017 11:39 AM

February 04, 2017

to friends...

मग फुलं उमलतील

एकच एक लालबुंद तीक्ष्ण रेशीमधागा
ओवलेला सगळ्यातून.
दिसतोही लोभस तो.
कुठल्याच रंगाशी विजोड दिसत नाही.
मृगाचा किडा सोडावा कुठेही आणि त्याची रेशमी, जिवंत चमचम भरून घ्यावी नजरेत,
तरी मन भरूच नये
तसं काहीतरी.
एरवी सुटं सुटं होऊन,
घरंगळून गेलं असतं वाटेत
हळूहळू,
असं बरंच काही साधंसुधं-सुती,
काही कलाबतूसारखं भरजरी,
काही दणकट दमदार उत्कट वासाचं,
काही थोडं अप्रिय,
काही कृत्रिम पोताचं,
काही अंगासरशी घट्ट वेढून बसेल असं...
सगळं त्या धाग्यात
जोडलं गेलेलं.
सगळीभरून सळसळत गेलेला चमकदार सर्प असावा,
पार दिसेनासा झाला तरी ऊर धपापत राहावा,
थांबूच नये,
तसं काहीतरी.
दचका भरवणारं, पण अतीव आकर्षक.
सोसत नाही...
आता हळूहळू
धाग्यानेही विरत, सुटवंग होत जावं.
सुटं करून वाटभर विखरून टाकावं
सगळं ओवून घेतलेलं.
गाठी सुटाव्यात.
रंग फिके व्हावेत, ओसरावेत.
वेढे सैल पडावेत.
धाग्यानं धागा उरू नये...
मग
फुलं उमलतील.

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at February 04, 2017 04:33 PM

साधं सुधं!!

Trapped - भाग ८


आधीच्या भागाच्या लिंक्स 
भाग पहिला 

भाग दुसरा 

भाग तिसरा 

भाग चौथा 

भाग पाचवा 


भाग सहावा 
 http://patil2011.blogspot.in/2016/11/trapped.html

भाग सातवा
http://patil2011.blogspot.in/2017/01/trapped.html

परस्वामी खूप विचारात पडला होता. त्याचं मनुष्यदेहातील वास्तव्य संपुष्ठात येऊन त्याला त्याची मूळ काया प्राप्त झाली होती. परंतु मनुष्यदेहातील वास्तव्याच्या काळातील विचार मात्र त्याचा पिच्छा सोडण्यास तयार नव्हते. सुक्ष्मरुपात आपल्या मूळ देहाबाहेर पडण्याची कला त्यानं आत्मसात करुन घेतली होती. ह्या सर्व प्रकरणात आपल्या प्रजातीचा प्रचंड रोष त्यानं ओढवून घेतला होता. त्याच्या हालचालीवर त्याची प्रजात जरी लक्ष ठेऊन असली परस्वामी महबुद्धिमान होता. ह्या पहाऱ्यातुन त्याला जे काही मोजके क्षण मिळायचे त्यावेळी तो योगिनीवर लक्ष ठेवण्यासाठी फेरी मारायचा. आताच्या ह्या प्रसंगानंतर आपली एक चुक त्याच्या ध्यानात आली होती. योगिनीची मागच्या काळातील स्मृती त्यानं तात्काळ नष्ट करायला हवी होती. ही चूक लक्षात येताच त्यानं तातडीनं तिची स्मृती नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला होता पण ते काही त्याला जमलं नव्हतं आणि तो स्वतःवर खूप संतापला होता. 

योगिनी दिवसभर अगदी घाबरलेल्या मनःस्थितीत होती. परस्वामी आभासी रुपात आपल्या भोवती वावरतो आहे ही जाणीवच तिला हादरवुन टाकणारी होती. नवस्वामी कालपासुन अगदी प्रेमानं जरी वागत असला तरी मागच्या काही महिन्यांत जे काही घडलं ते त्याला सांगण्याची तिला अजिबात हिंमत होत नव्हती. परस्वामी मनुष्यदेहातून निघुन जाण्याआधी शेवटच्या दिवसात त्यानं तिच्यावर जो काही सुखाचा वर्षाव केला होता, तो सुद्धा ती विसरू शकत नव्हती. मी, माझं भावनिक जीवन आणि वास्तवातील जीवन सर्व काही ह्या दोन स्वामीमध्ये Trapped झालं आहे! ती स्वतःशीच पुटपुटली. पण ह्या दोघांचीही प्रेमळ बाजु सुद्धा तिनं पाहिली होती आणि त्यामुळे ह्यातील कोणीही आपल्याला अथवा आर्यनला धोका पोहोचवणार नाही अशी आशा ती बाळगुन होती. पण आपणा दोघांना नसला तरी हे दोघं एकमेकांच्या जीवावर बेतणार नाहीत हे कशावरून हा प्रश्न तिच्या मनात प्रकट झाला. आणि ह्यात परस्वामीचा जीव म्हणजे नक्की काय हे तिला समजेनासं झालं होतं. ह्याउलट परस्वामी नवस्वामीविषयी सर्व काही जाणुन होता आणि नवस्वामीचं ह्या सर्व प्रकाराविषयीचं अज्ञान त्याला परस्वामीची सहज शिकार बनवु शकणार होतं. बराच विचार करुन करुन योगिनी थकली. आर्यनच्या रडण्याने तिचं लक्ष आपल्या विचारसाखळीतून उडालं पण नवस्वामीला सर्व प्रकार संध्याकाळी सांगुन टाकावा ह्या निष्कर्षाप्रती ती येऊन पोहोचली होती. 

सायंकाळ झाली तशी योगिनीच्या मनातील धाकधुक वाढू लागली होती. नवस्वामी आपली कहाणी कशी स्वीकारेल ह्याविषयी तिच्या मनात खूप धाकधुक होती आणि त्याचबरोबर परस्वामीने आपल्यावर शिंपडलेल्या सुखाच्या क्षणांशी आपण प्रतारणा करणार ही भावना तिला बोचत होती. 
नेहमीच्या वेळी नवस्वामी परतला. कॉफीचं प्रमाण एव्हाना योगिनीला जमु लागलं होतं. नवस्वामीचा सकाळचा प्रसन्न मूड अजुनही कायम होता. जेवणं वगैरे आटोपली. आर्यन नेहमीप्रमाणं खेळून झोपी गेला आणि मनाचा हिय्या करुन योगिनीनं हाक मारली, "स्वामी!"

नवस्वामीच्या चेहऱ्यावरील भाव पहिल्या काही मिनिटांत वेगानं बदलत होते. आधी योगिनीविषयी सहानुभूती, भय आणि असुया आणि मग संताप अशा क्रमानं विविध भावनांनी त्याचा ताबा घेतला होता. संतापाच्या एका क्षणी त्यानं टेबलावरील पाण्याचा ग्लास जोरानं भिंतीवर फेकून मारला. त्याच्याजवळ जाण्याची हिंमत योगिनीजवळ नव्हती. बराच वेळ असाच गेला. नवस्वामी खुर्चीवर क्रुद्ध होऊन बसला होता आणि योगिनी हतबल होऊन बिछान्यावर! शेवटी नवस्वामीनं तोंड उघडलं. "तरीच मला काही कळत नव्हतं! ऑफिसातील बऱ्याच गोष्टी मला अधुनमधून नव्यानव्या वाटायच्या, तुही बदलेली वाटायचीस आणि आर्यन तर मला बराच वेळ पूर्ण अनोळखीच वाटायचा!" नवस्वामी आपलं मन मोकळं करत होता. "छे ! कोणी परका माझ्या देहात स्वामी म्हणून इतका काळ वास्तव्य करुन गेला आणि तुझ्याशी संसार करुन गेला!" नवस्वामीच्या मनातील संताप पुन्हा उचंबळुन येत होता. 

आता मात्र योगिनी आपल्या जागेवरुन उठली. नवस्वामीचा हात हातात घेऊन म्हणाली, "स्वामी मी पूर्णपणे हतबल होती ह्या साऱ्या प्रकरणात!" नवस्वामीनं आपल्याला काहीसं सावरलं होतं. "ठीक आहे!" नजरेनंच त्यानं योगिनीला सांगितलं. "स्वामी - अजुन एक गोष्ट सांगायची राहिली - आज सकाळी हे सारं झालं त्यावेळी आर्यन त्याच्याशी नजरेनंच संवाद साधून खिदळत होता!" नवस्वामीचं डोकं आता बऱ्यापैकी ताळ्यावर आला होतं. "तो समजा परत आला तर?" त्यानं जणु काही योगिनीच्या मनातीलच प्रश्न विचारला होता. 
"आपण शब्दांशिवाय एकमेकांशी संवाद साधुयात!" योगिनी म्हणाली. इतक्या सगळ्या प्रकारानंतरही नवस्वामीच्या मनात योगिनीविषयी प्रेम, आदर दाटुन आलं. झोपायला जाताना योगिनीने घडयाळाकडं नजर टाकली. रात्रीचे दोन वाजले होते. 

योगिनीला बराच वेळ झोप लागत नव्हती. नंतर कधीतरी तिचा डोळा लागला. डोळा लागुन थोडा वेळच झाला असावा इतक्यात आर्यनच्या चुळबुळीने तिला जाग आली. आर्यन खिडकीच्या दिशेनं पाहुन हासत होता. योगिनी भयभीत झाली असली तरी तिनं ह्या शक्यतेवर विचार करुन ठेवला होता. पायाच्या अंगठ्यानेच तिनं नवस्वामीला उठवलं. काहीशा त्रासिक मुद्रेनं उठलेला नवस्वामीनं योगिनीकडे पाहिलं. तिचा इशारा त्याला कळला. त्याची नजर खिडकीकडं गेली. तिथलं परस्वामींच अस्तित्व त्याला समजलं. योगिनी आणि नवस्वामी एकमेकांकडे पाहत होते. नक्की काय करायचं हे दोघांपैकी कोणालाही  समजत नव्हतं. 

योगिनीला न जाणवलेली एक गोष्ट नवस्वामीला जाणवत होती. त्याच्या हृदयाच्या कप्प्यात एक वेगळीच धकधक त्याला जाणवत होती. परस्वामी आपल्या शरीरात काही त्याच्या अस्तित्वाची खूण ठेऊन गेला की काय? त्याच्या मनात नवीन शंकेनं प्रवेश केला!
(क्रमशः )

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at February 04, 2017 05:49 AM

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life ! - Ranjeet Paradkar

'दंगल' बाबत - जरा उशीरानेच ! (Dangal Movie)

सहसा सिनेमा रिलीज झाल्यानंतर पहिल्या दोन-तीन दिवसांत, म्हणजे रविवारपर्यंत जमलं तरच मी थिएटरमध्ये जाऊन पाहतो. त्यानंतर मला उत्साह नसतो तिकिट विकत घेऊन पाहण्याचा. पण 'दंगल' पाहिला. तोही तब्बल एक आठवडा उशीरा. तो असा पहिलाच शुक्रवार होता, जेव्हा मी मागच्या शुक्रवारी रिलीज झालेला सिनेमा पाहिला, ह्या एका कारणासाठी तर 'दंगल' ऐतिहासिक ठरतोच ! सिनेमाबद्दल जाणकार व अजाणकार, अश्या दोन्ही लोकांनी भरपूर

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at February 04, 2017 05:44 AM

आपला सिनेमास्कोप

हाफहार्टेड रईस


लोकसत्ता गप्पांच्या कार्यक्रमात जावेद अख्तरना ' मै आजभी फेके हुए पैसे नही उठाता' या प्रकारचे जबरदस्त डायलाॅग्ज कसे लिहायचात असा प्रश्न विचारला गेला तेव्हा ते म्हणाले ‘आज मला तसे डायलाॅग्ज बरे वाटत नाहीत. ते खोटे वाटतात, आजचे संवाद हे असे टाळीबाज नसतात, अधिक नैसर्गिक असतात.’ असं असतानाही त्यांचा मुलगा सहनिर्माता असलेल्या रईसमधे जागोजाग अशा टाळीबाज वाक्यांची रेलचेल आहे. या वाक्यांचा प्राॅब्लेम हा असतो, की संवाद तेवढ्यापुरता एेकायला बरा वाटला , प्रसंग चमकदार वाटला, तरी व्यक्तिरेखा खऱ्या वाटत नाहीत. त्या मुळापासून उभ्या नं रहाता वरवरच्या वाटतात. 

शब्दबंबाळ संवाद आणि प्रसंगांचं जुनाट पद्धतीचं डिझाईन हा भाग आज फार कंटाळा आणतो. एखाद दुसऱ्या प्रसंगात हे ठीक वाटतं, पण कोणतच पात्र दुसऱ्याचा शब्दही खाली पडू देत नसेल तर जरा वेळाने कंटाळा यायला लागतो. पुन्हा हे संवाद असणारे प्रसंग आशयाचा दृष्टीने काही घडणारे आहेत, पण त्या घडवण्याची पद्धतही जुन्या सिनेमातल्यासारखी , ड्रामेबाज. जयराजचं आव्हान आणि त्याला पुढे दिलेल्या प्रत्युत्तराबरोबरची घड्याळाची फेकाफेक, मजमूदारच्या रईसबरोबरच्या पहिल्या भेटीतला चहाचा संदर्भ आणि तो पुढे वापरणं , हे सगळच कृत्रिम वाटतं, आणि ते सतत आहे. मुद्दा कळला, पुढे चला, असं म्हणावंसं वाटतं. 

काही वर्षांपूर्वी हे चालून जात असे पण आज कालबाह्य वाटतं. किंबहुना केवळ संवादाबाबत नाही तर एकूणच रईस हा जुन्या वळणाचा सिनेमा आहे. अॅन्टीहिरोला पारंपारिक पद्धतीने डेव्हलप करत त्याच्या गडद बाजूंवर रंगसफेदी करणारा, मेलोड्रामा हाच धर्म समजणारा, अनावश्यक गाण्यांची गर्दी असलेला, सरधोपट खलनायक असणारा आणि इनकन्सिस्टन्ट व्यक्तिरेखांना ग्लोरिफाय करणारा. 

याचा अर्थ तो काही टाकाऊ आहे असा अजिबातच नाही. एेशीच्या दशकात तर तो खूपच जोरदार वाटला असता. त्यातले अमिताभचे संदर्भही त्यामुळेच चपखल आहेत. रईसची व्यक्तिरेखाही दिवारमधल्या अमिताभमधे तीसेक टक्के त्रिशूलमधला अमिताभ मिसळल्यासारखी वाटते. असो. चित्रपट जुन्या काळात घडणारा असणं, आणि जुनाट वाटणं , यात फरक आहे. (संदर्भासाठी पहा - गँग्ज आॅफ वसेपूर) . आज रईस जुनाट वाटतोच. तरीही, अडीच दशकं उशीर करुनही तो ठीक वाटतो हेच विशेष. 

कोणत्याही नॅरॅटीवचे सुरुवात, मध्य आणि शेवट असे तीन भाग असल्याचं अॅरिस्टाॅटल म्हणतो, पण हिंदि चित्रपटात मध्य हा फार डाॅमिनेट करतो असं आपल्याला दिसतं. या तीन विभागातून जो ग्राफ तयार व्हायला हवा तो बहुधा होत नाही आणि बराच वेळ एका पदधतीतच घटना घडत रहतात. सुरुवात आणि शेवट हे नावालाच असतात. रईसमधेही साधारण हाच प्रकार आहे. प्रत्यक्षात रईसने ( एसार्के )स्वत:ला कसं प्रस्थापित केलं हा भाग इन्टरेस्टिंग झाला असता, पण तो भाग फारसा न दिसता, केवळ त्याने जयराजने   ( अतुल कुलकर्णी) मागितलेल्या पैशांची सोय कशी लावली हे तो दाखवतो आणि थांबतो. तिथून पुढे प्रस्थापित होण्याचा भाग मोन्ताजमधे येतो. त्यामानाने शेवटाकडे किंचित ग्राफ दाखवण्याचा प्रयत्न आहे, पण त्यातला कळीचा मुद्दा ' धंदा तोवर चांगला जोवर तो दुसऱ्याचं नुकसान करत नाही ' , हा बाकीच्या मसालेदार फिल्ममेकिंग आणि संवादफेकीत आफ्टरथाॅटसारखा येतो, आणि पुरेसा अधोरेखित होत नाही. 

चित्रपटभर पसरलेला, आणि मुख्य बाॅडी असणारा भाग हा गुजरातमधलं प्रोहिबिशन धाब्यावर बसवून दारुचा धंदा करणारा आणि पुढे थोडाफार गॅंगस्टर झालेला रईस आणि त्याच्यामागे वेड्यासारख्या लागलेला इन्स्पेक्टर मजमूदार ( नवाजुद्दीन ) यांचा संघर्ष , हा आहे. पण हा संघर्ष बराचसा अनइव्हन आहे, दोन कारणांसाठी. पहिलं म्हणजे मध्यंतरापर्यंत जयराजचं पात्र अधिकृत खलनायक असल्याने मजुमदार ही दुय्यम व्यक्तिरेखा रहातो. त्यानंतरही, मजमूदारचं पात्र इनकन्सिस्टन्ट रहातं. प्रत्यक्षात रईस हा हार्डकोअर बॅड गाय नाही. तो दारुचा धंदाही करतो, पण हा धंदा गुजरातच्या चौकटीत मोठा गुन्हा असला तरी एका पोलिस अधिकाऱ्याबरोबर एवढा जीवघेणा संघर्ष उत्पन्न होण्यासारखा हा गुन्हा वाटत नाही. त्यात चित्रपटभर त्यांचा संघर्ष काहीसा लव्ह-हेट रिलेशनशिप असल्यासारखा वाटतो. त्यामुळे चित्रपटाच्या शेवटचं मजमूदारचं वागणं पटत नाही. चित्रपटाचं एकूण तर्कशास्त्र आजचं नाही , अॅंग्री यंग मॅन पिरीअडचं आहे. त्या तुलनेत शेवट ( शेवटाचं तर्कशास्त्र- एन्ड रिझल्ट नाही) आजच्या चित्रपटात चालण्यासारखा आहे. त्यामुळे काहीतरी चुकल्यासारखं वाटत रहातं.

तपशीलात रईस बराच मार खातो. प्रत्यक्ष धंद्याचे बारकावे नं दाखवता, वरवरच्या गमजा मारण्यात आणि आॅब्विअस निराक्षणं ( उदाहरणार्थ दप्तरातून दारू नेणे) करण्यात त्याचा बराच वेळ जातो. खलनायकांची अनावश्यक गर्दी असल्याने कोणाचाच विशेष प्रभाव पडत नाही. मुसाची व्यक्तिरेखा तर कॅमिओच वाटते. अतुल कुलकर्णी ला काही प्रसंग येतात. मुख्यमंत्री आणि विरोधी पक्ष नेता ही तर कार्टून्सच वाटतात. त्यांचं वागणं कुठेही, एकाही प्रसंगात पटत नाही. खरे गुजरातचे मुख्यमंत्री किती चतुर असतात हे आपल्याला माहीतच आहे. त्या मानाने चित्रपटातले राजकारणी भलतेच बावळट वाटतात. त्यांच्यापुढे रईसचं नांगी टाकणंही पटत नाही. हे सावरायलाच शेवटी मजमूदारला खलनायकी पावलं उचलावी लागतात असंही वाटून जातं. 

ते सगळं सोडताही रईस निवडून येतो त्याचा फायदा - तोटा काय, ते दिसत नाही. रईसच्या मुलाचं हवं तेव्हा दिसणं आणि बाकी गैरहजेरी तर हास्यास्पदच. चित्रपटाचा काळ गाण्यांमधे विसरल्यासारखा वाटतो. आणि नायिकेच्या संपूर्ण व्यक्तीरेखेतही. 

चित्रपटाच्या नसानसात भिनलेला मेलोड्रामा बाजूला केला तर चित्रपटाची मध्यवर्ती कल्पना  अधिक पटण्यासारखी आहे. रईसचा प्रत्यक्ष काळ्या धंद्याकडून गॅंगस्टरीझमकडे जाणं , तिथून मार्ग बदलून अधिकृत व्यवसायात शिरण्याचा प्रयत्न करणं ( जे खरोखरच तेव्हाच्या गॅंगस्टर्सनी केलं, काहींना ते जमलं, काहींना नाही) आणि शेवटी त्याच्या भूतकाळातल्या पापांचा घडा भरणं, हे पुरेसं वजन असणारं आहे. प्रमुख भूमिकेत शहारुख खान असल्याने त्या व्यक्तिरेखेला अमुक एक वजन देण्याचं आणि नवाजुद्दीनने आपली बाजूही नेहमीच्याच हुशारीने सांभाळण्याचं काम केल्याने एकूण चित्रपट चालून जातो. कंटाळा आणत नाही , पण अपेक्षेइतका आवडत नाही. परझानिआ केलेल्या राहूल ढोलकीआंकडून याहून अधिक अपेक्षा नक्कीच होत्या. 
 
-  गणेश मतकरी

by सिनेमा पॅरेडेसो (noreply@blogger.com) at February 04, 2017 04:43 AM

February 03, 2017

sahaj suchala mhanun

नायिकाभेद



बाई ठेवणे, अंगवस्त्र, नाटकशाळा, रक्षा, दासी, वेशस्त्रिया वगैरे उल्लेख आपण इतिहासात अनेकदा ऐकतो. त्याबाबत अर्थात खूप गैरसमज असतात. वास्तविक "चारीत्र्य" बघून मग "चरीत्र" ठरवण्याचा आपला "भारतीय" दृष्टीकोन इतिहासाचे फार मोठे नुकसान करतो असे माझे मत आहे. कारण एखादि व्यक्ती सामाजिक/धार्मिक/आर्थिक/राजकिय कारणांनी कितीही थोर असली तरी ज्याला आपण ठराविक मापदंड लावून तथाकथित "स्वच्छ" चारीत्र्य वगैरे म्हणतो त्यात ती व्यक्ती बसत नसेल तरी आपण बहुतेकवेळा त्या व्यक्तीवरती फुल्ली मारुन मोकळे होते. त्यातून ती व्यक्ती स्त्री असेल तर बघायलाच नको.

या लेखाच्या सुरुवातीला ज्या संज्ञा वापरल्या त्यांचा उल्लेख आल्यावरती आपल्या डोक्यात पहीला विचार येतो तो राजाने अथवा त्या पुरुषाने "शरीरसुखासाठी" केलेली सोय असा आणि इतकाच असतो. इतिहासाचा अभ्यास करताना माझ्यामते एकतर बंद दरवाज्याआड ती व्यक्ती काय करते? हा आपला प्रश्न असूच शकत नाही. तरीही ह्याबाबत बोलायचे झालेच तर सुरुवात राजवाडेंनी लिहीलेल्या "भारतीय विवाहसंस्थेचा इतिहास" काय होता हे समजुन मग करावी लागेल. निसर्गातील इतर बहुसंख्य प्राण्यांप्रमाणेच मुक्त लैंगिक संबध ते एकपती/पत्नीत्व हा प्रवास मानवी समाजजीवनातील बदलत राहीलेला पैलू आहे. व यापुढेही तो बदलत रहाणार. ह्यावर अनेक धक्कादायक चर्चा व लेख होऊ शकतात.

रामायण - महाभारतात बहुपत्नीत्व/पतीत्व दिसून येतेच पण दासींचेही अर्थात अनेक उल्लेख आढळतात. विदुरचे मोठे उदाहरण आहेच. इतिहासाच्याबाबतीत आपण हे लक्षात घ्यायला हवं की ह्या तत्कालिन समाजमान्य परंपरा होत्या. महाभारत कालात उपस्त्रीयांना "वेशस्त्रिया" म्हणत. त्यांना राणीचा दर्जा नसे पण त्यांचा मान राजांच्या  विवाहित स्त्रियांच्या खालोखाल असे. नंतरच्या काळात यांनाच रक्षा/राख म्हंटले गेले. ह्या "वेश्या" नव्हेत त्या फक्त राजाशी एकनिष्ठ असत. व त्यांना मान असे. महाभारतातील उद्योगपर्वात अज्ञातवासांतुन प्रकट झाल्यावर तहाचे बोलणे करण्यासाठी आलेल्या संजयाकडे युधिष्ठिराने हस्तिनापुरातील वडिलधारे, बंधु यांचे कुशल विचारले त्यात तो बंधुंच्या अथवा राजपरीवारातील वेशस्त्रीयांबाबत क्षेमकुशल विचारतो असा श्लोक आहे -
अलंकृता वस्त्रवत्या: सुगन्धा अबीभत्सा: सिखिता भोगवत्य:।
लघु यासां दर्शनं वाक्‌ च लघ्वी वेशस्त्रिया: कुशलं तात पृच्छे:॥

(उद्योगपर्व अध्याय ३०) - अलंकार घातलेल्या, चांगली वस्त्रे नेसलेल्या व नानाप्रकारचे सुवास लावलेल्या, सुखामध्ये वाढलेल्या व मर्यादाशील असणार्‍या आणि सर्व प्रकारचे उपभोग मिळणार्‍या व ज्यांचे रुप व भाषण सुंदर आहे अश्या वेशस्त्रियांस माझ्यातर्फे कुशल विचारा!" याचा अर्थ त्या मर्यादाशील असून युधिष्ठिराच्या आदरास पात्र होत्या.

मुळात आपण हे समजुन घ्यायला हवं की अंगवस्त्रे, रक्षा ह्या केवळ आणि केवळ शरीरसुखासाठी नसत. पुर्वी मुलामुलींची लग्नं लहान वयातच होत. स्त्रीयांवर अनेक बंधने असत. त्यामुळे त्यांचे शिक्षण अल्प अथवा बिलकुल नसे. अश्यावेळी घरा बाहेर जात असलेला पुरुष व खास करुन तो रणांगण गाजवून आला असेल, बारा गावचं पाणी पिऊन आलेला व्यापारी असेल, स्वत: बहुश्रुत वा कलासक्त असेल तर अश्यांना आपल्या भावना आपली आवडनिवड त्याच पातळीवरती समजून घेणारं कोणीतरी लागे. आज मानसशास्त्र देखिल हे मान्य करतं की आपल्या भावना आपण भिन्नलिंगी व्यक्तीसमोर जरा जास्त चांगल्या व्यक्त करतो अथवा तशी सुप्त इच्छा कळत-नकळत असते. हे फार नैसर्गिक आहे. अश्यावेळी अश्या नाटकशाळा, अंगवस्त्र वगैरे त्यांची ही भावनिक - बौद्धिक गरज भागवत. त्या कलानिपुण असत, गायन, नृत्य, काव्य, चित्रकला वगैरे बाबतीत त्या हुशार असत. अनेकदा ह्याच स्त्रीया राजकारणाचे पट मांडत - उधळत. अर्थात मानसिक - बैद्धिक - शारिरीक पातळीवरती अशीच इच्छा स्त्रीयांच्या मनात येत असणे सहाजिक आहे पण पुरुषसत्ताक पद्धतीने स्त्रियांना त्यांच्या भावनांसकट दडपून टाकले.

चाणक्य तर अश्या स्त्रियांना आसरा द्यावा तसेच मुद्दाम अश्या स्त्रिया तयार कराव्या, अगदी विषकन्या सुद्धा. त्यांचा उपयोग हेर म्हणून करावा असेही म्हणतो. हे प्रकार त्याकाळी समाजमान्य होते, आज काही शे वर्षांनी त्याबाबत आपली मते बनवणे काहीच फायद्याचे नाही. त्यामुळे शहाजीराजे, संभाजीराजे, राजाराम, शाहुराजे, नानासाहेब पेशवे वगैरेंना नाटकशाळा होत्या ह्यात बिचकण्यासारखं काहीच नाहीये. तत्कालिन इतिहासात अजुन एक उल्लेख येतो तो म्हणजे "कुणबिणी". मध्ये ह्याला "जातीय" ठरवून बराच गदारोळ झाला होता. पण तो गदारोळ म्हणजे इतिहासाचे शून्य ज्ञान असल्याचे मोठे उदाहरण आहे. मुळात बाजारात विकत मिळणार्‍या "कुणबिणी" हा जातीय उल्लेख मुळीच नाही; "कुणबी" जातीशी त्याचा संबध नाही. ब्राह्मण कुणबिणी हव्यात अशी मागणी असलेले अथवा हलक्या जातीतील कुणबीण घरात काही महीने वावरली त्याबद्दल तत्कालिन समाजरुढीनुसार एका कुटुंबाला प्रायश्चित्त घ्यायला लावल्याचे उल्लेख आहेत. मुळात "कुणबिणी" हा उल्लेख घरातील पडेल ते काम करणार्‍या बायका म्हणून येतो. मेण्याबरोबर पाणी घेऊन वेगाने पळू शकतील अश्या काटक कुणबीणी हव्यात असे उल्लेख आढळतात. इतकेच कशाला खंडोजी माणकरास छत्रपती शाहु महाराजांचे "बटकीच्या पोरी दोन बहुत चांगल्या दहा अकरा वर्षांच्या निरोगी नाचावयालायक आणवणेविशी महाराजांची एकांताची फर्मास आहे" असे पत्र मिळाते. त्यावर खंडोजी माणकराने "कोंकणात अशा पोरी मिळत नाही!" असा जबाब पाठवला. नानासाहेबांनी देखिल शाहु महाराजांनी अशाच कुणबिणींची चौकशी केल्याबद्दलची पत्रे आहेत. माझ्या दृष्टिने ह्यात कुठेही जातीय, भावनिक वगैरे काहीच नाहीये. तो सगळा तत्कालिन मामला होता.

भारतीय कामसुत्रांत "नायिकाभेद" सांगितले आहेत. त्यावर अनेक ग्रंथ लिहीले गेले आहेत. अशा एकनिष्ठ अंगवस्त्रांपासून ते वेश्यांपर्यंत सर्वच स्त्रियांना वात्सायनाने कामसुत्रात तसेच इतरांनी राजतरंगिणी, शृंगारतिलक, श्रृंगारप्रकाश, अग्निपुराण, रसमंजीरी वगैरे ग्रंथात महत्वाचे स्थान दिल्याचे दिसते. ह्या नाजुक विषयाला धसमुसळीने हाताळण्याऐवजी थोडं तारतम्य ठेवून हाताळलं तर अनेक गणिते सोपी होतात.

 - सौरभ वैशंपायन

by Saurabh Vaishampayan (noreply@blogger.com) at February 03, 2017 07:50 PM

इतिहासातील सत्याच्या मागावर…

महाराजांचे सतर्क जासूद आणि प्रजाप्रेमी महाराज

शिवाजी महाराज स्वराज्यातील लोकांच्या संरक्षणासाठी किती दक्ष असत हे खालील पत्रावरून दिसून येते. मुघलांच्या हालचाली महाराजांचे हेर त्यांना टाकोटाक देत असत असे या पत्रावरून समजते. सदर पत्र शिवाजी महाराजांनी सर्जेराव जेधे यांना लिहलेले आहे. यात महाराजांची वाक्य बरेच काही सांगून जातात. कामास हैगै न करणे, कामास एक घडीचा दिरंगा न करणे, आपल्या जागी तुम्ही हुशार […]

by प्रणव महाजन at February 03, 2017 05:23 PM

Global Vegan

Football Players Go Vegan in United Kingdom

It is wonderful to see that Vegans in U.K are inspiring and motivations their friends and family to try Vegan fare. Recently,  Dale Vince - Chairman of Forest Green Rovers Football Club has inspired football players to thrive on plant-based diet. All the players, visitors and fans relish nutritious and delicious vegan fare in this Football Club.

I hope crickets teams and soccer teams are inpired to try vegan fare after reading this article!

You can read the article here...

http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/forest-green-rovers-why-i-turned-my-football-club-vegan-dale-vince-a7537286.html


by Kumudha (noreply@blogger.com) at February 03, 2017 12:17 AM

February 02, 2017

भावतरंग

श्लोक १ : परमार्थातील उघड गुपित

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

श्रीभगवानुवाच :

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।

ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्‌ ॥ श्लोक १ ॥

भगवद्गीतेतील नवव्या अध्यायाची सुरुवात भगवंतांच्या वरील उच्चारणाने झालेली आहे. ज्याप्रमाणे व्यवहारात आपणांस जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे पूर्ण अवधान आपल्या बोलण्याकडे हवे असते तेव्हा आपण “आता मी तुला एक खास गोष्ट सांगतो बघ” असे म्हणून बोलण्यास प्रारंभ करतो त्याचप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांनी या अध्यायाच्या सुरुवातीला पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये अर्जुनाचे पूर्ण लक्ष वेधून घेण्यास आपल्या पुढील उपदेशाची प्रशंसा केली आहे. त्याची सुरुवात म्हणून पहिल्या श्लोकात ते म्हणत आहेत की “अरे माझ्या उपदेशांमध्ये कधीही चुका न शोधणाऱ्या (अर्जुना), आता मी तुला (परमार्थातील) असे एक गुपित सांगतो की त्याच्या संपूर्ण ज्ञानाने आणि (त्यायोगे आलेल्या) अनुभवांमुळे तू सर्व अशुभांपासून मुक्त होशील”

जेव्हा एखादी गोष्ट नाविन्यपूर्ण असते तेव्हा ती गोष्ट कानावर पडल्यावर ऐकणाऱ्याचे संपूर्ण लक्ष त्या शब्दांवर आपोआपच केंद्रित होते. अशावेळी त्या व्यक्तीला माझ्याकडे एकाग्र लक्ष दे असे निराळे सांगण्याची जरुरी पडत नाही. परंतु जेव्हा नेहमीच्या गोष्टींकडेच निराळ्या नजरेने जेव्हा पहायची गरज असते तेव्हा ऐकणाऱ्याच्या मनातील पूर्वग्रह दूर करुन नव्या उमेदीने, उत्साहाने आणि नम्रतेने ते शब्द ऐकणे जरुरी असते. जर ऐकणऱ्या व्यक्तीच्या मनात ‘मला हे आधीच माहिती आहे’ अशी भावना असेल तर शब्दांमागील व्यक्त्याचा भावार्थ लक्षात येत नाही आणि आपण स्वतःचे पूर्वज्ञानच त्याच्या शब्दांत बघायला लागतो, आणि ते तसे दिसायला लागतेही. याप्रकारच्या श्रवणाने श्रोत्याच्या जीवनात आमुलाग्र बदल घडून येत नाही. नवव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण भगवान अर्जुनाला स्वतःच्या दैनंदीन जीवनामधूनच भगवंताकडे कसे जावे याचे सूक्ष्म वर्णन करणार आहेत. अर्जुनाच्या मनात साधना या शब्दाबद्दल आत्तापर्यंत ज्या काही पूर्वकल्पना झाल्या होत्या त्यांना पूर्ण विसरुन गेल्याखेरीज हे नवे ज्ञान अर्जुनाच्या हृदयात रुजणार नाही याची कल्पना भगवंतांना असल्यामुळे त्यांनी गुपितांमधील गुपित आता मी सांगतो अशी सुरुवात केली आहे. यामुळे अर्जुनाचे लक्ष एकाग्र झाल्यावर जो उपदेश केला जाईल त्याने अर्जुनाच्या जीवनात नेहमीचेच ऐकलेले शब्द नव्या अर्थाचे लेणे लेऊन त्याच्या आयुष्याला सर्वसुंदर करतील.

वरील श्लोकामध्ये अर्जुनाला भगवंतांनी “अनसूयवे” अशा शब्दानी संबोधिले आहे तेसुद्धा महत्वपूर्ण आहे कारण स्वतःच्या मनातील सर्व पूर्वग्रह सोडून परत नाविन्यतेने एखाद्या गोष्टीकडे बघण्यास काही गोष्टींची जरुरी असते. सर्वप्रथम नवी नजर असणारी एक व्यक्ती उपस्थित असावी लागते. दुसरी गोष्ट म्हणजे त्या व्यक्तीच्या मनात आपल्याबद्दल इतके प्रेम असले पाहिजे की अतिशय आपुलकीने, सकारात्मक नजरेने स्वतःचे ज्ञान आपणांस प्रदान करायला तीची तयारी हवी. अर्थात, या दोन्ही गोष्टी भगवंतांच्या रुपातून अर्जुनापुढे मूर्तिंमंत उभ्या होत्याच. परंतु नवे ज्ञान होण्यासाठी अजून ज्या दोन गोष्टी हव्या त्या म्हणजे श्रोत्याच्या मानात वक्त्याबद्दलचा नितांत आदर आणि ऐकण्याची आत्यंतिक इच्छा. गुपित या शब्दामुळे अर्जुनाचि ऐकण्याची उत्सुकता जागृत केली गेली आहे आणि अनसूयवे या शब्दाने अर्जुनाला उल्लेखून त्याच्या मनातील भगवंतांबद्दलचा परीपूर्ण आदर दर्शविला आहे. जेव्हा या चार गोष्टींचे मिलन कृष्णार्जुनांच्या रुपाने होते तेव्हा आपोआपच असे श्रवण होते की ‘एथ मोक्ष असे आयता । श्रवणाचिमाजि ॥’ इथे निव्वळ अर्जुनच नाही तर ज्या साधकाला अनुसूयवे हा शब्द लागू पडतो तोसुद्धा या अध्यायातील उपदेशाने धन्य होऊन जाईल असे आश्वासनच भगवंतांनी जणू इथे दिले आहे.

असे खरे श्रवण अर्जुनाने केले तर काय होईल? श्लोकाच्या अंतिम विधानांतून भगवान अर्जुनाला पुढील उपदेशाचा परीणाम सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की ऐकल्याप्रमाणे वर्तन केलेस तर तुझे ज्ञान इतके दृढ होईल की या सांसारीक आयुष्यातच (विज्ञानातच) तुला अनुभव यायला लागून सर्व अशुभांतून तू मुक्त होशील. जीवनातील अशुभ म्हणजे काय? अर्थात याठिकाणी भगवंतांना अशुभ या शब्दात अभिप्रेत असलेली गोष्ट सर्वांसाठीच अशुभ आहे, काही ठराविक व्यक्तींसाठी नाही. व्यवहारात असे आढळून येते की जी गोष्ट एका व्यक्तीसाठी अशुभ आहे तीच गोष्ट तीच्या वैऱ्यासाठी शुभ आहे! व्यावहारीक अशुभता सापेक्ष असते, सर्वव्यापक नसते. त्यामुळे वरील श्लोकातील अशुभता या शब्दाचा अर्थ पारमार्थिक असला पाहिजे. त्याचा व्यावहारीक पातळीवर म्हणजेच कुठल्यातरी एका धर्माच्या वा एकाद्या समाजाच्या चौकटीतून अर्थ घेणे योग्य ठरणार नाही. पारमार्थिक अशुभता म्हणजे जीवनातील अशाश्वतता होय. लक्षात घ्या की परमार्थातील “संसारापासून अलिप्त रहा” असे वारंवार सांगण्याचे एकमेव कारण म्हणजे त्यातील अशाश्वता होय. श्रीसंत गोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की सर्वजण सांसारीक सुखाच्या प्राप्तीमागे असतात यात आश्चर्य वाटत नाही, परंतु असे सुख सतत आपल्याबरोबर राहील या भ्रमात ते असतात याचे महाआश्चर्य वाटते. तेव्हा वरील श्लोकातून भगवंतांना अर्जुनाला असे सांगायचे आहे की ऐकलेल्या गुपिताप्रमाणे वर्तन करशील तर शाश्वतपदाची प्राप्ती होण्यास विलंब लागणार नाही. याचे प्रमाण बघण्यास या अध्यायातीलच तेहतीसाव्या श्लोकातील भगवंतांचे “अनित्यमशुभं लोकमिमं प्राप्य ” हे उच्चार पहा.

अशा रीतीने पहिल्या श्लोकाचा भावार्थ लक्षात घेतला तर माउलींनी या अध्यायावरील विवरणात “तरी अवधान एकले दीजे । मग सर्वसुखासि पात्र होइजे । हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥” असे का सांगितले आहे हे लक्षात येते. चला आपण सर्व आपल्या सर्वांगाचे कान करुन नवमीतील भगवंतांचे बोलणे ऐकू आणि धन्य होऊन जाऊ.

॥ हरि ॐ ॥


by Shreedhar at February 02, 2017 10:45 AM

नरेन्द्र प्रभू

योगायोग

तसे इथे आम्ही योगायोगानेच गेलो. गणपतीपुळ्याच्या सहलीवर असताना भाऊ जोश्यांच्या खानावळीत जोवायला गेलो असताना आधी रहात असलेलं हॉटेल पसंत नसल्याने आम्ही चांगल्या हॉटेलच्या शोधात होतो. त्या खानावळीच्या मागेच एका हॉटेलचा बोर्ड दिसल्याने बघूया हे कसं आहे म्हणून तिकडे वळलो, चौकशी केली आणि खोली पसंत पडली. दुसर्‍यादिवशी दोन दिवसांसाठी आम्ही या ‘योगायोग’मध्ये रहायला गोलो. आदल्या दिवशी ज्या हॉटेलचा

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at February 02, 2017 09:20 AM

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

भारतीय वर्णमाला, भाषा, राष्ट्र और संगणक -- हिंदी लेख

भारतीय वर्णमाला, भाषा, राष्ट्र और संगणक

भारतीय भाषा, भारतीय लिपियाँ, जैसे शब्दप्रयोग हम कई बार सुनते हैं, सामान्य व्यवहारमें भी इनका प्रयोग  करते हैं। फिर भी भारतीय वर्णमालाकी संकल्पनासे हम प्रायः अपरिचित ही होते हैं। पाठशालाकी पहली कक्षामें अक्षर परिचयके लिये जो तख्ती टाँगी होती है, उसपर वर्णमाला शब्द लिखा होता है। पहलीके पाठ्यपुस्तकमें भी यह शब्द होता है। लेकिन जैसेही पहली कक्षासे हमारा संबंध छूट जाता है, तो उसके बाद यह शब्द भी विस्मृत हो जाता है। फिर हमारी वर्णमालाकी संकल्पनापर चिन्तन तो बहुत दूरकी बात है।

इसीलिये सर्वप्रथम वर्णमाला शब्दकी संकल्पनाकी चर्चा आवश्यक है। भारतीय वर्णमाला सुदूर दक्षिणकी  सिंहली भाषासे लेकर सभी भारतीय भाषाओंके साथ साथ तिब्बती, नेपाली, ब्रम्हदेशी (थाय भाषा) इंडोनेशिया, मलेशिया तक सभी भाषाओंकी वर्णमाला है। यद्यपि उनकी  लिपियाँ भिन्न दिखती हैं,  लेकिन सभीके लिये एक वर्णन देवनागरी  लागू है। बस, हर लिपीमें आकृतियाँ अलग हैं। अतिपूर्व देश चीन, जपान व कोरिया  तीनोंमें  चीनी वर्णमाला प्रयुक्त है। तमाम मुस्लीम देशोंमे  फारसी वर्णमाला है जबकि युरोप व  अमेरीकन भाषाएँ ग्रीको-रोमन-लॅटीन वर्णमाला का उपयोग करती हैं जिसमें  उस उस भाषानुरूप  वर्णाक्षरोंकी संख्या कहीं २६ (इंग्रजी भाषामें ) तो कहीं २९ (ग्रीकके लिये) इस प्रकार कम-बेसी है।
,
मानवकी उत्क्रांतीके महत्वपूर्ण पडावोंमें एक वह है जब उसने बोलना सीखा और शब्दकी उत्पत्ति हुई। वैसे देखा जाय तो चिरैया, कौए, गाय, बकरी, भ्रमर, मख्खी आदि प्राणीभी  ध्वनीका उच्चारण करते ही हैं, लेकिन मानवके मनमें शब्दकी  परिकल्पना उपजी तो उससे नादब्रह्म अर्थात् ॐकार और फिर  शब्दब्रह्म का प्रकटन हुआ। आगे मनुष्यने चित्रलिपी सीखी व गुहाओंमें चित्र उकेर कर उनकी मार्फत संवाद व ज्ञानको स्थायी स्वरूप देने लगा। वहाँसे अक्षरोंकी परिकल्पना का उदय हुआ। अक्षरचिन्होंका निर्माण हुआ और वर्णक्रम या वर्णमाला अवतरित हुई।

भारतीय मनीषियों ने पहचाना की वर्णमाला में विज्ञान है । ध्वनि के उच्चारणमें शरीरके विभिन्न अवयवों का व्यवहार होता है । इस बात को पहचानकर शरीर-विज्ञान के अनुरूप भारतीय वर्णमाला बनी और उसकी वर्गवारी भी तय हुई । सर्वप्रथम स्वर और व्यंजन इस प्रकार दो वर्ग बने । फिर दीर्घ परीक्षण और प्रयोगों के बाद व्यंजनोंमें  कंठ वर्ग के पाँच व्यंजन, फिर तालव्य वर्ग के व्यंजन, फिर मूर्धन्य व्यंजन, फिर दंत और फिर ओष्ठ इस प्रकार वर्णमाला का एक क्रम  सिद्ध हुआ । क ख ग घ ङ, इन अक्षरों को एक क्रम से उच्चारण करते हुए शरीर की ऊर्जा कम खर्च होती है, इस बातको हमारे मनीषियोंने समझा। विश्व की अन्य तीनों वर्णमालाओंका शरीरशास्त्र अथवा उच्चारणशास्त्र से कोई भी संबंध नहीं है । परंतु भारत में यह प्रयोग होते गए । व्यंजनों में महाप्राण तथा अल्पप्राण इस प्रकार और भी दो भेद हुए । इससे भी आगे चलकर यह खोज हुई कि ध्वनि के उच्चारणमें मंत्र शक्ति है । तो इस मंत्रशक्ति को साधनेके लिये अलग प्रकारका शोध व अध्ययन आरंभ हुआ । शरीर शास्त्र की पढ़ाई  और चिंतन से कुंडलिनी, षट्चक्र, ब्रह्मरंध्र, समाधीमें विश्वसे एकात्मता, सर्वज्ञता, इत्यादि संकल्पनाएँ बनीं। आणिमा, गरिमा, लघिमा, इत्यादी सिद्धियोंकी प्राप्ति  हो सकती है, इस अनुभव व ज्ञानतक भारतीय मनीषी पहुँचे। भारतीय विज्ञानके अनुसार  षट्चक्रोंमें पँखुडियाँ हैं  और प्रत्येक पँखुडीपर एकेक अक्षर (स्वर अथवा व्यंजन) विराजमान है। उस उस अक्षरपर ध्यान केंद्रित करनेसे एकेक पँखुडी व एकेक चक्र सिद्ध किया जा सकता है। इसी कारण हमें सिखाया जाता है -- अमंत्रं अक्षरम् नास्ति- जिसमें मंत्रशक्ती न हो, ऐसा  कोईभी अक्षर नही ।

इस प्रकार हमारी वर्णमालामें वैज्ञानिकता  समाई हुई है। विज्ञान का विचार यहां हुआ है, और यह विरासत हमारे लिए निश्चित ही अभिमान की बात है। 

जब ज्ञान की प्रगति और विस्तार होता है तब उसीसे समाज की प्रगति, अभ्युदय और समृद्धि भी आते हैं । इसी का दूसरा पहलू यह है कि समाज के विभिन्न घटकवर्ग और उनके कौशल्यके आधारसे ज्ञानका विस्तार होता है । इस प्रकार ज्ञान विस्तार और एक सुगठित समाज, एक साझेका समाज, एक दूसरे के पूरक होते हैं। कोई समाज एकत्र रूप से आगे जा सकेगा या नहीं इसे तय करनेका आधार भी यही है कि कोई भी नया ज्ञान समाज के सभी स्तरों तक कितनी गति से पहुंचता है।  एकत्रित रूप से आगे जाने के लिए कई समाज मूल्य रोपे जाते हैं, रोपने पडते हैं, जैसे पौधे रोपे जाते हैं। सत्यम् वद, धर्मं चर, अतिथि देवो भव, चरैवेति चरैवेति, यह भारतीय समाजमूल्यों के कुछ उदाहरण गिनाए जा सकते हैं । लेकिन केवल नीति तत्व ही समाज मूल्य नहीं होते । उनके साथ साथ यह भी महत्वका होता है कि ज्ञान का विस्तार और प्रचार कहाँ, कहाँ, कैसे हुआ। उससे जो तंत्र और यंत्र निर्माण हुए वह समाज में किस प्रकार रुढ हुए और पनपे। एक उदाहरण हम देख सकते हैं दूध और गीत घी के संबंधका । दूध को एक निश्चित प्रक्रिया से  जमा कर दही बनाया जाता है, उसके मंथन से मक्खन से निकलता है और इस मक्खन पर अग्नि की बड़ी प्रक्रिया करने के बाद ही घी निकलता है । दूध से घी बनने की तीन विभिन्न प्रक्रियाओंको अलग-अलग स्तरों पर समझ कर  फिर वह ज्ञान समाज में घर घर पहुंचाना और उससे घर घर में प्रवीणता का निर्माण होना यह कोई छोटी बात नहीं है । अर्थात् समाज मूल्य के साथ-साथ तंत्रज्ञान भी सामूहिक और सार्वजनिक हो यह आवश्यक था और इसे करने के लिए हमारे पूर्वजों ने अतिशय परिश्रम किया।  सहनाववतुसहनौ भुनक्तुसहवीर्यं करवावहैतेजस्विनावधीतमस्तुमा विद्विषावहै  जैसे शांति मंत्र और प्रार्थनाका  पुनरुच्चार हमारे कई ग्रंथोंमें  हुआ है, वह केवल एक औपचारिकता या अकारण नहीं था।
  
भारतीय संस्कृतीमें  राष्ट्रकी परिकल्पना समाजकारण पर आधारित थी - न कि राजकारण पर।   एक राजा, उसकी प्रजा (म्हणजे कर भरणारे लोक), त्याचे राज्य, तेही सैन्यशक्तीवार आधारित – 
  अर्थात कर राज्य कोष में कर देने वाली प्रजा उसका सैन्य शक्ति और उसके आधार से टिका हुआ राज्य इतना यदि हो तभी उसे राष्ट्र कहेंगे बर ऐसी अवधारणा पश्चिमी सभ्यता से मान्यता से आती है फिर वह देश हमें कुछ दिखाते हुए हमसे पूछते हैं


असे असेल तरच ते राष्ट्र ही राष्ट्राची संकल्पना युरोपीय देशांकडून आली. म्हणूनच ते आपल्याला हेटाळणी करुन विचारतात- कधी, कुठे होता तुमचा भारत देश --तो तर आम्ही तुम्हाला दिला. या हेटाळणीने आपण न्यूनगंडात पडतो. आपल्या ग्रंथाचा शोध घेऊ लागतो. कुठेच भारत देश आणि त्याच्या भौगोलिक सीमा जुन्या ग्रंथात सापडत नाहीत म्हणून हळहळतो आणि युरोपियन विद्वानांपुढे आत्मग्लानीने वागतो. त्याचे कारण आपण त्यांची परिभाषा मान्य केलेली असते.ती मान्य केली कारण आपली परिभाषा काय होती - त्यामागची विचारप्रणाली काय होती याचा आपण अभ्यास केलेला नसतो. तो केलेला असेल तर आपल्याला हे ठासून सांगता येते की जिथपर्यंत हा आमचा एकसंध समाज होता, समान तंत्रज्ञान, वर्णमाला,संस्कृती आणि समाजमूल्ये असणारा हा समाज होता तिथपर्यंत भारत हे राष्ट्र होते. ते भूगोल आणि सैन्यशक्तीवर आधारित नसून मंत्रशक्ती, ज्ञानप्रसार आणि नीतिमूल्यांवर आधारित होते. असो हे विषयांतर झाले.
मूळ मुद्दा आहे वर्णमालेचा. भारत देशांत हजारो वर्षांच्या वापरामुळे वर्णमालेचे विभिन्न आयाम प्रकटले. ती लोककलांसाठी देखील एक विषय बनली.वर्ण या शब्दाचा अर्थ रंगछटा असाही आहे आणि मागे सांगितल्याप्रमाणे षट्चक्रांमध्ये जी अक्षरे आहेत त्यांना त्या-त्या चक्राचे रंग देखील जोडले आहेत. थोडक्यात आपल्या वर्णमालेचा वापर हा केवळ लिहिण्यापुरता मर्यादित नसून जीवनाच्या इतरही कित्येक अंगामध्ये हे ज्ञान गुंफलेले आहे.
वर्णमाला या विषयावर इतके प्रदीर्घ विवेचन करण्याचे कारण आहे. नव्या युगात विकसित झालेले संगणकाचे तंत्रज्ञान आणि वर्णमाला यांचा अन्योन्य संबंध आहे. हे नवे तंत्रज्ञान सर्वदूर वापरात असल्यामुळे त्याचे संख्याबळ अवाढव्य आहे तसेच त्याची भेदक शक्ती देखील प्रचंड आहे. जीवनातील कित्येक सोई किंवा ज्ञान प्रसार दोन्ही बाबत या तंत्रज्ञानाने काही मूलभूत बदल आणले आहेत. एकीकडे आपल्या हजारो वर्षाची परंपरा सांगणारी आणि कित्येक आयामांमधून प्रकट होणारी आपली वर्णमाला आहे. दुसरीकडे पुढला कित्येक शतकांचा भविष्यकाळ घडवणारे हे संगणक तंत्रज्ञान आहे. आता भारतियांनी या प्रश्नांचे उत्तर द्यायचे आहे की हे नवे तंत्रज्ञान आणि आपली वर्णमाला यांची सांगड कशी घालायची. ती सकारात्मक असेल तरच आपली वर्णमाला टिकू शकते, इतकेच नव्हे तर भविष्यात संगणक-तंत्राला समृद्धही करू शकते. या उलट घडले तर आपल्या वर्णमालेला नामशेष करण्याचे सामर्थ्यही संगणक तंत्रज्ञानात आहे हे आपण ओळखले आणि स्वीकारले पाहीजे. वर्णमालेसोबत आपल्या लिप्या आणि भाषासुद्धा नामशेष करण्याचे किंवा सकारात्मक सांगड असेल तर त्यांना समृद्धीच्या नव्या शिखरावर नेण्याचे सामर्थ्य संगणक तंत्रात आहे.
म्हणूनच संगणकाचा विकास कसा झाला याबाबत थोडेसे विवेचन आधी देत आहे.
एकोणिसाव्या शतकात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने जी प्रचंड झेप घेतली त्यातून क्ष-किरणे आणि मेडीकल शास्त्रात उत्क्रांती, अणुविच्छेदन व त्यातून अणुउर्जा निर्मिती, खगोलशास्त्रीय दुर्बिणी, अँटमबाँमचा वापर अशा कित्येक घटना सांगता येतील. त्याच्याही आधीच मेंदुयुक्त यंत्राची कल्पना पुढे आली होती. आधी अगदी साधी बेरीज, गुणाकार, भागाकार करणारी मशिन्स आली. मला आठवतय की १९६८ मध्ये आमच्या भौतिक विज्ञान प्रयोगशाळेत आम्ही असे मशिन वापरत असू आणि काही जणांचा तोंडी गणित करण्याचा वेग त्यापेक्षा जास्त होता म्हणून हसतही असू. पण मोठमोठ्या संख्यांची उलाढाल करताना याचा वेग आणि अचूकता आमच्यापेक्षा चांगली होती हे भानही होते. युरोपिय देशात मात्र ही संकल्पना बरीच पुढे गेलेली होती. यंत्रांशी संवाद करण्यासाठी बेरीज, वजाबाकी,गुणाकार, भागाकार, लोग्यारीथम्, घात ही चिन्हे पुरेशी नव्हती. तर आपली भाषा संगणकाला समजली पाहीजे व संगणकाने त्याच्या भाषेत प्रश्नाचे उत्तर शोधून पुन्हा ते मानवी भाषेत मानवापर्यंत पोचवले पाहीजे. यासाठी इंग्रजी भाषा वापरली गेली. संगणकाचा प्रारंभिक डोलारा पूर्णपणे इंग्रजी भाषा व इंग्रजी वर्णमालेवर उभा राहिल्यामुळे इतर सर्व भाषांना मागे लोटण्याचे आणि नामशेष करण्याचे सामर्थ्य संगणकात आले. हे ओळखूनच काय की सर्वप्रथम जपानने या बाबतीत पुढाकार घेतला. संगणकामध्ये पडद्यामागील आणि पडद्यावरील व्यवहार असे दोन भेद करता येतात. त्यामुळे पडद्यावरील सर्व व्यवहार जपानी भाषेत व जपानी लिपीतच राहतील याबद्दल ते आग्रही राहिले.पाठोपाठ फ्रान्स, स्वित्झरलॅन्ड, रशिया, जर्मनी याही देशांनी त्यांची थोडीफार वेगळी स्वरचिन्हे, ग्रीक वर्णाक्षरे इत्यादी संगणकाच्या पडद्यावरील व्यवहारात समाविष्ट होतील हे पाहिले. मात्र जपान खेरीज या सर्व देशांची वर्णमाला ग्रीको-रोमन-लॅटिन - म्हणजे इंग्रजी सदृशच होती आणि लिपीमध्ये फरकही फार नव्हते. फार तर कॅलीग्राफी वेगळी होती असे म्हणता येईल.जपानी वर्णमाला आणि लिपी या सर्वांहून नितांत वेगळी होती हे लक्षात घेतले म्हणजे जपान्यांचे कौतुक केल्याशिवाय रहावत नाही. पडद्यावरील व्यवहार इंग्रजीखेरीज इतर भाषांमध्ये असणे हा संगणक इतिहासातील वेगळ्या वाटेचा टप्पा होता. कालांतराने चीनी लिपी, फारसी लिपी याही कॉम्प्लेक्स लिप्या असूनही त्यांनी संगणक क्षेत्रावर मोठी पकड बसवली – भारतीय लिप्या मात्र अजूनही रखडत आहेत.
आता पडद्यामागील व्यवहाराबाबत एकत्रीकरणाची गरज होती त्या मुद्द्याकडे वळू.
मानवी (म्हणजे इंग्रजी) भाषेतील वाक्य, शब्द, अक्षर हे सर्व संगणकाला समजावे यासाठी प्रत्येक अक्षराचे एक संगणकीय चिन्ह किंवा खूण निर्माण करावी लागते. संगणकाला फक्त दोन गोष्टी कळतात- वीज प्रवाह असणे किंवा नसणे. यालाच गणिती भाषेत १ किंवा ० असे मूल्य ठरविण्यात आले. त्यामुळे दशमलव पद्धतीतील सर्व गणितीय मुळांक म्हणजे १ ते ९ आणि शून्य हे सर्व द्विअंशी --ज्यात फक्त एक आणि शून्य असे दोनच अंक आहेत अशा पद्धतीत बदलता येतात. उदाहरणार्थ ३ हा अकडा ११ असा लिहिणे किंवा ७ हा अकडा १११ आणि १२ हा अकडा ११०० असा लिहिणे. गणिती आकडे अशा प्रकारे लिहून आपल्याला आणि संगणकालाही गणिते करणे कठिण नसते. हे ज्ञान जगभर होतेच. मात्र अक्षरांचे काय? यासाठी पहिल्या महायुद्धात बिनतारी संदेश पाठवण्यासाठी- मोर्सकोड या नावाने अक्षरचिन्हे ठरविण्यात आली होती ते माँडेल डोळ्यासमोर होते. बिनतारी संदेश पाठवताना दुस-या टोकाला छोटा सिग्नल (डिड् असा आवाज) किंवा मोठा सिग्नल (डाssss असा आवाज) पाठवता येतात. मोर्स कोड मध्ये A साठी डिड्-डा असा म्हणजे ०-किंवाS साठी डिड-डिडि-डिड ००० , Oसाठी डा-डा-डा-अशा प्रकारे सर्व इंग्रजी अक्षरे, विरामचिन्हे आणि दहा आकडे तसेच स्पेस किंवा जागा सोडणे यासाठी डिड् आणि डा या दोनच ध्वनींच्या सहाय्याने मानवी संदेश पाठवायचे तंत्र विकसित केले गेले होते. त्याच धर्तीवर संगणकावर वापरण्यासाठी प्रत्येक अक्षराची संकेत-श्रृंखला विकसित झाली. त्याचप्रमाणे प्रत्येक अक्षराला त्याच्या संकेतशृंखलेनुसार संगणकाच्या मेमरी मध्ये एक ठराविक जागा बहाल करून तिथे साठवून ठेवता येते व हवे तेव्हा त्याचा प्रिन्टआऊट काढता येतो. मग तो प्रिन्टआऊट सुबक दिसावा व त्याचा आकार लहान मोठा करता यावा या दृष्टीने इंग्रजी लिपीतले वेगवेगळे फाँन्ट्स उपयोगात आणले गेले. उदाहरणार्थ टाईम्स न्यू रोमन, एरीयल, कूरियर इत्यादी. या पैकी काही फाँन्टसेट्स हे आधीपासून प्रकाशनाच्या कामासाठी विकसित केलेले होते,तर काही नव्याने विकसित केले जाऊ लागले. एव्हाना १९६० ते १९७० हे दशक संपले होते. मात्र एक समस्या उरली होती. संगणकावर काम करताना प्रत्येक अक्षराची संकेतश्रृंखला काय असेल आणि संगणकाच्या मेमरीतील जागा कोणती असेल (तांत्रिक भाषेत संगणकाचे स्टोरेज कोड काय असेल) ते त्या त्या संस्थेतील लोकांनाच तयार करावे लागत असे व फक्त त्या संस्थेपुरतेच वापरता येत असे.
अशा काळात संगणकीय काम करणा-या संस्थांनी एकत्र येवून ठरवले की, एकमेकांचे काम एकमेकांना न कळू शकणे हा विकासाच्या मार्गात मोठा अडसर आहे. व तो दूर केलाच पाहीजे. यासाठी प्रत्येक अक्षरासाठी आठ संकेतांची एक अशी संकेतश्रृंखला निश्चित करण्यात आली केली गेली व तिचे स्टॅण्डर्डायझेशन झाले. सर्वाधिक वापरले जाणारे स्टॅण्डर्ड ASCII होय, पण इतरही काही स्टॅण्डर्ड्स विकसित झाली. हे स्टॅडर्डायझेशन एकदा निश्चित झाल्यावर काही संगणक प्रोग्रामर्स सॉफ्टवेअर्स तयार करण्याकडे वळले, त्यांनी शब्दलेखनाचे सॉफ्टवेअर तयार करून ते विकायला सुरूवात केली. हा ही संगणक विकासातला पुढला टप्पा ठरला.
त्या काळात नवे सॉफ्टवेअर लिहीणे हे जिकिरीचे व खर्चाचे काम होते. अशा प्रकारे चार-सहा वेगवेगळ्या कंपन्यांनी आपापले भाषा लेखन सॉफ्टवेअर बाजारात उतरवले. त्यामुळे नव्याने संगणकीय काम करणाऱ्या कंपन्यांना पुन्हा पहिल्या धड्यापासुन सुरूवात न करता अशी उपलब्ध सॉफ्टवेअर्स घेता येऊ लागली. भाषा लेखनाप्रमाणे सारणी लेखनाचीही सॉफ्टवेअर तयार करण्यात आली.
तरीही या सर्व कंपन्यांचे स्टोरेज कोड वेगवेगळे होते. म्हणजे जरी अक्षरश्रृखलाचे स्टॅण्डर्डायझेशन झाले होते तरी संगणकाच्या मेमरी मध्ये त्या अक्षरांची जागा कोणती ते प्रत्येक सॉफ्टवेअरचे गुपित असायचे. पण याने विकास खुंटतच होता. तेव्हा पुन्हा त्या क्षेत्रातील लोकांनी एकत्र येऊन याचेही स्टॅण्डर्डायझेशन केले. थोडक्यात इंग्रजी भाषेतून काम करणा-या संगणक कंपन्यांनी अशा प्रकारच्या एकत्रीकरणाला मान्यता दिल्यामुळे संगणक ज्ञानाचा विस्तार व प्रसार झाला व विकासाची भरभराट झाली. संगणक क्षेत्रातील उलाढाल ही जगातील मोठ्या उलाढालींपैकी एक ठरली.
भारतीय भाषांचे दुर्दैव असे की, या भाषांमधून सॉफ्टवेअर तयार करणारे लोक इतक्या दशकांनंतर अजूनही आपापल्या वेगळेपणाचा हट्ट सोडायला तयार नाहीत आणि या हट्टामध्ये सर्वात पुढे आहे ती संपूर्णपणे सरकारी खर्चावर म्हणजेच जनतेच्या पैशांवर अवाढव्य पगार घेऊन पोसली जाणारी सी-डॅक हीच यंत्रणा. हा हट्ट त्यांनी दोन प्रकारे जोपासला.
पहिला प्रकार की-बोर्डाबाबतचा. अगदी प्रारंभिक काळात सी-डॅक ने देशी भाषांच्या संगणक वापरासाठी जे काही सॉफ्टवेअर बनवले त्यामध्ये तीन प्रकारांनी की-बोर्ड वापरण्याची सोय होती - हुबेहुब जुन्या टाईपरायटरच्या लेआऊटचा व तसाच क्लिष्ट पण पूर्वापार टायपिंग करणा-या सर्वांना तात्काळ परिचित होणारा, दुसरा इन्स्क्रिप्ट की-बोर्ड जो भारतीय वर्णमालेच्याच अनुक्रमाचा व शिकायला अत्यंत सोपा. तिसरा प्रकार इंग्रजी स्पेलिंग वापरून देवनागरी लिहिणे -- ज्याला पुढे रोमनागरी, फोनेटीक, युनिकोड अशी कित्येक चुकीची नावे चिकटली. कालांतराने पहिल्या प्रकारचा लेआऊट बाद होणारच होता. पण सी-डॅक ने दुस-या ऐवजी तिस-या लेआऊटला सर्वतोपरी पुढे आणले आणि प्रादेशिक भाषांचे आतोनात नुकसान चालवले ते आजतागायत. देशाच्या सुदैवाने लीनक्स ऑपरेटींग प्रणालीने इन्स्क्रिप्ट की-बोर्डला आधारभूत धरल्यामुळे आणि त्यांच्या तुलनेत आपण भारतीय बाजार गमवायला नको हे भान ठेऊन मायक्रोसॉफ्टने देखील देवनागरी लिपीसाठी साठी युनिकोड-कम्पॅटीबल असा मंगल फॉण्ट आणल्यामुळे ही सोपी पद्धत अस्तित्वात राहिली. ज्यांच्यापर्यंत हे ज्ञान पोचले त्यांनी संगणकावर देशी लिपींमधून लिहीण्यासाठी ही प्रणाली वापरली. अशांची संख्या अद्यापही १०-१५ टक्के एवढीच आहे. इतर ८०-९० टक्के लोकांना आजही देशी भाषा लिहीण्यासाठी रोममचा आधार घ्यावा लागतो. याचा सर्वात मोठा फटका बसत आहे त्या विद्यार्थ्यांना ज्यांना आठवी-नववीच्या आसपास शाळा सोडावी लागते. ही संख्या एकूण पहीली प्रवेशाच्या ७० टक्क्याहून अधिक आहे हे लक्षात घेतले की या प्रश्नाची तीव्रता लगेच समजून येते.
सी-डॅक ने देशी भाषांची अडवणूक अजून एका त-हेने केली आहे. त्यांनी गेल्या २५-३० वर्षात कित्येक सुंदर फॉण्ट विकसित करूनही त्याचे डिझाइन ओपन सोर्समध्ये न टाकता मालकीहक्काअंतर्गत ठेवल्यामुळे देशी भाषा लिहीण्यासाठी एखाद- दुसराच फॉण्ट उपलब्ध राहतो. यामुळे प्रकाशन व्यवसायातील प्रगति मोठ्या प्रमाणांत खुंटून रहात आहे. त्या मानाने देशातील इतर भाषांमधील प्रकाशन संगणकाच्या सहायय्याने वेग घेत आहे.
मानवाला शब्द बोलता येणे, त्यानंतर अक्षरे लिहिता येणे हे अती महत्वाचे दोन टप्पे होते. त्यामध्ये एक राष्ट्र म्हणून भारत अग्रेसर होते आणि तेही हजारो वर्षांपूर्वीपासून. साधारण त्याच तोडीचे महत्व असलेल्या संगणकावर व इंटरनेटवर भविष्यकाळातील भाषा हा विषय अवलंबून रहाणार आहे. संगणक क्षेत्रातील सर्वाधिक इंजिनीयर्सची संख्या भारतियांची असल्याचा मोठा अभिमान आपण बाळगू शकतो. पण त्यांची ही ऊर्जा आपण संगणकावर आपल्या वर्णमालेला धिक्कारून, लिप्यांचे खच्चीकरण करीत इंग्रजीच्या वाढीसाठी वापरत आहोत हे ध्यानांत ठेवले पाहीजे. आपल्या वर्णमालेविना लिप्या व भाषा विस्कळित होतील हे ओळखले पाहिजे व त्यासाठी संगणकामधील ही अत्यंत सोपी आणि तरीही दूर ठेवलेली पद्धतच आपण प्रचारात आणली पाहिजे.


हिन्दी राग – अलगाव का या एकात्मता का ?

भारतीय भाषा अभियान के ब्लॉग पर भी


श्रीमती लीना मेहेंदले(पूर्व भाप्रसे अधिकारी, सम्प्रति गोवा राज्य की मुख्य सूचना आयुक्त)

इस देवभूमि भारत की करीब 50 भाषाएँ हैं, जिनकी प्रत्येक की बोलने वालों की लोकसंख्या 10 लाख से कहीं अधिक है और करीब 7000बोली