निवांत समय

October 23, 2017

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

फतव्यांचे कालबाह्य तर्कहीन राज्य!


फतव्यांचे कालबाह्य तर्कहीन राज्य!


इस्लामचे नाव निघाले की लागोपाठ ‘फतवा’ आठवावा एवढ्या प्रमाणात आणि कधी कधी तर अत्यंत विनोदी व विसंगत फतवे काढले जात असतात. नुकताच इस्लामी सर्वोच्च शिक्षण संस्था दारुल- उलूम-देवबंदने मुस्लिम स्त्री-पुरुषांनी आपले व आपल्या परिवाराचे फोटो समाजमाध्यमांवर प्रसिद्ध न करण्याबाबत फतवा काढला आहे. कारण काय घडले तर एका मनुष्याने समाजमाध्यमांत फोटो प्रसिद्ध करणे इस्लामला संमत आहे की नाही असा प्रश्न विचारला होता व त्याचे उत्तर म्हणून हा फतवाच निघाला. याच महिन्यात ८ ऑक्टोबरला मुस्लिम स्त्रियांनी भुवया कोरणे ते केस कापणे हे इस्लामविरोधी असल्याचा फतवा काढून स्त्रियांना ब्यूटी पार्लरमध्ये जाण्यास बंदी घोषित केली होती. याच्या दुसऱ्याच दिवशी मजलिस-ए-शूरा या काश्मीरमधील संस्थेच्या धर्ममार्तंडांनी स्त्रियांना एकटे सार्वजनिक ठिकाणी जाण्यास रोखण्याचा आदेश काढला. या फतव्यात स्त्रियांनी कोणत्याही समारंभात, रस्त्यावर ते बाजारासही जाणे तर रोखलेच, पण रस्त्यावरील कोणत्याही माणसाशी संभाषणासही बंदी घातली. अजून पुढे जात मुला-मुलींनी एकत्र शिक्षण घेणे इस्लामविरोधी आहे असे म्हटले.

तर्कहीन फतवे हे इस्लामचे वैशिष्ट्यच होत आहे की काय असे वाटावे अशी स्थिती आहे. सर्वसामान्य मुस्लिम या फतव्यांना कितपत महत्त्व देतात असा सवाल जरी रास्त असला तरी गेल्याच वर्षी जुलैमध्ये “जय श्रीराम’ अशी घोषणा दिली म्हणून बिहारचे एक मंत्री खुर्शीद आलम ऊर्फ फिरोज अहमद यांच्याविरुद्ध फतवा काढला गेला व मंत्रिमहोदयांना माफीही मागावी लागली. म्हणजे फतवे एवढे निरुपद्रवी नसतात हे उघड आहे. किंबहुना इस्लामची पकड इस्लामियांवरच बसवण्यात फतव्यांचा शासकांनी अत्यंत कुशलतेने वापर करून घेतल्याचा इतिहास आपल्यासमोर आहे.

खरे तर फतवा म्हणजे इस्लामी कायदा अथवा प्रथांबद्दल दिले जाणारे तज्ज्ञ-मत. फतवा म्हणजे आदेश नव्हे व तो पाळण्याचे बंधनही नसते. धर्मांतर्गत जेव्हा एखादा प्रश्न निर्माण होतो व त्याबाबत नेमके काय करावे याचा गोंधळ उडतो तेव्हा फतवा काढण्याचा अधिकार असलेला मुफ्ती आपले मत देतो. हे मत वास्तववादी असावे अशी अपेक्षा असते. उदाहरणार्थ - हलाल पद्धतीने पशुहत्या वेदनादायक असल्याने त्यावर बंदी घालणारा कायदा नॉर्वे व स्वीडिश सरकारांनी केला. तेव्हा पशूंना मारण्याआधी बेशुद्ध करावे म्हणजे त्यांना वेदना होणार नाहीत, असा फतवा काढला गेला. थोडक्यात, काही धार्मिक अडचणीतून वाट काढण्यासाठी फतव्यांचा आधार घेतला जातो. ते रास्तही आहे. कारण धर्माज्ञा आणि त्या त्या देशाचे कायदे यात एकमत असण्याची शक्यता नसते तेव्हा समजूूतदारीने मार्ग काढावा लागतो. पण प्रत्यक्षात फतव्यांचा वापर आपले किंवा आपल्या शास्त्यांचे वर्चस्व सर्वसामान्य मुस्लिमांवर गाजवण्यासाठी झाला असल्याचे इतिहास सांगतो.

औरंगजेबाच्या काळात मौलाना, उलेमा, इमामादींचे अधिकार अमर्याद वाढले होते. शासकाचे काम कितीही चांगले अथवा वाईट असले तरी फतव्यांच्या माध्यमांतून त्याला धर्माचे पाठबळ देण्याचे काम फतव्यांनी केले. हिंदंूवर दुप्पट अबकारी कर, जिझियाची पुन्हा अंमलबजावणी ते गुरू तेगबहादूर यांची हत्या इत्यादी घटना फतव्यांच्या अधिकारात राबवल्या गेल्या. भारतातील इस्लामी सत्ता जशी कमजोर होऊ लागली तेव्हा सर्वात अधिक अस्वस्थ झाले ते इमाम-उलेमादी धर्मगुरू. शाह वलीउल्लाह व त्याचा मुलगा शाह अब्दुल अझिजने इस्लामचे पुरातन वैभव पुन्हा अवतरावे यासाठी कंबर कसली. याच परंपरेत पुढे १८६६ मध्ये देवबंद या उत्तर प्रदेशातील गावात एक अरेबिक शिक्षण देणारा मदरसा सुरू करण्यात आला. पुढे याची ख्याती एवढी वाढली की त्याला “दारुल-उलूम’ (म्हणजे इस्लामी शिक्षणाचे सर्वोच्च केंद्र) अशी ख्याती लाभली व तिचा फार मोठा प्रभाव भारतीयच नव्हे, तर जगातील मुस्लिमांवर आहे. बव्हंशी फतवे याच संस्थेने काढलेले आहेत आणि त्यातील अनेक अतार्किक आणि विसंगत आहेत हे अलीकडेच निघालेल्या फतव्यांवरून स्पष्ट होते. यातच बरैलवी ही सुन्नी मुस्लिमांचीच एक शाखा. अहमद रझा यांनी स्वातंत्र्यपूर्व काळात देवबंदींना काफीर घोषित केले होते. कारण काय तर त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात महात्मा गांधींचे नेतृत्व मान्य केले होते. यांचेही फतवे तर्कविसंगत कसे असतात याचा हा उत्तम नमुना आहे. भारतातील चारही इस्लामी धर्मसंस्थांनी आजवर काढलेल्या विविध फतव्यांचे जवळपास ४० खंड झाले आहेत. यावरून फतव्यांची व्याप्ती लक्षात यावी.

मुख्य प्रश्न आहे तो मुस्लिमांना अशा फतव्यांबाबत काय वाटते हा! अफगाणिस्तानात तालिबान्यांनी स्त्रियांना बाहेर एकटे जाणे, परपुरुषांशी बोलणे, सौंदर्य प्रसाधने वापरणे यावर कशी इस्लामच्या नावाखाली निर्दयबंदी घातली होती हा कटू इतिहास जुना नाही. मध्यपूर्वेतही आता आतापर्यंत इसिसने विशुद्ध इस्लामच्या नावाखाली फतव्यांचाच आधार घेत हिंसा व स्त्री अत्याचाराचा कळस गाठला होता. स्त्रियांना एके काळी बऱ्यापैकी स्वातंत्र्य देणाऱ्या इस्लाममध्ये असे घडावे हे अनाकलनीय आहे. कुराण व हदीस अरेबिकमध्ये असल्याने खूपशा धर्ममार्तंडांनाही अनुवादांवर अवलंबून राहावे लागते व त्या अनुवादांत मूळचे अर्थ अनेकदा लोप पावलेले असतात. त्यामुळे त्याचे आपापल्या मगदुराप्रमाणे व तत्कालीन स्वार्थाप्रमाणे हवे ते अर्थ लावता येतात. डोळस, बुद्धिवादी समाज असणे हे कोणत्याही धर्ममार्तंडांना नको असते. त्यातून कोणताही धर्म सुटलेला नाही. पण अन्य धर्मांनी पुरोहितशाहीला जसा विरोध केला तसा मुस्लिम धर्मीयांनी त्यांच्या मौलवी-उलेमांच्या अनिर्बंध सत्तेला विरोध केल्याचे चित्र नाही. समाजमाध्यमांवर फोटो प्रसिद्ध करण्याविरुद्धचा फतवा निघत असला व तो अनेक जण पाळत नसले तरी त्याला जो विरोध व्हायला हवा तो झालेला नाही. बुरख्याच्या प्रथेच्या तर मुस्लिम स्त्रियाच समर्थक असल्याचे अनेकदा दिसून येते ते त्यांच्यावर असलेल्या अनिर्बंध पुरुषी सत्तेमुळे हे उघड आहे. किंबहुना स्त्रिया अशा बाबतीत बोलणेच टाळताना दिसतात. अलीकडच्याच तलाकच्या प्रथेविरोधातील खटल्यातही मोजक्याच स्त्रिया पुढे आल्या हे आपण पाहिलेच आहे. सुशिक्षित मुस्लिम तरुणही या तत्त्वाला फारसे अपवाद नाहीत. यामागील कारणांची व्यापक समाज-मानसशास्त्रीय चिकित्सा अद्याप झालेली नसली तरी ती होणे गरजेचे आहे. 

इस्लामही गतकाळच्या काल्पनिक वैभवात रमत आजचा वर्तमान दूषित करत असेल तर ते इस्लामियांच्या भविष्यासाठी अनिष्ट आहे हे सर्वसामान्य मुस्लिमांनाच समजावून घ्यावे लागेल. भारतीय मुस्लिमांचे शिक्षण, आरोग्य, आर्थिक स्थिती, स्त्रियांची परिस्थिती यावर सच्चर आयोगाने प्रखर प्रकाश टाकला आहे. तो वाचला तर त्या दयनीय अवस्थेबद्दल कोणालाही खंत वाटल्याखेरीज राहणार नाही.

मुस्लिमांना दैन्यावस्थेतून बाहेर पडण्यास त्यांचे अतिरेकी धर्मप्रेम आणि त्यांना तशाच अवस्थेत ठेवू इच्छिणारे मुल्ला-मौलवी हेच सर्वात मोठी अडचण आहे असे तटस्थ निरीक्षण केल्यावर सहज लक्षात येईल. धर्म जीवनाचा एक आधार आहे असे मानले तरी कालसुसंगत राहत नाही तो धर्म नव्हे. मुस्लिम समाजाने फतवेबाज 
धर्मगुरूंना कितपत महत्त्व द्यायचे आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य जपत आपापल्या ऐहिक प्रगतीकडे कसे अधिकाधिक लक्ष पुरवायचे हे ठरवायला हवे. भारतातील मुस्लिमांची प्रगती झाल्याखेरीज देशाची प्रगती होऊ शकत नाही हे आपल्याला लक्षात घ्यावे लागेल.

(Published in Divya Marathi)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at October 23, 2017 02:08 AM

October 22, 2017

आनंदघन

दिवाळी - संस्कृती - संस्कार

माझे एक आदरणीय आप्त श्री. मधुसूदन थत्ते यांनी "जपणे संस्कृती संस्कार" या मथळ्याखाली दिवाळीच्या चार दिवसांसंबंधी चार लेख लिहिले होते. त्यांची अनुमती घेऊन मी ते लेख माझ्या ब्लॉगवर या भागात देत आहे. यातल्या आठवणी श्री.थत्ते यांनी शब्दांकित केल्या असल्या तरी त्यातल्या कांही आठवणी त्यांच्या सुविद्य पत्नी सौ.पद्मजाताई यांच्या आयुष्यातल्या आहेत. मध्यप्रदेशांतल्या एका लहान गावी स्थाइक झालेल्या एका सधन जमीनदार कुटुंबात त्यांचे बालपण गेले असले तरी त्यांच्यावर झालेले संस्कार आणि कोकणातल्या गरीब कुटुंबातल्या श्यामच्या आईने त्याला दिलेले संस्कार यात खूप साम्य आहे. मुंबईसारख्या महानगरात वाढलेल्या आणि बाहेरचे विशाल जग पाहून आलेल्या मधुसूदन यांनी त्यांना मिळालेल्या सुसंस्कारांचे महत्व त्यांच्या अनेक लेखांमधून वेळोवेळी दाखवले आहे. हे पारंपरिक मराठी किंबहुना भारतीय संस्कार त्यांनी या चार लेखांमध्ये नेमकेपणे टिपले आहेत आणि मनोरंजक शैलीमध्ये सादर केले आहेत. मी ते चार लेख जसेच्या तसे खाली दिले आहेत.     
----------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ...१
नर्कचतुर्दशी.
आईची आज्ञा: सूर्योदयाच्या आधी आज सगळ्यांच्या आंघोळी उरकायच्यात बरं...!!!
"कां, आई..?"
आमच्या लहानपणी नाही हो कुणी असे "कां" विचारले...
आईच्या बालपणी घरात दहा वीस माणसे पण सूर्योदयाच्या आधी सगळ्यांच्या आंघोळी उरकायच्या हे तर शास्त्रवचन..!!!
ऋतू आले गेले बरीच दशके मागे गेली..
आज घरात आहेत फक्त वृद्ध आई-बाबा...पण शास्त्रवचन कुठे जाईल..?
आज आईची आज्ञा जरा वेगळी ...
"अहो, सुर्र्कन आंघोळीला शिरू नका...आज तुम्हाला ओवाळायचं
आहे...!!!"
मग रांगोळीचं छोटं स्वस्तिक...त्यावर ईशान्यभिमुख पाट... पाटापुढे तेलाचे चार थेंब...
मग बाबाना हलके अंगाला तेल लावणे..
"किती पातळ झाले हे केस...कसे दाट होते नाही का ?" ह्या गप्पा...
नंतर ओवाळणे...बाबांना नमस्कार...
आणि.......... "तेवढं उटणं लावायचं विसरू नका ...मोती साबण ठेवलाय नवी वडी..."
मित्रांनो ती माई जपत आली हे सारे संस्कार इवलीशी कन्या असतानापासून...
किती वर्षे झाली आज...? पंच्याहत्तर...!!!
मधुसूदन थत्ते
१८-१०-२०१७...
-----------------------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ...२
समृद्ध खेड्यातला प्रशस्त दुमजली जुना वाडा गत-पिढ्यांच्या संस्कार-पुण्याईने अजूनही एक मानाचे स्थान आहे..
छोटी उषा आईला विचारत होती..
आई, आता अंधार पडतोय पण ह्या वर कठड्यावर किती सुरेख पणत्या मांडल्या आहेत..
आई त्या प्रत्येक पणती खाली मघाशी म्हादूला मी शेणाचे लहान गोळे ठेवताना पहिले..का ग ते ठेवलेत..?
"उषा, कठड्यावर पणत्या आहेत..चुकून खाली पडू नये म्हणून आपण तसे ठेवतो...
"आणि आज लक्ष्मीपूजन ना दिवाळीचा दुसरा दिवस...आज लक्ष्मी घरा येणार...तिचे स्वागत नको का करायला..?
म्हणून तर सनई चौघडा वाजतोय..."
पण आई उंबरठ्यापासून थेट देवघरापर्यंत तू ती कुंकवाची सुंदर नाजूक पावले का काढलीस...?
"ती ना...? लक्ष्मीची पावले आहेत...देवी येते..अन त्याच पावलांनी देवघरात जाते...
"बाबांनी घरच्या लक्ष्मीचे प्रतीक असे काही दागिने, सोन्याच्या जुन्या मोहोरा, आणि येणा-या वर्षासाठी जमा-खर्चाची वही असे सारे पुजलेले आहे...
"लक्ष्मी त्यावर नजर देईल...प्रसन्नतेने 'तथास्तु' म्हणेल ..त्या जामदारखान्याची दारे आज सताड उघडी आहेत पाहिलेस का..? लक्ष्मी तिथेही नजर देईल अन आल्या पावली त्या कुंकुम पावलांवरून वाड्याला आशीर्वाद देऊन माघारी जाईल...पण जाताना इकडे पाठ करून जाणार नाही..."
आई...खरं का ग हे सगळं..? मला दिसेल लक्ष्मी...?
कोजागिरीला आली होती की नाही..? पण नुसती "कोण कोण जागे आहे.." असे विचारून गेली..तेव्हा तरी मला दिसली नाही...!!!
आई काय बोलणार...? म्हणाली..."बाळा,, ह्या घराची लक्ष्मी तूच नाही का...?..."
मित्रांनो लक्ष्मी पूजनाचे हे सत्तर वर्षांपूर्वीचे दृश्य उषाने पाहिले...ऊषाच्या मनात ते कायम आहे...
तेव्हा कॉम्पुटर नव्हते ..iCloud नव्हते..साधे आपले आकाश होते.. आकाशाने मात्र पाहिले होते,
आज उषा आईच काय..आजी पण झाली आहे....आणि दर दिवाळीला असेच लक्ष्मी पूजन करत असते...
घरे बदलली...परिसर बदलले...परिवार बदलले...
पण....
आकाश तर तेच आहे..!!!!!!!!!
मधुसूदन थत्ते
१९-१०-२०१७

----------------------------------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ...३
चिमुकल्या उषाला आजी कौतुकाने म्हणाली.."एका मुलीला आज बाबा ओवाळणीत काय बरं देणार..?"
सुंदर रांगोळी काढ, बसायला ईशान्येकडे होईल असा पाट ठेव..आई तुझ्या हाती सज्ज असे ताम्हन देईल अन मग बाबांना ओवाळायचे...!!!
पण आजी मीच का? दादा का नाही ओवाळणार बाबांना आज पाडव्याला...?
"अगं, कन्या हे परक्याचे धन. ओवाळणे म्हणजे दीर्घायुष्य चिंतन... स्त्रीचे रक्षण आधी पिता मग पती करत असतो.. त्यांना दीर्घायुष्य लाभावे हे स्त्रीच्या मनात येणं स्वाभाविक नाही का..?
हो, आजी, तू देव्याकवच रोज म्हणतेस त्यात देवीचं पहिलं रूप कन्येचं म्हटलं आहे.."प्रथमं शैलपुत्री च..." पार्वती हिमालयाची कन्या नाही का...?
उषा दूर कुठेतरी नजर लावून कल्पना करत होती पार्वती हिमालयाला कशी बुवा ओवाळत असावी...!!!
आजी पुढे म्हणाली..
"वर्षभरातले मानाचे साडेतीन मुहूर्त...
"एक वर्षप्रतिपदा, दुसरा अक्षय्य तृतीया, तिसरा दसरा आणि उरलेला अर्धा आज..दिवाळीतला पाडवा...तो अर्धा आणि वर्षाची शुभ सुरुवात वर्षप्रतिपदाने होते म्हणून तो पूर्ण एक मुहूर्त.
"आणि आपले गोधन आजच्या पाडव्याला गोठ्यातून मोकळे करतांना रेवणीत (दिंडी दरवाजा)
गवताची गंजी पेटवायची...त्यावरून गोधन उड्या मारीत जाईल..मग वर्षभर त्यांना त्या अग्निस्पर्शाने कसलाही आजार होणार नाही ही आपली समजूत.
प्रथा...एक एक भावनांच्या रेशमी धाग्यांनी कल्पना करून पडलेल्या प्रथा..
आज इतक्या दशकांनंतर ह्या प्रथा स्वतःच आजी असलेली उषा मुलं-नातवंडांना मोठ्या प्रेमाने सांगत होती..
आजच्या चिमुकल्यांना हे प्रत्यक्ष कसे दिसावे..काळ खूप खूप बदलला आहे..
तरी पण आजच्या चिमुकल्यात एखादी अशी "उषा" असणार आहे जी दूर कुठेतरी नजर लावून कल्पना करेल पार्वती हिमालयाला कशी बुवा ओवाळत असावी...!!!
पाडव्याचे शुभचिंतन मित्रांनो
मधुसूदन थत्ते
पद्मजा थत्ते
२०-१०-२०१७

-------------------------------------------------------------------------------------

#जपणे_संस्कृती_संस्कार ... ४
"१९५० चा सुमार ...कानी गोड स्वर आले...
"जमुनाके तीर..."
आज बाबांनी अब्दुल करीम खानसाहेबांनी भैरवी लावली होती...
छोट्या उषाने आज दादासाठी पाट मांडला, आजीने सुंदर रांगोळी काढली..आज दादाचे अभ्यंग स्नान..मग फराळ..
"आज भांडायचं नाही दादाशी"
आजी आमचं कधी भांडण झालेलं पाहिलं आहेस का..?
"नाही गं बाबी..मी उगीच म्हटले..आज भाऊबीज ना...?
संध्याकाळ कशी पटकन आली...हर्षभरे ओवाळणीचा कार्यक्रम झाला...
इतक्यात दाराशी कोणी डोकावले..आजी पुढे झाली..
"अरे तुम हो निर्मल ..?"
निर्मल कुशवाह हा एका गरीब कातक-याचा एकुलता एक मुलगा...उषाएवढाच... आत्ता कसा काय बरं आला..?
दादीमाँ, उषादीदी मेरी भी आरती उतारेगी आज..?
पोरगं काहीतरी एका फडक्यात बांधलेलं मुठीत लपवत होतं...
"आओ बेटा. जरूर आरती उतारेगी..."
उषाने प्रेमभराने त्याला पाटावर बसवले..औक्षण केले..
मग निर्मलने ताम्हनात ते फडकं मोकळं केलं.. म्हणाला..."ये चियें (चिंचोके) . दीदी को प्यारे लगते है ना..? मैने खुद जमा करके रक्खे थे..!!"
ती भाऊबीज एकदम जणू लखलखली..उषा खूप आनंदली...अन..आजीच्या पापण्या ओलावल्या ..!!!
खूप खूप वर्षे मागे गेली ह्या दिव्य भाऊबीजेच्या प्रसंगानंतर ..
पण बाबांनी त्या सकाळी लावलेली भैरवी आजही सुचवते ...भाऊबीज...दिवाळी सणाची भैरवी ....संपली दिवाळी..
आजची उषा नातीला हे आठवून आठवून सांगत होती...
आजी, निर्मल आज कुठे असेल...? ...बालसुलभ पृच्छा...!!!
आजीच्या मनात हाच प्रश्न डोकावला...नक्की आज तो कुणी मोठा जमीनदार झाला असावा...!!!
आजी तिला लहानपणी आवडणारे गाणे गुगुणत होती...
सोनियाच्या ताटी उजळल्या ज्योती...
ओवाळीते भाऊराया रे
वेड्या बहिणीची रे वेडी माया...!!!
मधुसूदन थत्ते
२१-१०-२०१०
-----------------------------------------------------------------------------------

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 22, 2017 05:46 PM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

TransLiteral - Recently Updated Pages

शशाङ्कवतीनामा नवमो लम्बकः - द्वितीयो गुच्छः

क्षेमेन्द्र संस्कृत भाषेतील प्रतिभासंपन्न ब्राह्मणकुलोत्पन्न काश्मीरी महाकवि होते.

October 22, 2017 01:51 AM

भीमभटाख्यायिका

क्षेमेन्द्र संस्कृत भाषेतील प्रतिभासंपन्न ब्राह्मणकुलोत्पन्न काश्मीरी महाकवि होते.

October 22, 2017 01:45 AM

श्रीदर्शनाख्यायिका

क्षेमेन्द्र संस्कृत भाषेतील प्रतिभासंपन्न ब्राह्मणकुलोत्पन्न काश्मीरी महाकवि होते.

October 22, 2017 01:44 AM

भूनन्दाख्यायिका

क्षेमेन्द्र संस्कृत भाषेतील प्रतिभासंपन्न ब्राह्मणकुलोत्पन्न काश्मीरी महाकवि होते.

October 22, 2017 01:43 AM

राफा

ह्या आठवड्याचे चित्र!

बऱ्याच दिवसांपासून Grand Canyon  सारखे खडकाळ डोंगर काढायचे होते. म्हणजे दगडांचा तसा रंग आणि प्रकार. वेस्टर्न चित्रपटात असतात तसे. (अर्थातच त्यामुळे फेबु वर चित्र पाहून  Mackenna's Gold आठवण झाली अश्या प्रतिक्रिया आल्या). तर, हे ताजे चित्र :

by राफा (noreply@blogger.com) at October 22, 2017 01:35 AM

October 21, 2017

स्मृति

मी अनुभवलेली अमेरिका ...(८)

मुंबईत राहत असताना मी किराणामालाची यादी फोनवरून सांगायचे की २ तासात घरपोच सामान यायचे. तसेच वर्षभराचे तिखट, हळद आणि गोडा मसालाही घरी करण्याची सवय होती. दाणे भाजून त्याचे कूट करण्याची सवय होती. शिवाय  ताजा नारळ खरवडून तो वापरायचीही सवय होती. इथे अगदी याच्या विरूद्ध आहे. किराणामाल म्हणजे तेल, साखर, चहा, डाळी आणि पिठे सर्वच्या सर्व आपण दुकानात जाऊन आणायला लागते. त्याकरता एक दुकान पुरत नाही. ३ ते ४ अमेरिकन स्टोअर्स फिरायला लागतात. डाळी, मसाले, पोहे, रवा आणि इतर याकरता भारतीय दुकानात जावे लागते आणि हे भारतीय दुकान प्रत्येक शहरात जवळ कधीच उपलब्ध नसते. अगदी क्वचित ठिकाणी असते जिथे भारतीयांची लोकसंख्या बरीच आहे ति शहरे. आम्हाला आतापर्यंत जवळच असलेले भारतीय दुकान नशिबी नव्हते. अगदी आता ज्या शहरात राहतो तिथपासून सुद्धा ते १ तासाच्या कार ड्राईव्ह वर आहे. नेहमी लागणारा किराणामाल घाऊक प्रमाणात काही दुकानातून मिळतो जसे की तेल, साखर, दाणे, इ. इ. आणि बाकीचे किरकोळ काही आणायचे झाल्यास इतर काही ग्रोसरी स्टोअर्स असतात तिथे जावे लागते.



आता गोडा मसाला की जो मी वर्षाचा घरी करायचे त्याला पर्याय म्हणून मी काळा मसाला वापरू लागले. दाणे भाजून त्याचे कूट करण्यापेक्षा इथे भाजलेले दाणे मिळतात अर्थात ते खारट असतात. त्याचे कूट बनवायला लागले. घाऊक दुकानातून टुथपेस्ट, कपडे धुण्याकरता लागणारे डिटर्जंट, भांडी घासायला लागणारे लिक्विड, तसेच साबण, पेपर टॉवेल, टिश्यू पेपर इ. इ. घाऊक दुकानात मिळतात आणि ते स्वस्तही असतात. भाज्यांकरताही इथे ३ ते ४ दुकाने हिंडून भाज्या खरेदी करतो. उदा.  हॅरिस्टीटर दुकानात शेपू चांगला मिळायचा.  तसेच चिरलेला  लाल भोपळाही मिळायचा. लोएस फूडच्या दुकानात पिण्याचे पाणी चांगले मिळायचे. इथले फ्रोजन फूड मी कधीच वापरले नाही. मला आवडत नाही. फक्त मटार आणि काही बीन्स आणते.


मुंबईत असताना माझा फ्रीज रिकामाच असायचा. उगीच नावाला २-४ भाज्या असायच्या. दुध खराब होऊ नये म्हणून आणि साय, लोणी असेच असायचे. इथे मिळणारे मीठविरहीत बटर वापरून मी तूप कढवायला लागले.  स्वयंपाक करून जेवलो की उरलेले अन्न मी दुसऱ्या पातेलीत काढून ठेवते. ही सवय मात्र अजून बदललेली नाही. त्यामुळे खरे तर भांडी खूप पडतात. पाणी पिण्याचे ग्लासही मी घासते. भांडी घासायला कमी पडावीत म्हणून काही मैत्रिणी जशीच्या तशी पातेली फ्रीज मध्ये ठेवतात. म्हणजे फ्रीजमध्ये कूकर - कढया - पॅन्स असतात. आम्ही सकाळी वर्षानुवर्षे दुधेच पितो त्यामुळे सकाळची न्याहरी बनवायची सवय नव्हती. अर्थात इथे दुधामध्ये प्रोटीन पावडरी टाकून दुधे पितो. याचा फायदा खूपच झाला. शाकाहारी असल्याने खाण्यापिण्याच्या सवयी अजिबातच बदललेया नाहीत. म्हणजे सगळे अन्न ताजे करून खायचे आणि त्यातूनही पोळी, भाजी, भात, आमटी, पोहे, उपमे, बनवून खाण्याचे बदललेले नाही. इथली सर्व प्रकारच्या उपहारगृहात गेलो आणि चव चाखली. इटालियन, मेक्सिकन, चायनीज, पण तितकी चव  आवडली नाही.  आणि भारतीय
उपहारगृहात सुद्धा मसालेदार चव कधीच नसते. त्यामुळे आवडणारे सर्व चमचमीत पदार्थ घरी
करण्यावाचून गत्यंतर उरले नाही. बटाटेवडे, सामोसे, साबुदाणा खिचडी, साबुदाणे वडे, इडली सांबार, मसाला डोसा, भेळ, रगडा पॅटीस हे सर्व पदार्थ इथे घरी केले तरच खायला मिळतात
अन्यथा नाही. इथे मिळणाऱ्या भाज्या आणि फळे मोठमोठाली असल्याने चवीला अजिबातच चांगली नाहीत.



 शिवाय भारतीय भाज्याही सहज उपलब्ध नसल्याने त्याही खायला मिळाल्या नाहीत. जसे चमचमीत पदार्थही सहज उपलब्ध होत नाही जसे की वडा पाव तसेच गोड पदार्थही सहज उबलब्ध नसतात जसे की आयती पुरणपोळी, बासुंदी, गुलाबजाम, सुरळीच्या वड्या, अळूच्या वड्या इ. इ. फक्त आणिफक्त जिथे भारतीय वस्ती आहे तिथल्या शहरातच भारतीय काही लोकांची दुकाने आणि उपहारगृहे असतात. अमेरिका देश हा भारतापेक्षा
तिप्प्ट मोठा असल्याने आणि काही ठिकाणी भारतीय खूप कमी असल्याने कोणत्याही गोष्टी सहज उपलब्ध होत नाहीत

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 21, 2017 09:39 PM

to friends...

कुठून?

कुठून सरसरत उगवून येतो माझ्यात
एखाद्यावरचा असा काळ्या कभिन्न कातळासारखा ठाम विश्वास,
एखाद्याच्यात डोकावून पाहण्याची नवथर, तांबूस-कोवळी, लवलवती उत्सुकता,
एखाद्याच्या अंगाला पाठ देत निःशंक रेलण्यातलं अपरंपार निळंशार सुळकेदार धाडस,
काळजीपूर्वक, श्वास रोखून आपण भरत जावेत चित्रात रंग,
नि बघता बघता आपलं बोट सोडून,
स्वतःच्याच लयीत नादावत बेभानपणी रंग अवतरत जावेत कागदावर;
तसे उजळत, पेटत, चमचमत, विझत, मावळत-उगवत, स्थिरावत गेलेले
वाद-संवाद, चर्चा-परिसंवाद, उपदेश-सल्ले, भांडणं-फणकारे आणि मिश्कील मायेचं हसू?
माझी माती सुपीक आहेच.
पण हे बी?
हे तुझंच तर नव्हे?

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at October 21, 2017 05:31 PM

डीडीच्या दुनियेत

No, Liberals Won’t Get Mersal Share of Pie

The Vijay-starrer Mersal is making well deserved waves at the box office and captivating the audiences. That would only enlighten his fans. However, this time his flick has hit headlines […]

by देविदास देशपांडे at October 21, 2017 09:47 AM

Kavi Arasu

A Riot Of Colour

A riot of colour and a rich fodder for thought!

She is in a sparkling pink and I in an odd blue. Her eye for colours catches my ear. For every time she chooses one, she exclaims aloud. “Red” “Blue”. And so on. She paints with tentative strokes first. Then come bold ones. After a while, she says “Over”. A riot of color is all that remains as she darts away to play. I look at her work. Her strokes fill my heart with happiness. This moment has been the highlight of this festive season.

Festivities are about colour to the senses. You feel a sense of completion to be with close ones and do simple things. A feeling that escapes description and begs for it to be let easy. Diwali especially is a feast for all senses. Homes get lit. After being cleaned and washed. Sweets get made in abundance. And There are no reasons to not tuck in the extra one. There is noise in the air ( not to speak of discounts and offers in every shop and website ). A ‘cannot be missed’ warmth in people. The security guard smiles a little extra even as the stern neighbour nods just a tad more in acknowledgment. You are benign with the odd gasbag who spams your inbox with a ‘Happy Diwali’ message, consigning his message to the recycle bin with a smile.

As the festival wind thin, a thick question remains. A question that my little miss posed to me: “Why can’t every day be Diwali?” Indeed, I thought. Why can’t it be?

Why can’t there be this richness in our daily life? A richness that exudes colour, space and that little bit of warmth that can add so much more to our lives. Kindness, acceptance, some accommodation. Some peace. A way of thinking that is inclusive and respectful. That after all is the spirit of Diwali. For that matter, that after is the spirit of all major festivals of the world!

As I gazed hard at her random brush strokes, the gaiety in her question only pointed to possibility and choice. We have the choice, I told myself. To live it up in a simple, kind way. Perhaps we need to be reminded that this choice exists until we don’t have to be reminded. A choice that we can consciously make. A choice to revel in abundance and to forever seek to live a life that is of meaning.

A new energy coursed my veins. A riot of colour, as I call this piece, will be my north star of sorts, I told myself. A north star that reminds me that in a world that leans towards mono-chromatic rhythms, multicoloured richness is important. That is being human by soaking in all the richness we come endowed with.

So this Diwali, I have a wish for you. A wish that comes from my daughter and everybody around. May the festivities never end. May we lead a life soaked in colour and joy. May we have the courage to wander yet be decisive. May the humanness in us overpower the insecurities that seep in. May our life be something to someone. May we be kind to one another. May there be a riot of colour.

 

A riot of colour

 

 

The post A Riot Of Colour appeared first on Kavi Arasu.

by Kavi Arasu at October 21, 2017 06:41 AM

October 20, 2017

स्मृति

मी अनुभवलेली अमेरिका ... (7)

मी जेव्हा अमेरिकेत आले तेव्हा आमच्या लग्नाला एक तप पूर्ण झाले होते. काही वर्षे नोकरी केली पण गृहीणी म्हणून माझी खरी ओळख आहे. स्वयंपाक नामक जी चीज असते ती मी इथे अनुभवताना माझी सुरवातीला खूप चिडचिड झाली. इथे आल्यावर इलेक्ट्रीक शेगड्या बघितल्यावर माझे डोकेच फिरले. मला गॅसवर स्वयंपाक करायला खूप आवडतो. दुधं तापवायची सवय होती त्यामुळे मी कॅनमधले दूध आधी पातेल्यात ओतले आणि तापत ठेवले. गार झाल्यावर फ्रीज मध्ये ठेवले. साय विरजण्यासाठी दुपारी दुध बाहेर काढले पण सायीचा थर काही दिसेना. अगदी थोडासा पातळ पापुद्रा पसरला होता दुधावर. ४ पर्सेंट फॅटवाल्या दुधावर कशी काय साय धरणार? मला वारणा आणि गोकुळ दुधाची सवय होती. दाट दूध. चहामध्ये अगदी थोडे घातले तरी पुरते. तिथल्या आणि इथल्या चहाची धुंदी वेगवेगळी. इथल्या चहाची धुंदी मला कधी आलीच नाही. पारंपारिक चहा करण्याची सवय इथे पार मोडून गेली. दुपारी मी चहाच्या ऐवजी कोक प्यायला लागले. सुरवातीला टी-बॅग्ज कापून त्यातली चहाची भुकटी घालून चहा बनवायचे. नंतर एका मैत्रिणीकडून कळाले की मायक्रोवेव्ह मध्ये चहा बनवता येतो. तसे करून बघितले आणि दुध पाणी आणि चहाचे प्रमाण ठरवून ते निश्चित केले आणि पारंपारिक चहा बनवण्याच्या पद्धतीला काट मारून टाकली. एकतर इलेक्ट्रिक शेगड्या पटकन तापत नाहीत. त्यामुळे
चहा बनवताना आच तीव्र ठेवायला लागायची त्यामुळे चहाच्या पातेल्याची बुडे काळी पडायला लागली आणि मग ती घासून घासून कंबरडेमोडायला लागले. जाड साय नाही म्हणजे सायीचे दही नाही, लोणी नाही. घरचे कढवलेले तूपही नाही. ही सर्व कामे इथे आल्यावर बाद झाली. 

सुरवातीला मी दही भारतासारखेच घरी बनवायचे. दही लावण्याकरता विरजण मी प्रविणा कडून आणले होते. प्रविणा माझ्यासारखीच दही-दूध प्रेमी बघून मला खुप आनंद झाला होता. नंतर दह्याचे डबे आणू लागलो. अर्थात घरचे दही ते घरचे दही. भारतात असताना उसने मी कधी घेतले नव्हते कुणाकडून पण अगदी क्वचित वेळ आलीच आणि शेजारणीकडे मागितले तर नेमके ते त्यावेळी तिच्याकडे नसायचेच. इथे आल्यावर प्रविणा माझ्याकडून उसने घ्यायची. कांदा, बटाटा वगैरे. उसने घेणे आणि ते आठवणीने परत करणे हाही प्रकार बाद झाला इथे आल्यावर. उरलेल्या अन्नाचे काय करायचे? इथे कामवाल्या बायका येत नसल्यानेते कधीतरी त्यांना क्वचित देण्याचाही प्रकार घडला नाही. तसे तर लग्न झाल्यावर मुंबई मध्ये आल्यावर आणि दोघंच दोघे असल्यावर
जेव्हढ्याच तेवढे बनवण्याची सवय असल्याने उरलेल्या अन्नाचे काय करायचे याचा फारसा त्रास झाला नाही. आपण बनवलेला पदार्थमैत्रिणीच्या घरी वाडग्यातून नेवून देणे आणि तिच्याकडला वाडग्यातून आलेला पदार्थ आपणही चवीने खाणे हे मात्र मी खूप छान अनुभवले इथे. आमच्या तिघींचा ग्रुप होता. माझ्याकडून काय येतयं याची वाट बघायच्या मैत्रिणी. त्यांच्याकडूनही रसम, सांबारंम, लेमन राईस आणि पुलीहोरा असे वेगवेगळे पदार्थ माहीती झाले. आपल्याकडची साबुदाणा खिचडी, बटाटेवडे यांची चवही त्यांना आवडली. हळूहळू काळ जसा पुढेपुढे सरकत गेला तसतसे सर्वच्या सर्व कामे आपली आपणच करायची सवय लागून गेली.

भारतातल्या सगळ्या सवयी मोडून गेल्या. जसे की....

-दुधासाठी पिशवी दारात अडकवली की त्यात दुधाच्या पिशव्या पडलेल्या असतात.
-दार उघडले की पेपर दारातच असतो.
- केराचा डबा बाहेर ठेवलेला असतो तो कचराही केरवाला घेऊन गेलेला असतो.
-कामवाली बाई आली की धुणे, भांडी, केर, फरशी पुसणे
तीच करते. सर्व प्रकारची दळणे आणून देते.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 20, 2017 03:33 PM

साधं सुधं!!

HeatMap


गेले कित्येक वर्षे HeatMap ह्या संज्ञेचा आणि माझा निकटचा संबंध आहे. एखाद्या टीमची विविध विषयातील तज्ञपातळी आलेख रुपात मांडण्यासाठी ह्या संकल्पनेचा बऱ्याच वेळा वापर केला जायचा आणि मग आलेखरुपात मांडल्यामुळं एक संघ म्हणुन ज्या काही कमकुवत बाबी आहेत त्या अगदी प्रकर्षानं डोळ्यासमोर उभ्या ठाकतात. 

आज मात्र काही वेगळ्या संदर्भात ही पोस्ट ! मंगळवारी रात्री म्हणजे धनत्रयोदशीच्या रात्री ऑफिसातुन वसईला येण्यासाठी ऑफिसच्या कॅबचा आधार घेतला. सहसा मी ही कॅब वापरत नाही, जवळपास दीड वर्षाने वापरली. मुंबई माणसांनी / वाहनांनी किती दाट भरुन गेली आहे ह्याचा प्रत्यय घ्यायचा असेल तर रात्री साडेआठ नंतर इनऑर्बिट मालाडच्या परिसरातुन बाहेर पडून दहिसर टोलनाक्याच्या दिशेने कुच करण्याचा प्रयत्न करावा. आपलं ड्रायव्हिंग आणि अशा कुशल लोकांचं ड्रायव्हिंग ह्यातील फरक लगेचच जाणवतो. त्यानं आतल्या रस्त्यानं वगैरे गाडी शिताफीनं पश्चिम द्रुतगती महामार्गावर आणली. इथं आल्यावर मात्र त्याचा नाईलाज झाला. प्रचंड संख्येतील वाहनं वेगानं उत्तर दिशेला जात होती. जिथं कुठं थोडी मोकळी जागा मिळेल तिथं आपलं वाहन पुढे दामटायचा प्रयत्न करीत होती. हल्लीच्या पद्धतीनुसार माझे सहप्रवासी आपल्या भ्रमणध्वनीच्या स्क्रिनशी वार्तालाप करण्यात मग्न होते. मी जिथं बसलो होतो तिथुन मला ड्रायव्हरचे डोळे बरोबर दिसत होते. त्याच्या बुबुळांची अगदी वेगानं हालचाल होत होती. दोन्ही बाजूनं, मागुन येणाऱ्या वाहनांकडे तो नजर ठेवत होता. तीच परिस्थिती आजुबाजूच्या वाहनाच्या ड्रायव्हरची ! 

मनातल्या मनात मी दोन हीटमॅप काढले. त्या परिसरातील लोकसंख्येच्या घनतेचा आणि दुसरा त्या परिसरातील माणसांच्या तणावपातळीचा ! दोन्ही आलेख अगदी गडद लाल आले. बहुदा गुगल मॅपशी हे समप्रमाणात होते. दहिसरचेकनाका पार केला आणि मग वाहनं वेगानं पुढे सरकायला लागली. आतापर्यंत निमुटपणे सारथ्य करत असलेल्या ड्रायव्हरच्या नजरेत सुद्धा काहीसा मोकळेपणाचा भाव आला. थोड्या वेळानं मग कॅबने महामार्ग सोडला आणि वसईफाट्याचे वळण घेतलं. मग हवेतला थोडा थंडावा जाणवला म्हणजे तापमानाचा हीटमॅपसुद्धा सुद्धा हिरवागार होत चालला होता. 

गेले दोन दिवस मी मस्त दिवाळीची सुट्टी अनुभवत आहे. हिटमॅपच्या हिरव्यागार क्षेत्रात वावरत आहे. बघताबघता सुट्टी संपेल आणि मग पुन्हा गर्दीच्या मुंबईत जाणं भाग पडेल. एक गोष्ट लक्षात येते हिटमॅपच्या हिरव्यागार क्षेत्रात सतत राहण्याची क्षमता सुद्धा कमी झाली आहे. चार - पाच दिवस झाले की मुंबई पुन्हा खुणावते. 

पोस्टचा सारांश एकच - आपल्या सभोवतालच्या वातावरणातील घटकांचा अभ्यास करुन ज्यामुळं (ह्यात व्यक्ती, ठिकाणं वगैरे घटकांचा समावेश होतो) आपल्याला तणावसदृश्य भावना निर्माण होते त्याचा एक अदृश्य हीटमॅप मनातल्या मनात आखलेला असणं उत्तम असतं. एकदा का हे घटक माहित झाले की त्यांना कसं टाळायचं किंवा अगदी नाईलाजानं त्यांच्याशी मुकाबला करावा लागला तरी त्या लाल क्षेत्रातुन झटपट कसं बाहेर पडायचं किंवा त्यात राहूनसुद्धा कमीतकमी कसा त्रास करुन घ्यायचा ह्या विषयी शांतपणे विचार करणे आपल्याला सहजसाध्य होतं. 

(तळटीप - वसईत दिवाळीत फटाके वाजवले जाण्याच्या घटनेचा माझ्या हीटमॅपमधील माझं अस्तित्व हिरव्या क्षेत्रात असण्यावर काडीचाही फरक पडला नाही ) 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 20, 2017 12:20 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Pumpkin Praline Tart, gluten-free, no added fats

A divine vegan Pumpkin Praline Tart with a cookie-like almond flour crust and a pecan praline topping that’s out of this world. This recipe has no added fats, and it’s gluten-free and...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at October 20, 2017 12:00 PM

आनंदघन

दिन दिन दिवाळी

मी सुध्दा अगदी लहान असतांना म्हणजे शाळेत जायच्याही आधी एक बडबडगीत ऐकले आणि गुणगुणले होते आणि ते अजून माझ्या लक्षात आहे. यातला कोण लक्षुमन, कसली खोब-याची वाटी आणि कुठल्या वाघाच्या पाठीत कुणी काठी घालायची असले प्रश्न तेंव्हा माझ्या मनात आले नव्हते आणि नंतर मलाही कोणी विचारले नाहीत. दर वर्षी दिवाळीच्या दिवसात या गाण्याची पारायणे होत असत आणि त्या वेळी घरी आलेल्या पाहुण्यांमध्ये जी कोणी लहान मुले असतील त्यांना हे गाणे शिकवून त्यांच्याकडून बोबड्या बोलात हावभावासह म्हणून घेतले जात असे.

दिन दिन दिवाळी, गाई म्हशी ओवाळी ।
गाई-म्हशी कुनाच्या, लक्षुमनाच्या ।
लक्षुमन कुनाचा, आई-बापाचा ।
दे माय खोबऱ्याची वाटी ।
वाघाच्या पाठीत घालीन काठी ।।

या बडबडगीताला जोडून दिवाळीमधल्या इतर दिवसांचे छान वर्णन करणारे एक गाणे मला या ध्वनिफीतेमध्ये मिळाले.
https://www.youtube.com/watch?v=bR3dneyjJ-4
----------------------

माझ्या जन्माच्याही आधी म्हणजे १९४० च्या काळातल्या शेजारी या खूप गाजलेल्या आणि सामाजिक प्रबोधन करणा-या चित्रपटातले अत्यंत जुने पण तरीही आजतागायत ऐकू येणारे असे दीपोत्सवावरचे अजरामर गाणे आहे, लखलख चंदेरी. शेजारी राहणा-या दोन मित्रांमध्ये निर्माण झालेला दुरावा संपून शेवट गोड झाल्यानंतर सगळे गांवकरी एकमुखाने हे गीत गात आणि त्या तालावर नाचत दिवाळीचा आनंदोत्सव कसा साजरा करतात याचे चित्रण या गाण्यात सुरेख केले आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=qNAdSpieRCg
लखलख चंदेरी तेजाची न्यारी दुनिया।
झळाळती कोटी ज्योती या, हा, हा।।

चला धरू रिंगण, चुडी गुढी उंचावून ।
आकाशीच्या अंगणात, मंजुळ रुणझुण ।
नाचती चंद्र तारे,  वाजती पैंजण ।
छुनछुन झुमझुम, हा, हा ।।

झोत रुपेरी, भूमिवरी गगनात ।
धवळली सारी सृष्टी, नाचत डोलत ।
कणकण उजळीत, हासत हसवीत ।
करी शिणगार, हा, हा ।।

आनंदून रंगून, विसरून देहभान ।
मोहरली सारी काया, हरपली मोहमाया ।
कुडी चुडी पाजळून, प्राणज्योती मेळवून ।
एक होऊ या, हा, हा ।।

----------------------------------------

माझ्या लहानपणी १९५५ साली आलेल्या भाऊबीज या सिनेमातले सोनियाच्या ताटी हे गाणे माझ्या एकाद्या बहिणीच्या तोंडी ऐकल्याशिवाय माझी भाऊबीज कधी साजरी होत नव्हती. आशाताईंनी गायिलेले हे गोड गाणेसुध्दा साठ वर्षांनंतर अजून टिकून राहिले आहे.  भावाबहिणीमधल्या नात्याचा सगळा गोडवा या गाण्यात उतरला आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=p_C1k78XuBs
सोनियाच्या ताटी, उजळल्या ज्योती ।
ओवाळिते भाऊराया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

माया माहेराची पृथ्वीमोलाची ।
साक्ष याला बाई, चंद्रसूर्याची ।
कृष्ण द्रौपदीला सखा रे भेटला ।
पाठीशी राहु दे छाया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

चांदीचे ताट, चंदनाचा पाट ।
सुगंधी गंध दरवळे, रांगोळीचा थाट ।
भात केशराचा, घास अमृताचा ।
जेवू घालिते भाऊराया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

नवलाख दिवे हे निळ्या आभाळी ।
वसुंधरा अशी चंद्रा ओवाळी ।
नक्षत्रांची सर, येई भूमिवर ।
पसरी पदर भेट घ्याया ।
चंद्र वसुधेला, सखा रे भेटला ।
पाठीशी राहु दे छाया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया ।।

पंचप्राणांच्या वाती, उजळल्या ज्योती
ओवाळिते भाऊराया रे, वेड्या बहिणीची रे वेडी माया

-----------------------------------------
अष्टविनायक या चित्रपटातली सगळीच गाणी तुफान लोकप्रिय झाली आणि लोकांच्या ओठावर बसली. त्यातले एक गाणे खास दिवाळी या सणावर होते. तसे पाहता अमावास्येच्या आगे मागे असलेल्या दिवाळीत कसले मंद आणि धुंद चांदणे आले आहे ? उलट दिव्यांच्या रांगा लावून गडद अंधाराचा नाश करणे हा दीपावलीचा उद्देश असतो. पण ज्यांच्या मनातच प्रेमाचे चांदणे फुलले आहे, नयनांमध्ये दीप उजळले आहेत त्यांना त्याचे काय ? दिवाळीचा परम आनंद आणि उत्साह या गाण्यात छान टिपला आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=oPIMAnIdq2s

आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।
सप्तरंगात न्हाऊन आली ।।

मंद चांदणे धुंद श्वास हा, मी तर त्यात भिजावे ।
जन्म जन्म रे तुझ्या संगती एकरुप मी व्हावे ।
प्रीत नयनी वसे, लाज गाली हसे ।
कोर चंद्राची खुलते भाळी ।।
आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।।

पाऊल पडता घरी मुकुंदा, गोकुळ हरपून गेले ।
उटी लाविता अंगी देवा, सुगंध बरसत आले ।
हर्ष दाटे उरी, नाथ आले घरी ।
सूर उधळीत आली भूपाळी ।।
आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।।

नक्षत्रांचा साज लेऊनी, रात्र अंगणी आली ।
दीप उजळले नयनी माझ्या ही तर दीपावली ।।
संग होता हरी जाहले बावरी ।
मी अभिसारीका ही निराळी ।।
आली माझ्या घरी ही दिवाळी ।।
------------------------------


by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 20, 2017 08:15 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

कृष्ण उवाच

नका सतावू मला.

(अनुवादित)
नका सतावू मला.

माझ्या आठवानो विसरूनी गेलो मी तुम्हाला
नका सतावू मला
नका माझ्या जवळी येऊ सुखाने जगूदे मला

निळ्या नभाकडे पहात बसलो आहे
तुटणारे तारे
कुठवर जीवन कंठू स्वपनांच्या आधारे

असुद्या मी खुळा नका करू अजून खुळा
नका माझ्या जवळी येऊ सुखाने जगूदे मला

नका लुटू मला करूनी अजुनी खुळा
संभाळीतो तोल माझा सावरूनी मला

नका पाडू फिरूनी मला
नका माझ्या जवळी येऊ सुखाने जगूदे मला

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at October 20, 2017 01:23 AM

October 19, 2017

माझ्या मना …

पाइनॅपल सन्

सर्व नव्या-जुन्या, धडपडणाऱ्या, तडफडणाऱ्या, फडफडणाऱ्या लेखकांना:

... आणि तुला येईल एखादा फोन, एखादा मेसेज...
अज्ञातातून अवचित. 
जगाच्या कुठल्यातरी बिलोरी कोपर्यातून...

कथा आवडल्याचं सांगणारा.
किंवा त्यातल्या ञुटी आतड्यातून सांगणारा.
जपून ठेव तो मेसेज...
कारण तोच असतो दुर्मिळ काजू आयुष्याच्या कमर्शियल मसालेभातातला!


-नील आर्ते

by nilesh arte (noreply@blogger.com) at October 19, 2017 06:01 AM

माझिया मना जरा सांग ना

रांगोळी

      गेल्या आठवड्याभरात भरपूर कामे होती. एकेक करत फराळ बनवायचा होता, त्यात पणत्या रंगवणे वगैरे चालूच होते. त्यामुळे दिवाळी सुरु झाली तरी घर अजून सजलं नव्हतं. उद्या लक्ष्मीपूजनाची मुलांना शाळेलाही सुट्टी आहे तर संध्याकाळीच सुरुवात करावी म्हटलं, रांगोळी आणि दिव्यांच्या माळा लावून. 
        रांगोळी म्हटलं की दिवाळीची पहाटच आठवते. आमच्या घराच्या पुढच्या आणि मागच्या अंगणात रांगोळी काढायची असायची. त्यात आम्ही कधी लवकर उठणारे नव्हतोच. तरीही दारात रांगोळी काढायला मिळेल या आमिषाने उठायचेच. आमची आई सुंदर रांगोळ्या काढते. त्यामुळे दिवाळीला पुढच्या अंगणात तिचीच रांगोळी असायची, असते. पण मला ते अजिबात पटायचं नाही. मोठी होऊ लागले तशी आईशी वाद घालायचे की मला तू मागच्या अंगणात रांगोळी काढायला लावतेस आणि स्वतः पुढे काढतेस म्हणून. कारण काय तर अर्थातच माझी रांगोळी पाहायला मागच्या अंगणात कुणी येणार नसायचं. आता वाटतं थंडीत लवकर उठून रांगोळी काढायचा मला तरी किती अट्टाहास. 
          कितीही कुडकुडत असले तरी सकाळी उठून रांगोळी काढायचेच. कधी ठिपक्यांची तर कधी फुलांची नक्षी. तेव्हा कॅमेरा असता तर फोटोही काढले असते. आता फक्त त्याच्या पुसत आठवणी आहेत. ठिपक्यांच्या रांगोळीत अनेकवेळा ठिपके कधी तिरके जायचे तर कधी रेषा जोडताना काहीतरी चूक व्हायची. मग त्यात खाडाखोड झाली की ते छान वाटायचं नाही. नक्षी काढताना रेषा तितक्या सुबक यायच्या नाहीत. तरीही ती पूर्ण करण्याचा आग्रह असायचा. तासभर बसून रांगोळी पूर्ण करेपर्यंत उजाडलेलं असायचं आणि सर्वांचे फटाके वाजले तरी आमच्या आंघोळी अजून बाकीच असायच्या. पण ती पूर्ण झालेली रांगोळी बघताना जे समाधान असायचं ते आजही मिळालं. 
          आज संध्याकाळी ऑफिसमधून आल्यावर सुरुवात केली. अंधार आणि थंडी अगदी घरी असायची तशीच, तिकडे पहाट असायची तो भाग वेगळा. पण मी सुरुवात केल्या केल्या मुलं हट्ट करू लागली. त्यात सान्वीला बाजूला कुठे रांगोळी काढायची नव्हती. वाटलं, माझीच लेक ती, माझ्यावरच गेलीय. :) मग तिला माझ्या शेजारीच खडूने फुले काढून दिली आणि रंग भरायला सांगितले. मुलांनी दोघांनी मिळून ते पूर्ण केलं. माझी मात्र रांगोळी बराच वेळ चालली. पूर्ण होईपर्यंत थंडीने बोटे वाकडी झाली होती आणि पाठ मोडलेली. पण उभे राहून पुन्हा पुन्हा पूर्ण झालेल्या रांगोळीकडे पाहायचे समाधान मात्र खूप दिवसांनी मिळालं. आणि हो, रंग आणि रांगोळी यावेळी भारतातून येताना आईचेच ढापून आणले होते. :) तिला आता यावेळी नवे घ्यावे लागले असणार. :) 
        इथे पहाटे उठणे, उटणं लावून अंघोळी, फटाके वगैरे काही करणं जमत नाही. पण मुलांना आमच्यासारख्या काही आठवणी मिळाव्यात म्हणून जमेल तेव्हा, जमेल तितकं करत राहतो, इतकंच. :) 
तुम्हा सर्वांना दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा !!




विद्या भुतकर. 

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at October 19, 2017 03:28 AM

October 18, 2017

विज्ञान तंत्रज्ञान

व्हॉट्सअॅपचे नविन फीचर

दिवसेंदिवस लोकप्रिय होत चाललेल्या व्हॉट्सअॅपने एक नवे फीचर अपडेट केले असून यात खोटे बोलणा-यांचे पितळ उघडे पडणार आहे.

मुंबई- दिवसेंदिवस लोकप्रिय होत चाललेल्या व्हॉट्सअॅपने एक नवे फीचर अपडेट केले असून यात खोटे बोलणा-यांचे पितळ उघडे पडणार आहे. नव्या फीचरमध्ये तुमचे लाइव्ह लोकेशन तुम्हाला मित्रांसोबत शेअर करता येणार आहे. यामुळे मी रुग्णालयात आहे, बाहेर आहे किंवा अन्य ठिकाणी आहे, असे सांगून फसवणूक करणा-यांना तुम्ही लाईव्ह लोकेशन शेअर करायला सांगून, त्यांची पोलखोल करता येणार आहे. तर आप्तकालिन परिस्थितीत मदत मिळवता येईल.

तुमच्या खाजगी आणि ग्रुप चॅटमध्येही तुम्ही हे लाईव्ह लोकेशन कोणालाही पाठवू शकणार आहात. तुम्ही तुमच्या एखाद्या मित्राला भेटायला जात असाल किंवा तुम्ही सुरक्षित आहात हे घरच्यांना कळवायचे असेल तर हे फीचर अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. या फीचरद्वारे तुमचे रियल टाइम लोकेशन तर कळेलच पण तुम्ही नेमके कुठे आहात तसेच तुम्ही कोणत्या संकटात तर नाही आहात ना, हेसुद्धा यामुळे कळू शकणार आहे.

या फीचरमुळे काय होईल?

व्हॉट्सअॅपच्या Live Location फीचरमुळे तुम्ही लोकेशन शेअर केला आणि तुमचा प्रवास सुरु असेल, तर तुमचे लाईव्ह लोकेशन कळू शकेल. Live Location हे कोणालाही पर्सनल व्हॉट्सअॅप किंवा ग्रुपवर पाठवू शकता. ठराविक काळासाठी हे फीचर काम करेल. काही वेळानंतर पुन्हा तुम्हाला लोकेशन शेअर करावे लागू शकते.

यासाठी तुम्हाला व्हॉट्सअॅप चॅटमध्ये जाऊन, Attach वर क्लिक करावे लागेल. तिथे तुम्हाला लोकेशनचा पर्याय दिसेल तो निवडा. त्यानंतर तुम्हाला कालमर्यादा विचारली जाईल. यामध्ये १५ मिनिट, १ तास आणि ८ तास असे पर्याय दिसतील, तो आपल्या सोईनुसार निवडा. आवश्यक वाटल्यास लाईव्ह लोकेशन तुम्ही म्यॅनुअली बंद करु शकता.

विशेष म्हणजे तुम्ही एखाद्या ठिकाणी जात असताना तुमचे लाइव्ह लोकेशन शेअर केले असेल तर संबंधित ठिकाणी पोहोचेपर्यंतचा संपूर्ण प्रवास तुमच्या मित्राला कळू शकेल. या फीचरमध्येही एंड टू एंड एन्क्रिप्शन असणार आहे. म्हणजेच ज्या व्यक्तीशी आपण रियल टाइम लोकेशन शेअर केले असेल त्या व्यक्तीलाच तुमचे लाइव्ह लोकेशन कळू शकणार आहे. संबंधित व्यक्ती किती वेळ तुमचे लाइव्ह लोकेशन पाहू शकते, हे निश्चित करण्याची व्यवस्थाही या फीचरमध्ये ठेवण्यात आली आहे. टाइम सेट केल्यास तेवढ्या वेळानंतर संबंधित मित्राला तुमचे लोकेशन कळू शकणार नाही.

फीचर कसे वापराल?

गुगल प्ले स्टोअर किंवा अॅपल स्टोअरमध्ये जाऊन आपलं व्हॉट्सअॅप अपडेट करा. अॅप अपडेट झाल्यानंतर ते ओपन करा. मग कॉन्टॅक्ट्समध्ये जाऊन ज्याच्याशी आपल्याला लोकेशन शेअर करायचे आहे त्या कॉन्टॅक्टचा चॅट बॉक्स ओपन करा. तिथे सेंड बॉक्समध्ये अॅटॅचमेंटवर जाऊन लोकेशनवर टॅप करा. त्यात ‘Share Live Location’ असा पर्याय तुम्हाला दिसेल. त्यावर टॅप करून सेंड हा पर्याय निवडा. या सरळसोप्या स्टेप्सनंतर तुमचे लाइव्ह लोकेशनचा मॅप तुमच्या संबंधित मित्राला दिसू शकेल. जर तुम्ही एखाद्या व्हॉट्सअॅप ग्रुपवर लाइव्ह लोकेशन शेअर केले तर ग्रुपमधील सर्व सदस्यांना तुमच्या रियल टाइम हालचाली पाहता येणार आहेत. व्हॉट्सअॅपने हे फीचर अँड्राइड आणि आयओएससाठी बनवलं आहे. येत्या काही दिवसांत सर्व स्मार्टफोन्समध्ये हे फीचर वापरता येणार आहे.

विशेष म्हणजे, फेसबुक मेसेंजर, टेलिग्राम आणि अॅपलच्या आयमेसेजमध्ये हे फीचर आधीपासूनच उपलब्ध आहे.

by प्रहार वेब टीम at October 18, 2017 11:05 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

ताज कोणाचा?



मुमताज महल चवदाव्या अपत्य जन्माच्या वेळेस १७ जुन १६३१ रोजी बु-हाणपूर येथे वारली. दारा शुकोह, औरंगजेब ते शाहजहानची लाडकी लेक जहानाअरा बेगम ही तिची आजही इतिहासात स्थान मिळवून बसलेली अपत्ये. बु-हाणपूर येथे तिला तात्पुरते दफन करण्यात आले. आग्र्यात तिच्यासाठी कायमच भव्य मकबरा बनवायची योजना असल्याने शाहजहानने राजा जयसिंगाकडून यमुनाकाठची त्याची हवेली चार हवेल्यांच्या मोबदल्यात विकत घेतली. शाहजहानच्या फर्मानात व कझ्विनी व लाहोरीच्या पातशहानाम्यात या व्यवहाराचा, ही जागा घेण्यामागील हेतुचा, म्हणजे भव्य व शानदार मकबरा बांधण्याचा, स्पष्ट उल्लेख आहे. ही जागा ४२ एकरात असून त्यात निवासी हवेली (मंझिल किंवा खाना) होती असेही त्यावरुन दिसते. याच जागेवर ताजमहालचे बांधकाम करण्यात आले की जुन्या वास्तुलाच सुशोभीकरण करुन फक्त नांव बदलण्यात आले याबद्दल मोठा विवाद आहे.

पु. ना. ओक, भट-आठवले प्रभुतींनी मानसिंगाच्या मुळच्याच बांधकामाला संगमरवरी आच्छादन देत ताजमधे बदलवले अशा अर्थाचे निष्कर्श काढले आहेत. ओकांच्या मते तर तेथे तेजोमहालय नांवाचे शिवालयच होते. या वादाला तेंव्हापासून सुरुवात झाली तो आजही शमायला तयार नाही. त्यात जायचे येथे कारण नसून आपल्याला मुळात ताजमहाल ही काही डागडुजी करुन मुळच्याच इमारतीचे सुशोभीकरण आहे की संपुर्ण ताजमहाल नव्याने बांधला गेला याची येथे चर्चा करायची आहे.

याबद्दल शंका नाही की ताजमहालाची जागा मुळची राजा मानसिंगाच्या मालकीची होती. यमुनेच्या दोन्ही काठांवर राजपूत्र आणि सरदारांच्या हवेल्या होत्या. १६२६ मध्ये डच अधिकारी पेलासर्ट आणि डलात यांनी मानसिंगाच्या हवेलीचा उल्लेख करून ठेवला आहे. ताजची जागाही तीच आहे हेही १७०७ मधील एका नकाशावरुन व पेलासर्टने दिलेल्या यादीशी तुलना करुन स्पष्ट होते. फर्मान आणि पातशहानामाही या माहितीला पुष्टी देतो. या पुराव्यांवरून एकच गोष्ट सिद्ध होते व ती म्हनजे ताजची जागा आधी जयसिंगाच्या नांवे होती, त्या जागेचा मुळ मालक मानसिंग असून तेथे एक हवेली अथवा मंझील होती. या बाबी नाकारण्याचे काहीएक संयुक्तिक कारण नाही.

मानसिंग हा बादशाही दरबारातील बलाढ्य हस्ती होते. त्यामुळे त्यांची हवेली आग्र्यात असणे स्वाभाविक होते. जेंव्हा शाहजहानने हवेली ताब्यात घेतली तेंव्हा राजा जयसिंग मात्र स्वत: त्या हवेलीत रहात होता की नाही याचे मात्र कसलेही उल्लेख मिळत नाहीत. शाहजहानने राहती हवेली विकत मागितली असती काय किंवा जयसिंगाने विकली असती का या प्रश्नाचा कोणी इतिहासकाराने विचार केलेला दिसत नाही. शाहजहानला यमुनाकाठच्या त्या ४२ एकरांच्या जागेत रस होता, त्याच्या हवेलीत नाही हेही फर्मान व पातशहानाम्यावरून सहज लक्षात येते. शिवाय त्या जागेवर अद्वितीय वास्तुचे अस्तित्व असते तर पेलासर्ट व डलातने तिचा तसा उल्लेख केला असता. पण तसेही नाही. अन्य राजपुत्र व सरदारांच्या हवेल्यांच्या जागांचे ते जसे वर्णन करतात तसेच मानसिंगाच्या जागेचेही वर्णन करतात. वास्तूरचनाशास्त्र दृष्ट्या ती विशेष वेगळी इमारत असती तर तिचा वेगळा उल्लेख येणे व ती तेंव्हाही, भलेही संगमरवरी आच्छादन नसले तरी, तत्काळी प्रसिद्ध इमारत असती. पण ते वास्तव नाही. ती एक निवासी पण एक दुर्लक्षीत हवेलीच होती एवढेच काय ते वास्तव अनेक पुराव्यांवरुन पुढे येते. 

त्यामुळेच की काय राजा मानसिंगच्या हवेलीचेच ताजमध्ये रुपांतरण करण्यात आले असा उल्लेख कोठेही मिळत नाही. मानसिंगाची तत्कालीन प्रसिद्धी पाहता जर असे झाले असते तर कोठे ना कोठे त्याचे उल्लेख मिळाले असते. शिवाय पातशहानाम्यातील नोंदी या मताला कसलीही पुष्टी करत नाहीत. 

पातशहानाम्यातील या संदर्भातील जे उतारे आहेत त्याची वेगवेगळे अनुवाद प्रसिद्ध आहेत. माझे मित्र आनंद दाबक यांनीही एका स्वतंत्र पर्शियन अनुवादकाकडून अनुवाद करून घेतला होता व अन्य अनुवादही तज्ञांकडून तपासून घेतले होते. तो अनुवाद आणि ओकांनी दिलेला अनुवाद याची तुलना करता हे लक्षात येते की ओकांनी आपल्या अनुवादात मोठा घोळ घातला आहे. मुळात पातशाहनाम्यात "प्रकल्पाच्या सदस्यांनी या इमारतीला चाळीस लाख रुपये खर्च येईल असा अंदाज केला." राजेंद्र व्ही जोशी यांनीही ओकांचा अनुवाद तपासून त्यात चूक आहे असे स्पष्ट केले होते. उदा.  ( members of project team ) budgeted / estimated the cost ( Rs forty lacs) अशा अर्थाचे वाक्य असतांना ओकांनी "Far-sighted engineers and skilled architects expended forty lakhs of rupees [Rs.4,000,000] on the construction of this building." असा अर्थ घेतला आहे. या ओकांच्या अर्थामुळे असा समज निर्माण होतो की १६३३ मधेच ताजचे बांधकाम पुर्णपणे तयारच होते व डागडुजीसाठीच तो काय चाळीस लाख रुपये खर्च आला. म्हणजे अंदाजित खर्च आणि होऊन गेलेला खर्च यातील फरक, बहुदा जाणीवपुर्वक करत, त्यांनी आपला सिद्धांत मांडला. 

याचा अर्थ असा की मानसिंगाच्या हवेलीचे रुपांतर डागडुज्या करुन सध्याच्या ताजमधे करण्यात आलेले नाही. मग मानसिंगाच्या हवेलीचे काय झाले? अर्थात या प्रश्नाच्या उत्तराकडे वळण्याआधी आपण ताजसंबंधी उपलब्ध असलेली अन्य माहिती तपासून पाहुयात.

१. फ्रेंच व्यापारी टॅव्हर्नियर हा १६३८ ते १६६८ या काळात सहा वेळा भारतात येऊन गेला. ताजमहालवर २०,००० कामगार काम करत होते आणि ते पुर्ण व्हायला २२ वर्ष लागली ही माहिती तो देतो.

२. फ्रे सबास्टियन मनरिके हा पोर्तुगीज मिशनरी डिसेंबर चाळीस ते जानेवारी ४१ या काळात आग्र्यात होता. तो या बांधकामावर एक हजार लोक काम करीत होते असे लिहितो. हे लोक रस्ते, बागांचे काम करीत होते असे तो लिहितो. 

३. पीटर मुंडी हा ब्रिटिश व्यापारी १६३१ ते १६३३ या काळात आग्र्याला तीन वेळा राहिलेला आहे. त्याला मुमताजचा मृत्यू झाल्याचे माहित होते. शेवटच्या भेटीच्या वेळीस त्याने जे पाहिले ते लिहिले आहे ते असे  “ This Kinge is now buildinge a Sepulchre for his late deceased Queene Tege Moholl..... He intends it shall excell all other. The place appoynted is by the river side where she is buried, brought from Burhanpur where she dyed accompanying him in his wars." (पान २१२,The Travels of P Mundy, Volume II Travels in Asia, edited by Lt Col Sir R C Temple,) आणि याच माहितीच्या पुढे तो लिहितो की बांधकाम सुरु झाले असून अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर कामगार व धन वापरले जात आहेत. संगमरवर जणू एखादा सामान्य दगड असावा एवढ्या विपुलतेने वापरला जात आहे. 

टॅव्हर्नियर आग्र्याला मात्र केवळ दोन वेळा आला होता. पहिली आग्रा भेट १६४०-४१ चे तर दुसरी १६६५ची. म्हणजे त्याने बांधकाम चालू असलेले पाहिले ते फक्त एकदा. बाकी जी माहिती त्याच्याकडे आहे ती सांगोवांगीची आहे हे उघड आहे. त्यामुळे २० हजार कामगार व २२ वर्ष ही एकतर अतिशयोक्तीत टाकून देता येतात किंवा त्याचा केवळ एक अंदाज म्हणून सोडून देता येतात. मनरिकेबद्दलही तसेच म्हणता येते व मुंडीबाबतही. मुळात हे प्रवासी नव्हते तर व्यापारी होते. बांधकाम सुरु असतांना एखादी इमारत पुर्ण झाल्यावर कशी दिसेल याची कल्पना येण्याची शक्यता नाही. त्यामुळे कामगार संख्या अचूक का नाही, खर्चाचा ताळमेळ मग कसा बसत नाही याची गणिते अशा वर्णनांच्या आधारे करत मते मांडणे गैर आहे. तेथील कामगार इतकी वर्ष जुन्या वास्तुचीच डागडुजी करत असते तर मुंडीपासून असे उल्लेख सुरु झाले असते. पण तसे वास्तव नाही. 

वरील उल्लेखांवरून, फर्मानांवरून आणि या लेखकांच्या वर्णनावरुन एकच गोष्ट स्पष्ट होते व ती म्हणजे ताजमहालाच्या जागेवर नव्याने बांधकाम चालू करण्यात आले होते व त्यासाठी अनेक मजूर, अभियंते आणि वास्तुतज्ञ राबत होते. 

मग मानसिंगाच्या मुळ वास्तुचे काय झाले? काही इतिहासकारांच्या मते शाहजहानने जयसिंगाकडून फक्त "जमीन" घेतली होती. जमीन की मंजील याबाबत वाद झडला आहे. तेथे मंजिल अथवा हवेली असण्याचीच शक्यता आहे. ही हवेलीत त्या काळात कोणी रहात असल्याची शक्यता नाही. कदाचित त्यामुळेच शाहजहानने ही जागा मागितली. जयसिंगानेही खळखळ न करता ही जागा देऊन टाकली व अन्यत्र चार हवेल्या मिळवल्या. मानसिंगाची हवेली ताजसारखी भव्य व सुंदर वास्तू नव्हती, असती तर ती त्याच्या काळातच प्रसि्द्ध झाली असती. पण तसे वास्तव नाही.  

ताजमहालच्या आराखड्याबद्दल तसेच नौकानयनासाठी असलेल्या यमुनातीरीच्या (आता गाळाखाली गेलेल्या) धक्क्याचा उल्लेख गोडबोलेंनी केला आहे व कबरीत त्याचे काय काम असा प्रश्न विचारला आहे. पण हा धक्का मुलचा मानसिंगच्या काळातीलच असणार ही शक्यता त्यांनी विचारात घेतलेली नाही. ही मंझिल कोणत्याही सरदाराची असावी तशीच होती व त्यात स्वभावत:च असावीत तशीच तळघरे, नौकानयनासाठीचे धक्के वगैरे बांधकामे असने स्वाभाविक आहे व ती नष्ट करण्याचे कारणही नव्हते.  उलट मुळचे तळघ्रर कबरीसाठी वापरणे सोयिस्कर होते. बाजुच्या खोल्या बंद करुन मधल्या भागात सुधारणा करुन कबर बनवली गेली. असावी हे स्पष्ट आहे. बंद खोल्यांबाबतचा विवाद अनाठायी असला तरी त्या जनतेसाठी उघडायला हरकत नाही. 

थोडक्यात वरील मुळचे मुख्य हवेलीचे बांधकाम पाडून ताजची निर्मिती नव्याने केली गेली असली तरी मानसिंगाच्या हवेलीचे अवशेष काही प्रमाणात शिल्लक राहिलेले आहेत. त्यावरून संपुर्ण वास्तुचे श्रेय शाहजहानकडून काढून घेत अकारण काल्पनिक पात्रांना देण्याचे काही कारण नाही. ताजची वास्तुरचना स्वतंत्र असून मुळच्या हवेलीतील काही भाग कल्पकतेने त्यात मर्ज केला गेला असे म्हणने अधिक संयुक्तिक आहे.

औरंगजेबाच्या घुमटाच्या दुरुस्तीबाबतच्या १६५२च्या पत्राचा फार गवगवा केला जातो. औरंगजेबाचे पत्र सत्य मानून गळत्यांचा प्रश्न सोडवता येतो. एवढा मोठा घुमट डोम बांधल्यानंतर त्यात मानवी चुकांमुळे टेक्निकल डिफल्ट्स राहु शकतात. गळती होऊ शकते. पण गळती झाली, दुरुस्ती करावी लागली म्हणजे म्हणजे ते बांधकाम पुरातन हा तर्क चुकीचा ठरतो. मानसिंगाची ४२ एकर जागा जयसिंगाने त्यावरील हवेलीसह विकली ही वस्तुस्थिती आहे. त्यावर कोणतेही अलौकीक असे बांधकाम नव्हते. जमीनीवरील मुख्य हवेली पाड्न ही इमारत बांधली गेल्याचे स्पष्ट दिसते. मुंडी ते टॅव्हर्नियर यांच्या वर्णनांत कामगारांच्या संख्येबाबत गफलत असली तरी बांधकामाची सुरुवात नव्याने झाल्याची माहिती मिळते.  खुद्द पातशहानामा व शाहजहाननामा मानसिंगाकडून जागा घेऊन त्यावर ताजची इमारत उभी करण्याची सुरुवात झाल्याचे नमूद करतात. उलट पु. ना. ओक पातशहानाम्यातील या संदर्भातील वर्णनात गफलत करतात हे आपण वर पाहिले आहे. ताजमहाल पुर्ण होत आल्याचा काळ आणि राजकीय वादळी घडामोडी, शाहजहानचे आजारपण ते कैदेचा काळ दुर्दैवाने परस्परांशी भिडल्यामुळे त्याबाबतची माहिती धुसर होत गेलेली आहे. 

ताजमधील सोने व अन्य संपत्तीचे काय झाले हा प्रश्न गोडबोलेंना प्रश्न पडला असला तरी सुरजमल जाटाने केलेल्या आग्रा स्वारीत ताजमहालाची लुट केली होती हा इतिहास ते विसरतात. तत्पुर्वीही लुट झाली असण्याची शक्यता कशी नाकारता येईल? तसेही ताजवर विद्रुपीकरनाचे संकट १८५७ च्या बंडाच्या वेळीसही आले होते. 

मुमताजच्या कबरीभोवती सोन्याचे रेलिंग होते असा उल्लेख पीटर मुंडी करतो, पण हे रेलिंग ताजच्या आवारातील तात्पुरत्या दफनस्थळाभोवती होते. नंतर पुन्हा मुमताजजचे शव हलवून आत्ताच्या स्थानी दफन केल्यानंतर ते रेलिंग ठेवण्याची आवश्यकता नव्हती. त्यामुळे ते कोठे गेले हा प्रश्नही निरर्थक आहे.

वास्तुरचना हिंदू की पर्शियन हा वाद असाच भोंगळ आहे. किंबहुना वास्तुरचनांत व त्यावरील कलाकारीत संस्कृती-संगम अपरिहार्यपणे होत असतो. रायगडावरील जगदिश्वराचे मंदिर मुस्लिम शैलीत आहे म्हणून ते कोणी मुस्लिमाने बांधले असा कोणी तर्क केला तर तो जेवढा वेडगळपनाचा होईल तेवढाच हिंदु खाणाखुणा मिळाल्या तर ताज हे हिंदू राजांचे वास्तुशिल्प होते असा दावा करने मुर्खपनाचे होऊन जाईल. मानसिंगाच्या जुन्या वास्तुतील काही भाग पाडायची गरज नसल्याने तो तसाच राहिला. केवळ तळघर, बंद खोल्या यावरून फार मोठा दावा करण्यापेक्षा त्यंची स्पष्टीकरणे अन्यत्र शोधायला हवीत एवढेच. ताज हिंदुंचा कि मुस्लिमांचा हा वाद निरर्थक असून तो भारतीयांचा आहे हेच लक्षात घ्यायला हवे. 

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at October 18, 2017 10:29 AM

AnnaParabrahma

Narakchaturdashi 2017

फराळाला या Come join us for the feast In our Parsi and Koli household it feels complete when Marathi faral fills the heirloom crockery. The tea-set is from 1860. Probably it belonged to my great grandmother inlaw. It is manufactured by Bengal Potteries. The birds on an Almond tree plate is the only one remaining and the lid of the bowl which I use with a different bowl from

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 18, 2017 08:32 AM

Global Vegan

Vegan Recipes for Diwali

Diwali is a festival of lights. During Diwali, Hindus make delicious sweets. Burfis , kheer and halwa is colorful and taste delicious.

The Internet is awash with numerous yummy vegan sweet recipes from Indian cuisine. Here are the links to awesome recipes...

1.  http://www.veganricha.com/category/diwali

2. http://www.onegreenplanet.org/vegan-food/dairy-free-indian-sweets/

3. https://holycowvegan.net/karanji-recipe/

4. http://www.ethivegan.com/recipe-besan-ladoos-gluten-free/

Happy Diwali!

by Kumudha (noreply@blogger.com) at October 18, 2017 02:34 AM

October 17, 2017

पाइनॅपल सन्

मंदार भारदे यांच्या परवाच्या दिवाळीविषयीच्या लेखाविषयी

हा लेख व्यक्तिश: मला खूप खूप आवडला. ( मूळ लेख इथे वाचता येईल)  
दिवाळी मलाही अजूनही असंच आणि इतकंच वेडं करते त्यामुळे प्रचंड रिलेट झालो. 
गणपतीपासूनच मला तिचे वेध लागतात... नवरात्र म्हणजे खरं तर मेजर रॉकस्टारची कन्सर्ट ओपन करणाऱ्या अपकमिंग बँडसारखी असते. 
आणि दसऱ्यापासून तिचा रंगगंध भिनायला लागतो...
कोजागिरीशीसुध्दा माझ्या आयुष्यातले काही खूप सुंदर पिठूर क्षण जोडलेले आहेत.    
धनत्रयोदशीच्या रात्री मी एकटाच भुतासारखा फिरत असतो कॉलनीतल्या रस्त्यांवरून... कंदील बघत... उद्याच्या पहाटेच्या त्या आनंदी अपेक्षेचे घोट रिचवत. 

आणि मग एकदाची ती पहाट होते... अंत पाहून शेवटी धाडकन स्टेजवर अवतरणाऱ्या रॉकस्टारसारखी. 
ते तेल उटणं... ओवाळणाऱ्या भावंडांविषयी भारदे जे म्हणालेयत मला ते तसंच आणि तितकंच म्हणायचं.
ती पहाट तशीच रहावी तिची सकाळ होऊच नये असं वाटत राहतं. 

पण सकाळ होतेच...  
नंतरही सगळी धमाल असते..
पण... 
पर्सनली माझ्या मनात तरी... इट्स ऑल डाउनहील फ्रॉम हिअर ऑन. 

आयुष्य म्हणजे या दिवाळीपासून पुढची दिवाळी येईपर्यंत केलेला टाईमपास असं सेफली म्हणता यावं माझ्या बाबतीत... बहुतेक :)
खरं जगायचं ते दिवाळीतच. 

सध्यातरी इतकंच... कारण भुतासारखं फिरायची वेळ झाली :) 

-नील आर्ते 

by nilesh arte (noreply@blogger.com) at October 17, 2017 07:19 PM

AnnaParabrahma

ll शुभ लाभ ll धनत्रयोदशीच्या हार्दिक शुभेच्छा ! Wishing you prosperity this Dhanteras!

ll शुभ लाभ ll धनत्रयोदशीच्या हार्दिक शुभेच्छा ! Wishing you prosperity this Dhanteras!

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 17, 2017 04:55 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Mushroom Stew, one pot, 30 minutes

An easy, savory, flavorful, meaty and piping hot bowl of Mushroom Stew is exactly the kind of food I crave on a cool Fall day. This recipe is delicious, needs just one pot, and it takes under 30...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at October 17, 2017 12:00 PM

एम. डी. रामटेके.

सुप्रिया सुळे, तुम्ही चुकताय!

...तर मुख्यमंत्र्यांना महाराष्ट्रात फिरू देणार नाही, सुप्रिया सुळेंचा इशारासध्या भाजप सत्तेत असल्यामुळे विरोधकांना काही ना काही मुद्दा उकरुन भाजपाला भंडावून सोडण्याचे काम सातत्याने चालू ठेवावे लागते. सध्या या कामात कॉंग्रेसपेक्षा राष्ट्रवादीने आघाडी घेतल्याचे दिसत आहे. राष्ट्रवादी कॉंग्रेस जन्मा पासूनच सत्तेत असल्यामुळे पक्षात बरीच सुस्ती व मरगळ आली. ती झटकून भाजपला धारेवर धरण्यासाठी अजितदादा व सुप्रिया ताई कामाला लागलेत हे बरेच झाले. पण यावेळेस ताईकडून व पवार कुटूंबा कडून एक चूक होत आहे ती म्हणजे मराठ्यांची सहानुभूती मिळविण्यासाठी ते जे काही करत आहेत त्यातून दलित समाजावर अन्याय होण्य़ाची पूर्ण शक्यता आहे. कारण कोपर्डी प्रकरणाला तापवून मराठा मते वळविण्याच्या उद्देशाने जो काही प्रकार चालविला आहे त्यातून खालील प्रश्न उभे राहतात.

१) खैरलांजी प्रकरणात पवार कुटूंबानी अन्यायाच्या विरुद्ध एवढी तत्परता नि उत्साह का दाखविला नाही.
२) रमाबाई हत्याकांड घाटकोपर च्या बाबतीत पवार कुटूंब उदासीन का होते?
३)  नितीन आगेची मराठा लोकांनी हत्या केल्या तेंव्हा पवार कुटूंबीयांची न्यायप्रियता कुठे गेली होती?

मराठ्यांनी केलेली नितीन आगेंची हत्या असो वा दलितांनी केलीलं कोपर्डीचं पाप असो... दोन्ही घटनांमध्ये गुणात्मक फरक नाहीच. त्या दोन्ही घटना समान समाजघातकी आहेत. तरी सुळेताईंनी कधी नितीन आगेच्या बाजूने कोणते आंदोलन वगैरे केलेले ऐकीवात नाही. पण त्याच नगर जिल्ह्यात जेंव्हा मराठा मुलीवर अत्याचार होतो तेंव्हा सुळेताई आंदोलनावर उतरतात. ही ख-या अर्थांने दुटप्पी वागणूक असून मराठ्यांना चुचकारण्याची लबाडी आहे. तुम्हाला न्याय प्रीय नसून त्या आडून राजकीय पोळी भाजणे सुरु आहे एवढाच त्याचा अर्थ निघतो. पण हा डाव फार काळ दलितांच्या लक्षात येणार नाही असे समजू नका. कोपर्डीच्या घटनेत सुळेताईंनी चालविलेली चळवळ न्याय मिळावा येपेक्षा पक्षाची बांधणी व्हावी या उद्देशांनी चालविली जात आहे. पक्ष बांधणीसाठी वापरण्यात येत असलेलं कोपर्डी प्रकरण नैतीकतेच्या निकषावर पवार कुटूंबाची शालीनता घटविणारी ठरते. 
राष्ट्रवादी कॉंग्रेस व कॉंग्रेस हे दोन्ही पक्ष आम्हाला  कायमचे जवळचे पक्ष वाटत राहिले आहेत. दलीत समाजाचं अधिकांश मतदान एकतर राकॉ ला जातं किंवा कॉंग्रेसला जातं हा इतिहास आहे. याचा दुसरा अर्थ असा की आमचं मतदान या दोघांना हवं असतं. पण सध्या आलेल्या मराठा लाटेत मात्र पवार कुटूंबीयांनी मराठ्यांची बाजू लावून धरताना कोपर्डी प्रकरणातून जे काही चालविले आहे ते तर्काला  आणी नैतीकतेला धरून नाही.
कोपर्डीची घटना दुर्दैवी नि असमर्थनीय़ आहेच. आरोपींवर केस दाखल झाली असून ती कोर्टात चालू आहे. न्यायपालीका आपल्या पद्धतीने ते  काम पाहात आहे. या केस मधील आरोपी हे दलित समाजाचे आहेत तर पिढीत कुटूंब हे मराठा समाजाचे आहे. इथे मराठा समाज पिढीत कुटूंबाला न्याय देण्यासाठी एकवटला ते स्तूत्यच आहे. पण आता केस न्यायालयात गेलेली असताना सुप्रिया सुळेनी कोपर्डीत जाऊन न्याय मिळावा म्हणून जो काही प्रकार चालविला आहे तो मात्र चोमडेपणा ठरतो. मराठा मतांचं गणीत डोळ्यापुढे ठेवून केलेली ही चापलूसी आहे. तसं पवार कुटूंबा बद्दल मला खूप आदर आहे, पण सत्तेची खुर्ची डगमगल्यावर त्यांनी चालविलेली ही मराठा चापलुशी मला अजिबात आवडलेली नाही. न्यायालय आपले काम चोख पद्धतीने बजावत असतांना सुळेताईंनी कोपर्डीत गावात डरकाड्या फोडत हिंडण्याचे कारणच नाही. फडणविसांवर दबाव टाकल्यामुळे प्रशासन घाबरून गेले अन मराठा धाकापायी पोलिस यंत्रणेवर दबाब पडून पुराव्यांमध्ये नको ते फेरफार घडवून बायस निर्णय घेतलाच (किंबहूणा सुळेंचा दबाव पाहता तसा निर्णय होण्याची शक्यताच अधीक आहे) तर तो आमच्या दलीत मुलांवर अन्याय ठरणार नाही का? सुळेताईला काय गरज आहे तिथे जाऊन नाचायची? बरं फडणवीसांवर दबाव आणायला मिळून मिळून काय मुद्दा मिळाला तर म्हणे कोपर्डी प्रकरण... अरे काय कहर करता यार तुम्ही? दुसरे कोणतेच मुद्दे नाहीत का? तुमच्या कोपर्डी प्रकरणातून मराठा सुखावतो हे जेवढे सत्य आहे तेवढेच सत्य दुसरी बाजू आहे ती म्हणजे प्रशासन, पोलिस यंत्रणा व इतर न्यायप्रक्रियेतील घटकांवर दबाव निर्माण होतो आहे. अन दबावात  निर्णय देतांना चुका होण्याची शक्यात अधीक असते. सुळेंच्या कोपर्डी प्रकरणातील लुडबुड पिढीतेला न्याय देण्यापेक्षा आरोपींवर अन्याय होण्यास हवे असलेले वातावरण निर्माण करत आहे... न्यायप्रविष्ठ प्रकरणात असं नाक खुपसायचं नसतं इतका साधा संकेत पवार सुळेताईनी पाळू नये ही शोकांतीका ठरते.  
कारण मराठ्यांचं फेवर मिळविण्यासाठी जी स्पर्धा सुरु झाली आहे ती जिंकण्यासाठी तमाम राजकीय धुरंधरानी मौन पाळायचे ठरविले आहे. पण यातून लिटिगेंटींग प्रोसेसवर ताण पडत असून तो अधीक पडला की निर्णयावर परिणाम होणार व त्यातून आरोपींवर अन्याय होणार ही बाब विसरून चालणार नाही. सुळेताईनी चालविलेली तथाकथीत मोहीम अरोपींवर अन्याय करो व न करो... पण न्यायपलिकेच्या कामात स्वर्थापायी चालविलेली ही लुडबुड नक्कीच स्पृहनीय़ नाही.  यापेक्षा क्रुर बलात्कार व हत्या खैरलांजीत झाली होती. तेंव्हा मात्र कधी सुळेताई तिकडे फिरकल्यासुद्धा नाही. याच नगर जिल्ह्यात नितीन आगेच मराठा समाजाकडून हत्या होते तेंव्हाही ताईनी कोणते आंदोलन केलेले नाही किंवा न्यायालयाच्या दारावर हट्ट धरला नाही. पण मराठा मुलगी बळी पडल्या पडल्या मात्र यांना ऊतू जावू लागलय. ही बाब निश्चीतच दलीत समाजानी दखल घ्यावि अशी आहे. नगर जिल्ह्यातील दोन घटना कोपर्डी व खर्डा... दोन्ही घटना सारख्याच... पण माणसं बदललं की तुमचा स्टान्स बदलतो हे मला नाही पटत.  हा मराठा फेवर कुणाला नडो वा ना नडो... पण एक दिवस तुम्हालाच नडणार एवढं नक्की. कारण सुज्ञ मतदार जरी बोलत नसला तरी त्याचं निरिक्षण चालू असतं. अन शेवटी तो दर पाच वर्षातून एकदा मतपेटीतून बोलत असतो.

नुकतचं तलवार कुटूंबाच्या केसवर अलाहाबाद कोर्टाने निकाल दिला. त्यात खालच्या कोर्टाने दबावात येऊन कसं सिनेमाच्या स्क्रिप्टप्रमाणे काम केलं अन आरोपींना शिक्षा ठोठावली याचा उल्लेख करत खालच्या कोर्टाचे कान उपटले. या ताज्या उदाहरणाला पाहता सुळेताईची कोपर्डी चळवळ खालच्या कोर्टावर अन न्यायव्यवस्थेवर दबाव निर्माण करत असून त्यामुळे न्याय होण्यापेक्षा अन्याय घडण्याची शक्यताच अधीक आहे. कारण फेअर ट्रायल होणे अत्यावश्यक असते. ती होत असतांना बाहेर एखाद्या समाजाच्या झुंडीने गगनभेदी आरोळ्य़ा देणे म्हणजे न्यायपालिकेवर दबाव निर्माण करुन निर्णयाला प्रभावीत करणे असा अर्थ होतो. अन सुळेताई आत्ता जे काही करत आहेत, त्यातून न्यायालयीन निर्णय प्रभावीत होण्याची पुर्ण शक्यता आहे. त्यामुळे ताईंना विनंती आहे, त्यांनी खुशाल राजकारण करावं... पण न्यायव्यवस्थेत लुडबुड ठरणार असं काही करु नये. 

-जयभीम

by एम. डी. रामटेके (noreply@blogger.com) at October 17, 2017 06:13 AM

शिकू आनंदे

दिवाळीसाठी सिंगापूर सज्ज

दीपावली केवळ भारतातच नाही, तर संपूर्ण जगभरात प्रत्येकजण दिव्यांच्या या सणाची तयारी करण्यात मग्न आहे. बहुसांस्कृतिक समाज या नात्याने सिंगापूरचे नागरिक कायमच त्यांच्या सणांबद्दल उत्साही असतात आणि दिवाळी मोठय़ा जोशात व उत्साहात साजरी करतात.

दीपावली केवळ भारतातच नाही, तर संपूर्ण जगभरात प्रत्येकजण दिव्यांच्या या सणाची तयारी करण्यात मग्न आहे. बहुसांस्कृतिक समाज या नात्याने सिंगापूरचे नागरिक कायमच त्यांच्या सणांबद्दल उत्साही असतात आणि दिवाळी मोठय़ा जोशात व उत्साहात साजरी करतात. सिंगापूरमधील डझनभर हिंदू कुटुंबीय आपली घरे सोनेरी रंगात उजळवतात आणि प्रार्थना करतात.

भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करतात व प्रियजनांना गोडधोड खाऊ घालतात. २ सप्टेंबर ते १२ नोव्हेंबर २०१७ दरम्यान लिटिल इंडिया हे आवर्जून भेट देण्यासारखे आणि सणाचा आनंद घेण्यासाठी आदर्श ठिकाण असते, कारण या दरम्यान दीपावलीनिमित्त सेरंगून रस्ता ते रेस कोर्स रस्त्यादरम्यान संध्याकाळी ७ ते मध्यरात्री १२ वाजेपर्यंत दिव्यांची रोषणाई केली जाते.

शिवसेना शहरप्रमुखांचे नगरसेवकपद धोक्यात

शिवसेना शहरप्रमुखांचे नगरसेवकपद धोक्यातसम्राट हॉटेलच्या आरसीसी बांधकामावर झालेल्या कारवाईनंतर महानगरपालिका प्रशासनानाशी घातलेली हुज्जत शिवसेना शहरप्रमुख असलेले नगरसेवक राजेंद्र चौधरी यांना महागात पडली आहे.

by प्रहार at October 17, 2017 12:25 AM

यम दीपदान

यमदीपदानाची पूजा आश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील १३व्या दिवशी केली जाते. त्यामागे काही कारण आहे.

यमदीपदानाची पूजा आश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील १३व्या दिवशी केली जाते. त्यामागे काही कारण आहे. रात्रीच्या वेळी यमाचे श्रद्धास्थान असलेल्या दिव्यामध्ये दिवा जळत ठेवतात. असे म्हणतात की, ‘‘मृत्यू व निराशा दूर ठेवण्यासाठी त्यावेळेला प्रार्थना केली जाते.’’ यमदीपदान करण्यामागे एक कथा आहे. एक राजा सोळा वर्षाच्या मुलीशी लग्न करतो.

त्यांच्या जन्म कुंडलीप्रमाणे विवाहाच्या चौथ्या दिवशी सांप-दंश करून राजा मृत्यू होणार असे लिहिले होते. विवाहाच्या चौथ्या दिवशी राजाच्या पत्नीने त्याला झोपण्याची परवानगी दिली नाही. तिने आपल्या पतीच्या खोलीच्या प्रवेशद्वारावर सोन्याचे काही दागिने व बरेच सोने-चांदीची नाणी ठेवली. प्रत्येक ठिकाणी असंख्य दिवे लावले. जेव्हा यम, मृत्यूचा देव नागाच्या रूपात दिसतो तेव्हा त्याच्या डोळ्यांना तेजस्वी प्रकाश पडला. तो राज्याच्या खोलीत प्रवेश करू शकला नाही. त्यामुळे राणीने राजाचे प्राण वाचवल्याची कथा आहे. तेव्हापासून धनतेरस हा दिवस ‘‘यमदीपदान’’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

यम दीपदान पूजा
शक्यतो १३ गव्हाचे पीठ तयार केलेले दिवे किंवा लहान चिकणमातीचे दिवे, तेल, फुले, रोजच्या पूजामध्ये वापरली जाणारी इतर सामग्री. गणपतीची प्रार्थना करून १३ दिव्यांची पूजा केली जाते. संध्याकाळी, दक्षिणेकडे म्हणजेच यमची दिशा असणा-या दिशेला समोर तोंड करून दिवे घराच्या बाहेर ठेवा. त्यानंतर यमाला प्रार्थना केली जाते. ‘‘मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह!त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यज: प्रीयतां मम!!’’‘‘मी सूर्यदेवाच्या मुलाला हे तेरा दिवे देत आहे. जेणेकरून ते मला मृत्यूच्या तावडीतून मुक्त करतील आणि त्यांचे आशीर्वाद देतील.’’
मुहूर्त – सायंकाळी ५.५५ ते ८.११ पर्यंत

by प्रहार at October 17, 2017 12:21 AM

सायबर गुन्हे आणि कायदे

प्रत्येकाने हुशारीने वागले पाहिजे, केवळ कायदा आहे. पोलीस आहेत म्हणून आळसाने वागू नये, तर सावधानतेने वागून असा अपराध करणा-याला अद्दल घडविणे हे कर्तत्व विसरू नये. तरच अशा प्रकारांना आळा बसेल.

आजकाल संगणकाचा आणि मोबाईलचा वापर सर्रासपणे केला जात आहे. विद्यार्थ्यांपासून ते वयोवृद्ध सुद्धा या सवलतीचा प्रमाणापेक्षा वापर करताना आढळतात. आधुनिकीकरण झाल्याचे हे द्योतक म्हणता येईल. परंतु जसे फायदे आहेत तसेच तोटे सुद्धा समजून घेणे गरजेचे आहे. कॉम्प्युटर आणि मोबाईलच्या माध्यामातून सायबर गुन्हे घडले जातात. या सोयींमुळे आपण प्रगतिपथावर जातोय हे जर सत्य असले तरी जर का डोळे उघडे ठेऊन वागलो नाही तर काही हिंसकवृत्तीच्या लोकांकडून त्रास होण्याचा धोका नाकारता येत नाही.

मोबाईल आणि संगणकाच्या माध्यमातून होत असणारा गुन्हा, यालाच सायबर गुन्हा म्हणतात. याचे अनुभव वाचायला मिळतात किंवा अवतीभोवती सुद्धा घडल्याचे ऐकिवात येते. हे गुन्हे घडत असल्याचे सरकारला वाटले तेव्हा यासाठी नियंत्रण करण्यासाठी ‘इन्फॉरमेशन टेक्नॉलॉजी’ (अमेंडमेंट) कायदा २००८ ला करण्यात आला.

संगणकावरील माहितीची चोरी करणे, संगणक, नेटवर्क, सव्‍‌र्हरमध्ये बिघाड करणे, इंटरनेटचा उपयोग करून छळणे, ई-मेलच्या साहायाने फसवणूक करणे, क्रेडिट कार्डवरद्वारे फसवणूक करणे, बनावट नोटा, पायरसी, अश्लिल चित्रे, मेसेज, इ. प्रकारे गुन्हे केले जातात. हे दखलपात्र गुन्हे असून फौजदारी तक्रार पोलीस स्टेशनला दाखल करता येते. अपराध गंभीर असेल तर जामीन सुद्धा होत नाही.

बँकेची महत्त्वाची माहिती मिळते कशी? कधी कधी तर ग्राहकाला फोन करून त्यांच्या बँकिंगविषयी योग्य माहिती घेऊन खात्यातून पैसे काढले जातात, अशा तक्रारी पोलीस स्टेशनला येतात आणि आता तर जनजागृती म्हणून ‘आपल्या बँकेची एटीएमची काहीही माहिती कोणाला देऊ नये’ असे पोस्टर्स, मेसेजने दर्शवितात. महिलांना तर मोबाईलवर अश्लिल मेसेज, चित्रे पाठविण्याचे प्रमाण सुद्धा वाढत आहे.

संगणकाचा वापर करून सुद्धा छळवणूक होते. त्यास्तव प्रत्येकाने हुशारीने वागले पाहिजे, केवळ कायदा आहे, पोलीस आहेत म्हणून आळसाने वागू नये, तर सावधानतेने वागून असा अपराध करणा-याला अद्दल घडविणे हे कर्तत्व विसरू नये. तरच अशा प्रकारांना आळा बसेल आणि मिळणा-या सुखसोईचा चांगला उपयोग करून घेता येईल.

शिवसेना शहरप्रमुखांचे नगरसेवकपद धोक्यात

शिवसेना शहरप्रमुखांचे नगरसेवकपद धोक्यातसम्राट हॉटेलच्या आरसीसी बांधकामावर झालेल्या कारवाईनंतर महानगरपालिका प्रशासनानाशी घातलेली हुज्जत शिवसेना शहरप्रमुख असलेले नगरसेवक राजेंद्र चौधरी यांना महागात पडली आहे.

by दिलीप चव्हाण at October 17, 2017 12:15 AM

October 16, 2017

एम. डी. रामटेके.

मोदीपर्व- नोटीसा... अस्ताचा एक संकेत!

Image result for narendra modiमोदीपर्व... पर्व हा शब्द मुद्दाम वापरला कारण मोदीची राजकीय वाटचाल सुरु झाली ती सन. २००२ मध्ये. तेंव्हा पासून २०१९ पर्यंतची (या लोकसभेचा कालावधी धरुन) राजकीय वाटचाल पाहिल्यास सलग सत्तेत राहण्याचा त्यांचा हा विक्रम प्रचंड वादग्रस्त तर आहेच. पण विरोधकांचा टोकाचा मोदी द्वेष या सगळ्यातून त्यांनी प्रसिद्धीची व यशाची जी नवी गाथा लिहली ती प्राप्त परिस्थीतीत एक पर्वच ठरते. नरेंद्र मोदीची आजवरची वाटचाल पाहता तो माणुस पराकोटीची राजकीय सुझबुझ बाळगतो यावर माझा ठाम विश्वास आहे. गुजरात ते दिल्लीचा एकूण प्रवास तसा सोपा नव्हता पण या सुझबुझतेनी तो प्रवास सोपा करून दिला. बाहेरचे तर सोडाच पण पक्षात सुद्धा आडवाणी पासून स्वराज पर्यंत अनेकांची मोदीला पंतप्रधान पदाचा उमेदवार म्हणून नापसंदी होती.  मग त्यांनी मिळेल तिथे जमेल तसा विरोध केलाच पण सगळ्यांवर मात करत मोदीनी जे गाठायचं ते गाठलच. या सगळ्या प्रवासाचं नीट अवलोकन केल्यास मोदी तसा खूप हलका फुलका नेता नाही हे स्पष्ट होतं.  पण हलललीचं वागण पाहता ती सुझबुझ हरवल्याचं जाणवतं. गोरक्षकांचा हौदोस सुरू असताना बाळगलेलं मौन असो वा बेताल वक्तव्य करणा-या कार्यकर्त्यांवर कारवाई न करण्याची उदासीणता असो वा सोशल मीडियावर लिहणा-यांना धाडलेल्या नोटीसा असो. या सगळ्या घटना स्वत:च्या पायावर धोंडा मारून घेणा-या  आहेत. मला प्रश्न हा पडतो की मोदीसारखा इतका चाणक्ष माणूस कसं काय असं स्वत:च्याच पायावर धोंडा मारून घेतोय?  त्यामागे काही धोरण आहे की ही चुकच आहे ते अनाकलनीय आहे, न पटणारं आहे.
मोदी विरोधात सोशल मीडियावर लिखाण करणा-यांना थेट नोटीसा धाडण्यात आल्या. ही कृती खुपच हास्यस्पद आहे. राजकारणी म्हणून पराकोटीची टीका पचवून घेण्याचे धडे अगदी प्राथमीक अवस्थेत घ्यायचे असतात. मोदीतर गोद्रा प्रकरणी वीष पचवून तग धरलेले धुरंधर आहेत. मग असा माणूस सोशल मीडियाच्या टिकेला घाबरुन नोटीसा धाडतो हे जरा पचायला जड जातय. असल्या  चिंदी कारणावरून नोटीसा धाडणे मला कळतच नाहीये..  एकहाती सत्ता आल्यामुळे बहुतेक डोक्यात हवा गेली किंवा काहीतरी अंदाज बांधणीत चुका होत आहेत असं वाटतं.  कारण काहिही असो. मोदी व टीम मात्र बेताल वागायला लागली आहे एवढं मात्र नक्की.
मोदीचा पक्ष व त्यांची मातृसंस्था संघ हे सत्तेची फळ तसं फार कमी चाखलेले आहेत. आता कुठे एकहाती सत्ता आलीय. अन एकदा सत्तेची चटक लागली की माणसातील कडवेपणा हळूहळू कमी होत जातो. भाजप व संघ तसे दोघेही कडवेच... पण सत्तेची लालसा यांच्यातील कडवेपणा कमी करुन दाखवेल यावर मी ठाम आहे.  तुमच्यात कोणतीही धुंधी असो, तिला सत्तेची धुंधी एका झटक्यात उतरवून टाकते. मोदी व संघाला आत्ता सत्ता मिळून तीन वर्ष झालीत. आता पर्यंत सत्तेची धुंधी चढायला हवी होती. अन ती चढली की कडवेपण बाजूला सारून सत्तेला चिकटून राहण्याचा विकार जडायला हवा होता. मग त्याची प्रचिती तुमच्या एकूण वर्तनात कशी अधीक व्यापकता आली याचं प्रदर्शन मांडून केल्या जातं. हे करताना मतदार दुखावणार नाही ही गोष्ट अग्रस्थानी असावी लागते.
सामान्य नागरिकांना त्यांच्या अधिकारावर बाधा घातली जात आहे असे वाटू नये ही दुसरी बाब सांभाळायची असते. पण मोदी व टीम मात्र नेमकं उलटं करत आहे. पहिल्यांदा खाण्यापिण्यावर बंदी घातली. त्यातुन तमाम भारतीय मतदार दुखावले गेले. नंतर फ्रिडम ओफ एक्स्प्रेशनवर यांची करडी नजर पडू लागली.  त्यातून तरुण मतदार दुखावत गेला किंवा पुढे मागे नक्कीच दुखावणार. मग आता तर चक्क सोशल मीडियावर सरकार विरोधी लेकन करणा-यांना थेट नोटीसा धाडण्यात आल्या. म्हणजे हे सगळे उद्योग स्वत:च्या पायावर धोंडा मारुन घेणारे आहेत.  मोदी व भाजप यांच्या अशा वर्तनानी एक गोष्ट स्पष्ट होत आहे. भलेही ते सत्तेत आले पण सत्तेत येण्याचं अचूक आकलन करण्यात त्यांची चूक झाली आहे. लोकांनी सत्ता सुपूर्द करण्याचं कारण त्यांना कळलेलं नाही.  हे आकलन न होणं भाजपचा आत्मघात करायला पुरेसं आहे. आपल्यालाच निवडून देणा-या नागरीकांवर नांगर फिरविण्याचे जे कृत्य भाजप करत आहे, त्यातून ते स्वत:चा विनाश लिहत आहेत. त्याची प्रचिती यायला  फार काळ लागणार नाही.

बाकी काही असो, सरकारनी धाडलेल्या नोटीसा भाजपाच्या अस्ताचा संकेत घेऊन आल्या आहेत. मोदीपर्व अस्ताला लागलेय एवढं नक्की! हा अस्त मोदीच्या दिशेनी येतोय की मोदीच अस्ताच्या दिशेनी धावत सुटलेत ते लवकरच कळेल.

by एम. डी. रामटेके (noreply@blogger.com) at October 16, 2017 07:40 AM

चिल्लर राजकरणी - बच्चू कडू

Image result for bacchu kaduमहाराष्ट्रातील राजकारणाचा इतिहास अगदी तसाच आहे जसा अजून कोणत्याही राज्याचा आहे. म्हणजे जातींचा, धर्माचा, देवांचा व बाबा बुवांचा.  हे सगळे घटक कमी अधिक प्रमाणात इतरांप्रमाणे इथल्याही राजकारणात आहेतच. नाही ती फक्त सिनेमावाल्यांची घुसखोरी... एवढा तो अपवाद. यात एक गोष्ट सुटली ती म्हणजे चिल्लर राजकारण्याची. इथे नाक्यावर बसून टवाळक्या करणारे थिल्लर व चिल्लर कधी राजकारणात येतात याचा पत्ता लागत नाही. मग ते राजकारणाला त्याच्या कट्याप्रमाणे समजुन नागडं नाचायला लागतात. आमदार खासदार पदाची शालीनता कमरेचं सोडून डोक्याला गुंडाळावी तसं गुंडाळतात. असच एक डोक्याला गुंडाळण्यासाठी प्रसिध्द नाव म्हणजे बच्चू कडू.
हा माणूस सुरुवातीला शिवसेनेत होता. त्यामुळे बाळ ठाकरेचे बूडशेंडा नसलेली वृत्ती याच्यातही उतरली.  उतरलेल्या गुणातील सगळ्यात लक्षणीय गुण म्हणजे राडा संस्कृती. त्याच्या जोडीला नौटंकई. या माणसांनी सेना सोडून स्वत:ची ’प्रहार’ नावाची संघटना सुरु केली. मग काय प्रहारच्या नौटंक्या सुरु झाल्या. सेना सोडल्यावर याचे छोटेमोठे आंदोलन चालू होते पण गाजलेलं पहिलं आंदोलन म्हणजे शोलेवालं. डिसेंबर २००६ मध्ये हे आंदोलन केलं...आंदोलन कसलं, नौटंकीच ती, म्हणजे शोले स्टाईल पाण्याच्या टाकीवर चढून उडी घेण्याची धमकी देणारं आंदोलन ते मिडीयांनी देशभर दाखवून बच्चूला प्रसिद्धी दिली हा आपल्या पत्रकारांचा करंटेपणा. मग त्या नंतर बच्चूची राजकीय भरारी होत गेली पण मिळणा-या आमदार सारख्या पदाला शोभेल अशी शालीनता काही बच्चूच्या अंगात येईना... मग त्याचे राडे चालूचे होते.  दरम्यान त्यानी प्रहार नावाची संघटना वाढवत नेली व नव्या पोरांची व कार्यकर्त्यांची टीम तयार केली. पण स्वत:च्या अंगात कोणतीच शिस्त व शालीनता नसल्यामुळे व जमवलेली पोरांची टीम नुसती बच्चूसारखीच टपोरी व नौटंकीबाज बनत गेली. मग या टीमला धरून बच्चूनी बरेच बचपने केलेत. त्यात कधी कोण्य़ा अधिका-याच्या कानाखाली मार, तर कोण्या बाईची खिल्ली उडव तर कधी मंत्रालयात धुडघूस घाल असे विविध उद्योग बच्चूनी सुरु ठेवले. यातील काही खास नमुणे म्हणजे  जानेवारी २०११ मध्ये सी. हगवणे नावाच्या अधिका-याला बच्चूनी मारलं अन अख्खं मंत्रालय बच्चूच्या विरोधात संपावर गेलं. तेंव्हा बच्चू कोणत्या गुणाचा आहे उभ्या महाराष्ट्राला कळलं.  त्याच बरोबर निवडणूकांच्या प्रचारा दरम्यान वसूधा देशमुख नावाच्या एका स्त्रीला मारहाण केली तो ही मुद्दा बराच गाजला. अन नुकतच नाशिकात एका अधिका-याच्या कानाखाली लावण्याचा उद्योग बच्चू कडूनी केला. थोदक्यात बच्चू कडूचे उद्योग पाहता हा माणूस विधानसभेत नाही तर जेलात असायला हवा होता. पण आपले दुर्दैव असे की आमच्या व्यवस्थेतील कमजोर धागे अशा लोकांना बळ देतात व ही गुंड प्रवृत्तीची माणसं खुलेआम हौदोस घालत फिरत असतात. बच्चू कडू अशाच गुंडांपैक एक गुंड आहे.
याचं वोटबॅंक जपण्याचं तंत्रही भारी आहे. रक्तदान शिबीरे भरविणे, आजारी लोकांना मुंबईत उपचाराची सोय लावून देणे वगैरे प्रकार करत असतो. गिरीब लोकांना हे उपकार वाटतात व त्यातून वोटबॅंक तयार होत जाते... अन बच्चूला अधीक चेव चढत जातो व मग त्याचा हौदोस अधूनमधून मीडियातून वाचायला मिळतं. हल्ली त्यांनी नवा प्रकार सुरु केलाय तो म्हणजे अपंगाना मदत देण्यात यावे ही. सुरुवातीला कडून शेतक-यांचे मुद्दे धरुन राजकारणात उतरले व आपली मतदाराचा आवाका वाढवित नेताना काही जबरी गेम टाकलेत. दुर्दैवाने ते यशस्वीही झालेत. सध्या अपंगना मदत हा बच्चूचा नवा फासा आहे. अपंगाना मदत मिळाली तर चांगलीच गोष्ट आहे. पण त्यासाठी अधिका-यांना मारहाण वगैरे करणे म्हणजे अतिरेकीपणा झाला. पण तेवढं कळायला वरचा खोका नीट असावा लागतो. कडूच्या बाबतीत वरच्या खोक्याची नुसती बोंब आहे. या माणसाला मीडिया अटेन्शनची मोठी हौस.. त्यासाठी मागे त्यानी चक्क हेमामालिनीवर शिंतोडे उडविले होते. बाईनी याच्याकडे ढुंकुनही बघीतलं नाही ती गोष्ट वेगळी. एकदातर चक्क बॉम्ब फेकायच्या बाता केल्या या माणसांनी. तेंव्हा मात्र हे प्रकरण नुसतं रिकाम्या खोक्याचं नसून संतुलन बिघडलेली केस असल्याची खात्री झाली. तरी नशीब हा माणूस आजून बाहेरच आहे. आता म्हणे अमरावतीत उपोषण सुरू केलय. आहे की नाही कहर. काही दिवस गेले की मीडिया अटेन्शनसाठी जीव तळमळतो याचा. मग असले उद्योग चालतात. चालू द्या... आपल्याला काय... तेवढच मनोरंजन!
दर थोड्या दिवसांनी कडूची नौटंकी चालू असते... आता उपोषणाची नौटंकी चालू झाली. एका थिल्लर माणसाचं चिल्लर राजकारण... आजुन काय!

by एम. डी. रामटेके (noreply@blogger.com) at October 16, 2017 06:19 AM

डीडीच्या दुनियेत

अशोकच वन (नंबर)!

नांदेड महापालिकेच्या निवडणुकीत काँग्रेस उर्फ अशोक चव्हाण यांनी मिळविलेल्या विजयामुळे अनेकांच्या हर्षाला पारावार उरला नाही, तर अनेकांचे मन खट्टू झाले. या निकालाने काँग्रेसींचे हुरळून जाणे जेवढे साहजिक, तेवढेच धुव्वा उडाल्याच्या […]

by देविदास देशपांडे at October 16, 2017 05:11 AM

नस्ती उठाठेव

घेता, किती घेशील दो कराने?


``आज संध्याकाळी जायचंय ना हो आपण खरेदीला?`` सकाळी पेपर वाचताना सौ. किरकिरे एकदम आठवल्यासारख्या ओरडल्या आणि सगळ्या घराचं लक्ष वेधलं गेलं. बहुधा कुठल्यातरी साडीच्या दुकानांतल्या आकर्षक साड्यांच्या जाहिरातींवर त्यांची नजर पडली होती.

 

यंदा दिवाळीचा फराळ स्वस्त, घरांच्या किमती कमी होणार, अशाच बातम्या महिनाभर झळकत होत्या. एसटीचा प्रवास थोडासा महागणार असल्याची कुणकुण होती, पण यावेळी कुठे फिरायला जाण्याचा बेत नव्हता. पेट्रोलच्या किंमतींवरून रणकंदन झाल्यानंतर सरकारनं पेट्रोल दोन-चार रुपये कमीच केलं होतं आणि काही पदार्थांच्या जीएसटीमध्येही कपात केली होती. थोडक्यात, विरोधकांच्या मोर्चांशिवाय महागाईचं विशेष विरोधी वातावरण कुठे नव्हतं. त्यामुळे खरेदीसाठीही अगदी अनुकूल काळ होता. त्यातून दिवाळी अगदीच दोन दिवसांवर आली होती आणि आज खरेदीला जाणं आवश्यकच होतं. कुमार आणि सुकन्येचे खरेदीचे तर भलेमोठे प्लॅन्स कधीपासून आखून तयार होते. त्यासाठीची यादीही त्यांनी तयार ठेवली होती.

``आम्ही लहान होतो, तेव्हा आम्हाला असं कुणी विचारतही नव्हतं!`` किरकिरे आजोबांनी सकाळपासून तीनशेएकोणसत्तराव्या वेळेला हे वाक्य उच्चारलं, तेव्हा समोर ऐकून घ्यायला कुणी नव्हतं. ``वर्षातून एकदा नवीन कपडे मिळायचे, तेसुद्धा दिवाळीला. वडील कुठूनतरी स्वस्तातलं एखादं कापड घेऊन यायचे आणि मग त्यातच घरातल्या सगळ्या भावंडांची शर्टांची शिलाई व्हायची.`` आजोबांनी पुन्हा एकदा स्वातंत्र्यपूर्वकाळातली टेप वाजवली. ``अरे श्रीधर, तुला चष्म्याची नवीन फ्रेम सांगितली होती, ती आणलीस का रे?`` त्यांना तेवढ्यात काहीतरी आठवलं.

``ती बाजारातच आली नाहीये हो अजून! तो दुकानदार वैतागला होता माझ्यावर, दर महिन्याला तुमच्यासाठी वेगवेगळ्या फ्रेम्स मागतो म्हणून!`` श्री. किरकिरेंनी शक्य तेवढ्यात नम्र आवाजात खुलासा केला.

``बरं ठीकेय, संध्याकाळी तसंही आपण बाहेर शॉपिंगला जाणारच आहोत, तेव्हा काय ते बघू.`` आजोबांनी विषय मिटवून टाकला. आजीलाही बाजारात नवी आलेली नवी `पाठक बाई स्टाईल` साडी घ्यायची होती, पण एकदम संध्याकाळीच विषय काढू, असं तिनंही ठरवून टाकलं होतं. चिरंजीवांना कॉलेजसाठी नवीन बूट घ्यायचे होते. खरंतर अजून त्याची दहावीच सुरू होती, तरीही मनातून तो कॉलेजला कधीच पोचला होता. सुकन्येला आलिया भट स्टाईल पलाजो घ्यायचा होता, कृती सेनॉन स्टाईल लेहंगा, कंगना स्टाईल स्पॅगेटी टॉप आणि दीपिका स्टाईल अनारकलीही हवा होता. एकूण सगळ्यांचे सगळे प्लॅन्स ठरले होते. ठरला नव्हता तो एकाच व्यक्तीचा प्लॅन आणि ती व्यक्ती होती, श्री. किरकिरे. सगळ्यांना नव्या खरेदीसाठी मूड आला होता आणि श्री. किरकिरेंना फक्त टेन्शन आलं होतं...खर्चाचं. सगळ्यांच्या इच्छाआकांक्षा पूर्ण करण्याची जबाबदारी त्यांच्या एकट्यावर होती, कारण घरखर्चाचा कोलमडणारा हिशोब त्यांना सावरायचा होता. सकाळपासून त्यांची जी घालमेल चालली होती, त्यावरूनच सौ. किरकिरेंना अंदाज आला होता. त्यामुळे आपल्या खरेदीची यादी आयत्यावेळीच जाहीर करावी आणि दुकानदारानं गळ घातली म्हणून घ्यावं लागलं, असा देखावा निर्माण करावा, असा त्यांचा बेत होता.

दुपारपर्यंत फारसं काही उत्साहवर्धक घडलं नाही, पण दुपारनंतर घडामोडींना वेग आला. सरकार पाडण्यासाठी किंवा मंत्रिमंडळ विस्तारासाठी येतो, तसा.

``सगळ्यांनी एकत्र खरेदी जायलाच हवं का?`` चिरंजीवांनी शंका काढली. त्यांना संध्याकाळी टीव्हीवर लागणारी फुटबॉलची मॅच बघायची होती. खरंतर दिवाळीच्या तोंडावर संध्याकाळी एकत्र बाहेर खरेदीसाठी जाण्याचा कुमारी किरकिरेलाही वैताग आला होता, पण तिला खरेदीसाठी दुसरं कुणी पार्टनरही मिळालं नव्हतं. शिवाय बंधुराज घरी असल्यामुळे तिला निवांतपणे घरी बसून `हाफ गर्लफ्रेंड`ही बघता येणार नव्हता. तिची त्यावरून धुसफूस सुरू झाली. आजीआजोबांना पाय मोकळे करायला बाहेर पडायचंच होतं, पण पावसाची लक्षणं दिसत होती आणि आता भिजण्याची कुणाचीच इच्छा नव्हती.

``ते ऑनलाइन का काय ते शॉपिंग करता ना तुम्ही? ते कुठे जाऊन करतात?`` आजीनं शंका काढली, तसे चिरंजीव आणि सुकन्या फिस्सकन हसले.

``अगं आजी, ऑनलाइन शॉपिंग घरीच करता येतं. त्यासाठी कुठे जावं लागत नाही.`` सुकन्येनं आजीला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला. मग तिनं मोबाईलवर वेगवेगळ्या वेबसाइट्स कशा असतात, तिथे केवढ्या व्हरायटी असतात, लेटेस्ट ट्रेंड आणि कस्मटर रेटिंग बघून कसं खरेदी करता येतं, हे सगळं तिला दाखवलं. ``पण मोबाईलवर दुकानदाराशी घासाघीस कुठे करता येतेय?`` या आजीच्या प्रश्नावर कुणाकडेच उत्तर नव्हतं. आणि खरेदीची मजा घासाघीस करून दुकानदाराकडून आपल्याला पाहिजे तशा वस्तू आपल्याला हव्या त्या दरात घेण्यातच आहे, असं सांगून आजीनं ऑनलाइन शॉपिंगचा प्रस्ताव धुडकावून लावला.

बाहेर जाऊन ही मंडळी किती खरेदी करणार आणि त्यासाठी किती वेळ खर्ची घालणार, याचा अजूनही श्री. किरकिरेंना अंदाज येत नव्हता. नाही म्हणायला एक गोष्ट त्यांना साथ देत होती, ती म्हणजे पाऊस. दुपारपासून जो काही पाऊस लागला होता, त्यामुळे सगळ्यांच्याच खरेदीच्या उत्साहावर विरजण पडलं होतं. छत्र्या आणि रेनकोट सांभाळत आणि साचलेल्या पाण्यातून वाट काढत खरेदीला जाण्यात कुणालाच रस नव्हता. निदान आजचा बेत उद्यावर गेला, याचा सूक्ष्म आनंद श्री. किरकिरेंच्या चेहऱ्यावर झळकत होता. अर्थात, आज खरेदीला गेलो नाही, तर उद्यापासून आपल्याला वेळ नाही आणि मग मनासारखी खरेदी राहूनच जाईल, याचा सौ. किरकिरेंना अंदाज होता. काहीतरी करायला हवं होतं.

 

``पण संध्याकाळी घरी बसून काय करायचं?`` चिरंजीवांनी विचारलेली शंका सौ. किरकिरेंच्या पथ्यावर पडली.

``मी मस्त उपाय सांगते!``  उत्साहाने उडी मारत त्या पुढे आल्या. पुन्हा सगळ्यांचे कान टवकारले गेले.

``आठ दिवस फराळाच्या कामामुळे घरातल्या साफसफाईला वेळ मिळाला नव्हता. सगळे अनायसे घरी आहेत, तर आजच करून टाकूया साफसफाई! सगळ्यांची मदत होईल!``

 

सौ. किरकिरेंनी हे वाक्य उच्चारलं मात्र, पुढच्या दहा मिनिटांत घरातले सगळे मरगळलेले, सुस्तावलेले, कंटाळलेले चेहरे पावसापाण्याची पर्वा न करता बाजारातील गर्दीत खरेदीच्या उत्सवात रममाण झाले होते!


 

-    अभिजित पेंढारकर.

by अभिजित पेंढारकर (noreply@blogger.com) at October 16, 2017 03:21 AM

October 15, 2017

साधं सुधं!!

थोरत्व - कालपरत्वे



वेताळ  - " हल्ली  या पृथ्वीतलावर थोर लोकांच्या संख्येत झपाट्यानं वाढ होतंय असं तुलाही वाटतंय का?" 

वेताळाच्या ह्या अचानक आलेल्या ह्या प्रश्नानं विक्रम आश्चर्यचकित झाला. 

विक्रम  - "थोर ह्या शब्दाची नक्की व्याख्या काय?" विक्रमाने आपल्याला विचार करायला वेळ मिळावा म्हणुन तात्पुरता प्रश्न विचारला. 

विक्रमाची ही वेळकाढुपणाची चाल वेताळच्या ध्यानात आली होती. तरीही तो उत्तरला. 

वेताळ  - "थोरत्व हे दोन प्रकारचं असतं . एक जनांनी मनापासुन स्वीकारलेलं आणि दुसरं एखाद्या व्यक्तीनं स्वतःविषयी सोयिस्कररित्या मानलेलं ! पूर्वीच्या आणि सद्ययुगातील थोरत्वाची व्याख्या बदलत चालली आहे."

विक्रम - "तुम्ही  मला  तुम्हांला  हव्या असलेल्या  उत्तराच्या  दिशेनं  घेऊन  जायचा प्रयत्न  करीत  आहात !  तरीही मी  माझं  खरंखुरं मत  मांडु इच्छितो. थोर लोकांच्या विविध श्रेणी आहेत. भारतदेशी ज्याप्रमाणं विविध स्तरावर क्रिकेट खेळलं जातं तसंच  थोरत्वाचे सुद्धा आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय , राज्यस्तरीय, जिल्हास्तरीय, तालुकास्तरीय आणि अगदीच राहवलं नाही तर गल्लीस्तरीय असे अनेक प्रकार आढळुन येतात. 

वेताळ  - "असं  होय ?" (विक्रमला स्फुरण मिळुन त्यानं  अधिक  जोशात आपलं  म्हणणं पुढे चालु ठेवावं ह्यासाठी हा प्रयत्न होता.)

विक्रम  -  "थोरत्व मिळण्याचा निकष  पुर्वी फार कडक असायचा . आणि थोरत्व बहाल करण्याचा अधिकार त्या त्या क्षेत्रातील मोजक्या अधिकारी मंडळींकडे राखीव असे आणि  एखाद्या  व्यक्तीनं  विशिष्ट  क्षेत्रात अनेक दशके  सातत्यानं अभिजात कामगिरी केल्याशिवाय ही तज्ञ मंडळी त्या व्यक्तीला थोरत्वाच्या पहिल्या पायरीवर सुद्धा उभं करीत नसत. पण हल्ली मात्र असं होतं नसावं!"

वेताळ - "तुला असं का वाटतंय विक्रम?"

विक्रम - " हल्लीसुद्धा ही तज्ञ मंडळी अस्तित्वात आहेत. पण त्यांचा आवाज / त्यांचं मत सोशलमीडियावरील कोलाहलात अगदी क्षीण झालेलं आहे. त्यामुळं जरी अभिजात थोरत्व बहाल करण्याचा अधिकार ह्याच मंडळींकडे असला तरीसुद्धा बाकीच्या पातळीवरील थोरत्व बहाल करण्यासाठी सोशल मीडियावरील थोरत्व अभिलाषी गुडघ्याला बाशिंग लावुन बसलेली मंडळी आणि त्यांचे समर्थक अगदी उतावीळच आहेत. आणि एकच गोष्ट सातत्यानं सांगितली की लोकांचा त्यावर विश्वास बसतो ह्या उक्तीनुसार अशा नवथोर लोकांच्या संख्येत भर पडत चालली आहे."

वेताळ  - "हं  - तु आतापर्यंत अगदी एखाद्या विद्वानासारखं बोलतोयस , पण मला समजण्यासाठी काही प्रत्यक्ष उदाहरणं देशील  का ?"

विक्रम - " खरंतर कोणाची नावं घेणं  योग्य नव्हे! पण णुनु कपुर, महागुरू ह्यांच्याविषयी योग्य आदर बाळगुन सुद्धा त्यांना थोर  मानायला मनापासुन मी तयार नाही . ९० च्या कालावधीत ह्या दोघांची जी रुपं पाहिली होती ती लक्षात ठेवता आणि त्यामुळं त्यांनी हल्ली कितीही आव आणला तरी मन मात्र संपुर्णपणे त्यांना  थोर म्हणुन स्वीकारायला तयार होतं नाही ! सुहाना सफरमध्ये णुनु  ज्याप्रकारे आव आणुन आधीच्या काळच्या आठवणी आणतो ते पाहुन किंवा नवशिक्या कलाकरांना महागुरुंनी दिलेल्या टिप्स पाहुन कधी कधी त्यांच्या  self - proclaimed अर्थात स्वयंघोषित थोरत्वाविषयी शंका घ्यावीशी वाटते  "

वेताळ - " हं , म्हणजे  हा एकंदरीत  चुकीचा  प्रकार आहे  तर ! "

विक्रम - " अगदी पुर्णपणे  चुकीचा  म्हणता येणार नाही. कारण पुर्वी एखाद्या क्षेत्रात एका व्यक्तीनं आपलं थोरत्व सिद्ध केलं की मग त्या वटवृक्षाच्या छायेखाली कित्येकजणांचे कौशल्य संधीच्या अभावी पुर्णपणे भरारत नसे ! लोकांना एका क्षेत्रात केवळ एकाच थोर व्यक्तीची इतकी सवय होऊन जाई की बाकीचं कोणी ह्या क्षेत्रात काही चांगलं करु शकतो ह्यावर त्यांचा विश्वासच बसत नसे ! जसे की पद्माकर शिवलकर अर्थात पॅडी  ह्यांची झाकली गेलेली कला !"

वेताळ- " असे हो! पण ह्या पोस्टच्या सुरुवातीला लेखणीचे चित्र कसे बरे ?"

विक्रम  - "आपली  ही गोष्ट  महाराष्ट्रदेशी  लिहिण्याचा प्रयत्न एक नवलेखक  करीत आहे. त्याच्या मनात ही भावना किमान गल्लीस्तरीय पातळीवर निर्माण झाली असावी . आणि त्यासाठी हे चित्र !"

वेताळ - "धन्यवाद विक्रम , पण तु आपलं मौन मोडलंस . मी हा निघालो !"

विक्रम  विक्रम वेताळ वेताळ ....  

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 15, 2017 02:38 PM

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

“बुरख्या आडून !”

धुल-नुन-अय्युब हे इराकचे एक सुप्रसिद्ध लेखक आहेत. (१९०८)
इस्लामच्या परंपरा आणि आधुनिक जगाच्या रितिभाती यांच्यातील संघर्ष हा त्यांच्या लेखनाचा विषय. इस्लाम धर्मातील स्त्रियांची इज्जत आणि सन्मान राखण्यासाठी स्त्रियांनी उघड्या जगात बुरखा घालण्याची पद्धत सुरु झाली. स्त्रियांना पुरुषांचे दर्शन व्हायचे ते म्हणजे त्यांच्या वडिलांचे, भावंडांचे आणि नंतर नवर्‍याचे. १९२० साली ही परंपरा हळूहळू मोडीत निघू लागली होती पण आता ती परत मूळ धरू लागली आहे. या बुरख्याकडे पाश्चिमात्य जग स्त्रियांवरील अन्याय, दमन म्हणून पाहतात. पण बर्‍याच वेळा इस्लामी स्त्रिया बुरख्याआड वेगळ्या नजरेने पाहतात. हे त्यांनी छानपणे सांगितले आहे त्यांच्या ‘‘बुरख्याआडून…’’ या कथेत.

 

from-behind-the-veil-nweb

“बुरख्या आडून !”

रस्ता चांगला रुंद असला तरी बेशिस्त चालणार्‍या मुळे तो अगदी अरुंद भासत होता. सुळ्ळकन जाणार्‍या गाड्यांना न जुमानता माणसे चालत होती. त्यातच या गाड्यांची भर पडली होती. गाड्यांमधे श्रीमंत माणसे आरामात बाहेर तुच्छतेने पहात बसली होती. त्यातील तरुण सुंदर स्त्रियांच्या चेहर्‍यावरचे बदलणारे भाव पाहून ते कुठल्या दृष्याकडे पहात आहेत हे सहज उमगत होते.

चालणार्‍या गर्दीत असंख्य प्रकारचे रंगीबेरंगी कपडे दिसत होते. विविधतेने नटलेले ते रस्ते पाहून बाहेरच्या कुठल्याही परदेशी माणसाला वाटले असते की आज कुठला तरी उत्सव आहे की काय. अर्थात त्यांची त्यात काही चूक नाही कारण त्यांच्याकडे एवढे विविध प्रकारचे कपडे फक्त उत्सवात दिसतात.

गर्दीमधे काही बुरखा घातलेल्या स्त्रिया दिसत होत्या तर काही आपले सौंदर्य उधळत चालत होत्या. गंमत म्हणजे त्या सुंदर स्त्रियांकडे कोणी विशेष लक्ष देत नव्हते. पण त्या बुरख्यांकडे मात्र माणसे वळून वळून पहात होती. कदाचित त्या कमनीय आकाराच्या रेशमी, सुळसुळीत बुरख्यात काय दडले असेल याची ते कल्पना करत असावेत. त्यातच चुकून एखादा बुरखा थोडासा जरी दूर झाला तरी आतील रेखीव भुवया, फडफडणाऱ्या पापण्या जर नजरेस पडल्या तर तेवढाही नजारा ह्रदयात आग पेटवण्यास पुरेसा होई. या बुरख्याआडच्या लाजऱ्या जगासाठी उरलेले आयुष्य वेचण्याची त्याला ओढ न लागली तरच नवल.

घायाळ होण्याची संधी शोधत त्या रस्त्यावर फिरणाऱ्या अनेक तरुणांमधे इहसानही एक होता. तरणाबांड, आपल्या देखणेपणाची पूर्ण जाणीव असणारा हा तरुण वाऱ्याने विसकटलेल्या केसामधील एखादी बट आपल्या गोर्‍यापान कपाळावर ओढून त्या रस्त्यावर, कंटाळा आला की फिरायला येत असे.

या इहसानचे वय असेल अंदाजे अठरा. रुबाबदार, दिसायला देखण्या असलेला इहसान अनेक मुलींना व स्त्रियांना आवडत असणार. त्याच्या या देखणेपणाची जाणीव त्याला असल्यामुळे बघा आजही तो त्या रस्त्यावर भिरभिरत्या नजरेने सावज हेरत फिरतोय.

त्याला बुरखा परिधान न केलेल्या स्त्रियांमधे किंवा मुलींमध्ये मुळीच रस नव्हता. त्या त्यांच्या सौंदर्याचे उघड प्रदर्शन करत होत्या पण त्याला त्याचे बिलकूल आकर्षण वाटत नव्हते आणि शिवाय त्या त्यांच्याकडे पाहणाऱ्यांच्या नजरेला नजरही देत नव्हत्या. कोणाच्या लक्षात आले तर काय घ्या ? असा विचार बहुधा त्या करत असाव्यात. मग इकडे तिकडे कटाक्ष न टाकता त्या चालत. भले कोणी त्यांच्या बद्दल, त्यांच्या सौंदर्याबद्दल शेरेबाजी केली तरी त्यांच्या चेहर्‍यावर साधी स्मितरेषाही उमटत नसे मग खुदकन हसणे तर लांबच.

याच कारणामुळे इहसान नेहमी लांबसडक रेशमी बुरखे घालणाऱ्या मुलींच्या मागे फिरायचा. त्या बुरख्याआड होणार्‍या बारीकसारीक हालचाली त्याला जाणवायच्या. उसासे, खुदकन हसण्याचा आवाज, नजरेला नजर देणारे बुरख्यातील डोळे त्याला घायाळ करायचे.

सिहॅमही नेहमीप्रमाणे त्या दिवशी फिरायला त्या रस्त्यावर गेली होती. त्या रस्त्यावर रमतगमत चक्कर मारणे हा तिच्या जीवनाचा एक अविभाज्य घटक होता. आता तिलाही आठवत नव्हते की तिने हा उपक्रम केव्हा सुरू केला आणि तो तिने का सुरू ठेवलाय हेही तिला उमगत नव्हते. किंवा काही कारण असलेच तर ती ते सांगत नसे. काहीही असो, रस्त्यावर वर्दळ झाली की सिहॅमची पावले आपोआप त्या रस्त्याकडे वळत हे खरे. इकडे तिकडे पहात तिचे डोळे इहसानला तो दिसेपर्यंत शोधत असत. तो दिसला की तिच्या छातीची धडधड उगीचच वाढत असे व रक्त सळसळत असे.

तो एकदाचा दिसला की ती अजाणता त्याच्या दिशेला ओढली जायची. त्याच्या बाजूने चालताना त्याचे डोळे तिला वरपासून खालपर्यंत न्याहाळत असत व तिच्या अंगावर रोमांच उभे रहात असत. आजही त्याची नजर तिचा बुरखा फाडून तिचा कमनीय बांधा न्याहाळते आहे असे तिला वाटले आणि तिच्या अंगावर शहारा आला. हे आता रोजचेच झाले होते. बुरख्यातून त्याला पाहत आता तिला त्याचा चेहरा चांगलाच लक्षात राहिला होता. आजकाल तर तो नुसता दिसला की ती बुरख्यातच लाजत असे व तिच्या ह्रदयाचे ठोके जलद पडू लागत. ती त्याला मुक्तपणे निरखू शकत होती कारण तिला माहीत होते की बुरखा तिच्या भाव भावना, तिला त्याचे वाटणारे आकर्षण त्याच्यापासून लपवितो आहे. बुरख्यात ती मोकळेपणाने वावरू शकत होती.

आता याला तिचे आकर्षण का वाटते आहे हे आपण सांगू शकत नाही, का त्याच्या नेहमीच्या सवयीनुसार त्याने तिला गटवण्यासाठी पावले टाकली होती हेही आपण सांगू शकत नाही. कारण काही असो, त्या दिवशी त्याने सरळच तिला गाठले आणि तिला अभिवादन केले. तिने गर्रकन वळून त्याच्याकडे पाहिले. त्याच्या सराईत नजरेने टिपले की ती त्याच्यावर चिडलेली नाही. ते पाहताच त्याचा धीर चेपला व तो तिच्या मागे मागे जाऊ लागला. ती एका बागेत शिरली आणि हाही तिच्या मागे बागेत शिरला. तो तिच्या मागे मागे येतोय हे तिला माहीत होते. भीती, उत्सुकता व आनंद या सर्व भावनांचे मिश्रण त्या बुरख्यात पसरले असावे असा अंदाज आपण बांधू शकतो.

तो तिच्या मागे मागे जात शेवटी थबकला. ती एका झाडामागे बसली. त्यानेही लांब ढांगा टाकत तिला गाठले व हसून तो तिला म्हणाला,

“ मासा-अल-खैर !” ( गुड इव्हिनिंग)

“ मासा-अल-खैर !” असे म्हणून तिने तिच्या चेहर्‍यावरचा बुरखा बाजूला केला आणि तिच्या लांबसडक, काळ्याभोर पापण्या इहसानच्या डोळ्यात भरल्या. इतक्या लांब सडक की त्यांची सावली तिच्या गोर्‍यापान गालावर पडली होती. त्याने असे काहीतरी दिसेल अशीच कल्पना केली होती. तिच्या सुंदर चेहरा काळजीने थोडासा आक्रसला होता पण त्यामुळे ती अधिकच सुंदर दिसत होती. भेदरलेल्या हरिणीसारखी ती इकडे तिकडे पहात होती. तिच्या शरीराला हलकासा कंप सुटला. ती जे काय करत होती तो केवढा घोर, अक्षम्य गुन्हा होता याची तिला पूर्ण कल्पना होती. पण तिच्या मनाला एक दिलासा होता तो म्हणजे या मुलाने तिला याआधी कधीच पाहिले नव्हते व त्याला ती माहीतही नव्हती. तारुण्यसुलभ भावनांनी तिला हे धाडस करण्यास प्रवृत्त केले होते व त्याची तिला मोठी मौजही वाटत होती.

त्याने पुढचे पाऊल काय टाकायचे यावर जरा विचार केला आणि म्हणाला,

“मी बर्‍याच वेळा तुम्हाला इथे झाडांतून फिरताना पाहतो. मी आजवर तुझ्याशी बोललो नाही कारण असे एकदम कसे बोलणार ना ? तू कुठल्यातरी चांगल्या घरातील मुलगी दिसतेस.”

“पण तू इतर मुलींबरोबर बोलण्याचा प्रयत्न करतोसच की ! मग त्यांच्याच मागे का नाही लागत ?”

“माफ कर ! मला तुला दुखवायचे नव्हते. पण तू पाहतंच आहेस की मी येथे एकटाच फिरतो. मला मग कंटाळा येतो. पण मी पाहिलंय की तुलाही येथे या झाडात फिरायला आवडते म्हणून मला असे वाटले की आपल्या आवडी निवडी एकच असाव्यात. पण तुला यात जर काही वावगे वाटत असेल तर मी लगेचच निघतो” असे म्हणून तो उठला तेवढ्यात तिने त्याला थांबवले.

“ मी कोण आहे हे तुला माहिती आहे का ?” तिने विचारले.

“ बिलकूल नाही पण मला आपल्या आवडीनिवडी जुळतील असे अजूनही वाटते.” त्याने हळुवार आवाजात उत्तर दिले.

“तुला जर माझ्याबरोबर फिरायला यायला आवडलं तर माझी काही हरकत नाही पण माझी एकच अट आहे. तू चालणे झाल्यावर माझ्या मागे येणार नाहीस आणि दुसरीकडे कुठेही मला ओळख दाखवणार नाहीस. मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार नाहीस. आहे कबूल ?”

“जशी तुझी इच्छा !” त्याने तिला वचन दिले.

ते दोघे एका दगडी बाकावर शेजारी शेजारी बसले. त्या निरव शांततेत त्यांना एकमेकांच्या ह्रदयाची धडधड ऐकू येत होती. बराच वेळ कोणीच बोलले नाही. त्यांनी स्वत:च स्वत:वर ओढवून घेतलेल्या विचित्र परिस्थितीने ते भारावून गेले होते.

इहसानला अशा भानगडींचा अनुभव होता तरी पण यावेळी मात्र त्याच्या लक्षात आले की हे प्रकरण काहीतरी वेगळे आहे. तिने घातलेल्या अटींनी तो गोंधळून गेला. आजवर असे कधीच झाले नव्हते. गोंधळून त्याने या प्रकरणात फार पुढे जायचे नाही हे मनोमन ठरवून टाकले. आता तो यातून सुटका कशी करून घ्यायची याचा विचार करू लागला.

शेवटी त्याने धीर करून विचारले, “ नाव काय तुझे ?”

“तू माझी अट विसरलास की काय ? मी कोण आहे हे जाणून घेण्याचा कसलाही प्रयत्न करणार नाहीस असे तू मला वचन दिले आहेस.”

“नाही ! नाही विसरलो (माझे आई) पण मला वाटले मैत्रीत नाव माहीत असलेले चांगले असते”

“आपण कुठल्या समाजात राहतोय हे तू विसरलास की काय ? आपण जे करतोय हा आपल्या समाजात एक अक्षम्य गुन्हा आहे. माहिती आहे ना? माझ्या माणसांना हे कळले तर ते मला ठार मारतील. जेव्हा समाज असा असतो तेव्हा आपल्याला काळजी घ्यावी लागते. समाजाचा कर्मठपणा वापरूनच आपल्याला त्यांनी घातलेल्या बेड्या तोडाव्या लागतील. त्यासाठी समाजाला फसवण्यात आपल्याला यश आले पाहिजे. कळलं का?”

“ फारच खोलवर विचार करतेस तू” इहसान चमकून म्हणाला.

“चला ! माझी परत जायची वेळ झाली. मी परत दोन एक दिवसांनी भेटते तुला”

ती निरोप घेताना उभी राहिली आणि इहसानने तिच्या कमरेभोवती हात टाकण्याचा प्रयत्न केला पण तिने तो रागाने झिडकारला. त्याच्याकडे रागाने पहात ती म्हणाली,

“तू कोण आहेस मला माहीत नाही..कदाचित तू मुलींना फसवणारा ही असू शकतोस..काम झालं की मला चुरगाळून फेकून देशील.”

ती समाधानाने घरी गेली. तिच्या मनास एक प्रकारची हुरहुर लागून राहिली होती. पण थोडीशी चलबिचल ही उडाली होती. तिने तिच्या समाजाचे सगळे कायदे एका फटक्यात पायदळी तुडवले होते. हे सगळे कसे घडले, का घडले हेच तिला कळत नव्हते. शेवटी ते तिला पडलेले एक स्वप्न होते अशी तिने स्वत:च्या मनाची समजूत घालून घेतली.

घरात आल्यावर तिने तिचा बुरखा तिच्या खोलीत एका खुर्चीवर टाकला व ती आईला सैपाकघरात मदत करायला गेली. आज ती जरा जास्तच बडबड करत होती. आईच्या एवढ्याशा बोलण्यावर खुदकन हसत होती. कामाची टाळाटाळ न करता आईचा प्रत्येक शब्द झेलत तिने आईला अगदी खुष केले. तिचे वडील घरी आल्यावर ती त्यांना हसतमुखाने सामोरी गेली. त्यांच्या हातातील सामान तिने काळजीपूर्वक घरात नेऊन ठेवले. आज तिच्या हालचालीत एक प्रकारचा मृदुपणा आला होता. एवढे करून कोणीही न सांगताच ती स्वत:च्या खोलीत जाऊन अभ्यास करत बसली.

ती कामे यांत्रिकपणे करत होती पण रात्रभर कूस बदलून बदलून तिच्या झोपेचे खोबरे झाले.

त्यांच्या या भेटी सुरूच होत्या. त्यांच्या गप्पांचा विषय आता हळूहळू बदलत स्त्री पुरुषांच्या संबंधांवर येऊन पोहोचला. ते एकमेकात गुंतत गेले. पण तिने डोके थंड ठेवून त्याला तिची ओळख पटणार नाही किंवा ती कोण आहे हे त्याला कळणार नाही याची पूर्ण काळजी घेतली. जगापासून ही भानगड लपवून ठेवण्याची किमया तिने अगोदरच साध्य केली होती.

एक दिवस रात्रीच्या जेवणानंतर सिहॅम तिच्या वडिलांबरोबर गप्पा मारत बसली होती. वडील आपले वर्तमान पत्र चाळत बसले होते मधून मधून तिच्या बोलण्याकडे लक्ष देत होते. तेवढ्यात त्यांचे डोळे एका बातमीवर थबकले. लेख होता बुरखा फेकून देणार्‍या स्त्रियांवर. त्यांनी तो लेख मोठ्याने वाचायला घेतला. त्यांचे वाचन संपते ना संपते, सिहॅमने त्या लेखिकेवर परंपरा तोडल्या बद्दल तोंडसुख घेण्यास सुरुवात केली. बुरखा टाकून देण्याचा निर्लज्जपणा त्या बायका कशा करू शकतात असा तिचा रास्त प्रश्न होता. तिच्या संतापाला वाट देत ती बडबडत होती. तिच्या वडिलांच्या मनात त्यांच्या या बुद्धिमान मुलीबद्दल अभिमान दाटून आला. पारंपारिक रूढींचा आदर शिकवणाऱ्या संस्कारात मुलीला वाढवले याचे त्यांना समाधान वाटले. ‘हिच्यात आणि हिच्या बेजबाबदार, उच्छृंखल मैत्रिणींमधे किती फरक आहे ! दोन पुस्तके वाचली की त्यांना वाटते त्यांना कसेही वागण्यास परवानगी आहे. लाज, शरम काही नाही. ” ते मनाशी म्हणाले. “हिचे नखही कोणाच्या दृष्टीस पडत नाही.”

त्यांचा ऊर अभिमानाने भरून आला. ते जागेवरून उठले व त्यांनी सिहॅमच्या कपाळाचे मोठ्या ममतेने एक हलकेसे चुंबन घेतले.

“ अल्ला तुला असेच ठेवो !” त्यांनी आशीर्वाद दिला.

सिहॅम तिच्या खोलीत पोहोचली आणि तिला हसू आवरेना. तिने खोलीचा दरवाजा लावून घेतला आणि ती वेड्यासारखी हसत सुटली. तिने बाजूलाच पडलेला बुरखा उचलला व छातीशी कवटाळला. एक गिरकी घेतली. खोलीच्या मध्यभागी थांबून ती त्या बुरख्याशी बोलू लागली,

“ मी तुझा किती द्वेष करते हे तुला माहीत आहे ना !. पण त्याला माझ्यापासून दूर ठेवण्याचे काम मी तुझ्याकडून करून घेते. मला तुझ्याबद्दल काडीचाही आदर नाही ना ममत्व. मला तुझा राग येतो. तू नुसता माझ्या नजरेस पडलास तरी माझी चिडचिड होते. पण मला तू आवडतोस सुद्धा. इतर गरीब बिचार्‍या मुलींना तू आवडतोस कारण त्यांचे शील, कौमार्य जपण्यासाठी त्या तुझ्यामागे लपतात. पण त्या जर खरंच प्रामाणिक असतील तर त्यांनी तू भानगडी लपवतोस म्हणून तू आवडतोस असे म्हटले पाहिजे.
मला तू आवडतोस कारण मला माझ्या आवडीप्रमाणे आयुष्याची मजा घेण्यास तू मला मदत करतोस. हे फक्त बुरख्याआडच शक्य आहे.

ज्या मुली बुरखा घालत नाहीत त्यांची मला खरोखरीच कीव येते..”

अनुवाद : जयंत कुलकर्णी


Filed under: कथा

by जयंत at October 15, 2017 11:04 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

संपत्ती-प्रकारांनुसार म्युचुअल फंड!

मागील लेखात आपण गुंतवणूक रचनेनुसार होणारे म्युच्युअल फंडांचे प्रकार पाहिले. सर्व प्रकारच्या गुंतवणुकदारांना सामावून घेण्यासाठी, गुंतवणुकीची उद्दिष्टेही पार पाडता येऊ शकतील यासाठी अजुनही अनेक प्रकार उपलब्ध आहेत. त्यात गुंतवणूक रचना (Structure) प्रकार जसा आहे तसाच "संपत्ती प्रकार" (Asset Class) हाही प्रकार आहे. आपली गुंतवणूक कोणत्या प्रकारच्या माध्यमांतून फंड कंपनी गुंतवणार आहे याची आगाऊ कल्पना गुंतवणुकदारास यामुळे येते व निर्णय घेणे व योग्य तो म्युच्युअल फंड आपल्या गुंतवणुकीसाठी निवडणे सुलभ जाते. यात आपले गुंतवणूक सल्लागारही मार्गदर्शन करू शकतात. पण तुम्हालाही मुलभूत माहिती असेल तर निर्णयप्रक्रिया सोपी होत तुम्हाला योग्य पर्यायाचीही निवड करता येते.

संपत्ती प्रकारात साधारणपणे चार प्रकार पडतात. प्रत्येक गुंतवणूकदाराची मानसिकता आणि गुंतवणुकीचे उद्दिष्ट आणि गुंतवणुकीसाठीचा संभाव्य कालावधीही वेगवेगळे असतात. त्यानुसार इक्विटी फंड, डेब्ट फंड, आणि बॅलन्स्ड किंवा हायब्रीड फंड असे म्युच्युअल फंडाचे तीन प्रकार उपलब्ध असतात. त्यांची माहिती आपल्याला असणे आवश्यक व उद्बोधक आहे, म्हणजे म्युच्युअल फंडांच्या विश्वाची आपणास चांगली ओळख व्हायला मदत होईल.

१. इक्विटी फंड : 

नांवाप्रमाणेच या फंड प्रकारात म्युचुअल फंड कंपनी गुंतवणुकदारांचे पैसे भांडवल बाजारात गुंतवत असते. भांडवल बाजारातही कोणत्या प्रकारच्या कंपन्यांच्या शेयर्समध्ये गुंतवणूक केली जाईल याचीही माहिती म्युचुअल फंड कंपन्या आपल्या योजनेत देत असतात. म्हणजे पायाभूत क्षेत्रात काम करणा-या कंपन्या, औषधी निर्माण कंपन्या, ग्राहकोपयोगी साधने बनवणा-या कंपन्या, बँकींग क्षेत्र, सर्वसाधारण क्षेत्र कि अन्य कोणत्या क्षेत्रांत फंड कंपनी गुंतवणूक करणार आहे याची
आगाऊ माहिती गुंतवणूकदाराला मिळते. अर्थात शेयर बाजारातील गुंतवणूक ही अधिक जोखिमीची मानली जाते, पण यात अधिक लाभाचीही तेवढीच शक्यता असते. त्यामुळे या प्रकाराची निवड करतांना त्या त्या क्षेत्राची भुतकालीन कामगिरी आणि त्या त्या क्षेत्रातील पुढील संभाव्य वाढीच्या शक्यता यांचा अंदाज घेत संभाव्य जोखिमींचा/लाभांचा आधीच विचार केलेला उत्तम असते. 


२. डेब्ट फंड (Debt Fund)- 

डेब्ट म्हणजे कर्ज हे तर आपल्याला माहितच आहे. सरकारपासून ते व्यावसायिक कंपन्या बाजारातून कर्जरोखे, विविध प्रकारचे बॉण्ड्स तसेच स्थिर उत्पन्न (व्याज/परतावा) देणा-या मार्गाने भांडवल उभारत असतात. इतर गुंतवणुकींच्या मानाने या सुरक्षित गुंतवणुकी मानल्या जातात. शिवाय या गुंतवणुकींवर मिळणारे उत्पन्न हे स्थिर असते. बाजारातील चढउताराचा कसलाही परिणाम या परताव्यावर होत नाही. त्यामुळे जोखिम व जोखमीबरोबरच होऊ शकणारे संभाव्य अतिरिक्त लाभ या दोन्ही बाबींपासून गुंतवणूकदार दूर राहतो. ज्यांना तुलनेने सुरक्षिततेबरोबरच स्थिर उत्पन्नाची अपेक्षा आहे अशा गुंतवणूकदारांसाठी हा पर्याय उपलब्ध आहे.

३. बॅलन्स्ड किंवा हायब्रीड फंड-

नांवाप्रमाणेच या प्रकारात वर वर्णन केलेल्या दोन्ही संपत्ती प्रकारांचे मिश्रण केलेले असते. म्हणजेच शेयर व कर्ज या दोन्ही प्रकारांत विशिष्ट प्रमाणात गुंतवणूक करण्याचे काम फंड कंपनी करते. धोका व परतावा यात समतोल साधत दोन्ही प्रकारांतील गुंतवणुकीचे प्रमाण टक्केवारीत ठरवण्यात आलेले असते. हे प्रमाण काय असेल हे या प्रकारच्या गुंतवणूक साधनाची माहिती देतांना म्युच्युअल फंड कंपनी देत असते. 

म्हणजे प्रत्येक साधनात फंड कंपनी कर्ज प्रकारात किती व शेयर प्रकारात किती टक्के गुंतवणूक करणार याची माहिती देत असते. ती पाहून गुंतवणूकदार आपल्याला योग्य वाटेल ते साधन (Instrument) निवडू शकतो. या साधनामुळे जोखिम कमी करत गुंतवणुकदाराचा लाभ कसा वाढेल हे पाहिले जात असते.

काही गुंतवणूक साधने गुंतवणुकीची अत्यंत निवडक प्रकारांना (स्पेशल कॅटेगरी) डोळ्यासमोर ठेवून बनवण्यात आलेली असतात. ती कशी हेही आपण पुढील लेखात पाहू. पण येथे लक्षात घेण्याचा मुद्दा हा की सर्व प्रकारच्या गुंतवणूकदारांना वेगवेगळ्या पद्धतीचे गुंतवणूक मार्ग म्युच्युअल फंड देत असतो. सामुहिक गुंतवणुकीमुळे गुंतवणुकीसाठी मोठा फंड एकत्र येतो. छोट्यातील छोट्या गुंतवणुकदारालाही मोठ्या गुंतवणुकीत सहभाग घेण्याची संधी प्राप्त होते. गुंतवणुकीच्या पारंपारिक मार्गांपेक्षा यात अधिक व्यापकता आलेली आहे ती यामुळेच. हे सारे प्रकार समजावून घेत, फंडाच्या योजनाही काळजीपुर्वक समजावुन घेत आपण कोणत्या प्रकारात गुंतवणूक करायची याचा निर्णय घेणे कधीही योग्य असते. गुंतवणूकदार सल्लागाराचा सल्ला जेवढ्या महत्वाचा आहे तेवढेच तुमचे ज्ञानही महत्वाचे आहे. 
अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या
https://www.reliancemutual.com/campaigns/RMFContest/index.html

(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत व मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at October 15, 2017 12:35 AM

October 14, 2017

मला काय वाटते !

घुमट्याची विहीर

हे असे वारंवार झाले आहे. कोणी तरी सांगते कि अमुक ठिकाणी पुरातनकाळातील रेखीव वास्तू आहे. जरी ती दुर्लक्षित असली तर प्रेक्षणीय आहे. मग वेळात वेळ काढून तेथे जायचे. डोळे भरून ते अवशेष बघायचे. पुर्वीच्या काळच्या कामगिरीसमोर नतमस्तक व्हायचे व सध्याच्या काळच्या नतद्रष्टांना शेलकी विशेषणे व्हायची. सिन्नरचा असा एक मोठा वाडा बघायला गेलो होतो त्याबद्दल पुर्वी - म्हणजे दहा वर्षांपुर्वी टिपण टाकले होते.

काल तस्सेच झाले पहा. पावसाची चिन्हे होती तरी देखील गाडी काढून  तळेगांव दाभाड्याची बामणाचा डोह नांवाची बांधलेली विहीर बघायला गेलो. साताऱ्याच्या अलिकडे लिंब येथील विहिर पुर्वी पाह्यली होतीच. त्यावरही एक टिपण टाकले होते.

आता तीन चार वर्षात गुगलचे नकाशांचे सहाय्य बऱ्यापैकी मिळत असूनही या विहिरीचा थांग पत्ता लागला नाही. एखाद्या मोठ्या देवळाच्या जवळपास असायची शक्यता मनात ठेवून बनेश्वर मंदिराच्या परिसरात पोहोचलोभगवान शंकराच्या या प्राचीन देवालयासमोर एक छान बांधलेले जलाशय आहे. त्यात चांगले दीडदोन फूट लांबीचे मासे देखील आहेत. चौकशी केल्यावर बामणाचा डोह जवळच असल्याची  माहिती मिळाली. कोणी कसे जायचे हे देखील सांगितले. त्या रस्त्याने गेलो तर एका स्मशानात जाऊन पोहोचलो. पुढे रेलवे लाइन. परत फिरलो.

पुन्हा चौकात येऊन विचारले तर या वेळी धड कोणालाच काही सांगता येईना. त्यावेळी एका सद्गृहस्थाने स्वत: आमच्या बरोबर येऊन दाखवायची तयारी दाखवली.

मी पण जवळ जवळ सहा वर्षे तिकडे गेलो नाही.’ हे देखील सांगितले. त्यांना गाडीत बसवले. त्यांच्या सुचनेनुसार गाडी वळवली तर पुन्हा त्या स्मशानात शिरलो. त्या स्मशानाच्या भिंतीला लागून पलिकडच्या बाजुला ही विहीर आहे. शिवलिंगाच्या आकाराच्या विहिरीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर सहा सात फूट उंच गवत उगवले होते. रस्ता तर दिसतच नव्हता. कांय करावे? मग रेलवे लाईनच्या बाजूने एका कमी उंचीच्या गवतातून  रस्ता तुडवत त्या विहीरीचे वरून अल्प दर्शन झाले.

पलीकडे अजून एक जुनी विहीर आहे. बघायची कां? घुमट्याची विहीर म्हणतात त्याला.’ नविन माहिती मिळाली.

पलीकडे म्हणजे ?’

रेल्वे लाइनच्या पलिकडे

मग आम्ही तिकडे मोर्चा वळवला. साधारण दोनशे मिटर कच्च्या पायवाटेने गेल्यावर एक जुने दगडी देऊळ दिसले. चार पायऱ्या, वर चौथऱ्यावर देऊळ. आत मूर्ती नव्हती.

तुम्ही शिकलेले लोक दिसतात. मी आतली बातमी सांगतो. माना किंवा मानू नका. त्या विहिरीत भुते राहतात.’ सहा वर्षे कां गेलो नाही याचा उलगडा झाला.

भूत अजूनही कधी न पाहिल्यामुळे माझी उत्सुकता वाढलीएक घुमट असलेली इमारत रेल्वे लाईन वरून दिसते. त्या घुमटी इमारतीच्या समोरच ही अप्रतिम बांधकाम असलेली विहीर आहे. तेथे जाण्याचा मार्ग मोकळा होता.
खाली जायच्या पायऱ्या सुस्थितीत आहेतआत गुंतागुंतीची रचना आहे.

कमानी व कोनाडे मापातल्या दगडांनी बांधलेले आहेत. सोबत फोटो टाकलेच आहेत.

एका कोनाड्यत देव आहे. विहिरीत पाणी भरपूर होते. प्लास्टीकचा थोडाफार कचरा होता. पाणी शेवाळ्याने झाकलेले होते.

सर्व परिसर निर्मनुष्य. भूत न दिसल्यामुळे आलेली निराशा ती विहीर पाहिल्यावर दूर झाली.


नंतर इंदूरीचा किल्ला बघायला गेलो. तळेगाव चाकण रस्त्यावर असलेल्या किल्ल्याची अवस्था अगदीच दयनीय आहे. जुने कमानीचे भव्य प्रवेशद्वार व तटबंदीची भिंत वगळता काहीच अवशेष शिल्लक नाहीत. थोडी दगडी शिल्पे देवळाच्या पटांगणात शेंदूर लावलेल्या अवस्थेत आहेत. जुन्या देवळाचे संगमरवरीकरण झाल्यामुळे प्राचीनता नष्ट झाली आहे.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 01:34 PM

आनंदघन

गणेशोत्सव २०१७ - मुक्काम पुणे


   

मी हा ब्लॉग सन २००६ मध्ये सुरू केला. त्या वर्षीच्या गणेशोत्सवामध्ये मला दिसलेली गणपतीची आगळी वेगळी रूपे वाचकांना दाखवण्याच्या विचाराने मी 'कोटी कोटी रूपे तुझी' ही लेख माला लिहिली होती. पण त्या काळात मराठी ब्लॉगविश्व खूपच छोटे होते आणि वाचकांची संख्या हाताच्या बोटांवर मोजता येण्यासारखी होती. त्यानंतर मला गणेशाच्या विविध रूपांचा संग्रह करायचा छंदही लागला. आता ११ वर्षांनंतर परिस्थिती बदलली आहे. रोजच किमान १०० तरी वाचक माझ्या या स्थळावर टिचकी मारतात. त्यावरील जुन्या मालिकांमधील आशय त्यांच्यापर्यंत पोचवण्यासाठी त्यातल्या कांही लेखांमधला सारांश नव्या चित्रांसोबत या वर्षीच्या गणेशोत्सवाच्या कालावधीत देण्याचा विचार करून मी ओळीने नऊ लेख लिहिले. पण घरातल्या आणि कॉलनीमधल्या उत्सवात सहभागी होऊन उरलेल्या वेळात हे संकलन करत असतांना इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीमध्ये अडचणी येत गेल्या. त्यामुळे या वर्षी झालेल्या गणेशोत्सवाबद्दल लिहून त्यात भर घालणे जमले नाही. ते करायचा प्रयत्न मी या वेगळ्या लेखामधून केला आहे. हे म्हणजे वरातीमागून आलेल्या घोड्यासारखे झाले आहे. त्याबद्दल क्षमा असावी.

लोकमान्य टिळकांनी सन १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरु केला असे मी आतापर्यंत समजत होतो. या वर्षी पुणे महापालिकेतर्फे १२५ वा म्हणजे शतकोत्तर रौप्यमहोत्सव दणक्यात साजरा करावा असे ठरले होते, पण पुण्यातला पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव भाऊसाहेब रंगारी यांनी सन १८९२ मध्ये सुरू केला असल्यामुळे लो.टिळकांचा उत्सव पहिला ठरत नाही असा आक्षेप घेतला गेला. या निमित्याने भाऊसाहेबांबद्दल आणि त्यांनी केलेले समाजकार्य, त्यांनी सुरू केलेल्या उत्सवाचे स्वरूप, त्यामागील उद्देश, वगैरेसंबंधी अधिक माहिती मिळेल असे वाटले होते. पण तसे फारसे काही समजले नाही. जेवढे माझ्या वाचनात आले त्यावरून पाहता ते स्वतः लोकमान्य टिळकांचे चाहते किंवा सहकारी असावेत, प्रतिस्पर्धी किंवा विरोधक नसावेत असाच माझा ग्रह झाला. पण हा आक्षेप घेणा-यांच्या पाठीशी उभ्या असलेल्यांना बहुधा या समारोहाच्या फलकांमधून लो.टिळकांचे नाव, फोटो वगैरे गाळण्यात रस होता आणि ते त्यात यशस्वी झाले.

सकाळ या वर्तमानपत्राने या निमित्याने एक विशेष लेखमाला चालवली आणि गेल्या सव्वाशे वर्षांमधल्या पुण्यातल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवांतली खास वैशिष्ट्ये त्यामधून वाचकांना सादर केली. हा एक प्रकारचा माहितीचा खजिनाच मला मिळाला. यात अनेक प्रकारचे लेख, आठवणी आणि ठेवणीतली दुर्मिळ छायाचित्रे यांचा समावेश होता. गणेशोत्सवातले बोधप्रद व मनोरंजक कार्यक्रम असोत किंवा त्याची पूजा आराधना करण्याच्या धार्मिक विधी, गणेशाबद्दल पौराणिक कथा, आख्यायिका किंवा पुण्यातल्या निरनिराळ्या प्रमुख मंडळांचा इतिहास अशा प्रकारची भरपूर माहिती या पुरवण्यांमधून मिळाली. निरनिराळ्या विषयांवर त्या क्षेत्रातल्या अनुभवी तज्ज्ञ व्यक्ती, समाजातल्या मान्यवर किंवा तारांकित व्यक्ती आणि सामान्य युवक वर्ग अशा अनेकजणांच्या मतांना किंवा विचारांना यात स्थान दिले होते. शंभर सव्वाशे वर्षामधल्या बदलांचा थोडक्यात मागोवा घेतला होता. यामुळे ही मालिका वाचनीय झाली होती. मी त्यातली काही माहिती या लेखात खाली दिली आहे.

सव्वाशे वर्षांपूर्वी श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी, नानासाहेब खासगीवाले, गणपतराव भोपटकर, खंडोबा तरवडे, दगडूशेठ हलवाई यांच्या पुढाकाराने आणि लोकमान्य टिळकांच्या पुरस्काराने पुण्यातला सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाला. अण्णासाहेब पटवर्धन, बाळासाहेब नातू, घोटवडेकर, सातव, भोरकर वकील, गंगाधर रावजी खैर आदि मंडळीही यासंबंधी घेतलेल्या बैठकीला उपस्थित होती. भाऊसाहेब रंगारी गणपति ट्रस्ट यांच्या गणेशोत्सवात तेंव्हापासूनच योध्दागणेश या स्वरूपाची मूर्ती असते. कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी, नागनाथ पार, शनिपार, तरवडे, बढाई समाज, काळभैरवनाथ मंडळ, विंचूरकर वाडा वगैरे ठिकाणचे गणेशोत्सव त्यानंतर १-२ वर्षात सुरू झाले आणि होत आले आहेत. विंचूरकर वाडा इथे लोकमान्य टिळकांनीच सुरू केलेला गणेशोत्सव नंतर गायकवाड वाड्यात हलवला गेला. त्यांच्या केसरी या वर्तमानपत्राचे कार्यालय या वाड्यात होते. त्याला आता केसरी वाडा असेच म्हणतात. गुरुजी तालीम ही सन १८८७ मध्येच सुरू झाली होती आणि हिंदू मुस्लिम एकतेचे प्रतीक होती. आता ती तालीम अस्तित्वात नाही, पण त्या जागेजवळच गणपती उत्सव मात्र साजरा होतो.

खाली दिलेले पांच गणपती पुण्यातले मानाचे गणपती आहेत. विसर्जनाच्या मिरवणुकीत ते या क्रमानेच आणले जातात अशी परंपरा आहे.
१. कसबा गणपति - छत्रपति शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाबाई यांनी १६३९ साली हे मंदिर बांधले.
२. तांबडी जोगेश्वरी - ही पुण्याची ग्रामदेवता आहे. तिचे देऊळ पंधराव्या शतकातले आहे. त्या देवळाच्या जवळ गणपतीची स्थापना करतात.
३. गुरुजी तालीम मंडळ
४. तुळशीबाग गणपती
५. केसरीवाडा (गायकवाड वाडा) गणपती
दगडूशेट हलवाई आणि मंडईचा गणपती हे मानाचे नसले तरी त्यांचे उत्सव सर्वाधिक लोकप्रिय असतात. तिथे दर्शन घेण्यासाठी येणा-या भाविकांची अमाप गर्दी असते.

मी अकरा वर्षांपूर्वी केलेल्या निरीक्षणामध्ये मधल्या काळात विशेष फरक पडलेला दिसला नाही. हा उत्सव थाटामाटात साजरा करणे किंवा न करणे या दोन्ही बाजूने असलेले मुख्य मुद्दे तेच राहिले, त्याच्या तपशीलामध्ये थोडा फरक पडला. या वर्षीच्या गणेशोत्सवातले कांही ठळक बदल आणि नवे मुद्दे खाली दिले आहेत.

पर्यावरण हा मुद्दा दर वर्षी गणेशोत्सवाच्या वेळी चर्चेला येतोच. त्याला धार्मिक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली विरोध करणारेही असतात. त्यांच्या वागण्यात फारसा बदल झाला नसला तरी उघड विरोधाची धार आता जरा कमी झाली आहे. याउलट घरातल्या उत्सवांसाठी तरी शाडू मातीच्या आणि लहान आकाराच्या मूर्ती तयार कराव्यात असा प्रचार शाळांमधून केला जाऊ लागला आहे, त्या मूर्ती तयार करण्यासाठी कार्यशाळा घेतल्या जात आहेत आणि त्यांना चांगला प्रतिसाद मिळत आहे. या वर्षीसुध्दा विसर्जनाची ठिकाणे नेमून दिली होती आणि गणेशाला वाहिलेली फुलेपाने वगैरे हरित कचरा वेगळा करून कुंडामध्ये टाकण्याची चांगली व्यवस्था त्या ठिकाणी केली होती. यामुळे जलप्रदूषणात किती टक्के फरक पडला त्याची आंकडेवारी जाहीर झाली नसली तरी लोकांच्या मनात याविषयी जागृति निर्माण होत असल्याचे दिसले. मुठा नदीमधील पाण्याचा प्रवाह अगदी कमी झाल्यानंतर मानाच्या गणपतींचे विसर्जन आता कृत्रिम हौदांमध्ये केले जाते. या वर्षी मात्र गणेशोत्सव संपून महिना होऊन गेला तरी पाऊस पडणे सुरूच आहे. त्यामुळेही विसर्जन झाल्यानंतर नद्यांमध्ये पडलेला कचरा वेगाने वाहून जाण्यास मदत झाली.                                                               
गणपतीच्या मूर्ती निरनिराळ्या स्वरूपात केल्या जातात किंवा त्याच्या आजूबाजूला वेगवेगळे देखावे केले जातात ही सव्वाशे वर्षांची परंपरा आहेच. त्यातल्या अनेक ठिकाणी सुंदर आणि भव्य असे काल्पनिक महाल किंवा विशिष्ट सुप्रसिध्द इमारती किंवा मंदिरांच्या प्रतिकृती असतात. काही जागी गणेश, शंकर, विष्णू, दत्तात्रेय, हनुमान आदि देवांच्या संबंधित कथांची दृष्ये असतात किंवा इतिहासातील प्रमुख घटना दाखवल्या जातात, त्यात छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातल्या अद्भुत घटना हमखास असतात, तसे देखावे या वर्षीसुध्दा होते. त्याव्यतिरिक्त सध्या चर्चेत असलेले काही विषय घेतले होते, उदाहरणार्थः- सायबरगुन्हे, सेल्फीचे दुष्परिणाम, सर्जिकल स्ट्राइक, चिनी वस्तूंवर बहिष्कार, महिला सुरक्षा, आमटे कुटुंबीय, पाणी वाचवा वगैरे. बाहुबली आणि जेजुरीचा खंडोबाराया हे चित्रपट व मालिकांमधून लोकप्रिय झालेले विषय या वर्षीच्या सजावटींमध्ये दिसले. काही जागी रावणाचे गर्वहरण, कुंभकर्णाचा निद्राभंग, ज्वालासूर, अघासुर वगैरे कोणालाही फारशा माहीत नसलेल्या कथांचे देखावे केलेले होते. काही ठिकाणी तर विनोदी पुणेरी पाट्या, भेदक व्यंगचित्रे, प्रस्तावित पनवेलच्या विमानतळाचा देखावा अशा सजावटींनी शोभा आणली होती. गणेशोत्सवाच्या निमित्याने कलाकारांमधल्या सुप्त सर्जनशीलतेला (क्रिएटिव्हिटीला) भरपूर पंख फुटतात खरे.

पुण्यामध्ये ढोलताशा या वाद्यांना पहिल्यापासून मोठा मान आहे, पण हौशी आणि व्यावसायिक ढोलताशावादकांच्या संख्येत मात्र कित्येक पटीने वाढ झाली आहे. महिनाभर आधीपासूनच त्यांच्या तालमी सुरू झाल्या आणि पुण्यातल्या गल्ल्याबोळांमधले वातावरण त्यांच्या आवाजाने दणाणून जात राहिले. या सोबतच डॉल्बी नावाच्या कर्णकर्कश कृत्रिम आवाज काढणा-या यंत्राचा वापरही अनेकपटींने वाढला आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवात आणि त्यानिमित्याने काढलेल्या मिरवणुकांमध्ये अपरंपार ध्वनिप्रदूषण होत गेले. ढोलाचा आवाज एकवेळ कानात बोळे घालून किंचित सौम्य करता येईल, पण डॉल्बीचा आवाज तर पोट आणि छातीमधल्या पोकळ्यांमध्ये घुमून आतल्या नाजुक इंद्रियांना पर ढवळत राहतो. वयस्क लोकांसाठी ते असह्य होते.   

घराबाहेर न पडता संगणकावर किंवा मोबाइल फोनवरच गणेशोत्सवांची किंवा तिथल्या पूजा, आरती वगैरेंची दृष्ये पाहण्याची भरपूर सोय निरनिराळ्या संकेतस्थळांद्वारे केलेली होतीच. फेसबुक, वॉट्सअॅप आदि सोशल नेटवर्किंग साइट्सवर गणपतीची स्थिर किंवा हलती चित्रे, देखाव्यांचे फोटो आणि गाणी, काव्ये वगैरेंचा महापूर आला होता. अनंतहस्ते अपलोड होत असलेल्या या पोस्ट्स पाहता किती पाहशील दोन डोळ्यांनी अशी परिस्थिती झाली होती.

विसर्जनाचा थाट तर वाढतोच आहे. ढोलताशे, डॉल्बी वगैरेंचा कर्णकर्कश आवाज सहन करू शकत असला तर डोळ्यांचे पारणे फिटण्यासारखी रोषणाई केलेली असायची. आजकाल प्रत्येक मंडळ मांडवातली सजावट करतेच, पण विसर्जनासाठी खास चित्ररथ तयार केले जातात. ट्रकवर ठेऊन रस्त्यामधून जाऊ शकतील अशा आकारात पण विविधतेने नटलेले वेगळेच अत्यंत आकर्षक देखावे केले होते.

चैतन्याने भारलेले गणेशोत्सवाचे अकरा दिवस वेगळेच होते यात शंका नाही.



by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 01:06 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Savory Spinach Potato Breakfast Cobbler

Master breakfast or brunch with this vegan Savory Spinach Potato Breakfast Cobbler. It’s smoky, cheesy, and delicious, and the perfect way to start your day. Cool Fall mornings call for piping...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at October 14, 2017 12:00 PM

नरेन्द्र प्रभू

प्राजक्ताची फुले

प्रिय सान्वीस प्राजक्ताची फुले दिली तू  दरवळ त्याचा अजून येतो  पाहीन जेव्हा प्राजक्ताला  तुझा हासरा चेहरा दिसतो  प्राजक्ताचा सुवास जेव्हा दिशादिशातून माझा होतो तुझी आठवण दरवळते अन नसानसातून वसंत फुलतो  आठवणींचा घडा भराभर  प्राजक्तासम बहरून येतो  किती फुले ती हासत असती मनात माझ्या सडा सांडतो नरेंद्र प्रभू

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 07:57 AM

एम. डी. रामटेके.

पुणे विद्यापिठाचे नामांतर हे बहुजन ब्रॅंडीग...!!!



पुणे विद्यापिठाचे नामांतर झाल्यानंतर अनेक चर्चा झळताना दिसत आहेत. सोशल मिडियावरचा महापूर सोडला तरी स्वत:ला विख्यात, विद्वान वगैरे समजणारेही हळूच गरळ ओकताना “नावापेक्षा क्वालिटी बद्दल विचार केला असता तर जास्त बरे झाले असते” टायपचे डॉयलॉग मारुन नेमकं मनात काय आहे याचा अंदाजही देतात... व मी विरोध वगैरे नाही रे बाबा केला असा पुरोगामी आवही आणतात. मग होतं काय की सामान्य माणसाला वाटू लागतं की खरोखरच की... नावात काय आहे? विद्यापिठाचा दर्जा हा जास्त महत्वाचा असतो... त्यावर लक्ष दिलेच पाहिजे... थोडक्यात नामांतराचे विरोधक २% लोकांवर का असेना पण क्वालिटीच्या माध्यमातून विष कालवूनच जातात. मग हा टक्का हळू हळू वाढायला लागतो व क्वालिटीचं पिल्लू मग तरुणाna प्रोडक्टीव वाटून नामांतर दुय्यम वाटू लागतो.  मग कोणतातरी पगारी दलाल माईक घेऊन रस्त्यावर हिंड्त अशा तरुणाना गाठून “बघा, तरुणांचा सगळ कल क्वालिटीवर आहे. नामांतर हे राजकरण्याचे खूळ होते” वगैरे सायंकाळची महाबातमी म्हणून पुढचे कित्तेक सायंकळ वाजवत राहतो.
मुळात नाव आणि क्वालिटी हे दोन्ही एकच विषय आहेत का? अजिबात नाही. बर मग नाव आणि क्वालिटी हे परस्पर पुरक विषय तरी आहेत का? म्हणजे एक दुस-याला पर्यायी किंवा रिप्लेस करतात का? तसेही नाही. नाव हा वारसा सांगतो व तो पिढ्यान पिढ्याची ओळख  असतो तर क्वालिटी हे त्या पिढ्यान पिढ्याच्या प्रवासातील बदलता (फ्लोअटींग) घटक आहे. क्वालिटीत घसरण होताना दिसल्यास क्वालिटी कंट्रोल डिपार्टमेंटच्या उरावर बसून ती सुधारत येते. क्वालिटी ही दुय्यम गोष्ट नक्कीच नाही. उलट क्वालिटीच सर्वात महत्वाची असते. ती सांभाळणे सगळ्यात कठीण काम असून त्यासाठी अहोरात्र झगडावे लागते. एकदा काय क्वालिटी घसरली की प्रचंड नुकसान होतं... कोणाचं होतं? ते मोजता येणारा नाही एवढा विविध पातळ्यांवर विविध लोकांचं नुकसान होतं... एवढी महत्वाची असते ही क्वालिटी. पण... तरी सुद्धा क्वालिटीला चेहरा नसतो... क्वालिटीला नाव नसतं... क्वालिटीला ओळख नसते. ओळख तर एका नावाला असते.  म्हणून क्वालिटीत केलेल्या सुधारणांमुळे ज्या नावाची ओळख सर्वदूर जाणार असेल ते नाव तेवढ्या लायकीचे असावे वा तुमच्या मातीचा, समाजाचा वारसा सांगणारे असावे हे सर्वात महत्वाचे.
पुणे विद्यापिठाची क्वालिटी ही अखंड चालणारी प्रक्रिया असून सातत्याने पुढे सरकणा-या पिढ्यांचे त्यात योगदान होते व असणार. या प्रदीर्घ प्रक्रियेत क्वालिटीचा ग्राफ खालीवर होणे हे ही आलेच.  पण या क्वालिटी मेकर्सना चेहरा कधीच नसतो, तो असतो नावाला.  मग त्या नावाला ईथल्या मातीचा सुगंध असावा, या संस्कृतीचा वारसा असावा ही गोष्ट निर्विवाद आहे.  सावित्रीबाईचे नाव या सर्व निकष व अटींवर खरे उतरणारे आहे.
क्वालिटीचा खूप बाऊ करणा-यानी एक आठवण ठेवावे. जगातल्या सगळ्या ब्रॅंड्सची क्वालिटी खाली वर होत असते... त्यावर उपायही केले जात असतात पण नाव मात्र चिरकाल उरते. सनपूर्वचे तक्षशीला विद्यापीठ कसे होते, त्याची क्वालिटी काय होती हे कोणालाच माहीत नाही. सगळी ताकद लावून संशोधन केले तरी ठामपणे “नेमकी अशी होती” असे म्हणताही येणार नाही. तरी सुद्धा तक्षशीला हे नाव मात्र अजरामर आहे. नालंदा विद्यापिठाचेही तेच झाले. आज कोणीही छातीठोकपणे नालंदाच्या क्वालिटी बद्दल बोलू शकणार नाही... पण नालंदा विश्वविद्यालय हे नाव मात्र येणा-या अनेक पिठ्या आमचा पुरातन वारसा म्हणून मोठ्या गौरवाने सांगत राहणार. अगदी हीच गोष्ट पाश्चिमात्य राष्ट्रांची सुद्धा आहे. विश्वविख्यात विद्यापीठ युनिव्हर्सिटी ऑफ ओक्स्फोर्ड सुद्धा किमान हजार वर्ष जुनी आहे.  क्वालिटीच्या कसोटीवर तपासायचे म्ह्टल्यास तिथेही चढ उतार आहेत. अनेक आरोप-प्रत्यारो, पासून  ताटातूटी पर्यंतचा इतिहास आहे. तरी नाव मात्र अजराम झाले. या हजार वर्षाच्या कालावधीतील झालेल्या क्वालिटी फ्लक्चूएशन्सशी कोणाला देणेघेणे नसते. या नावाच्या हजार वर्षाची परंपरा गौरवशाली ठरते. क्वालिटी ठरविण्याचं  पॅरामिटर नाव नक्कीच नाही, पण उद्या मुबलक व योग्य सोयी उपलब्ध झाल्यात नि क्वालिटी सुधारली तर  जगभर जेंव्हा ओळख सांगयाची वेळ येईल तेंव्हा ती नावानी सांगायची असते... याच नावाला पुढे ब्रॅंड असे नाव पडते. बहुजन समाज या विद्यापिठाचं नाव जगभर नेणार आहे...  अन पुण्यातील बहुजनांचा ब्रॅंड सावित्रीबाई पेक्षा दुसरं कोणतं असूच शकत नाही.


पुणे विद्यापिठाचे नामांतर हे बहुजन ब्रॅंडीग आहे. राहीला प्रश्न क्वालिटीचा... येणा-या पिढ्या बघतील त्याचं. शेवटी क्वालिटी कंट्रोल ही अखंड चालणारी प्रक्रीया असते.

===

by M. D. Ramteke (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 06:30 AM

ये ये पावसा-- My First Book ...(Ye Ye Pawsa).....

AnnaParabrahma

Landed in Paradise

You read this...Back In Fort For Navaratri After Decades. After it we went to Gateway of India enjoyed the sea breeze a bit and then the husband mentioned he wanted to try out Paradise. At around 10 pm we landed in Paradise literally and pun-nily. As the husband parked the bike I rushed in knowing that we were late and it was time to shutter down for the day. I pleaded with Jimmy

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 01:57 AM

Global Vegan

PETA Protects Animals

PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) is an amazing organization for protect innocent animals. I think PETA has played a pivotal role in convincing people to thrive on plant-based diet (vegan)...

Thanks to Ingrid Newkirk, and thousands of PETA volunteers across the world for selfless service. Today, we don't see elephants and lions performing in circus, as PETA has worked for years to stop "animal cruelty". Thanks to PETA, millions of students are using interactive computer simulations instead of killing frogs , cats, and pigs during "animal dissection".

Please visit PETA to know more about their amazing work...



by Kumudha (noreply@blogger.com) at October 14, 2017 12:44 AM

October 13, 2017

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

वॉल्डन

अर्थशास्त्र.
मी जेव्हा हे सगळे लिहिले, म्हणजे जवळजवळ सगळे, तेव्हा मी एका जंगलात राहात होतो. माझ्या घरापासून सगळ्यात जवळचे घर एक मैल अंतरावर होते व मी ज्या घरात राहात होतो ते मी स्वत:, माझ्या हाताने उभे केले होते. हेे घर मी बांधले होती मॅसाचुसेट्स प्रांतातील कॉनकॉर्ड येथे वॉल्डन नावाच्या तळ्याकाठी आणि महत्वाचे म्हणजे मी माझ्या दोन हाताने कष्ट करून माझी उपजिविका करत होतो. त्या घरात मी दोन वर्षे आणि दोन महिने राहिलो. सध्या मी माणसात परत आलो आहे.

तुम्हाला कंटाळा येईल म्हणून मी हे सगळे लिहिणार नव्हतो पण मी परत आल्यावर माझ्या शेजार्‍यापाजार्‍यांनी मला इतके प्रश्न विचारले की बस्स. ते प्रश्न कदाचित तुम्हालाही पडतील म्हणून मी हे लिहितोय. मला विचारले गेलेले प्रश्न माझ्या काही मित्रांना उद्धट वाटले किंवा काही तर अनावश्यकही वाटले पण प्रामाणिकपणे सांगायचे झाल्यास मला तसे काहीही वाटले नाही. उलट मी वेड्यासारखा जंगलात एकटा जाऊन राहिलो हे पाहता त्यांनी मला अत्यंत रास्त प्रश्न विचारले असेच मी म्हणेन. काहींनी मला विचारले की मी काय खात होतो, तुम्हाला एकटे एकटे, उदासवाणे वाटले नाही का ? भीती वाटली नाही का ? असे अनेक प्रश्न त्यांनी मला विचारले. मी असा उठून दुसरीकडे जाऊन राहू शकतो यावरून काहींचा मी श्रीमंत असल्याचा समज झाला. त्यांनी लगेचच मी माझ्या उत्पन्नातील किती टक्के समाजकार्यासाठी राखून ठेवले आहे याची चौकशी केली. ज्यांची कुटुंबे मोठी होती, ज्यांच्या घरात अनेक मुले होती, त्यांनी मी काही गरीब मुले सांभाळली आहेत का अशी चौकशी केली. माझ्या ज्या वाचकांना या प्रश्नांच्या उत्तरात काडीचाही रस नाही अशा वाचकांची आधीच क्षमा मागून मी या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करणार आहे. बहुतेक पुस्तकात “मी” लिहीत नाहीत, म्हणजे प्रथम वचनी लिहीत नाहीत. पण या पानांमधे आत्मस्तुतीचा दोष पत्करून “मी” राहणार आहे. बर्‍याच वेळा आपल्या लक्षात येत नाही की शेवटी “मी” च बोलत असतो. माझ्याबद्दल मला जेवढी माहिती आहे तेवढी जर मला इतरांबद्दल असती तर मी इतरांबद्दलच लिहिले असते. लिहिण्याची ही पद्धत माझ्या सारख्या संकोची माणसासाठी मला योग्य वाटते. प्रत्येक लेखकाने इतरांबद्दल लिहावेच पण आपले आत्मचरित्र प्रांजलपणे लिहावे अशी माझी मनापासून इच्छा आहे. त्याने जर हे आत्मचरित्र त्याच्या सारख्याच इतर लेखकांना पाठवले तर किती चांगले होईल. प्रत्येकाचे जग वेगळे, अनुभव वेगळे. मी लिहिलेले कदाचित गरीब विद्यार्थ्यांसाठी जास्त उपयुक्त असेल. माझ्या उरलेल्या वाचकांनी त्यांना त्यातील योग्य वाटेल ते उचलावे. असे करताना या लेखाचे वस्त्र उसवणार नाही अशी मला आशा आहे म्हणजे ज्याला उपयुक्त आहे त्याला ते वस्त्र वापरता येईल.

मला तुमच्याबद्दल, तुमच्या गावाबद्दल, तुमच्या शहराबद्दल काहीतरी सांगायला आवडेल. म्हणजे तुमच्या मानसिक अवस्थेबद्दल नाही तर तुमच्या अवतीभोवती जे काही चालले आहे त्याबद्दल. ते वाईट आहे की नाही, ते बदलता येईल की नाही…ते खरंच इतके वाईट आहे का ? मला या बद्दल लिहायला आवडेल. मी कॉनकॉर्डमधे सगळ्या रस्त्यांवर फिरलो आहे. दुकानातून, कार्यालयातून व शेतातूनही फिरलो आहे. मला एक गोष्ट जाणवली म्हणजे मला भेटलेला प्रत्येकजण शेकडो पद्धतींनी आत्मक्‍लेष करून घेतोय. मी हिंदूस्थानातील ब्राह्मणांच्या आत्मक्‍लेषांच्या चमत्कारिक व सुरस कथा ऐकल्या आहेत पण इथे जे चालले आहे तेही तेवढेच चमत्कारिक आहे. रोमन पुराणात हर्क्युलिसने बारा वेळा जे शिवधनुष्य पेलले ते माझ्या शेजार्‍यांच्या कष्टांपुढे किरकोळच म्हणावे लागेल. कारण ते फक्त बारा वेळा घडले आणि त्या प्रत्येक मोहिमेला कुठेना कुठे तरी अंत होता. पण माझ्या शेजार्‍यांनी त्यांच्या हव्यासापोटी त्यांची लढाई कुठेतरी थांबवलेली मला तरी दिसली नाही. एका हव्यासाची पूर्तता झाली की त्या राक्षसाची अजून दोन डोकी त्यांच्यापुढे तयारच असत्तात. हर्क्युलिसला ज्याप्रमाणे हायड्राची डोकी छाटणारा आयोलास सारखा मित्र भेटला तसा यांना कोणी भेटत नाही.

माझ्या आसपास वावरणार्‍या माझ्या दुर्दैवी तरूण मित्रांनी, गावकर्‍यांनी वारसा हक्काने घरे, शेती, गुरे व शेतीची अवजारे मिळवली आहेत. मी त्यांना दुर्दैवी म्हणतो कारण ज्या सहजतेने त्यांना ही संपत्ती मिळाली आहे, त्या सहजतेने तिचा त्याग करणे जिकिरीचं आहे. त्यापेक्षा त्यांनी उघड्या शेतावर जन्म घेतला असता आणि लांडग्यांनी त्यांचे पालनपोषण केले असते तर बरं झाले असते. मग त्यांनी उघड्या डोळ्यांनी पाहिले असते की ते कुठल्या शेतावर मजूरी करण्यास आले आहेत. त्यांना शेतमजूर कोणी बनवले.. माणसाला दोन वेळचे दोन घास पुरत असताना ते शंभर एकर का खात आहेत, जन्मल्या जन्मल्याच ते त्यांच्या शेतात त्यांच्या थडग्यासाठी का खणतात? त्याचे सगळे आयुष्य त्यांना झगडण्यात घालावे लागते. आयुष्याच्या रस्त्यावर या ओझ्याखाली पिचून गेलेले कितीतरी अभागी जीव मी पाहिले. त्यांची शेती, त्यांचे मोठे गोठे जे साफ ठेवणे म्हणजे एक अशक्य काम आहे. शिवाय शंभर एकराची नांगरणी, पेरणी, लाकूड तोड यात बिचारे गुंतून गेलेले असतात. ज्यांना ही वारसाहक्काने आलेली ओढाताण करावी लागत नाही त्यांना या एवढ्याशा जिवासाठी हे का करावे असा प्रश्न पडल्यास नवल ते काय…

पण माणसे हव्यासापोटी तीच चूक पुन्हा पुन्हा करतात आणि त्यांच्या आयुष्यातील सर्वोत्तम काळ ते त्यांच्या जमिनीत खत म्हणून कुजण्यास घालतात. मग त्यांच्या प्रारब्धात कष्ट लिहिलेले असतात. या प्रारब्धाला सर्वसामान्य जनता गरज असेही संबोधते. कुठल्यातरी एका जुन्या ग्रंथात म्हटल्याप्रमाणे मग ते या प्रारब्धाचे ओेझे वागवून संपत्ती गोळा करतात ज्याला नंतर वाळवी लागतेे किंवा ती दुसर्‍याच्या तरी हाती लागते. हा सगळा मुर्खपणा आयुष्याच्या शेवटी त्यांच्या लक्षात येतो.

तुलनेने विचारस्वातंत्र्य असलेल्या या देशात माणसे अडाण्यासारखे काबाडकष्ट करतात. बिचारी जनता स्वत:च्या प्रकृतीच्या काळजीत व त्याची काळजी घेण्यासाठी लागणारे पैसे कमविण्यात इतकी बुडून गेलेली असते की त्यांना त्यांच्या काबाडकष्टाची फळे वेचणेही शक्य होत नाही. त्यांनी उपसलेल्या काबाडकष्टाने त्यांची बोटे वाकडी झालेली असतात किंवा थरथरत तरी असतात. दिवसेंदिवस दिवसरात्र काबाडकष्ट करणार्‍या माणसाला प्रामाणिकपणाची चैन परवडेनाशी होत चालली आहे. त्याच्या श्रमाचे मुल्य बाजारात कमी होत चालले आहे. त्याला बिचार्‍याला यंत्र होण्याशिवाय दुसरा पर्यायच उरला नाही. जरी पर्याय असेल तरी त्याबद्दल विचार करण्यास त्याच्याकडे वेळ नाही हे सत्य आहे. आपल्याकडे स्वत:च्या प्रगतीसाठी आवश्यक असणारे कुठले ज्ञान नाही हेही त्याला उमजत नाही. मग आपण काय करायला पाहिजे ? प्रथम आपण त्याच्याविषयी कसलाही गैरसमज करून घेता कामा नये. म्हणजे तो आळशीच आहे, त्याला पुढेच यायचे नाही, तो अस्वच्छच आहे..इ.इ. असे विचारही आपण मनात आणता कामा नये. आपण त्याला काही काळ सांभाळले पाहिजे, त्याच्या किमान गरजा भागवल्या पाहिजेत जेणेकरून त्याला हे ज्ञान प्राप्त करण्यास वेळ मिळेल व तो प्रगतीच्या पथावर चालू लागेल. निसर्गात आपण फळांचा बहर येण्याची वाट पाहतो तो निसर्गाचा सर्वोत्तम काळ असं समजतात. पण तेथे पोहोचण्यासाठी आपण त्याची हळूवारपणे हाताळणी करतो. हेही तसेच आहे पण एवढे सर्वोत्तम उदाहरण आपल्या समोर असताना आपण एकमेकांचा हळूवारपणे सांभाळ करू शकत नाही ही खरी शोकांतिका आहे.
तुमच्यापैकी काही जण गरीब आहेत, दारिद्—यात खितपत पडले आहेत. त्यांना जगणे अशक्य आहे. या दारिद्त्यात

त्यांचा जीव गुदमरतोय. मला माहिती आहे की हे पुस्तक वाचणार्‍यांपैकी कित्येकजणांना त्यांच्या जेवणाचे पैसेही देता आलेले नाहीत. त्यांचे कपडे जीर्ण झाले आहेत आणि हे पुस्तक वाचण्यासाठी त्यांनी वेळ उसनवार करून किंवा चोरून आणला आहे…..

– मूळ लेखक : डेव्हिड हेन्री थोरो. अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले, लेख

by जयंत at October 13, 2017 09:35 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

गुंतवणुकदाराच्या गरजेप्रमाणे म्युच्युअल फंडाचे प्रकार!


म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक समजावून घेतांना मुळात त्याचे प्रकार किती आहेत हे समजावून घेणेही उद्बोधक ठरेल. म्युच्युअल फंडात एक व्यापकता आहे. विविध प्रकारच्या गुंतवणुकदारांच्या गरजा त्यात समजावून घेतलेल्या आहेत. जोखीम नको ते जोखीम चालेल पण परतावाही जास्त मिळाला पाहिजे असे वाटणा-या सर्व गुंतवणूकदारांना यात वाव आहे. आपण येथे काही प्रकार समजावून घेण्याचा प्रयत्न करुयात, म्हणजे गुंतवणूक करतांना आपले उद्देश काय आहेत त्यानुसार गुंतवणुकीचा पर्याय निवडणे सोपे जाईल.

म्युच्युअल फंडाचे मुख्य प्रकार आहेत तीन. हे तीन प्रकार गुंतवणूक रचना (Structure), संपत्ती प्रकार (Asset class) आणि गुंतवणुक हेतू  (Investment objectives) यावर आधारित आहेत. आपल्या गुंतवणूक गरजा काय आहेत आणि धेये काय आहेत हे समजावून आपण कोणता प्रकार आणि त्या प्रकारांतील कोणता उपप्रकार आपल्याला उपयुक्त आहे याचा विचार करणे आवश्यक असते.

म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक रचनेवर आधारित जो प्रकार आहे तो आधी आपण नीट समजावून घेउयात. यात फंडाची रचना प्रामुख्याने तीन भागांवर आधारित असते. उदाहणार्थ ओपन एंडेड (खुली गुंतवणूक) योजना असते त्यात कधीही तुम्ही प्रवेश करू शकता आणे आवश्यकता असेल तेंव्हा केंव्हाही आपली गुंतवणूक तुम्ही काढून घेऊ शकता. गुंतवणूक आणि तरलता याचा मेळ यात घातला गेलेला असतो. शिवाय यात किती रक्कम आपण गुंतवू शकता यावर बंधन नसते. आपला फंड व्यवस्थापक आपण केलेल्या गुंतवणुकीची कोणत्या क्षेत्रांत तात्काळ करावी याचा निर्णय घेत असतो. या प्रकारात फंड व्यवस्थापकाला आपले कौशल्य हरघडी पणाला लावावे लागते. ज्यांना आपल्या गुंतवणुकीचे पैसे केंव्हाही, म्हणजे गुंतवणूक केल्यानंतर काही तासात अथवा दिवसांतही लागू शकते त्यांच्यासाठी ओपन एंडेड फंड हा आदर्श फंड असतो. यात तरलताही सांभाळली जाते व जेवढा काळ गुंतवणूक आहे त्या काळात होणा लाभही फंड व्यवस्थापकाची फी वजा जाता आपल्याला मिळतो.

याउलट क्लोज एंडेड म्युच्युअल फंडाचे आहे. या प्रकारात म्युच्युअल फंड कंपनीने नव्या फंडाची घोषणा केल्यानंतर ठरावीक काळातच गुंतवणूक करता येते. ही घोषणा करतांना गुंतवणूक कोणत्या क्षेत्रात केली जाणार आहे याची कल्पना गुंतवणुकदारांना दिलेली असते. येथे गुंतवणूकी शक्यतो दिर्घकालीन भवितव्य लक्षात घेत केली जात असल्याने युनिटधारकाला, म्हणजेच गुंतवणूकदार व्यक्तीस विशिष्ट कालमर्यादेपर्यंत आपली गुंतवणूक काढून घेता येत नाही. पण या मर्यादेलाही एक मार्ग म्युच्युअल कंपन्यांनी दिला असून अनेक कंपन्या आपल्या त्या विशिष्ट फंडाची नोंदणी शेयर बाजारात करतात. म्हणजे अचानक गरज पडली तर क्लोज एंडेड फंडाचे युनिटस आपण शेयर बाजारात विकू शकता. त्या दिवशी व त्या वेळी जे युनिटचे शेयरबाजारातील मूल्य असेल ते युनिटधारकाला मिळते व आपली गुंतवणूक मोकळी करता येते. म्हणजे फरक एकच आहे की युनिटची खरेदी मुदतपुर्व काळात स्वत: म्युच्युअल फंड कंपनी करत नसून ती तुम्हाला खुल्या शेयर बाजारात विकावी लागते. तुम्हाला युनिट विकायचे नसले तरी येथेही रोज तुम्हाला आपल्या गुंतवणूकीचे आजचे मूल्य (NAV) काय झाले आहे हे पहायला मिळते. त्यानुसारही आपण निर्णय घेऊ शकता.

पण या प्रकारात पुर्वनियोजित योजनेप्रमाणे म्युचुअल फंड कंपन्या गुंतवणूक करत असल्याने व ही गुंतवणूक दिर्घकाळ असल्याने यात लाभ अधिक आहेत हे वेगळे सांगायची गरज नाही. शिवाय आपण गुंतवणूक करता तो फंड जर शेयर बाजारात नोंदलेला असेल तर समजा अचानक गरज पडली तर तरलताही सांभाळली जात असते. त्यामुळे याबाबतचीही माहिती आपण आधीच घेतलेली बरी. आणि समजा आपल्याला आपली गुंतवणूक मधेच कधीही लागणार नाही, ते बाजुला पडलेले किंवा अन्यत्र गुंतवलेले पैसे असतील तर मग फंडाची नोंदणी शेयर बाजारात नसली तरी काही फरक पडत नाही. मुदत संपल्यावर आपण आपली गुंतवणूक म्युच्युअल फंड कंपनीकडून परत घेऊ शकता अथवा वाटल्यास आपण ती तशीच पुढेही ठेवू शकता. अर्थात मुदत संपल्यानंतर केंव्हा आपली गुंतवणूक लाभ पदरात पाडून घेत करायची यावर कसलेही बंधन नसते. 

यात काही फंड हे "इंटर्वल फंड" म्हणुनही ओळखले जातात. यात म्युच्युअल फंड कंपन्या मुदतपुर्व काळात अधून मधून गुंतवणूकदारांकडून युनिट परत विकत घेण्याची ऑफर देत असतात.   गुंतवणुकदाराला गुंतवणुकीतून बाहेर पडण्याची ही संधी असते. जर मिळणारा नफा योग्य वाटत असेल आणि पैशांची गरज असेल तर या योजनेचा लाभ होतो. अर्थात जर शेयरबाजारात युनिट्स नोंदलेले असतील वा नोंदले जाणार असतील तर आपण आपले गुंतवणुकीचे ध्येय नेमके काय आहे व फंडाची गुंतवणूक योजना नेमकी काय आहे हे समजावून घेत आपली गुंतवणूक करू शकता. आकस्मिक अडचणीत रोकड हाती घेत बाहेरही पडू शकता.

यावरुन आपल्याला गुंतवणुकीचे सुलभ पर्याय लक्षात आले असतील. आपण संपत्ती प्रकार (Asset class) यानुसार कोणत्या कोणत्या योजना असू शकतात व त्याचे नेमके लाभ काय याची चर्चा पुढील लेखात करुयात.
अधिक माहितीसाठी खालील लिंकला भेट द्या


(वैधानिक सूचना: म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक ही बाजारातील जोखमीच्या अधीन असते. कोणतीही गुंतवणूक करतांना योजनेशी संबंधीत कागदपत्रे काळजीपुर्वक पहावीत मगच गुंतवणुकीचा स्वजबाबदारीवर निर्णय घ्यावा.)

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at October 13, 2017 03:01 AM

कृष्ण उवाच

चमत्कार

“तिच परिस्थिती कवीची.शेकडो हजारो शब्द डोक्यात खच्चून भरलेले असतात.पण त्यातून मोजकेच शब्द वापरून कवीकल्पना तयार होते. तो ही एक चमत्कार असतो.पण कवी तसं मानत नाहीत.”

श्रीरंग आणि मी एकदा चहा पित असताना,अनेक विषयावर चर्चा करीत होतो.मधूनच श्रीरंगाला आपलं लहानपण आणि त्यानंतर मोठं होत असतानाचे टप्पे आठवले.
मला म्हणाला,
“मला आठवतं,लहान असताना इतर मंडळी वाट बघत असतात संवाद साधण्याचा आणि तो म्हणजे जीवनाच्या ह्या टप्प्यावरून नंतरच्या म्हणजेच पुढच्या टप्प्यात येण्यासाठी तो पूल तुम्ही केव्हा ओलांडणार अशा काहिश्या कुतहल-वजा चौकश्या हव्या असतात त्यांना. जेव्हा ही मंडळी असं कुतूहल दाखवत असतात ना,तेव्हा मला आश्चर्यचकीत झाल्याशिवाय रहावत नाही. जीवनात असं स्थित्यंतर होत असताना आणखीन एक पूल ओलांडायचा असतो.असं असूनही,जरी प्रत्येक लहान मुलात मोठं होत असतानाचा फरक पुस्सट असला,तरी तो फरक सुनिश्चित असतो,हा पूल ओलांडलयानंतर,ते लहान मुल जगात औपचारिकपणे वयात आल्याचा आरंभ करीत आहे असं संबोधलं जातं.ह्या ठिकाणी,नको ते वयात येणं,नको तो पोक्तपणा असं वाटायला लागतं.कारण मांडीवर बळेच थोपटून,थोपटून झोपवताना आजीकडून दिलेल्या त्या पिंपळावरच्या मुंजाची धाक, मिळाल्यावर झोप आपसूप यायची किंवा आईच्या कमरेवर बसून हा घास काऊचा म्हणून तोंडात कोंबलेला घास खूप गोड वाटायचा, अशा आठवणी विसरल्या जातात. कारण ते आता चमत्कार वाटत नाहीत.”

मी श्रीरंगाला म्हणालो,
“त्याचं कारण उघड आहे.त्या वयात आपलं जगच आपल्या आजी,आई पूरतं संकुचित असतं.त्यांच्यावर आपला गाढा विश्वास असतो.
परंतु,संदेह ठेवणार्‍या अंतरात,एक लहानसा कोपरा असतो त्याला हे सर्व भावत असतं.चमत्काराचं अस्तित्व न मानून कसं चालेल? दुपारचा तळपता सूर्य अस्ताला जाताना, पूर्ण्पणे थंडगार संध्याकाळ आणण्यात, त्याचा मिलाप होतो त्याला चमत्कार न म्हणून कसं चालेल?त्या मोहक क्षणाला तुम्ही काय म्हणाल,जेव्हा स्वरांचं टिपण करून ठेवलेली वही तुमच्यासमोर असताना,आणि ते टिपण नजरे खालून गेल्यावर पेटीवर असलेली बोटं नकळत तेच सूर कसे काढतात ह्याला तुम्ही काय म्हणाल?
पुस्तक वाचनात तुम्ही गर्क असताना काही शब्द क्षणभर का होईना तुमच्याशी बोलू पहातात? तसच एखादा दारू पिऊन झिंगून सुन्न झालेला मोहिनी घातल्या सारखा करतो त्याला काय म्हणाल? चमत्कारच ना?”

श्रीरंगाला मी जणू ट्रीगर दिल्यासारखं झालं असावं.
मला तो म्हणाला,
“चमत्कार हा अनेक ढंगातला एक सुंदर ढंग आहे.कारण तो अनपेक्षीत स्थळातून उगम पावतो.सकाळच्या कुंद वातावरणात तळ्याच्या कडेकडेने चालत जात असताना,मंद वार्‍यामुळे तळ्यात उगम पावलेल्या अगदी छोट्याश्या लहरीवर हळुहळू हेलकावे घेणारी झाडाची पानं आणि पंख फडफडवणारी लहान लहान बदकं हा चमत्कार नव्हे काय?
अनोळख्या व्यक्ती कडून मेहरबानी होणं हे सर्व चमत्काराराचे प्रकार असावेत.

चमत्कार हा फुलपांखराच्या पंखाना हलकेच स्पर्श करून मिळणार्‍या अपेक्षापूर्ती सारखा आहे.ते नीटनेटकं फुलपांखरूं नजरे आड झाल्यावर बर्‍याच वेळानंतर त्याचं स्पर्शज्ञान टिकून रहातं आणि खरंच असं घडलं की नाही ह्याची खात्री नसते. प्रत्येक कुरणात जरी तुम्ही नसला तरी गवताच्या आतल्या आणि बाहेरच्या रंगाचा हपकारा तुम्हाला जाणवत असतोच.”

मला श्रीरंगाला थोडं सावध करायचं होतं.तसं पाहिलं तर प्रत्येकाकडून जीवनात नकळत चमत्कार घडवून आलेले असतात.पण तसं ते मानत नाहीत.त्याचं स्पष्टीकरण देताना मी श्रीरंगाला म्हणालो,
“आपल्या जीवनात चमत्कार पहाणारे जे लोक येतात ते रोजच काहीतरी सुंदर पहायला आलेले असतात.असं असून सुद्धा ही मंडळी स्वतः चमत्कार घडवून आणीत नाहीत. जरी ते शाई आणि कागद वापरीत असतील किंवा रंग आणि कॅन्व्हास वापरत असतील,उल्हासित होत असतील तरी दुसर्‍याला त्यांच्या हातून होणारा चमत्कार उघड करून दाखवीत नाहीत.खरं तर तो चमत्कार असं त्यांना वाटतच नाही.पण नीट लक्ष देऊन पाहिल्यावर एक लक्षात येईल की,सुरवातीला पांढर्‍या कॅनव्हासवर काहीच नसतं.पण त्यावर ब्रश फिरवणार्‍याला त्याच्या अंतरातून आणि मेंदुतून ज्या संवेदना येतात त्या त्यांच्या त्यानाच माहित नसतात.पण चित्र पूर्ण झाल्यावर कॅनव्हासवर दिसणारा तो देखावा ही त्यांनी केलेली निर्मीतीच असते.म्हणजेच तो एक चमत्कारच असतो.तिच परिस्थिती कवीची.शेकडो हजारो शब्द डोक्यात खच्चून भरलेले असतात.पण त्यातून मोजकेच शब्द वापरून कवीकल्पना तयार होते. तो ही एक चमत्कार असतो.पण कवी तसं मानत नाहीत.”

चमत्कारचा विषय काढून चर्चेला सुरवात करणारा श्रीरंग चर्चेचा समारोप करताना मला म्हणाला,
“चमत्कार हा लोक-संगीतासारखा आहे.काहीतरी शिकलं जातं पण शिकवलं जात नाही.आणि उत्तम भाग असा की कुणालाही ते साधतं.बाकी इतर गोष्टींसारखंच ह्यातही एक मेख आहे.दुसर्‍याला तो चमत्कार दाखवणं म्हणजेच त्यातून पूर्णपणे प्रतिफलाचा फायदा उकळणं.कुणी जर का त्यांच्या जीवनात चमत्कार पाहिले तर त्यांना ते पाहून
मत्सरी किंवा घृणापूर्ण राहून चालणार नाही.मला तरी वाटतं हे जग चम्तकारानी परिपूर्ण असेल तर छानच होईल. पण एक मात्र नक्की त्या चमत्काराची सुरवात तुमच्यापासून झाली पाहिजे.माझ्यावर विश्वास ठेवा”.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at October 13, 2017 12:59 AM

October 12, 2017

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

नाल….

नाल….horseshoe-2662773_640

आमच्या इंजिनिअरींग कॉलेजमधे आमच्या टोळीत एकाहून एक नवरत्न होती. त्यातील एक राजघराण्यातील रत्न म्हणजे राजे मालोजीराजे पवार. गंमत म्हणजे आम्ही होतो ही नऊ जण. आता हॉस्टेलवर काय काय चालते याबद्दल मी काही सांगायला नको आणि विशेषत: इंजिनीअरिंग कॉलेजच्या हॉस्टेलवर. त्या काळात इंजिनिअरींगच्या मुलांना जरा अवास्तव महत्त्व मिळायचे ही वस्तुस्थिती आहे. त्यातून आमचे राजे म्हणजे राजघराण्यातील. त्या काळात साहेबांकडे निळाशार रंगाचा ब्लेझर इत्यादी.. कपडे असायचे. खाली पांढरी शुभ्र, कसल्या तरी सिल्कची पँट वर पांढरा, वर एकही ठिपका नसलेला पांढरा शर्ट, त्याची अत्यंत छोटी पण चांदीची बटणे, तसलीच कफलिंक्स. त्यातील एक मला त्याने कॉलेज सोडताना भेट म्हणून दिली होती. आजही ती माझ्याकडे आहेत. पण त्या चांदीच्या कफलिंक्सला मी नंतर सोन्याचे प्लेटींग करून घेतले. पण शेवटी चांदीवरील सोन्याचा असला तरी मुलामाच तो. कितीही मुलामा चढवला तरी मध्यमवर्गीय विचार आणि राजांच्या दिलदारीत फरक राहणारच. तसा तो आमच्या स्वभावातही राहिलाच. संध्याकाळी हे कपडे घालून राजे डोळ्यावर रेबनचा ॲव्हिएटरचा गॉगल चढवून बाहेर पडले की आम्ही समजायचो, आज कुठेतरी पार्टी असणार. फायद्याचा विचार करून दिलदारी दाखवणार आम्ही…

मालोजी राजे धारच्या कुठल्यातरी पातीचे एकुलते एक राजकुमार. एकत्र कुटुंब. चुलत्यांची आणि यांची मिळून बक्कळ जमीन, जमीनजुमला, दोन तीन वाडे. शेती म्हणजे दोन डोंगरांमधून पसरलेली. राजांनी ती कधी पूर्णपणे पाहिली असेल की नाही याची मला शंकाच आहे. राजे स्वभावाने दिलदार, मदतीस तत्पर. म्हणजे उसनी दिलदारी नव्हं बरं. म्हणजे कोणी मदत मागितली तर करायची आणि ती आयुष्यभर काढायची असला फालतूपणा राजांकडे नव्हता. अख्ख्या हॉस्टेलचा राजांच्या ब्लेझरवर अधिकार असायचा. सिनियर मुले तो हक्काने मुलाखतीसाठी घालायची. म्हणजे ते मागण्यास येत नसत तर राजेच त्यांना स्वत:हून देत असत. खरे तर त्यांच्या सगळ्याच कपड्यांवर त्यांनी मित्रमंडळींना अधिकार देऊन टाकला होता. कधी कधी मालोजीलाच घालायला कपडे उरायचे नाहीत मग तेव्हा स्वारी खोलीत स्वत:ला कोंडून घ्यायची. ही वेळ शेवटच्या वर्षाचा निकाल लागला की हमखास यायचीच. त्यावेळी दिलखुलास हसत त्यांचे हे वाक्य ठरलेले असायचेच. ‘‘अरे बामना, आमची लंगोटी तरी ठेवतील कारे आमची ही मंडळी. तू एक बामन आणि तो एक साठ्या, साल्यांनो तुम्ही जाम हट्टी.. काही घे म्हटले तरी घेणार नाही.’’ पण आम्ही अभिमानी म्हणून त्याच्याकडून काही घेत नाही याचे त्याला वैषम्य वाटत नसे पण आम्ही जे आहे त्यात भागवत असू याचे त्याला मनापासून वाईट वाटे.

‘‘अरे लेको, लागले तर घ्या ना पैसे. नंतर नोकर्‍या लागल्यावर द्या परत. मी कुठे तुम्हाला फ़ुकट वाटतोय ?” पण आम्हाला माहीत होते की ते पैसे तो परत घेणार नाही आणि म्हणून आम्ही त्याच्याकडून काही घ्यायचो नाही.

मालोजीरावांना ब्राह्मणांचा अत्यंत द्वेष वाटे पण त्यांना ब्राह्मणांचे भयंकर कौतुकही वाटे. ते तसे उघडपणे बोलूनही दाखवत. त्यांचा या बाबतीत वैचारिक गोंधळ भयंकर होता. पण त्याने आमच्या मैत्रीत कधी बाधा आली नाही. यामागचे कारण एकच, माणूस सरळ साधा व दिलदार होता. राजांचे इतिहासावर मनापासून प्रेम.
‘‘ चायला लाईन चुकलीच बरं का आमची. आम्ही खरं म्हणजे इतिहासाचा अभ्यास करायचा.’’ तो म्हणे.

‘‘चला मालोजी, आता इतिहास घडवण्यापासून वाचण्यापर्यंत पाळी आली म्हणजे तुमच्यावर ’’ आम्ही त्याला चिडवत असू.

‘‘आता साल्याहो, इथे कसला इतिहास घडवू !’’

मालोजीराजे उखडायचे. कधी कधी वादाला कडवट वळण लागायचे पण मालोजीराजांमुळेच वाद मिटायचा हे सांगण्यात आम्हाला कमीपणा वाटत नाही. तो माणूसच तसा होता, उमदा. सडसडीत बांधा उंची जवळजवळ सहा फूट आणि त्या काळातील राजेराजवाड्यांचे खेळ तो खेळायचा म्हणजे क्रिकेट व टेनिस. खेळताना पाहत रहावे असे त्याचे एका हाताने मारलेले बॅकहँडचे फटके किंवा केसाची झुल्फे उडवीत गोलंदाजी करतानाची त्याची लकब भल्याभल्यांना घायाळ करून जायची. सगळी व्यसने करणे शक्य असूनही कुठलेही व्यसन नसलेला हा मुलगा काहीच काळात सगळ्यांच्या गळ्यातील ताईत बनला नसेल तर नवलच. तीन वर्षे होत आली आणि आम्ही मध्यमवर्गीय मुलांनी त्याचा पूर्ण पराभव केला. म्हणजे हळूहळू तोही आता आठवड्यात एकच जिनची पँट घालू लागला. तीच पँट परत पुढच्याच महिन्यात धुण्यासाठी टाकायची. वरती कुठलातरी एखादा टी-शर्ट अडकवायचा आणि पायात स्लिपर्स सरकवून बाहेर पडायचे. आम्हाला वाटले आमच्यामुळे मालोजी बदलला. एक दिवस आम्ही गप्पा मारताना म्हटलेही,
‘ शेवटी ज्या समाजात आपण राहतो त्याची ताकद फार मोठी असते. मालोजीचेच पाहाना, त्याला आता कोणी घरात तरी घेईल का ?’’

‘‘ कोणाला बोंबलायला जायचंय घरी ?’’ मालोजी कडवटपणे म्हणाला. त्याचा असा स्वर आजतागायत आम्ही ऐकला नव्हता.

‘‘ का रे ! ’’ आम्ही विचारले.

‘‘ जाऊ दे रे ! ’’

त्याच्या खनपटीला बसल्यावर त्याने सगळे सांगितले. त्यातील त्याचा काही खाजगी भाग गाळून जेवढे लिहिता येईल तेवढे लिहितो. मालोजी राजांचे गावी एका मुलीवर प्रेम होते. मुलगी हुशार, दिसायला सुंदर, व ग्वाल्हेरला उच्चशिक्षण घेत होती. पण होती बिचारी खालच्या जातीतील. घरच्यांनी नेहमीप्रमाणे निर्वाणीचा इशारा दिला. पण मालोजीने ऐकले तर ते राजे कसले ? त्यांनी सगळे इशारे धुडकावून लावले व लग्न करेन तर हिच्याशीच इ. इ. नेहमीची टेप वाजवली. पण पुढे झाले ते वेगळेच झाले. मालोजीरावांची घरातून हकालपट्टी झाली व इस्टेटीच्या वाटणीतून नाव उडाले. घरच्यांनी व भाऊबंदांनी फसवले आमच्या मालोजीला. मालोजीनेही फक्त एकच अट घातली. माझे शिक्षण होऊ देत. शिक्षण झाल्यावर मला उचल म्हणून एक लाख रुपये द्यावेत, माझे संग्रहालय मला द्यावे, मी परत तुमचे तोंड पाहणार नाही. हे सगळ्यांना सहज मान्य होण्यासारखे होते. त्या जुन्या पुराण्या वस्तूत तसाही कोणाला रस नव्हताच. थोडक्यात एका वाटेकऱ्याचा काटा निघाला म्हणायचा. खरे तर मालोजीला कोर्ट कचेऱ्या सहज करता आल्या असत्या. पण त्याला विलायतेला जाण्याचे वेड लागले होते. (त्याचा पुढचा प्रवास मी अगदी जवळून पाहिलाय. तो आता अब्जाधीश आहे.) थोडक्यात काय आम्ही त्याचा पराभव केला नव्हता तर त्याच्या घरच्यांमुळे त्याच्यावर अशी परिस्थिती आली होती. अशाही परिस्थितीत या माणसाचा चेहरा कधी दुर्मुखलेला आम्ही पाहिला नाही. त्याच्या डोळ्यातून कधी पाणी तर येणे शक्यच नव्हते.

मालोजीला इतिहासाचे भयंकर वेड होते हे वर सांगितलेच आहे. आम्ही त्याची चेष्टाही करत असू,

‘‘ मालोजीराजे जर शिवाजी महाराज झाले नसते तर तुम्ही काय केले असते रे?

त्याच्या जोडीला घराण्याचा भयंकर अभिमानही होता. थोडासा दुरभिमान होता म्हणा ना !. त्याच घराण्याने त्याला समजून न घेता घराबाहेर काढले हे त्याच्या मनाला लागले होते. अर्थात ते तो चेहर्‍यावर दिसू द्यायचा नाही ना त्याच्या बोलण्यात परत त्या गोष्टीचा कधीही उल्लेख झाला. पण या आमच्या मित्राच्या डोळ्यात एकदा पाणी तरळलेले पाहणे आमच्या नशिबी होते. प्रसंग विनोदी होता पण इतिहासाचा जाज्वल्य अभिमान असणार्‍या आमच्या मालोजीराजांच्या ह्रदयाला घरे पाडून गेला.

शेवटची परीक्षा झाल्यावर आम्ही सगळ्यांनी कुठल्यातरी सहलीला जाण्याचे ठरवले. मालोजीचा आग्रह होता कुठल्यातरी किल्ल्यावर जाऊ. शेवटी नांदोसला जायचे व नंतर खालून कोकणातून रांगणा चढायचा असा बेत ठरला. एकत्र अशी ती आमची शेवटचीच सहल असणार होती. पुढे कोण कुठे जाईल हे त्या परमेश्र्वरालाच माहीत. थोडेसे भावूक होत आम्ही निघालो. पावसाळा नुकताच सुरू झाला होता. नांदोसला पोहोचेपर्यंत पाऊस चांगलाच कोसळू लागला. रांगण्याला जाणे होते की नाही अशी परिस्थिती निर्माण झाली. पण मालोजीने हार मानली नाही. दुसऱ्या दिवशी आम्ही रांगण्यासाठी घर सोडले. कट्ट्यावरून सायकली भाड्याने घेतल्या व निघालो.

थोड्याच वेळात पावसाने आम्हाला झोडपले. पावसाच्या तिरक्या रेषांनी एखाद्या कॅनव्हासवर शेडींग केल्या सारखे सगळे चित्र दिसू लागले. सायकल हाणता हाणता आमची पार दमछाक झाली. पूर्वीच्या गवळी सायकली त्या… नावच हर्क्युलस, ॲटलास, रॅले म्हणजे सगळ्यात भारी… सायकलीचे वजन खेचण्यातच माणसे बिचारी अर्धमेली व्हायची. त्यातच चेन मधे पँट अडकली नाहीतर देवाची कृपा… असो. मधेच पाऊस थांबायचा, वातावरण कुंद व्हायचे आणि ज्ञानेश्र्वरांनी भिंत चालवावी तसा वारा एकदम पावसाची भिंत चालवू लागायचा. विजांचा गडगडाट, वार्‍याचा घोंगावणारा आवाज याचा अनुभव घेत आम्ही रांगण्याच्या पायथ्याशी जे नारूर नावाचे गाव आहे तेथे पोहोचलो. तेथे तर वातावरण फारच भीतिदायक होते. गावात जाणार्‍या रस्त्यावरून ओढ्याचे पाणी वाहत होते व त्यातून तुटलेली झाडे, मेलेली जनावरे तरंगत होती. आमचा थरकाप उडाला पण तेथेच खाली असलेल्या एका टपरीत आम्ही शिरलो. त्यावेळी तेथे देऊळ नव्हते. एक छोटी मुर्ती उघड्यावरच ठेवलेली होती. टपरीच्या उबेत आम्ही शिरलो आणि जिवात जीव आला. जरा चौकशी करून कोणी वाटाड्या मिळतो का हे पाहिले. पोरगावकर म्हणाले,
‘‘ मिळेल पण तुम्हाला तास दोन तास थांबावे लागेल. माणसं कुठेतरी अडकली असतील येतीलच एवढ्यात.’’

‘‘ पण एवढ्या पावसात कोणी येणार का आम्हाला वाट दाखवायला ?

‘‘ अहो वरती पाऊस नसतो फक्त ढग. पाऊस इथे खाली.’’

‘‘ ठीक आहे मग आम्ही थांबतो.’’ मालोजी.

आता सगळे निश्चित झाल्यावर मग गप्पांना ऊत आला. चर्चा, वादविवाद सुरू झाले. मालोजीराजेंचे इतिहास प्रेम परत उफाळून आले. आमच्यात एक मुसलमान मित्रही होता. मालोजी नेहमी त्याच्या मागे लागायचा की तू परत हिंदू हो. नाहीतरी तुम्ही बाटलेलेच आहात. तो बिचारा नेहमी गप्प बसायचा व तो विषय हसण्यावारी न्यायचा. पण त्या दिवशी काय झाले होते कोणास ठाऊक. तो फटदिशी त्याला म्हणाला,

‘‘राजे ! उगंच बकवास नको. तुम्ही तुमची मुलगी देणार का माझ्या मुलाला ? बोला ! आहो मी जरी हिंदू झालो तरी तुम्ही आम्हाला अजून एका नवीन जातीत ढकलाल. ’मुसलमान विश्र्वकर्मी.’’

तो जातीने सुतार होता. मालोजी गप्प बसला तो बसलाच. मालोजीचा घराण्याचा इतिहास ऐकून झाला आणि त्या पोरगावकराचा मुलगा आला. घाईघाईने आम्ही जेवून निघालो. आणि खरच थोड्या उंचीवर गेल्यावर पावसाचा एक थेंबही नव्हत पण दाट धुके मात्र होते अर्थात त्याची काही आम्हाला विशेष काळजी नव्हती. वाटाड्याच्या पायाखालचा रस्ता होता. पण चढण दमछाक करणारी होती. किल्ल्याची उंची जवळजवळ ४५०० फूट असावी आणि आम्ही समुद्रसपाटीपासून चढत होतो. वर पोहोचल्यावर सगळ्यांनी शिवाजी महाराज की जय अशा आरोळ्या ठोकल्या. कुठलाही मराठी माणूस दमून भागून गडाच्या माथ्यावर पोहोचला की महाराजांचा जयजयकार करतोच.

गड हिंडता हिंडता दुपार केव्हा सरली ते कळलेच नाही, पोरगावकरांच्या मुलाने आता मात्र परतण्याची घाई करण्यास सुरुवात केली. सारखी आरतीची वेळ झाली असे त्याने पालुपद लावले होते. कसली असे विचारल्यावर म्हणाला ‘‘नालाची आरती. आम्हीही काही जास्त लक्ष दिले नाही. दमलो होतो व जाम भूक लागली होती. चटाचट पावले उचलत आम्ही पोरगावकरच्या पोराच्या आधी खाली पोहोचलो. पाऊस पूर्णपणे थांबला होता. तिन्हीसांजेला वृक्ष जास्त गडद दिसू लागले. मावळतीकडे आकाशात धुरकट ढगातून नारिंगी रंगाची लकेर दिसू लागली. खोपटात पोहोचलो तेव्हा आरतीची तयारी जय्यत सुरू होती. पोरगावकराचे हॉटेल एका पिंपळाच्या झाडाच्या बुंध्याभोवती बांधलेले होते. त्याच बुंध्यावर एक लाकडी देवघर ठोकून बसवले होते व त्या देवघरात एक नाल ठोकला होता. त्याला फुले हार वाहिलेले दिसत होते. तेवढ्यात पोरगावकरांचे सगळे कुटुंबीय आरतीला जमा झाले. आरत्या नेहमीच्याच होत्या पण पूजा मात्र त्या घोड्याच्या नालाची होती. आम्हाला काही समजेना. सगळी पूजा व पोटपूजा उरकल्यावर आम्ही पोरगावकरांकडे हा विषय काढला.

‘‘ हंऽऽ त्याला फार मोठा इतिहास आहे पाव्हणं ! आम्ही मुळचे गारगोटीचे. आमचे सगळे पाव्हणे मंडळी वर देशावर असतात नव्ह का…हा घोड्याचा नाल आमच्याकडे वंशपरंपरागत चालत आला आहे. असे म्हणतात आमच्या पूर्वजांची आणि पहिल्या बाजीरावाची फार दोस्ती होती. उत्तरेत मोहिमेला जाण्याआधी बाजीराव येथे आले होते त्यावेळेस त्यांच्या घोड्याला नाल ठोकले तेव्हा हे जुने नाल आमच्या पूर्वजांनी जपून ठेवले. जे काही आहे ते रावसाहेबांचीच कृपा होती व आहे असे आम्ही मानतो. लोकं हसतात आम्हाला पण त्यो नाल आमचा जीव का प्राण आहे.’’

हे ऐकल्यावर मालोजी ताडकन उठला.

‘‘ पाटील आम्ही पण जे काही आहोत ते राऊसाहेबांमुळेच. आम्ही धारचे पवार.’’

मालोजीने असे म्हटल्यावर पाटलांनी मालोजीला मिठी मारली. त्या मिठीत आम्ही प्रथम त्याच्या डोळ्यात अश्रू पाहिले. नंतर रात्री बर्‍याच गप्पा झाल्या. पहाटे कसेबसे उठून आम्ही निघण्याची तयारी केली. पाटलीणबाईंनी फक्कड चहा बनवला तो घेऊन आम्ही निघणार तेवढ्यात पाटील आले.

‘‘ राजे थांबा. ! तुमच्या सारखी माणसे आता कुठे परत भेटायला ! नाम्या ! काढ रे तो नाल आणि दे साहेबाला’’

‘‘ अहो काय करतायसा !’’ पाटलीणबाई.

‘‘ तू गप्प बस गं जरा ! कोण आहेत माहिते हाय का तुला ? नाही ना? मग जर गप राव्हा की !’’

तेवढ्यात नाम्याने नाल काढला व मस्तकाला लावला. आम्हाला वाटलं तो आता रडणार ! पण तेवढ्यात पाटलांनी तो नाल त्याच्या हातातून घेतला. खाली ठेवला व त्याला साष्टांग नमस्कार घातला.

‘‘ घ्या राजे आमच्या दिलाचा तुकडा तुम्हाला देतूय ! तुमच्याकडंच शोभल तो !’’

असे म्हणून त्यांनी मान फिरवली. आता राजे काय करतात याची आम्ही वाट पाहू लागलो. तो सगळा प्रकार पाहून मालोजीने पाटलांना मिठी मारली व दुसर्‍यांदा टिपे गाळली. खिशातून त्यांनी शंभराच्या दहा नोटा काढल्या व पाटलांच्या हातात कोंबल्या.

‘‘ आवो काय , काय करताय काय तुम्ही राजे? हीच किंमत केली काय आमची?’’

‘‘ असू दे पाटील ! आम्ही असे रिकाम्या हाताने नाही जाऊ शकत.’’

मालोजीराजेंचा घराण्याचा अभिमान जागा झाला. आम्हालाही साक्षात धारचे पवार बोलत आहेत असा भास झाला. वातावरण भारून गेले होते. पाटलांचा निरोप घेऊन आम्ही सायकली काढल्या व नांदोसचा रस्ता पकडला. रस्त्यात कोणी कोणाशी फारसे बोलत नव्हते. घडलेल्या प्रसंगाने सगळेजण बहुधा भारावून गेले होते. संध्याकाळी नितीनचे (ज्यांच्या घरी उतरलो होतो त्यांचे) दाजी आले.

‘‘ कशी काय झाली सायकलची ट्रीप ?’’

‘‘ दाजी मस्तच हो !’ काय गड का काय…. फारच भारी. आणि…’’ मालोजी

‘‘ मग काय नाल मिळाला की नाही?’’ दाजी हसत हसत म्हणाले. आम्ही सगळे एकमेकांच्या तोंडाकडे पाहू लागलो.

‘‘ मी तुम्हाला कालच सांगणार होतो पण पोस्टातून यायला उशीर झाला ना मग तसाच घरी गेलो.’’

कोणाला काय बोलावे हेच कळेना. थोड्याच वेळात सगळे जण खो खो हसत सुटले. थोड्या वेळाने त्या हास्यस्फोटात मालोजीही सामील झाला. पण त्याचा चेहरा पडलेला दिसला. दुसऱ्याच दिवशी मालोजी दाजींना घेऊन स्पेशल रिक्षा करून नारूरला सकाळी सकाळी पोहोचला. हजार रुपये म्हणजे आमची वर्षाची वर्षांची फी होती त्या काळी. रविवार होता. किल्ल्याला जाण्यासाठी रग्गड गर्दी होती. हवा मस्त होती. झाडाच्या बुंध्याभोवती पंधराएक जण तरी जमले होते. मधे पाटील उभे राहून नालावर फुलांचा ढीग वाहत होते. जमलेले सगळे आदराने नालाचे दर्शन घेऊन माथा टेकवत होते. पैसे फुले वाहत होते. दाजींनी मालोजीला जरा थांबण्याची खूण केली….सगळी गर्दी ओसरल्यावर मालोजी तावातावाने पुढे आला व त्याने पाटलाला खडसावून विचारले,

‘‘ पाटील तुम्ही मला कालच नाल दिला ना? मग आता हा कुठला आला ?’’ माझे पैसे परत द्या.

‘‘ बसा राजे ! शांत व्हा ! वाईच च्या घ्या. राजे बाजीरावाच्या घोड्याला काय फकस्त योकच नाल मारला व्हता की काय ? आणि त्याच्याकडे काय फकस्त योकच घोडा होता ? माझ्याकडे बाजीरावाच्या घोड्याचे पेटी भर नाल पडले हायती. दावू का?’’

मालोजीच्या डोळ्यात त्यावेळी मला वाटते तिसर्‍यांदा अश्रू तरळले असणार…. दाजी काही बोलले नाहीत, पण मला खात्री आहे मालोजीला तो फसला म्हणून रडू आले नसणार.

पाटलांनी इतिहासाला इतक्या हीन पातळीवर नेऊन ठेवल्यामुळे त्याच्या डोळ्यात पाणी आले असणार….

लेखक : जयंत कुलकर्णी.
सर्व हक्क लेखकाच्या स्वाधीन. सत्य घटनेवर आधारित. जागा, पात्रे, सर्व काल्पनिक.
ता. क. दाजींनी नंतर नऊशे रुपये वसूल केले ते लिहिण्यास विसरलोच.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले

by जयंत at October 12, 2017 01:05 PM

Holy Cow! Vegan Recipes

Karanji for Diwali

Karanji is a traditional Diwali snack. Flaky, crackly pastry is wrapped around a delicious filling of coconut, cardamom, and cashews. For my quick and easy — and baked — version, I use...

[[ This is a content summary only. Visit my website for full links, other content, and more! ]]

by Vaishali at October 12, 2017 12:00 PM

मला काय वाटते !

मागे वळून पाहताना

आमच्या घरात जुन्या वस्तू घराबाहेर काढण्यात माझा पुढाकार असतो. अगदी जुनी पुस्तके देखील जवळ जवळ पाठ झालेली असतात. मग हल्ली ती पण होतकरू वाचकांना देऊन टाकायला लागलो आहे. टाइम साप्ताहिकाची वर्गणी गेली ४० वर्षे भरतो. त्यातले काही वार्षिक अंक जपून ठेवतो.

दिवाळीनिमित्त साफसफाई घरात सुरु आहे. त्यात मला टाइम नियतकालिकाचा  २००४ सालातला एक अंक मिळाला. ( ६ डिसेंबर २००४ ) त्यात दोन भारतीयांचे तोंड भरून कौतुक, मुलाखती, पानभर मोठे फोटो छापले होते.  त्या वेळचे हे हिरो कोण? सहारा समूहाचे सुब्रतो राय व विजय मल्ल्या.

ऑल न्युज इस स्पॉन्सर्ड म्हणतात हे खरेच असावे.

दुसरा तसाच एक अंक २००७ सालाचा. त्यात दहा वर्षात अमेरिकेत गोऱ्या लोकांकडून वंशवादावरची  चळवळ जोर धरेल असा अंदाज वर्तवला होता. त्याचे कौतुक वाटल्या खेरीज राहिले नाही.
Image result for calendar 2007
अजून एका २०१० सालच्या अंकात जवळ जवळ बिनपाण्याच्या धुलाई यंत्राची माहिती होती. मळ शोषून घेणारे नायलॉनचे गोळे थोड्या पाण्याबरोबर खराब कपड्यांमध्ये घुसळले तर हे विशेष प्रकारचे नायलॉन कपडे स्वच्छ करते. शिवाय कपडे जास्त ओले होत नसल्यामुळे पुन्हा लवकर सुकतात.

आज पुन्हा गुगल गुरुला विचारून सद्यस्थिती कांय आहे याची पाहाणी केली तर इंग्लंडममधील एका कंपनीने हे तंत्रज्ञान वापरुन मोठ्या आकारातील, म्हणजे हॉटेलला सोयीची पडतील अशी यंत्रे बाजारात आणली आहेत.  या तंत्रज्ञानाचे पाण्याचा वापर कमी करण्यासाठी मोठा फायदा होत असताना जास्त कंपन्या बाजारात कां बरे नसाव्यात ?

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 08:27 AM

आनंद मनी माइना

एखाद्या बातमीने अंगावर आनंदाने रोमांच उभे राहावेत असे हल्ली क्वचितच होते. पण आजची बातमी तशीच आहे.

जपानला जाऊन येणे हा एक आयुष्यातला परिवर्तन क्षण असतो असे मी पूर्वी देखील म्हटले आहे. अशा परिस्थितीत ही बातमी देशाच्या परिवर्तनाला कारणीभूत होऊ शकणारी वाटली. प्रार्थना करू या कि ही खोटी ना ठरो.

बातमी अशी -


"कौशल्य विकास योजनेतंर्गत केंद्र सरकार देशातील ३ लाख युवकांना जपानमध्ये ३ ते ५ वर्षांसाठी ऑन-जॉब ट्रेनिंगसाठी पाठवणार असल्याची माहिती केंद्रीय मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी बुधवारी दिली. विशेष म्हणजे, भारतीय टेक्निकल इंटर्न्सच्या कौशल्य प्रशिक्षणावर येणारा खर्च जपान करणार आहे.
कौशल्य विकास मंत्री प्रधान म्हणाले की, कॅबिनेटने भारत आणि जपान यांच्यादरम्यान टेक्निकल इंटर्न ट्रेनिंग प्रोग्रॅम (टीआयटीपी) बाबत होणाऱ्या कराराला (एमओसी) मंजुरी दिली आहे. आगामी जपान दौऱ्यात या एमओसीवर स्वाक्षरी होईल, असे प्रधान यांनी सांगितले. प्रधान हे टोकियोच्या ३ दिवसांच्या दौऱ्यावर जाणार असून दि. १६ ऑक्टोबर रोजी त्यांच्या दौऱ्याला प्रारंभ होईल."
अशा प्रकारच्या प्रशिक्षणाची तोयोता कंपनीची तऱ्हा कशी असते?
सर्व प्रशिक्षणार्थींना सुरुवातीला रात्रपाळीत काम करणे अनिवार्य असते. त्यात काळात दोन तास व्यायामशाळेत घालवणे पण सक्तीचे असते. ज्या प्रमाणे सैन्यदलात काम केलेले लोक कोठेही काम करू शकतात. तसेच पुढे हा मुशीतून तयार झालेले उमेदवार पुढे कंपनीत एक संध टीम मध्ये काम करतात.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 08:23 AM

झाले मोकळे आकाश

सोप्पा कंदिल

मागच्या वर्षी माऊसोबत केलेल्या आकाशकंदिलाच्या प्रयोगानंतर यंदा असंच सोप्पं माऊला जमेल असं काहीतरी करायचं मनात होतं. माऊ आणि सखी दोघींना एकत्र घेऊन कंदिल करायचे होते. वेळही जास्त नव्हता हाताशी. तेंव्हा मग एक पिवळा टिंटेड पेपर (कार्डशीटपेक्षा पातळ) आणि एक बटर पेपरसारखा (ट्रेसिंग पेपर पेक्षा कडक पण बऱ्यापैकी पारदर्शक कागद घेऊन आले. (याला काय म्हणतात ते विसरले!)

कागदाच्या आकाराचा अंदाज घेण्यासाठी आधी साध्या A4 कागदाचा प्रोटोटाईप बनवून घेतला. 




टिंटेड पेपरचा १८ इंच * १३ इंचाचा चौरस कापून घेतला. त्याला लांबीच्या बाजूने मधे घडी घातली. आणि पट्ट्या कापण्यासाठी साधारण एक एक सेंटीमीटरवर रेषा काढून घेतल्या. वरच्या – खालच्या दोन्ही टोकांना साधारण दीड इंच जागा (दुमडून) मधल्या सिलेंडरला जोडायला सोडली. 
माऊने मग या कागदावर फिंगर पेंटिंग केलं.

तोवर मी खालच्या झिरमिळ्यांसाठी १३ इंच * ११ इंचाचा टिंटेड पेपर कापून घेतला, त्याच्या १३ इंची बाजूला दीड इंच जागा सोडली आणि झिरमिळ्यांच्या पट्ट्या कापून घेतल्या.

मधल्या सिलेंडरसाठी ९ इंच * १३ इंचाचा बटर पेपर सदृश कागदाचा आयत कापून त्याचा ९ इंच उंचीचा सिलेंडर सेलोटेपने चिकटवला.

आता माऊची “कलाकृती” वाळली होती, त्यावर अधीच आखून ठेवलं होतं तशा पट्ट्या (अर्ध्या घडीवर दुमडून)  कापल्या. वरचे आणि खालचे दीड – दीड इंच सिलेंडरला जोडण्यासाठी ठेवलेले भाग दुमडून पाऊण इंचाचे केले (म्हणजे फ्रेमला जरा जीव येईल) आणि सिलेंडरला स्टेपलरने स्टेपल केले. खालच्या बाजूने त्यावरून खालच्या झिरमिळ्या स्टेपल केल्या. दीड – दोन तासात कंदिल तय्यार!!!  




***
यंदाच्या कंदिलामध्ये माऊला करण्याजोगं मागच्या वेळेपेक्षा बरंच जास्त होतं. पण “प्रोटोटाईप” बनून कागदाचा आकार ठरेपर्यंत तिचा उत्साह मावळायला आला होता. :) तरी फिंगर पेंटिंग आणि थोडीफार कापाकापी केली तिने. या वेळची तिची आणि माझी ऍचिव्हमेंट म्हणजे कंदिल पूर्ण होईपर्यंत माऊ सोबत होती!

by Gouri (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 05:52 AM

Pankaj भटकंती Unlimited™

सह्याद्रीतल्या देवता

कुठे भैरवनाथाचे देऊळ, कुठे वाघजाईचं ठाणं. कुठं क्षेत्रपाल खंडोबाचं राऊळ तर कुठे पिराचं स्थान. कधी शिवाचं लिंग तर कुठे मरीआईची घुमटी. शिवाची तर कपर्दिकेश्वर, कुकडेश्वर, रायरेश्वर, जगदीश्वर अशी कैक रुपे. शक्तीही मेंगाई, शिरकाई, पद्मावती, भोराई, शिवाई अशा नानाविध रुपात. बलशाली मारुती तर प्रत्येक किल्ल्यावर कुठे ना कुठे आहेच. हरेक दरवाजावर गणेश विराजमान झालेले. कधी या देवतांना नुसतेच शिळास्वरुप लाभले, कधी अर्धवट घडवलेला तांदळा, कधी अतिशय सुबक वज्रालंकित अष्टभुजाधारी मूर्ती. कधी या दैवतांना नुसतीच कपार लाभली, कधी कातळाच्या भिंतीत मारुतीरायांना कोरुन काढले. कधी अमृतेश्वरासारखे शिल्परुपी रत्नजडित राऊळ त्यांच्यासाठी कुणी अनामिकाने निर्मिले तर कुणी नुसतीच घुमटी बांधली. काहींच्या पदरात निळ्याशार अंबरानेच कळस धरला आणि पर्जन्यरुपी जलधारांचा अभिषेक घडवला. 




या दैवतांपाशी आसपाच्या मुलखातील गावकर्‍यांची श्रद्धा फार. त्या वाटेने जाताना हमखास देव धुण्यासाठी पाण्याची बाटली, चार अगरबत्त्या, चार रानफुलं आणि अबीर-भंडारा घेऊन जातील. याच देवतांनी आम्हां भटक्यांना आजवर राखले. आम्ही भटकंती अनलिमिटेड करत असताना घरच्यांच्या मागे आमची अदृश्य पाठराखण केली, कधी तहानलेल्या जीवाला कुशीतल्या टाक्याची वाट दाखवली, कधी समोरचा नैवेद्य आमच्या भुकेल्या पोटाच्या स्वाधीन केला. कधी प्रसाद म्हणून गोडसर खोबरे हाती दिले तर कधी भरपेट लापशी-भात-आमटी खाऊ घातली.


म्हणूनच आमच्या या पाठीराख्या देवतांना शतशः प्रणाम!


https://3.bp.blogspot.com/-uRHUewbnJWE/WdXhNnKfTTI/AAAAAAAAHsE/Qlrevh0LBkUgs--BwBxL_u-Axr5PIl80ACEwYBhgL/s1600/Blogger.jpg

by Pankaj - भटकंती Unlimited (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 04:55 AM

to friends...

फारतर

इच्छांच्या लाटांवर लाटा धडकत राहतात
तिथे खाऱ्या पाण्याचे सपकारे झेलत,
भिजत-थरथरत,
पाय रोवून मी बेमुर्वतखोर उभी राहते
मौनाच्या उंचच उंच काळ्याकभिन्न निर्दय भिंतीसारखे
उभे असते आपल्यातले अवकाश,
त्याच्या पायथ्याशी धापावत
निकराने धडका देत राहते
जळत्या उन्हात, घाम घाम घाम होत,
अंगातली आग भिजल्या कपाळावरून निपटत,
ठिणगी ठिणगी जपत-फुलवत राहते...
पण
लाटा ओसरतात,
उन्हे विझत येतात,
मऊ अंधाराच्या लाटा भिंतींना गिळत जातात...
सगळीभर काळीनिळी भूल पडते
वाऱ्यावरून कुणाच्याश्या मुक्या कण्हण्याची चाहूल लागते -
तेव्हा,
तेव्हा मात्र
एखाद्या तेजतर्रार मांजराला कुशीत घेऊन त्याच्या मानेखाली अलगद खाजवल्यावर,
ते जसे आपल्या अंगात अंग मिसळून देते
तशी अंधाराला पाठ देत मी सैलावत जाते.
अशा वेळी
मला फारतर एखादी कविता लिहिता येते.
बस.

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at October 12, 2017 03:07 AM

October 10, 2017

स्मृति

इंगल्स मार्केट ... (६)

२०१४ साली माझा कॉलेजचा पहिला दिवस होता गणेश चतुर्थीच्या दिवशी, आणि नोकरीचा पहिला दिवस होता २०१५ धनत्रयोदशीच्या दिवशी. नोकरीच्या पहिल्याच दिवशी मला चिकन कापायला लागले की जे मी जन्मात पाहिले नव्हते. नोकरीच्या दुसऱ्या दिवशी मला पोर्क पुलींग करायला लागले. ते पाहून मला डचमळायला लागले आणि मी माझ्या सोबत काम करत असलेल्या मैत्रिणींना सांगितले की हे मला जमणार नाही. तसेच हॅम सलाड करायलाही मला जमणार नाही कारण की ते पाहिल्यावर मला पोटात डचमळते आणि उलटी होईल की काय असे वाटते. विकी आणि कार्मेन म्हणाल्या काही हरकत नाही. हे २ पदार्थ आम्ही करू. चिकन कापण्यासाठी ज्या ट्रे मध्ये ते ठेवलेले असते तो ट्रे इतका काही जड असतो की तो काढायला गेले तर तो जागचा हालत देखील नाही. त्यामुळे तो जड ट्रे कार्मेन आणि विकी मला आणून देतात. जश्या त्या मला समजून घेतात तशीच मी पण त्या दोघींना समजून घेते. कार्ट मधून बाकीचे सामान आणायला लागते ते मीआणते. आणि शक्य तितकी मदत करते. आमच्या तिघींच्यातही एक प्रकारचा समजूतदारपणा आहे. आणि आम्ही एकमेकींची काळजीही घेतो.



कामावर गेल्यावर फ्लोअर चेक करून तिथे सँडविचेस आणि सलाड चे डबे ठेवून परत किती शिल्लक आहेत त्याप्रमाणे किती पदार्थ बनवायचे आहेत इथपासून ते मांस ऑर्डर करून, फ्रीजरमधून ब्रेड आणणे, लेबलींग करणे सँडविच सलाड बनवणे इ. इ. सर्व कामे मी शिकले आणि तरबेज झाले. कार्मेन आणि विकी रजेवर असताना सर्व काम मी एकटीने मला दिलेली मदतनीस हिच्या सहाय्याने केली तेव्हा मॅनेजर जेमी माझ्यावर खूप खुष झाली होती असे मला कार्मेन ने सांगितले तेव्हा मला खूप बरे वाटले. खूप कष्ट असलेली ही नोकरी मी पहिल्यांदाच करत आहे आणि मला कष्टाची सवय पण झाली आहे. दमायला खूप होते पण तब्येत ठणठणीत राहते. ८ तास उभे राहून काम करणे आणि फक्त जेवायला टेबल खुर्चीवर बसणे याची सवय झाली आहे. माझे पहिल्यांदा पाय अतोनात दुखायचे तेव्हा कार्मेनने मला सांगितले की तुला तुझे बूट बदलायला हवेत. मला कळेचना की बूट कशाला बदलायचे? ती म्हणाली की तू स्केचर्सचे बूट विकत घे. ते मी विकत घेतले आणि आता मला ८ तास उभे राहून काम करण्याची सवय झाली. नुसते उभे राहणे नाही तर काम करणे आणि ते सुद्धा वेगाने. पटापट हालचाली व्हायला हव्यात. स्टोअर मध्ये चालणेही खूप होते.



आम्हाला जे काही पदार्थ बनवायला लागतात त्याचे सामान आम्ही स्टोअरमधून हिंडूनच आणतो. काही सामान आमच्या बाजूलाच एक कोल्ड रूम आहे तिथे ठेवलेले असते. ज्या पारदर्शक डब्यात आम्ही बनवलेली सँडविचेस आणि सलाड ठेवतो ते डबेही आम्हाला दुसऱ्या एका खोलीतून आणायला लागतात. त्यामुळे चालणे बरेच होते. नुसते चालणे नाही तर हात वर केले जातात. डबे ठेवताना खाली वाकले जाते. फ्रीजर मधून ब्रेड , व्हनिला पुडींग चॉकलेटचे डबे आणताना जड जड उचलून हात आणि खांदे दुखतात आणि हातात ताकद येते. शरीराच्या सर्व प्रकारच्या हालचाली होतात त्यामुळे वेगळा व्यायाम करण्याची गरज नाही. जेव्हा आम्ही चिकन सलाड बनवतो ते बनवताना एक तर आधी चिकन धारदार सुरीने कापावे लागते. मग त्यात कांदे बारीक चिरून घालायचे आणि सेलेरी चिरून घालायची. हे बनवताना मेयोनिज लागते ते १ गॅलन घालावे लागते आणि हे सर्व हाताने कालवायचे. जसे चिखल कालवतोना तसेच. खूप जोर लागतो याला. मेयोनिज इतके काही थंड असते (फ्रीजरमध्ये असल्याने) की हाताला गार चटके बसतात.. हे मी बनवू शकते. बाकी सर्व प्रकारचे सलाड बनवायला मोठमोठाली घमेली लागतात.



डेली-उत्पादन विभागात आम्ही तिघी मिळून खूप प्रकार बनवतो. आम्हाला एका मिनिटाची पण फुरसत मिळत नाही. काम करता करता एकीकडे गप्पा मारतो. मी मांस, चिकन, मासे खात नसल्याने मला तिथले पदार्थ खाता येत नाहीत. पदार्थ बनल्यावर चव घेतात सर्वजणी अर्थात कस्टमरच्या नकळत खायला लागते लपून छपून. मी बिस्किटे आणि फळांच्या फोडी खाते. हे सर्व पदार्थ बनवून आम्ही विक्रीकरता मांडून ठेवतो. ते सर्व इतके आकर्षक दिसतात की माल पटापटा खपतो. काही कस्टमर आम्हाला येऊन सांगतात की तुम्ही खूप छान पदार्थ बनवता आणि बरीच व्हरायटी असते. आम्हाला तुमचे खूप कौतुक वाटते. तसेच स्टोअर मॅनेजरही आमचे कौतुक करतो. आम्ही तिघीही कामावर दांड्या अजिबात मारत नाही. बरे वाटत नसेल तरीही मी कामावर शक्यतोवर जातेच कारण की मी मग कामाचा भार जी कामावर आलेली असेल तिच्यावर पडतो. ही नोकरी लागल्यापासून माझे वजन १० किलो ने कमी झाले त्यामुळे मी खुश आहे.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 10, 2017 12:48 PM

October 09, 2017

आनंदघन

जुने गणेशोत्सव भाग ७ - मूर्तीकार, ८-देखावे , ९-जाहिराती

जुने गणेशोत्सव भाग ७- मूर्तिकार




(कोटी कोटी रूपे तुझी - पुष्प ७ च्या आधारावर विस्तारित लेख)

या वर्षी गणेशोत्सवासाठी अमूक इतक्या लक्ष गणेशमूर्ती बनल्या, त्यातून तमूक इतक्या कोटी रुपयांचा व्यापार व्यवहार झाला अशा प्रकारचे मोठमोठे आकडे आपण वर्तमानपत्रांत वाचतो, टेलीव्हिजनवरील चर्चांमध्ये ऐकतो आणि सोडून देतो. मुळांत हे आंकडे या लोकांना कळतात कसे हेच समजत नाही. आणि हा खर्च होतो तेंव्हा हे पैसे कुठे जातात?  गणेशाच्या मूर्ती बनवणारे, त्यासाठी लागणारा कच्चा माल पुरवणारे, वाहतूक करणारे, व्यापारी, त्यासाठी भांडवल पुरवणारे वगैरे अनेक लोकांचा त्यांत वाटा असतो. त्यांतील अनेक लोकांची पोटे हातांवर असतात त्यामुळे त्यांना मिळालेले पैसे लगेच खर्च होऊन त्यांच्या गरजेच्या वस्तूंचे उत्पादन आणि पुरवठा करणा-यांच्या खिशात जातात. असा प्रकारे ते विस्तृत समाजामध्ये फिरत राहतात. पण एवढे करून सरतेशेवटी ते सगळं अक्षरशः पाण्यातच जाणार ना? त्यातून समाजाला काय मिळतं? एवढ्या पैशांत समाजासाठी दुसरं काय काय करता आलं असतं असा विसंवादी सूरही कांहीजण लावतात. यामागचं संपूर्ण अर्थशास्त्र कांही आपल्याला फारसं उमगत नाही आणि तो या मालिकेचा विषयही नाही.

पण ही विविध रूपे बनवणारे हात कुणाचे असतात याचं कुतुहल मात्र वाटतंच. मोठमोठे सार्वजनिक गणपती बनवणे तर विलक्षण हस्तकौशल्य आहे. पण घरोघरी जाणारी इतकी एकासारखी एक शिल्पे नुसत्या हातांच्या बोटाने आकार देऊन बनवणे कांही शक्य नाही. त्यासाठी साचे वगैरे निश्चितपणे वापरत असणार. मार्च एप्रिलपासूनच मुंबईत ठिकठिकाणी रस्त्याच्या कडेला आडोशाला बांधलेल्या शेड्समध्ये हालचाल सुरू झालेली दिसायला लागते आणि पहाता पहाता तिला वेग येतो. याशिवाय नजरेआड पक्क्या इमारती असलेले कारखाने सुध्दा असतीलच, पण हे काम जास्त करून अशा तात्पुरत्या छपराखालीच चालतं असं ऐकलं आहे. मुंबईत विकल्या जाणा-या मूर्तींपैकी फक्त पाव हिस्सा इथे बनतात व तीन चतुर्थांश बाहेरून येतात म्हणे. अर्थांत ही फक्त आकडेवारी झाली. मोठ्या आकाराच्या व अर्थातच तशाच भारी किंमतीच्या सा-या मूर्ती तर इथेच तयार होत असणार.  कांही मूर्तींचा आकार तर गणेशाचा दिसतो पण रंग मातकट असंही आपल्याला अनेक वेळा जाता येता दिसतं. अर्थातच त्यांच्या निर्मितीच्या कामाची विभागणी केली जात असणार. माती आणणे, कालवणे, मळणे, साच्यात घालून आकार देणे, त्याला थोडे सुकवणे अशी जास्त जागा व्यापणारी कामे बाहेरगांवी करून त्यावर शेवटचे रंगकाम करून सजवण्याचे कौशल्यपूर्ण काम इथे कुशल कारागीर करीत असतील. त्यांतही फक्त डोळे रंगवणारे, दागीन्याची कलाकुसर करणारे वगैरेचे तज्ञ विशेषज्ञ वेगळे.



मुंबईपासून जवळच असलेल्या पेण गांवाने या उद्योगांत मोठी आघाडी मारली आहे. अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेल्या या व्यवसायात वंशपरंपरागत हस्तकौशल्य आणि कारखानदारी, मार्केटिंग व वाहतुक यांची प्रगत तंत्रे यांचा सुंदर मेळ घालून या गांवाने मुंबई महानगरीच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ काबीज केली आहे. येथील महिला कलाकार या उद्योगांत खंबीरपणे पाय रोवून उभ्या आहेतच पण इथल्या माहेरवाशिणींनी ही कला आपल्याबरोबर सासरी सुध्दा नेऊन तिचा प्रसार केला आहे. एवढेच नव्हे तर येथील कांही विशेषज्ञ अगदी परदेशांत सुध्दा जाऊन तेथील उत्साही लोकांच्या कार्यशाळा घेतात. येथील अनेक कारखान्यांमध्ये वर्षातील बाराही महिने काम चालते आणि देवाच्या प्रतिमा घडवण्याच्या मंगल कामात हजारोच्या संख्येने कारागीर तल्लीनतेने रत असतात. गेल्या कांही वर्षात आलेल्या अतिवृष्टी, महापूर, विजेचे भारनियमन वगैरेसारख्या भीषण संकटांना तोंड देऊनसुध्दा त्यावर यशस्वीपणे मात करता आली ही गणरायाची कृपा असे भाविक सांगतात. हे सुध्दा त्याच्या कृपादृष्टीचे एक रूपच नाही कां?

गणपतीचा आकार इतका आकर्षक असतो की प्रत्येक लहान बालकाला त्याचे चित्र काढावे असे वाटते. आमच्या लहानपणी आम्ही चिकणमातीच्या गोळ्याला गणपतीचा आकार देऊन पहात होतो, मग आमची मुलेही तेच करतांना पाहिले आणि थोडे मार्गदर्शन केले. आता आमच्या नातवंडांना शाळेतसुध्दा मातीचे गणपती करायचे धडे देतात. मोल्डिंग क्ले घेऊन खेळतांना सुध्दा नकळत त्यांची बोटे गणेशाचा फॉर्म घडवतात. या कच्च्या मूर्ती फक्त स्फूर्ती आणि आनंद देतात, पण कोणी ती पूजेला ठेवत नाहीत. कांही उत्साही लोक मात्र स्वतःच सुबक मूर्ती तयार करतात, त्याला रंगवून सजवतात आणि गणेशोत्सवामध्ये त्याच मूर्तीची पूजा करतात. अशी एक मूर्ती वर दाखवली आहे.
-----------------------------------------------------------------------------------------

 जुने गणेशोत्सव -भाग ८ - देखावे


(कोटी कोटी रूपे तुझी - पुष्प ८ आणि ९  वरून विस्तारित)

गणेशोत्सव सुरू झाल्यानंतर ठिकठिकाणी केलेल्या सजावटीची आणि देखाव्यांची सचित्र आणि सविस्तर वर्णने रोजच्या वर्तमानपत्रांमध्ये येत राहतात. जवळपास असेलेले काही उत्सव आपण प्रत्यक्षात जाऊन पाहूनही येतो. आता मला प्रकृतिला सांभाळून दूर जाणे जमत नाही. गेल्या कांही वर्षातील उत्सवांच्या आठवणीतील दृष्यांबद्दलच आता लिहू शकतो.

सजावट ही तर प्रत्यक्ष पहायची, अनुभवायची गोष्ट आहे. त्या चित्रविचित्र आकृत्यांच्या कमानी, कलाकुसर केलेले खांब,  आकर्षक झुंबरं, चमकदार पताका,  रंगीबेरंगी फुलं आणि पानं,  त्या सर्वांवर पडणारे धांवते प्रकाशझोत, फिरणारी चक्रे, डोळे मिचकवणारे मिणमिणते दिवे आणि आपले डोळे दिपवणा-या झगमगणा-या दिव्यांच्या माळा, कुठेकुठे आजूबाजूला आकर्षक चौकटीमधून सुंदर चित्रे वा शिल्पे मांडून ठेवलेली तर कांही ठिकाणी उदबत्त्यांचा किंवा हवेमध्ये फवारलेल्या अत्तराचा मंद मंद सुगंध आणि कर्णमधुर पार्श्वसंगीत यांनी सारे वातावरण भारून टाकलेले. या सगंळ्याचे शब्दांत वर्णन करणे कठिण आहे.

देखावे निर्माण करणे हे काम तर एकाद्या चित्रपटाचा सेट उभारण्यासारखे आहे. त्या व्यवसायातील कांही लोक इथे मदतीला येतात आणि इथे चांगले काम करणा-यांना तिकडे यायचे बोलावणे येते म्हणतात. मी एका प्रख्यात शिल्पकाराची मुलाखत टेलीव्हिजनवर पाहिली होती. त्याने सांगितले की त्याने आपल्या कारकीर्दीची सुरुवातच मुळी प्रथम गणपतीच्या सजावटीपासून केली, तिथून पुढे शासनाचे वतीने महाराष्ट्रदिन, प्रजासत्ताक दिन वगैरेंसाठी चित्ररथ तयार केले, प्रसिध्द व्यक्तींचे पुतळे बनवले असे करत करत आता विविध माध्यमामध्ये अनेक उत्तमोत्तम कलाकृतींची निर्मिती त्याने केली आहे व त्यांची ठिकठिकाणी प्रदर्शने भरवली आहेत.

पौराणिक देखाव्यांमध्ये रामायण व महाभारतातील प्रसंग हटकून असतात. सीतास्वयंवर, अहिल्योध्दार, शबरीची बोरे, जटायुयुध्द, लंकादहन, रामराज्याभिषेक वगैरे रामायणातील घटना आणि वनवासातील पांडव, लाक्षागृह, द्रौपदीस्वयंवर, वस्त्रहरण, भगवद्गीताकथन यासारखी महाभारतातील दृष्ये उभी करतात. कृष्णजन्म व त्याच्या गोकुळातील लीला, विशेषतः रासक्रीडा, दहीहंडी वगैरे विशेष लोकप्रिय आहेत.  इतर पौराणिक प्रसंगात नळदमयंती, गजेन्द्रमोक्ष यासारखी आख्याने, कुठल्या ना कुठल्या असुराचा देवाकडून संहार अशासारखे प्रसंग असतात. कधी नृत्य करणा-या रंभा मेनकांसह भव्य इन्द्रसभा तर चमत्कृतीपूर्ण मयसभा भरलेली असते. कधी कधी गरु़डाचे गर्वहरण यासारख्या सहसा न ऐकलेल्या गोष्टीसुध्दा शोधून काढून आपल्या कल्पनेने त्यांची मांडणी केलेली असते. गणेशाशी संबंधित पुराणातल्या कथा तर असतातच. बहुधा या सगळ्या घटना गणपतीचे समोर घडत आहेत व तो त्या पहात आहे असे दाखवतात. पण कमरेवर हात ठेऊन उभा विठोबा किंवा आशीर्वाद देण्याच्या मुद्रेतील कृष्ण भगवान असे एकएकटेच रूप गणेशालाच तसे बनवून सुध्दा दाखवतात.

ऐतिहासिक देखाव्यांची सुरुवात गौतमबुध्द व महावीर यांच्या जीवनातील प्रसिध्द प्रसंगापासून होते. त्यानंतर क्वचित कुठे अलेक्झँडरची स्वारी, सम्राट अशोक वगैरे आढळतील. पण त्यानंतर मधला दीड हजार वर्षांचा कालखंड ओलांडून आपण छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळांत येतो.  रोहिडेश्वरासमोर घेतलेली शपथ, अफजलखानाचा वध, पावनखिंडीतील बाजीप्रभूचे शौर्य, कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेची गोष्ट, आग्र्याहून सुटका, महाराजांचा राज्याभिषेक अशासारखे त्यांच्या जीवनातील बहुतेक सर्व महत्वाचे प्रसंग कुठल्या ना कुठल्या देखाव्यात पाहिलेच आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांची संत तुकाराम व सद्गुरू रामदासस्वामी यांच्याबरोबर घडलेली भेट, त्यांची राजमाता जिजाबाई यांच्याबरोबर चाललेली चर्चा, भवानीमातेकडून तलवारीचा स्वीकार अशी द्रृष्ये समर्थपणे उभी केली जातात. या सगळ्या देखाव्यामागील नियोजन, त्या काळानुरूप पार्श्वभूमी, पोशाख, चेह-यावरील भाव यासह व्यक्त करणे वाखाणण्याजोगे आहे.




आधुनिक काळातील कांही देखाव्यात स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्वाची पर्वे दाखवली जातात. स्वातंत्र्यासाठी लढलेल्या वीरांनी केलेल्या स्वार्थत्यागाची आठवण त्यांतून करून दिली जाते. झांशीची राणी लक्ष्मीबाई, लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधीजी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, नेताजी सुभाषचंद्र बोस वगैरे अग्रणींच्या आयुष्यातील निवडक प्रेरणादायक प्रसंग मंचावर उभे केले असतात. ब्रिटिश सरकारने लोकमान्यांवर घातलेला राजद्रोहाचा खटला व त्यांनी तेथे केलेले सुप्रसिध्द वक्तव्य आहेच, त्यांनी सुरू करून दिलेल्या पहिल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाचाही उल्लेख जागोजागी दिसतो. महात्माजींनी केलेल्या दांडीयात्रेसारख्या चळवळीची दृष्ये असतात तसेच सत्य, अहिंसा, निर्भयता, स्वावलंबन आदि त्यांची शिकवण त्यात व्यक्त केली जाते. कांही ठिकाणी शहीद भगतसिंगासारख्या देशभक्त क्रांतिकारकांच्या गौरवगाथा दाखवल्या जातात तर कुठे स्वातंत्र्यवीर सावरकरांची खडतर तपश्चर्या. भारतमातेचे देवतेच्या स्वरूपांत दर्शन घडवणारे आणि तिच्याबद्दल निष्ठा व्यक्त करणारे देखावे नेहमी पहायला मिळतात.

स्वातंत्र्यानंतरच्या काळातीन स्थितीवर आधारित देखाव्यात कांही जागी भारताची विविध क्षेत्रांतील उल्लेखनीय प्रगति दाखवली जाते. त्यात मुख्यत्वे भाक्रा व कोयनेसारखी प्रचंड धरणे, मोठमोठे अवजड यंत्रांचे कारखाने, पृथ्वी, अग्नी यासारखी प्रक्षेपणास्त्रे, आर्यभट, इन्साट वगैरे कृत्रिम उपग्रह वगैरेची चित्रे दिसतात. कारगिलच्या लढाईतील आपल्या सैनिकांचा विजय हा एक अलीकडच्या काळांत बहुचर्चित विषय होता. बर्फाच्छादित डोंगराळ प्रदेशातील प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये त्यांनी दाखवलेल्या पराक्रमाचे त्यावर आधारलेले देखावे पाहिले. संगणकाच्या उपयोगाच्या क्षेत्रात आज सुरू असलेल्या घोडदौडीला दृष्य स्वरूपात दाखवणे तसे कठिणच असेल.

सद्यस्थितीत आ वासून पहाणा-या विविध समस्या अनेक देखाव्यांमध्ये दाखवल्या जातात. पांचवीला पूजलेली महागाई, सर्वभक्षक बेकारी,  भ्रष्टाचाराचा भस्मासुर, ढांसळत चाललेली नीतिमत्ता, कायदा आणि सुव्यवस्था, बंद पडत चाललेले कारखाने, कर्जबाजारीपायी होणा-या शेतक-यांच्या आत्महत्या वगैरे ज्वलंत समस्या या माध्यमातून व्यक्त करून त्यांच्या निरसनासाठी गणरायाला साकडं घातलं जातं. कधी कधी त्यांतून अपेक्षाभंगाचा व निराशेचा सूर उमटतांना दिसतो. त्याशिवाय एड्स सारखा भयानक रोग, शहरातील वाढते प्रदूषण, जंगलांची व वन्य प्राण्यांची होत असलेली कत्तल यांच्या भयावह परिणामांची जाणीव करून देण्याचा उपक्रमही या देखाव्यांमध्ये दिसतो.

भारतातील कांही वैशिष्ट्यपूर्ण व सुंदर इमारतींच्या प्रतिकृती व चित्रेसुध्दा या निमित्ताने पहावयास मिळतात. त्यांत म्हैसूरचा राजवाडा, सौराष्ट्रातील सोमनाथाचे मंदिर, अलीकडे प्रसिध्दी पावलेले अक्षरधाम वगैरे शिल्पकलेचे अद्भुत नमुने तर आहेतच पण कुणी नाशिकचे काळ्या रामाचे मंदिर नाहीतर अष्टविनायकामधील एखादे देऊळ अशी भाविकांची श्रध्दास्थाने तात्पुरती उभी करतात. थर्मोकोल आणि पुठ्ठ्यासारख्या माध्यमातून या भव्य वास्तूंचे बारकावे दाखवण्यासाठी सारे कौशल्य पणाला लागते आणि भरपूर मेहनत करावी लागते.

गेल्या वर्षदोन वर्षांत घडलेल्या घटना आणि सध्या समाजापुढे किंवा देशापुढे उभे असलेले प्रश्न यांची छाया अनेक देखाव्यांवर पडलेली असते. यात अतिरेकी, काळा पैसा, ड्रग्जच्या व्यसनापासून मुक्ती, नारीशक्ती तसेच अबलांची सुरक्षा, सीमेवरील तणाव यासारख्या अनेक विषयांवर आधारलेले देखावे मांडून यांचेपासून संरक्षण करण्यासाठी गणरायाला कांकडे घातले जाते किंवा तो आपल्या पाठीशी उभा असल्याचे दाखवले जाते. सामाजिक बांधिलकीची जाणीव दाखवणा-या या कलाकृती पाहिल्यावर गणेशोत्सवामधील प्रबोधनाचा भाग अगदीच कांही नाहीसा झालेला नाही असे वाटते.
--------------------------------------------------------------------------------------------------

जुने गणेशोत्सव - भाग ९ - जाहिराती


कोटी कोटी रूपे तुझी - पुष्प १० च्या आधारे )

आजचे युग जाहिरातीचे आहे असे म्हंटले जाते. विविध प्रकारच्या वस्तू आणि सेवा यांच्या जाहिरातींनी वर्तमानपत्रांची पाने भरलेली असतात आणि टेलिव्हिजनच्या प्रत्येक कार्यक्रमातल्या कमर्शियल ब्रेक्समध्ये एकापाठोपाठ एक जाहिराती वारंवार आपल्या कानांवर आदळत असतात. त्या वस्तू विकत घ्याव्यात असे आपल्यालाही कधीकधी वाटायला लागते. गणेशोत्सवाच्या सुमारास या क्षेत्रावरसुध्दा गणपतीचे अधिराज्य प्रस्थापित झाले असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते.

नव्या गगनचुंबी इमारतींमधील महागड्या सदनिका (फ्लॅट्स) आणि आधुनिक सुखसोयीने परिपूर्ण मोटारगाड्या व दुचाकी वाहने यांच्या मोठमोठ्या जाहिराती बारा महिने येतच असतात. त्यांच्या गगनाला भिडलेल्या किंमती सर्वसामान्य ग्राहकांच्या आंवाक्याबाहेर असल्यामुळे त्यांना अर्थसहाय्य करायला पुढे सरसावलेल्या वित्तसंस्था तसेच महागडे दागदागीने विकणारे ज्युवेलर्स यांच्या जाहिरातीसुध्दा नेहमीच प्रामुख्याने झळकत असतात. मोठमोठ्या जाहिराती देण्यात त्यांच्या पाठोपाठ टी.व्ही., फ्रिज, म्यूजिक सिस्टिम्स वगैरेंचा क्रम लागेल. त्या देणा-यात कांही दुकानदार असतात तर कांही निर्माते. कधी कधी तर एकाच दुकानदाराने वा निर्मात्याने वेगवेगळ्या वस्तूंसाठी वेगवेगळ्या पानांवर जाहिरात दिलेली दिसते. गणेशोत्सव आला की यांतील बहुतेक जाहिरातदार आपल्या जाहिरातीत कुठेतरी गणपतीचे एक सुरेख चित्र घालून त्याला अभिवादन करीत त्याच्या नांवाने ग्राहकांना आवाहन करतात.

"गणपती बाप्पा मोरया" च्या जोडीला "आमच्या नव्या घरांत या" किंवा " नव्या गाडीत बसून या" असे कांहीतरी लिहिलेले असते. "मोअर या, मोअर घ्या, मोअर द्या" अशा प्रकारच्या दुस-या ओळी "ये दिल माँगे मोअर" ही ओळ हिट झाल्यावर येऊ लागल्या. कांही जाहिरातीत किंचित काव्य केलेले असते. "गणरायाचे करितो स्वागत, करून कमी किंमत", "प्रदूषणाचे विघ्न हराया, गणपती बाप्पा जरूर या", "स्मरणात ठेवा गणेशमूर्ती, होईल स्वप्नांची पूर्ती", "तू सुखकर्ता तू दुखहर्ता, तू विघ्नहर्ता तू कर्ता करविता" अशी याची कांही उदाहरणे आहेत.

वर दिलेली उत्पादने नेहमीचीच असली तरी गणेशोत्सवासाठी कांही भेटवस्तु किंवा सवलतींचे आमिष दाखवले जाते.  वर्तमानपत्रे मात्र या काळांत विशेष पुरवण्या काढून वेगळी माहिती पुरवतात आणि त्यामधून मोठमोठ्या जाहिराती सुध्दा करतात. गणपतीच्या आरत्या व गाणी यांच्या नवनवीन ध्वनिफिती निघतात त्यांची गजाननाच्या व प्रमुख गायकाच्या चित्रांसह जाहिरात केली जाते. याशिवाय साबण, कॅमेरे, मिठाई,  मोबाईल फोन, चहा, पुस्तके अशा अनेकविध वस्तू आणि बँका, लहान मुलांच्या शाळा यासारख्या संस्था सुध्दा या वेळी आपापल्या जाहिराती देतात. गणेशाच्या विविध आकारातील मूर्ती, चित्रे, त्याच्या प्रार्थनांची पुस्तके, पूजेचे साहित्य वगैरेंना या दिवसांत मोठी मागणी असते, त्यांचीही प्रसिध्दी होते.
इलेक्ट्रानिक्स व वाहनांच्या क्षेत्रातील प्रसिध्द जपानी व कोरियन कंपन्या आणि भूतान देशाची सोडत अशा परदेशी संस्थांना सुध्दा गणपतीचे नांव घेऊन भारतात जाहिराती कराव्या असे वाटते. इतकी त्याची टी आर पी आहे.

यातील कांही मोठमोठ्या कंपन्याद्वारे गणेशोत्सवानिमित्त वेगवेगळ्या स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. त्या स्पर्धांची भरपूर जाहिरात होते. कांही ठिकाणी निवडसमिती स्पर्धांच्या ठिकाणी प्रत्यक्ष भेटी देऊन आपला निर्णय ठरवते तर कांही ठिकाणी जनता जनार्दनाच्या बहुमताचा कौल लावला जातो. इंडियन आयडॉलच्या प्रचंड यशानंतर अशा कामासाठी एस.एम.एस. चा मोठा वापर केला जाऊ लागला. या रिअॅलिटी शोजचा अतिरेक झाल्यामुळे आता त्यांचे प्रमाण कमी झालेले दिसते.

काही वर्तमानपत्रे गणेशोत्सवाच्या सजावटींच्या स्पर्धा जाहीर करतात. आपापल्या घरामधील किंवा मंडळांमधील गणेशाच्या सुंदर मूर्ती, आरास आणि सजावट यांची छायाचित्रे मोबाईल फोनवरून पाठवली जातात. ती वर्तमानपत्रांत छापून येतात, तसेच त्यांना बक्षिसे दिली जातात. या स्पर्धा, त्यातील स्पर्धक व विजेते हे प्रसिध्दीच्या झोकांत येतात. या सगळ्यांच्या निमित्ताने गणपतीची विविध रूपे  वर्तमानपत्रांच्या पानांपानांवर आणि दूरचित्रवाणीच्या पडद्यावर झळकत राहतात आणि आपल्याला घरबसल्या पहायला मिळतात हा त्यांचा एक फायदा आहे.
       

by Anand Ghare (noreply@blogger.com) at October 09, 2017 09:33 AM

येता जाता

सौख्यमय सावली

(छायाचित्र सौजन्य: मनाली)
.
.
किनाऱ्यावरूनी किती पाहती सागराच्या लिला
झुगारून सीमेस पोहायचा ध्यास वेडा तिला
.
कळालीच आता असे वाटते त्याक्षणी नेहमी
नवे एक नक्षत्र शोधूनिया बांधते ती झुला
.
तिचे रूप पाहून शब्दांमधे बांधतो नेहमी
नवे रूप घेऊन हमखास ती साद देते मला
.
तिचे केस घनदाट वृक्षापरी सौख्यमय सावली
तिचे ध्येय दुर्दम्य जाणायला सूर्यही थांबला
.
तिला पाहुनी वाटते अंतरी, तुष्किला सारखे
तिचा सावळा रंग वेड्यापरी गोड करतो तिला
.
.
तुष्की नागपुरी
बंगळूर, ०९ आक्टोबर २०१७, ०८:३०

by Tushar Joshi (noreply@blogger.com) at October 09, 2017 04:09 AM

माझिया मना जरा सांग ना

पण सुरुवात करायला हवी....

     आज सकाळी बॉस्टन हाफ मॅरेथॉन झाली. या वर्षातील शेवटची रेस. मागच्यावर्षी प्रमाणे, यावेळीही ३ रेस केल्या, ५ कि.मी., १० कि.मी. आणि २१ कि. मी. आजची ! या वर्षीची ही शेवटची रेस खास होती एका कारणासाठी. ते म्हणजे ही माझी पाचवी हाफ मॅरेथॉन होती. २०१२ मध्ये स्वनिक चार महिन्यांचा असताना या प्रवासाला सुरुवात केली होती. तेंव्हा केवळ पुन्हा मूळच्या वजनाला यायचं हे एक ध्येय होतंच पण सर्व सर्वात जास्त मला स्वतःला वेळ देण्याची गरज वाटत होती. नोकरी, मुलं, घर आणि बाकी सर्व जे काही चालू होतं त्यातून स्वतःला वेळ काढायचा होता, कितीही अवघड असलं तरी. त्या रेसच्या निमित्ताने हे झालं होतं. 
      त्यानंतर रनिंग हे माझ्याच नाही तर आमच्या घरात नियमित झालं. पुण्यात असताना ५ किमी, १० किमी रेस पळाले मैत्रिणींसोबत. आणि सोबत नवऱ्याचीही पळण्याची सुरुवात झाली होती. तिथून पुढे आम्ही जवळजवळ सर्वच रेस सोबत गेलो आहे. अशा वेळी मुलांचं कुणीतरी बघणं आवश्यक असतंच. प्रत्येकवेळी घरातलं कुणीतरी किंवा मित्र-मैत्रिणी यांच्याकडे मुले आनंदाने राहतात. अशा वेळी आपण किती नशीबवान आहोत हे जाणवत राहतं. आमच्या दिनचर्येत पळणं अविभाज्य घटक झाल्याने मुलांनीही ते आता स्वीकारलं आहे. आणि आम्हाला त्यांच्याकडून प्रोत्साहन देत राहतात. कधी आम्ही मेडल्स घेऊन घरी आल्यावर ते गळ्यात घालून मिरवूनही. 
    मी सुरुवात केली होती तेंव्हा एकटीच पळत होते. मग हळूहळू नवरा, मित्र-मैत्रिणी सोबत आले. आवडीनुसार त्यातील अनेकांनी कधी रेसमध्ये सहभाग घेतला, काहींनी जिममध्ये. इथे बॉस्टनमध्येही दर रविवारी पळायला जाताना एकेक करत मित्र-मैत्रिणी सोबत येऊ लागले आहेत आणि हा सहभाग असाच वाढावा ही इच्छाही आहेच.  एकेक करत पाच मोठ्या रेस झाल्यावर जाणवत आहे की हे इथंच थांबणार नाहीये. 
     पहिल्या रेसच्या वेळी खूप काळजीत होते, आजूबाजूच्या लोकांना बघून आपण किती नवखे आहोत हे जाणवत राहायचं. ते अजूनही वाटतंच. पण तेव्हा एक पुस्तक वाचलं होतं. त्यात लिहिलं होतं की तुम्ही दिवसातून १५ मिनिट पळत असाल किंवा चालत असाल, तुम्ही ते करताय ते पुरेसं आहे स्वतःला 'रनर' म्हणवून घेण्यासाठी. तोच युक्तिवाद मी माझ्या ब्लॉग साठीही वापरला पुढे मग. अगदी नसेल मी मोठी लेखिका, पण नियमित लिहितेय ना? मग आहे मी लेखक. :) 
     तेच मी सर्वांनाही इथे सांगू इच्छिते, ज्यांना खरंच काहीतरी प्रयत्न करायचे आहेत किंवा ज्यांना कुठूनतरी सुरुवात करायची आहे. आपण एखादी गोष्ट जी नियमित करतो ती तेव्हा कितीही लहान वाटू दे, पण ती नियमित केल्याने त्यातूनच एक कारकीर्द बनते. मग ते रोजचा व्यायाम असो, एखादा आहारातील बदल असो किंवा एखादी लावलेली चांगली सवय असो. :) पण सुरुवात करायला हवी आजच!
पाच वर्षांच्या निमित्ताने सर्व मेडल्स सोबत घेतलेला एक फोटो. :)

विद्या भुतकर. 
https://www.facebook.com/VidyaBhutkar1/

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at October 09, 2017 03:10 AM

October 08, 2017

साधं सुधं!!

मेंदुचे संरक्षण !


इथं दुचाकीवरुन प्रवास करत असताना हेल्मेट घालावं असा अर्थ अभिप्रेत नाहीय. हल्लीच्या काळातील बुद्धिजीवांची वाढती संख्या ध्यानात घेता त्यांनी आपला मेंदु सर्वोत्तम स्थितीत कसा कार्यरत राहील ह्याकडं लक्ष द्यावं ह्या अनुषंगानं हे काही शब्द! 

सकाळी आपण जेव्हा जागे होतो त्यावेळी आपला मेंदु सर्वोत्तम स्थितीत असायला हवा. जर तुम्ही सहाच्या आसपास उठत असाल तर तो अधिकच चांगल्या स्थितीत असतो असं माझं निरीक्षण ! अर्थात माझ्या मेंदुबाबत ! Make no mistake; पण आपल्या मेंदुची किमान ८५% आपल्या नोकरीधंद्याच्या / अर्थार्जनाच्या कामासाठी किंवा विधायक कामासाठी वापरण्यात यायला हवा. 

दिवस जसजसा पुढे सरकत जातो तसतसं जर तुम्ही सोशल मीडियावर गोंधळ घालण्यात वेळ घालवत असाल तर तुमच्या मुख्य कामासाठी तुम्ही आपल्या मेंदुची उपलब्ध क्षमता कमी करत असता. स्थानिक, राष्ट्रीय अथवा आंतरराष्ट्रीय कोणतीही समस्या वा घटना असो, जर त्यावर तुम्ही करणार असणारं भाष्य जर इतर शेकडो लोक करणार असतील तर तुमच्या भाष्यानं काही फरक पडणार नाही किंवा तुमच्या बौद्धिक क्षमतेविषयी असणाऱ्या इतरांच्या समजात काही फरक पडत नाही. 

जसं सोशल मीडिया तसंच हल्लीची येणारी जाडीजुडी वर्तमानपत्रे! बऱ्याच जणांना ही वर्तमानपत्रे इत्यंभूत वाचण्याची आणि त्यावर भलीमोठी चर्चा करण्याची सवय असते. मेंदुची क्षमता घरी येणाऱ्या वर्तमानपत्राचा कानाकोपरा वाचुन काढण्यासाठी एका मर्यादेपेक्षा जास्त वापरण्यात अर्थ नाही असं माझं मत ! आता मी ब्लॉग लिहिण्यात माझ्या मेंदुची काही क्षमता वापरतो आणि ती कामात वापरली तर असा तुमच्यापैकी काहीजण प्रश्न करतील तर त्याच्याशी काही प्रमाणात मी सहमत आहे. 

मेंदुला थोपटावं, त्याला विश्रांती द्यावी. आणि असा ताजातवाना मेंदु घेऊन सोमवारी सकाळी, दररोज सकाळी कार्यालयात लवकर जावं. बाकीची जनता येऊन मिटींग्स सुरु होण्याआधी अशा ताजातवान्या मेंदुने कार्यालयातील धोरणात्मक कामाचा फडशा पाडवा असे संत आदित्य म्हणतात.  

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 08, 2017 03:48 PM

मला काय वाटते !

लूट

काल एक पालिकेचा कर्मचारी सकाळी ११ वाजता एक कागद घेऊन दरवाजात उभा राहिला. पालिकेच्या कर्मचाऱ्याला साजेशी शरिरयष्टी म्हणजे पोट सुटलेले. न खोचलेला बुश शर्ट. आवाजात जरब. रिकाम्या कागदावर तीन रकाने होते.

तुमची सही पाहिजे आहे

कांय प्रकार आहे?’

आम्ही औषध फवारणी केली आहे. त्याची नोंद करायची आहे. ’

आता पावसाळा संपला नां? आता कोठे जागे झालात ?

काल पडला की?’  त्याचे म्हणणे बरोबर होते. परतीच्या पावसाचा खेळ चालू आहे.

औषध कोठे मारले?’

खाली माणूस मारतो आहे. तुम्हाला गॅलेरीतून  दिसेल.’

मी जाऊन बघितले. कोणीच दिसत नव्हते.

चला खाली येऊन बघा.’

मी त्या माणसाबरोबर खाली उतरलो. खाली सात माणसांची टोळी उभी होती. त्यातल्या तिघांनी काळे चष्मे लावलेल. 
चार मोटरसायकलवरून आले होते. सर्वजण त्याच देहयष्टींचे, रुबाब तोच.

त्यातला एक सुपरवायजर होता बहुधा.

सही मिळाली नाही.’ पहिल्या माणसाने रिपोर्ट दिला.

सध्या डेंगीची साथ आली आहे. म्हणून औषध मारतो आहे. ’ इति सुपरवायजर

आमच्या गल्लीत कोणाला डेंगी झाल्याचे तुम्हाला कळले आहे कां?’

सर्व शहरातच मारतो आहे.’

आमच्या बिल्डींगमध्ये कोठे साचलेले पाणी आढळले कां?’

हे बघा की.’

बघतो तर कांय, एका ड्रेनेज कव्हरला उचलण्यासाठी दोन वर्तुळाकार खाचे केले असतात त्यात कालच्या पावसाचे १०० मिली पाणी जमले होते. त्यात त्यांच्या माणसाने एक पांढरे द्रव्य टाकले होते. आता या कामाच्या पैशाची वसूली पालिकेकडून करण्यासाठी माझी सही हवी होती.

या कामासाठी एव्हढे मोठे टोळके कां आले असावे? पावसाळ्याच्या शेवटच्या आठवड्यात औषधफवारणी करून बजेट संपवायचा तर हा प्रयत्न नाही नां?

साचलेले १०० मिली पाणी व त्यात पडलेला पांढरा द्रव पदार्थ हे दोन्ही हा सुर्य हा जयद्रथया न्यायाने मला दाखवून माझा पत्ता, फोन नंबर त्या कागदावर मलाच लिहायला लावून माझी सही घेतली.


बहुधा अशा सरीची वाट बघत असावेत. जर ड्रेनेजच्या झाकणात पाणी नसते तर यांनी काय क्लृप्ती लढवली असती

संघटीत गुन्हेगारी सरकारी संस्थांमध्ये जास्त असते हे मला पटत चालले आहे.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at October 08, 2017 07:33 AM

October 07, 2017

राफा

अजून दोन चित्रे!

हा चित्रकलेला(च) वाहिलेला ब्लॉग होतो आहे... पण हरकत नाही. प्रचंड आनंद मिळतो आहे चित्र काढताना.. ही गेल्या काही दिवसांत काढलेली अजून दोन चित्रे:

by राफा (noreply@blogger.com) at October 07, 2017 02:43 PM

माझं इंद्रधनुष्य

इयत्ता दहावी पास

एप्रिलच्या चैत्रवणव्यात भर दुपारी २ वाजता ट्रेनची अनाऊन्समेंट झाली, तेव्हा कुमार यश मोबाईलवर स्नेक-२गेम खेळत बसला होता. त्यापूर्वी थोडा वेळ तो उभाच होता. उभं राहून कंटाळा आला तेव्हा तो जवळच्याच एका लोखंडी खांबाला टेकायला गेला. पण खांब उन्हामुळे तापलेला होता आणि कुमार यशने स्लीव्हलेस टी-शर्ट घातलेला होता! त्याच वेळी कुमार यशच्या पुढ्यातून त्याच्यापेक्षा वयाने जराशीच लहान एक मुलगी आईचं बोट धरून निघाली होती. तिच्याकडे मोबाईलफोनयुक्त तुच्छतेने पाहण्याच्या नादात इकडे दंडाला बसलेल्या चटक्याने कुमार यशला दचकायला झालं. हातातून मोबाइल पडता पडता वाचला. शेजारीच कमरेवर एक हात ठेवून, दुसर्‍या हातातल्या रुमालाने वारा घेत हाश्श-हुश्श करत उभी असलेली बाई त्याच्यावर मंदसं खेकसली. ती त्याची आई होती.
आपली बॅग आपल्याच पाठीवर लावलेला कुमार यश आपण स्वतंत्रपणे एकटेच रेल्वे स्टेशनवर आलोय हे इतरांना जाणवून देण्यात - त्याच्या मते - आतापर्यंत यशस्वी ठरला होता. त्या यशाला खांबाच्या चटक्याने क्षणार्धात चूड लावला होता. त्या चटक्याने गेममधल्या स्नेकचं अखेरचं लाईफही संपवलं होतं. मग दंड चोळत चोळत परत न्यू गेम सुरू करण्यापूर्वी कुमार यश खांब सोडून सुटाच उभा राहिला.
जरा वेळाने कुमार यशने जवळच्या एका बाकड्याच्या कोपर्‍यावरची जागा पकडली. बाकडंही गरम झालं होतं; पण खांबाइतकं तापलेलं नव्हतं. पाठीवरच्या बॅगेमुळे बाकड्यावर व्यवस्थित बसता येत नव्हतं. पण ज्या एका गोष्टीसाठी तो बॅग घेऊन प्लॅटफॉर्मवर आला होता, ती गोष्ट यशस्वीरीत्या पूर्ण करण्यासाठी अशा बारक्यासारक्या गैरसोयी दुर्लक्षाव्या लागतात इतकं कळण्याजोगा कुमार यश मोठा झालेला होता. बॅगेसकट बाकावर टेकता टेकता डोळ्यांच्या कोपर्‍यातून त्याने हळूच आईकडे नजर टाकली, तर आई त्याच्याकडेच बघत होती. बॅगेसकट कसा तिथे बसणारेस, बॅग इकडे दे, हे आईच्या नजरेत लिहिलेलं त्याने वाचलं. त्याने स्नेकला पुढे ढकलणं परत सुरू केलं. आईने नजर अन्यत्र वळवलेली त्याला कळली. तुला काय करायचं ते कर, ऐकायचंच नाही म्हटल्यावर काय, हे त्या नजरेत लिहिलेलं असणार हे त्याला न वाचताच समजलं. त्याने स्नेकच्या हालचालींवर लक्ष केंद्रित केलं.
दोन-चार मिनिटं गेली असतील आणि कुमार यशला मागून अगदी कानाशी काहीतरी हालचाल जाणवली. त्याने पाहिलं तर मागच्या बाकावर इतका वेळ त्याच्या पाठीला पाठ लावून बसलेलं एक बारकं आता उलटं वळून, गुडघ्यावर बसून, त्याच्या फोनमध्ये डोकावून पाहत होतं. कुमार यशला अनेक सायास करूनही त्या बारक्याकडे दुर्लक्ष करता येईना. त्याने मध्येच बारक्याकडेही एक मोबाईलयुक्त तुच्छ कटाक्ष टाकून बघितला. तरी बारकं बधलं नाही.
परत काही वेळ गेला. कुमार यशला आता चैन पडेना. त्याच्या प्रायव्हेट स्पेसमध्ये असलं सार्वजनिक आक्रमण त्याला कदापि सहन होण्यातलं नव्हतं. त्याने वैतागून पण मख्ख चेहर्‍याने परत बारक्याकडे पाहिलं. बारकं आपल्या वयोमानापरत्वे मख्ख चेहरा वगैरेंसारख्या विभ्रमांपासून कोसो दूर होतं. त्याने आपल्या मानेला जरासा झटका दिला आणि कुमार यशला गाइये ना, चुप क्यूं हो गयेच्या चालीवर गेम खेळ की, माझ्याकडे काय बघतोसअसं सूचित केलं. कुमार यशने चरफडत परत फोनमध्ये डोकं घातलं. बघताबघता बारक्याशेजारी आणखी एक बारकीही अवतरली. ज्या एका मुख्य गेमसाठी आपण इथे आलो आहोत, ती वेळेआधीच ओव्हर होऊ नये यासाठी बर्‍याच बारीकसारीक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करावं लागणार आहे हे एव्हाना कुमार यशला कळून चुकलं होतं.
अखेर गाडीची घोषणा झाली आणि सुटका झाल्याच्या आनंदात कुमार यश उठला. फोन बंद करून त्याने आपल्या थ्री-फोर्थच्या खिशात टाकला; आई बघते आहे हे लक्षात येताच खिशाची चेन लावून घेतली आणि पाठीवरची बॅग सावरत तो आईजवळ येऊन उभा राहिला. गाडी स्टेशनमध्ये शिरत होती. 
गाडीचा वेग कमी झाला तसं इतक्या वर्षांच्या सवयीने कुमार यश नकळत आईचा हात धरायला गेला; पण अगदी ऐनवेळी त्याच्या लक्षात आलं, की आपल्याला एकट्याने प्रवास करायचा आहे आणि त्याने आपला हात मागे घेतला. आईचं लक्ष डब्यांच्या आकड्यांकडे होतं. सी-२ डबा समोर येऊन थांबला, तसं आईने त्याच्या खांद्याला किंचित धरल्यासारखं करत त्याला चल, चढम्हटलं. इतरवेळेस कुमार यशला आईची ही कृती नापसंत पडली असती; त्याने आईचा हात झिडकारण्याचा प्रयत्न नक्की केला असता. पण, कसं कोण जाणे, या वेळी त्याला ते जमलं नाही.
*
आपली विंडो-सीट आहे हे कुमार यशला चार लायनी अलिकडूनच दिसलं होतं. पाच सेकंदांच्या आता तिथे पोचलं नाही तर लाईफ संपेल अशा आवेषात त्याने आधी सरळ मुसंडी मारली आणि मग चार लायनींनंतर एकदम नव्वद अंशांत वळत तिथे बसलेल्या दोन बायकांना एका झटक्यात ओलांडत तो बॅगेसकट आपल्या सीटमध्ये धपाक्कन सांडला.
शेजारच्या सीटवरच्या बाईच्या पायावर कुमार यशचा जोरात पाय पडला होता. ती बाई व्हॉटस्अ‍ॅपमधून डोकं वर काढत अत्यंत त्रासिक नजरेने त्याच्याकडे बघत पागल है...!असं पुटपुटली. ते कुमार यशच्या गावीही नव्हतं. त्याने वाभर्‍यासारखं एक-दोनवेळा इकडे तिकडे बघितलं आणि त्या बाईलाच विचारलं- ‘‘ही सी-टू बोगीच आहे ना?’’ यावर निव्वळ होकारार्थी मान हलवून त्या बाईला शांत बसता आलं असतं. पण तिने ‘‘हां, तो??’’ असं एक विनाकारण तुझ्या बापाची भीती नाही मलाया सुरातलं उत्तर दिलं. तो सूर तरी कुमार यशच्या गावी गेला की नाही कुणास ठाऊक; कारण एव्हाना तो लांबवर मान उंचावून बघायला लागला होता. त्रासलेल्या बाईनेही तिकडे बघितलं. त्या दिशेला कुणाकडे तरी पाहून कुमार यशने हात हलवला आणि तो जरा सैलावला. तिकडूनही एक हात हलला. ती कुमार यशची आई होती. त्रासलेल्या बाईची मान दोन-तीनदा आई-मुलगा, आई-मुलगा अशी हलली; गाडी हलली नसती तर आणखीही काहीवेळा हलली असती.
गाडी स्टेशनातून बाहेर पडली. शेजारची बाई फोनवर गाणी ऐकायला सुरूवात करणार इतक्यात कुमार यशने आपला पहिला फोन लावला...
‘‘हॅलो, अर्णव, यश बोलतोय... गाडी सुटलीय. तू साधारण ६ वाजता स्टेशनवर यायला घरातून निघ. हो... आई स्टेशनवर पोचवायला आली होती... तिने टीसीला सांगून ठेवलंय. स्टेशन जवळ आलं की तो मला सांगणारे... अरे, ही बाबाची आयडिया, आई आधी तयार नव्हती... बाबा म्हणत होता आजी-आजोबांकडे जा... पण आई म्हणाली की ते खूप लांब पडेल; आधी हा छोटा प्रवास कर.... हा आईचा जुना फोन आहे. आज संध्याकाळी मी पोचणार, मग उद्या-परवा... टोट्टल चार दिवस राहणारे तिथे... केतकी, साधना मावशीचं काय ठरलं?.... येणारेत का? आल्या तर मजा येईल... बरं, चल ठेवतो... तू सहाला निघ, हां’’
कुमार यशने फोन बंद केला. त्रासलेली बाई शेजारच्या दुसर्‍या बाईकडे पाहून पागल है...!असं पुटपुटली. दुसर्‍या बाईने काही प्रतिक्रिया दिली नाही. इकडे कुमार यशने दुसरा फोन लावला.
‘‘हॅलो, आजी, यश बोलतोय... अर्णवकडे निघालोय, एकटा.... हो, त्याला सांगितलंय ६ वाजता स्टेशनवर यायला घरातून निघ, म्हणून... आजोबा काय करतायत?... हो, आई स्टेशनवर पोचवायला आली होती... तिने टीसीला सांगून ठेवलंय. स्टेशन जवळ आलं की तो मला सांगणारे... अगं, ही बाबाची आयडिया, आई आधी तयार नव्हती... बाबा म्हणत होता तुमच्याकडे जायचं... पण आई म्हणाली की ते खूप लांब पडेल; आधी हा छोटा प्रवास कर.... आजोबा काय करतायत?... हा आईचा जुना फोन आहे. आज संध्याकाळी मी पोचणार, मग उद्या-परवा-तेरवा राहणारे तिथे... आजोबा काय करतायत?... केतकी, साधना मावशीचं अजून नक्की नाही ठरलेलं... आल्या तर मजा येईल... बरं, चल ठेवतो... आजोबांना सांग.’’
कुमार यशने फोन बंद केला. त्रासलेल्या बाईने एक सुस्कारा टाकला आणि ती पागल है...!असं स्वतःशीच पुटपुटली. दरम्यान कुमार यशने तिसरा फोन लावला.
‘‘हॅलो, विदित, यश बोलतोय... मामाकडे निघालोय, एकटा.... हो, तुला त्यादिवशी म्हटलं होतं ना.... ही बाबाची आयडिया, आई आधी तयार नव्हती... बाबा म्हणत होता आजी-आजोबांकडे जा... पण आई म्हणाली की ते खूप लांब पडेल; आधी हा छोटा प्रवास कर.... चार दिवस राहणारे तिथे... मावशी, मावसबहीण पण येणारे कदाचित... नाही, जुना फोन आहे... फक्त स्नेक-टू आहे... बरं, चल ठेवतो... हो, शुक्रवारी परत येणारे. आल्यावर फोन करतो.’’
कुमार यशने फोन बंद करून खिशात ठेवून दिला. खिशाची चेन लावून घेतली. त्रासलेल्या बाईने शेजारच्या बाईकडे मान वळवत पागल है...!अशा अर्थाची पुटपूट केली. दुसर्‍या बाईने काही प्रतिक्रिया दिली नाही.
इकडे कुमार यशने मांडीवरची बॅग खाली पायाशी ठेवली; जरा वेळाने पुन्हा मांडीवर घेतली; मग वरच्या हुकाला लटकवली. मग जरा वेळ खिडकीतून बाहेर बघितलं. मग हुकावरची बॅग पुन्हा खाली काढली. त्यातून दोन पुस्तकं काढली. दोन्ही इंग्रजी होती- एक हार्डी बॉईज गटातलं कुठलंतरी आणि एक फेमस कोटस ऑफ वर्ल्डफेमस पर्सनॅलिटीज अशा काहीतरी नावाचं. दुसर्‍या बाईला वाटलं आता शेजारची बाई परत म्हणेल- दो-दो बुक्स एकसाथ पढेगा... पागल है...!पण कुमार यशचे फोन थांबताच शेजारची बाई पेंगायला लागली होती. ते पाहून दुसर्‍या बाईनेही आपले डोळे मिटून घेतले.
*
बंद डोळ्यांसमोर काहीतरी जोरात फडफडलं आणि दुसरी बाई दचकून जागी झाली. पाहते तर कुमार यश तिकीटाची प्रिंट-आऊट टीसीच्या दिशेला धरून तयार होता. गाढ पेंगणार्‍या पागल है...!ला त्याची गंधवार्ता नव्हती. टीसीने कुमार यशच्या हातातून प्रिंटआऊट घेतलं. दुसर्‍या बाईने पाहिलं की दोन प्रिंटआऊटस एकमेकांना स्टेपल केलेली होती. तिने अंदाज बांधला, की एक आजचं आणि एक परतीच्या प्रवासाचं तिकीट असावं. पागल है...!अजूनही पेंगतच होती. दुसर्‍या बाईने तिला हलवून जागं केलं. तिला वाटलं या मुलाचा धक्का लागूनच आपली झोपमोड झाली. ती परत पागल है...!म्हणणार इतक्यात तिला टीसी दिसला.
तिघांची तिकीटतपासणी झाली. टीसी पुढे निघून गेला. कुमार यशने जरा वेळ दोन्ही पुस्तकं आळीपाळीने वाचल्यासारखं केलं. बरोबर चारच्या ठोक्याला तो परत उठला आणि वरच्या बॅगेतून त्याने एक प्लॅस्टिकचा डबा काढला. डब्यातल्या तिखटा-मिठाच्या पुर्‍या खाण्यात पुढची पाच-दहा मिनिटं गेली. हे सगळं बर्‍यापैकी शांतपणे सुरू होतं. त्यामुळे शेजारची बाई परत एकदा पेंगायला लागली होती.
जरा वेळ असाच गेला. शेजारच्या बाईला अर्धवट झोपेत आपल्या मागे अगदी कानाजवळ काहीतरी हालचाल जाणवली. तिने जडावलेले डोळे उघडून पाहिलं तर मागच्या सीटवरची दोन चिंटी-पिंटी कुमार यशच्या फोनमध्ये डोकावून पाहत होती- एक सीटच्या फटीतून आणि एक तिच्या डोक्यावरून. कुमार यशच्या ते गावीही नव्हतं. दुसरी बाई मान विरुद्ध बाजूला वळवून पेंगत होती. त्यामुळे शेजारच्या बाईने तीन पागल है...!गिळले आणि आपले डोळे परत मिटून घेतले.
*
सहा वाजत आलेले होते. कुमार यशने पुस्तकं परत बॅगेत ठेवून दिली. फोन खिशात ठेवून दिला. खिशाची चेन लावून घेतली. आणि तो उठला; दोन्ही बायकांच्या पायांना धक्के मारत पुढे झाला; नव्वद अंशात वळला आणि त्याने दाराच्या दिशेला मुसंडी मारली. शेजारच्या बाईने वैतागून क्या लडका हैऽ... भगवाऽऽन!असा एक दीर्घसूत्री शेरा मारला. दुसर्‍या बाईने काही प्रतिक्रिया दिली नाही. पाच-एक मिनिटांत शेजारची बाई देखील आपलं सामान घेऊन उठली आणि दाराच्या दिशेला गेली. 
इकडे दुसर्‍या बाईने आपले अवघडलेले पाय आता रिकाम्या झालेल्या सीटांवर पसरावेत म्हणून वर घेतले आणि तिला शेजारच्या दोन सीटांच्या फटीत एक कागदाची घडी दिसली. आधी तिने दुर्लक्ष केलं. मग तिला जाणवलं की ते त्या मुलाचं तिकीट असू शकतं.... काय करावं? उघडून पाहावं का? एकट्याने प्रवास करणारा तो मुलगा, फोन-बिन वापरणारा, तो असं तिकीट विसरणार नाही... पण त्याला स्टेशनवरच्या टीसीने पकडलं तर? जाऊ दे... दोन्ही तिकिटं एकत्र स्टेपल कशाला करायची? तेवढी अक्कल नको घरच्यांना?... शिवाय त्याला कुणीतरी न्यायला येणारच आहे, ते बघून घेतील... अशा विचारांत तिने आणखी दोन-एक मिनिटं घालवली. गाडीचा वेग थोडा थोडा कमी व्हायला लागला होता. तिला चैन पडेना. अखेर तिने ती घडी उचलली; उलगडली. पहिल्या कागदावर टीसीच्या पेनाचा फराटा दिसला. तिने तो कागद पालटला. मागे आणखी एक तिकीट होतं. त्यावर फराटा-बिराटा दिसला नाही. तिची नजर त्यातल्या तपशीलांवरून भरभर फिरली आणि ती ताडकन उठलीच. तिकीट घेऊन दाराशी गेली. दाराशी गर्दी होती. कुमार यश बराच पुढे उभा होता. पण शेजारची बाई हाताच्या अंतरावर होती. तिने तिच्या खांद्याला हात लावून तिचं लक्ष वेधून घेतलं, ते तिकीट तिच्या हातात दिलं आणि ते कुमार यशकडे पोचतं करायला सांगून ती परत वळली.
फोनवर कुमार यश म्हणाला होता - उद्या-परवा राहणार, चार दिवस आहे, शुक्रवारी परत येणार... आणि त्याच्या परतीच्या तिकीटावर पाच दिवसांनंतरची तारीख होती, शनिवार लिहिलेला होता! दुसरी बाई आपल्या जागेवर बसता बसता  न राहवून स्वतःशीच पुटपुटली- खुळंच आहे...!

***


by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at October 07, 2017 05:13 AM

सुनील तांबे लिखित

तणमोर आणि पारधी समाजाचं पुनरुत्थान भाग- २




By Sypheotides_indicus.jpg: Koshykderivative work: Netzach - This file was derived from  Sypheotides indicus.jpg:, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=25530735


ह्या गवताला म्हणतात कुंदा, हिंमतराव पवार म्हणाले. शेतात कुंदा आला की शेतकरी बेजार होतो कारण ह्या गवताच्या मुळ्या खूप खोलवर गेलेल्या असतात. हे गवत मुळापासून उपटणं कमालीचं कष्टाचं काम असतं. कुंदा दिसला की शेतकरी तेवढा भाग सोडून नांगरणी करतात. पहिला पाऊस झाला की हे गवत महामूर वाढतं, इतकं की त्यामध्ये शिरणं अवघड होतं. तणमोराचं घरटं ह्याच गवतात असतं, हिंमतराव पवार सांगत होते.

हिंमतराव पवार हे पारधी आहेत. शिरसा-मासा ह्या अकोला जिल्ह्यातील गावात ते राहतात. तिथल्या शिवारात त्यांनी तणमोराचं घरटं शोधलं होतं. त्यानंतर एक जखमी तणमोरही त्यांनी विदर्भ पक्षी मित्र संमेलनात सादर केला होता. वन विभागानेही त्यांच्या कामगिरीची नोंद घेतली आहे. तणमोराच्या नराला आम्ही म्हणतो खलचिडा आणि मादीला म्हणतात भांडेवडी, हिंमतराव पवारांनी माहिती दिली.
तणमोर हा पक्षी नेपाळच्या तराई प्रदेशातून उन्हाळ्यात मध्य भारतात येतो. गुजरात, नैऋत्य राजस्थान, वायव्य महाराष्ट्र आणि पश्चिम मध्य प्रदेशाच्या शिवारात तो सापडतो. शिवार म्हणजे शेत जमीन, पडिक जमीन आणि झुडुपी जंगलांचा प्रदेश. गंमतीची बाब अशी की पारधी समाजही ह्याच प्रदेशात आहे.

तणमोर हा नेपाळच्या तराई प्रदेशातील पक्षी. उन्हाळ्यात तो मध्य भारतात येतो. पूर्व राजस्थान, पूर्व मध्य प्रदेश, पश्चिम गुजरात, वायव्य महाराष्ट्रात तो सापडतो असं अनेक अभ्यासकांनी नोंदवलं आहे. ह्या प्रांतांतील गवताळ प्रदेश हा तणमोराचं वसतीस्थान. पावसाळा सुरू झाला की तणमोर माजावर येतो. मादीला आकर्षित करण्यासाठी नर उंच उडी मारतो. माद्या गवतामध्ये लपलेल्या असतात. उडी मारलेला तणमोर एक मिनिटभर अवकाशात दिसतो. जिथून उडी मारली तिथेच तो विसावतो आणि दीड-दोन मिनिटांत पुन्हा उडी मारतो. तणमोर उडी मारतो तेव्हाच त्याचं दर्शन होतं. शिवारातील ह्या पक्षांच्या हालचाली केवळ पारधीच टिपू शकतात. तणमोराची शिकार ब्रिटीश काळात भरपूर झाली. पारध्यांकडून तणमोराचा ठावठिकाणा कळला की ब्रिटीश अधिकारी वा सैनिक तणमोराच्या शिकारीसाठी रवाना होत. तणमोराला उडी मारताना पाह्यलं की लपतछपत त्याच्या जवळ जाऊ लागत. उडी मारून तणमोर एक-दीड मिनिटासाठी गवतामध्ये विसावतो. त्यावेळी सरपटत पुढे जायचं. त्याच्या पासून दहा मीटर अंतरावर पोचलं की छर्‍याच्या बंदुकीतून गोळी झाडायची. अनेक छर्‍यांपैकी एक छरा हमखास तणमोराचा बळी घ्यायचा. ही शिकाऱ म्हणजे ब्रिटीश अधिकारी वा सैनिकांचा नाश्ता होता. पारधी कधीही बंदुक वापरत नाहीत. फासे लावून तणमोर वा त्याची मादी पकडणं ही पारध्यांची खासियत होती.

आता तणमोर हा दुर्मिळ पक्षी झाला आहे. त्याची कारणं अनेक आहेत. दुष्काळ वा अवर्षण हे सर्वात प्रमुख कारण समजलं जातं. शेतीमधील तंत्रवैज्ञानिक बदल हेही एक कारण आहे. तणनाशक, कीटकनाशक, नवीन पिकं उदाहरणार्थ सोयाबीन, ह्यामुळेही तणमोराच्या पर्यावरणाला धोका पोचतो. ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर ह्यासारख्या यंत्रांमुळे शेतातील कुंदा गवताचा नायनाट करता येतो त्यामुळेही तणमोराचं वसतीस्थानच नष्ट होतं. शिकारीमुळेही तणमोर अस्तंगत होतात.

तणमोर आणि पारध्यांचा प्रदेश वा पर्यावरणीयदृष्ट्या एकच आहे. केवळ पारधीच तणमोराचा शोध घेऊ शकतात. पारधीच तणमोराची शिकार करू शकतात आणि म्हणून पारधीच तणमोराचं जतन आणि संवर्धनही करू शकतात ह्या विश्वासाने संवेदना या संस्थेने पारधी समाजात जागृतीची मोहीम सुरू केली. अकोला आणि वाशिम या दोन जिल्ह्यांमध्ये. हिंमतराव पवारांचा शोध संवेदना या संस्थेनेच लावला. तणमोराला एकदा खांद्यावर बसवायचा आहे, एवढी एकच इच्छा आहे माझी, असं हिंमतराव पवार सांगत होते.

तणमोराचं ठावठिकाणा लागतो त्याने उडी मारल्यावर. त्याच्या उडीच्या जागेच्या आसपास माद्यांनी घरटी केलेली असतात. ही घरटी शोधून काढायची आणि त्यांना संरक्षण पुरवायचं. म्हणजे शेतात घरटं असेल तर शेतकर्‍य़ाला सावध करायचं त्याला सांगायचं की बाबारे, या घरट्याला अपाय होणार नाही अशा प्रकारे शेतीची काम कर. हे काम पारध्यांनी करायचं तर त्यांनी खायचं काय? पारध्यांकडे ना जमीन, ना शिक्षण, ना व्यवसाय वा नोकरी. जैवविविधता कायद्याचा आधार आम्ही घेतला आणि कामाला सुरूवात केली, असं कौस्तुभ पांढरीपांडे म्हणाला. हा हौशी पक्षी निरीक्षक तणमोराचा शोध घेताना पारधी समाजात मिसळून गेला. तणमोराचं जतन, संवर्धन करायचं तर पारधी समाजाचे जगण्याचे प्रश्न सोडवायला हवेत आणि हे प्रश्न सोडवायचे तर पारधी समाजाच्या ज्ञानाचा, कौशल्याचा पुरेपुर उपयोग करायला हवा असंही त्याने आणि त्याच्या मित्रांनी हेरलं. त्यासाठी संवेदना ही संस्था स्थापन केली. पारधी समाजातील तरुणांमधून नेतृत्व निर्माण करण्यासाठी कार्याला सुरुवात केली. या प्रवासात जैव विविधता कायदा त्यांना भेटला. या कायद्यानुसार गावातील, शिवारातील जैव विविधता जपण्यासाठी वन विभाग आणि अन्य विभागांचं सहकार्य मिळतं. या कायद्यातील तरतुदींचा अभ्यास करून संवेदना या संस्थेने वडाळा आणि अन्य पारधी गावांच्या आसपासच्या झुडुपी जंगलांच्या संवर्धनाचे हक्क गावांना मिळवून दिले. ह्या झुडुपी जंगलामध्ये चराई बंदी करण्यात आली. त्यामुळे गवतच नाही तर अनेक वनस्पतींचं आणि वृक्षांचं संवर्धन झालं. डुकरं, ससे, हरणं, नीलगाई ह्यांची संख्या वाढली. गवताची विक्री करून  वडाळा गावातल्या अनेक पारध्यांनी गाई विकत घेतल्या.

जैव विविधतेच्या जतनातून आपल्याला रोजगार मिळू शकतो, आपल्या आर्थिक परिस्थितीत बदल होतो हे ध्यानी आल्यावर पारधी तरुणांमध्ये जागृतीची लाट निर्माण झाली. जैव विविधतेचं जतन करण्याचे वेगवेगळे मार्ग केवळ पारधीच नाही तर गावातील अन्य समाजाचे तरुणही शोधू लागले. आंब्याच्या जाती कितीतरी असतात. लोणच्याचे आंबे वेगळे तर मुरांब्याचे वेगळे, रसाचे आणखी वेगळे. ह्या देशी जाती आता अस्तंगत होऊ लागल्या आहेत. केवळ बाजारपेठेसाठी आंब्याचं उत्पादन सुरू झाल्यामुळे केशरच सर्वत्र लावला जातो. हे ध्यानी आल्यावर आंब्याच्या देशी वाणांची नर्सरी उभारण्याची कल्पना संवेदना ने मांडली. ह्या कल्पनेला उत्तम प्रतिसाद मिळाला. गावकरीच या नर्सरीतून रोपं विकत घेऊ लागले.

पारधी समाजात जात पंचायतीचं प्राबल्य फार. जन्म, विवाह, घटस्फोट, मृत्यु म्हणजे वारसा, उपजिविका करताना निर्माण होणारे प्रश्न जात पंचायतीत सोडवणुकीसाठी येतात. ह्या जात पंचायतीत राजा, वजीर, पंच यांची मनमानी चालते. जात पंचायतीला पर्याय देता येईल का असा प्रश्न पारधी समाजातील तरुण विचारू लागले. त्यासंबंधात चर्चा सुरू झाली. जात पंचायतीत महिलांना स्थान नाही हाही प्रश्न चर्चेला आला. विवाहाचा निर्णय कुटुंबाने घेण्यापेक्षा तरुण-तरुणीने परस्पर संमतीने घ्यायला हवा असा विचार अनेक तरुण मांडू लागले. जात पंचायतीला तांडा पंचायत हा पर्याय निर्माण करण्याच्या दिशेने प्रयत्न सुरू झाले. तांडा पंचायत गावाची असेल, त्यामध्ये प्रत्येक सदस्याला स्थान असेल, तांडा पंचायत म्हणजेच ग्रामसभा. तांडा पंचायतीने एक कार्यकारी समिती नेमावी त्यामध्ये महिलांनाही स्थान असेल अशी मांडणी तरुण करू लागले. जैव विविधता, रोजगार, शिक्षण, महिलांचं सबलीकरण वा लिंगभाव हे प्रश्नही तांडा पंचायतीत चर्चिले जावेत, त्यावर तांडा पंचायतीने उपाय योजना सुचवावी, सरकारी योजनांचा लाभ गावकर्‍यांना मिळवून द्यावा अशी मागणी होऊ लागली.

एका दुर्मिळ पक्षाच्या जतन-संवर्धनाच्या प्रयत्नातून पारधी समाजाच्या उत्थानाचा प्रवास सुरू झाला. तणमोर त्याचं प्रतीक बनू लागला आहे.


by सुनील तांबे (noreply@blogger.com) at October 07, 2017 02:36 AM

कृष्ण उवाच

जीवन कसं जगणं हे आपल्या हातात आहे.

“शेवटी तिने लतादिदीचं “ऐ मेरे वतन के लोगों” हे गाणं इतकं आळवून आळवून वाजवलं की इतरांबरोबर मी ही उभी राहिले आणि तिच्या निस्संदिग्ध वाजवण्याच्या कुशलतेचंच नव्हे तर तिच्या आवेशपूर्ण संगीताचं जोर जोरात टाळ्या वाजवून प्रशंसा केली.”……इति जया.

जया,माझ्या मित्राची मुलगी बरीच स्मार्ट झालेली दिसली.माझा मित्र नेहमीच तिची तक्रार माझ्याकडे करायचा.मी त्याला म्हणायचो,अरे,परिस्थिती हीच ह्या सर्व गोष्टींना कारण असते.जशी परिस्थिती येते तसं माणूस त्यांना तोंड देत असतो.जरा मोठी झाली की,आपणंच सुधारेल.आणि माझं हे मत खरं ठरलं.
ह्यावेळी जया मला भेटली तेव्हा मी तिला बोलकं केलं.हा सगळा स्मार्ट्नेस तुझ्या अंगात कसा आला? ह्या माझ्या तिला विचारलेल्या प्रश्नावर ती मला सांगत होती.

“माझी आई शाळेत संगीत शिकवायची.पण तिला नेहमी वाटायचं की ती काही संगीतात इतकी काही हुशार नाही, इतकी काही प्रवीण नाही.तिला वाटायचं की संगीतात ती सर्वसामान्य आहे.ती म्हणायची की,ती इतकी काही वाईट नाही पण हवी तशी आवेशपूर्ण नाही.
“सर्वसामान्य” हा माझ्या आईचा शब्द मला आवडला.तो थोडासा दुधीच्या खरी सारखा वाटला.किंवा भेंडीच्या भाजी सारखा वाटला.पण तो शब्द मला जास्तकरून आवडला कारण मी तशीच आहे असं मला वाटलं.मी ही आईच्या पावलावर पाऊल ठेवून संगीतातच स्वारस्य घ्यायची.

माझं जीवन तितकसं वाईट नव्हतं.पण माझ्या जीवनात मी आवेशपूर्ण नसायची.मला आठवतं मी माझ्या मनात विचार करायची की,मी माझ्या जीवनात सर्वसामान्य आहे हे खरोखरंच वाईट आहे पण एखादी गोष्ट मी आवेशपूर्ण करायला गेले तर मी चांगलीच गोष्ट करीन.सर्वसामान्य लोक आपलं जग बदलत नाहीत.मी चांगलीच मोठी
होईतोपर्यंत हीच माझी धारणा होती.जी लोकं सर्वसामान्य अशा घरात जन्माला येतात,त्यांचं कुटूंब सर्वसामान्य असतं अशाना त्यांच्या जीवनात जरूरी ही नसते आणि त्यांची आशा ही नसते की सर्वसामान्यापेक्षा त्यांनी जास्त असावं.अलीकडे अलीकडे पर्यंत मला सर्वसामान्य असणं आनंदाचं वाटायचं.

एकदा मी माझ्या भावाच्या संगीताच्या मेळाव्यात गेले होते.दोन इव्हेंट्स झाले पण ते असे तसेच होते.नंतर एक मुलगी मेंडोलीन घेऊन त्यावर काही गाणी वाजवू लागली.
सुधीर फडक्यांची सर्वांना आवडणारी एक दोन गाणी तिने वाजवली.नंतर पाडगांवकरानी लिहिलेली आणि श्रीनिवास खळे यांनी चाल दिलेली दोन गाणी तिने मेंडोलीनवर वाजवली.मी संगीतात तशी सर्वसामान्य असली तरी चांगलं, सुमधूर संगीत कसं असावं हे मला माहित होतं.मी आगदी निवांत बसून,अगदी मोहित होऊन विस्मयकारक
मुलीच्या वाजवण्यात स्वारस्य घेत होते.

ती मुलगी नऊवीत शिकत असावी.पण ती यापूर्वीच संगीतात माझ्या वयाच्या मुलींच्या पार पुढे गेलेली होती. ती स्टेजवर बसून वाजवत होती.हॉल अर्धाच भरलेला होता.
त्यात मुलांचे आईबाबा आणि बरीच लहान मुलं होती.पण ती अशा अविर्भावाने वाजवीत होती की ती जणू शण्मुखानंदासारख्या मोठ्या ऑडीटोरीयम मधे वाजवत आहे असं भासवीत होती.शेवटी तिने लतादिदीचं “ऐ मेरे वतन के लोगों” हे गाणं इतकं आळवून आळवून वाजवलं की इतरांबरोबर मी ही उभी राहिले आणि तिच्या निस्संदिग्ध
वाजवण्याच्या कुशलतेचंच नव्हे तर तिच्या आवेशपूर्ण संगीताचं जोर जोरात टाळ्या वाजवून प्रशंसा केली.

घरी आल्यावर मी माझ्या मलाच म्हणाले,कसले विचार त्या मुलीच्या डोक्यातून जात असतील?.कारण सहाजिकच तिचा मेंदू माझ्या मेंदू सारखा नसावा.माझ्या मनातला विचार संपताच मी किती बावळट आहे असं मला वाटलं. अर्थात तिचा आणि माझा मेंदू सारखाच चालत असावा. प्रतिभावान असो नसो पण आम्ही दोघं माणसंच आहोत.

जगात प्रथम येताना बोलता चालता येत नव्हतं किंवा हे जग आम्हाला बदलता येत नव्हतं. कदाचित आमची वाढ निरनीराळ्या घरात झाली.आम्हाला निरनीराळ्या संधी मिळत गेल्या असाव्यात.पण रोज सकाळी उठल्यावर दोघांना एकच निवड होती—आम्हा दोघींना आपलं जग आम्ही कसं बदलावं ह्याची निवड होती.

सर्वसामान्य जीवन न जगण्याचं मी ठरवलं.अजून माझा कुठच्या मोठ्या कार्यक्रमात गाण्याचा कार्यक्रम झाला नव्हता.तरीपण आवेशपूर्ण जीवन जगायचं मी ठरवलं.मी रोज सकाळी उठायची त्यावेळी जणू मी नव्याने जन्म घेतला असं वाटून घ्यायची.मी प्रत्येक व्यक्ती सारखीच आहे असं समजायची.माझं नावलौकिक आहे अशी पुष्टि
करण्यासारखं काही नव्हतं.तसंच माझा भुतकाळ कमी लेखण्यासारखाही नव्हता.पण जर का मी माझा पहिलाच श्वास घेऊन कालच्या दिवसाबद्दल तळतळाट केला तर मग मात्र मी सर्वसामान्य जीवन जगण्याची निवड करीत आहे असं होईल.त्याऐवजी मी प्रत्येक नवीन क्षण आवेशपूर्ण रहावं हेच खरं.आवेश यायला कुणा स्वर्गातून आलेल्या परीचा आशिर्वाद मिळायची जरूरी नाही.आवेशाची निवड त्या मेंडोलीन वाजवणार्‍या मुलीची होऊ शकते तशीच माझी पण.”

जयाचं हे सर्व बोलणं ऐकून मला माझ्या मित्राची आठवण आली.जयाचा हा निर्धार बघून तो पण यापुढे आवेशपूर्ण वागून आपल्या मुलीची प्रशंसा माझ्याकडे येऊन कधीतरी करील ह्या अशावर मी माझं समाधान करून घेतलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at October 07, 2017 01:17 AM

October 06, 2017

डीडीच्या दुनियेत

मनसे – फसलेल्या क्रांतीची फसफस

महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेची स्थापना होऊन दहा वर्षे होऊन गेली. या दरम्यान एक समर्थ राजकीय पक्ष म्हणून मनसेकडे पाहण्यासारखी परिस्थिती अगदीच थोडा काळ निर्माण झाली होती. नव्या दमाचा आणि धडाडीचा पक्ष […]

by देविदास देशपांडे at October 06, 2017 08:45 AM

साधं सुधं!!

दडलेले सुखक्षण !



मोठमोठी लोकं एका वाक्यात तत्वज्ञान सांगुन जातात. माझ्यासारखे पामर मोठाल्या पोस्ट लिहितात. एक विद्वान माणुस सांगून गेला आहे, "माझ्याकडं मोजक्या शब्दात बोध देणारं वाक्य लिहायला वेळ नव्हता म्हणुन मी पानभर लिखाण केलं !"

असो परवा पेपर वाचता वाचता प्राजक्तानं सैफच्या वाक्याकडं माझं लक्ष वेधलं. 

Saif Ali Khan: In this digital age, relationships need open conversations. 

चांगलं वाक्य आहे म्हणुन मी दाद दिली आणि मग एका क्षणभरच्या नजरेला सामोरा गेलो. आता कळलं की हे वाक्य त्याच्या आगामी चित्रपटाच्या प्रोमोच्या निमित्तानं घेतलेल्या मुलाखतीचा भाग होतं. 

त्याला नक्की काय म्हणायचं होतं ह्यावर मग आमची चर्चा झाली. म्हणजे मी श्रोता होतो. त्यातील काही मुद्दे आज इथं ! सोशल मीडियाच्या अलिखित नियमांपैकी एक म्हणजे चांगल्या गोष्टीची अतिशोयक्ती अलंकार वापरुन स्तुति करायची आणि न पटलेली गोष्ट सौम्य स्वरुपात मांडायची. सोशल मीडियावर हे ठीक असतं पण  सोशल मीडियातील  वापरात असणारा  हा प्रकार पतीपत्नीच्या संवादाच्या बाबतीत जेव्हा सुरु होतो त्यावेळी मात्र गडबड होऊ शकते. असा एकंदरीत आमच्या चर्चेचा सुर होता. कधीकधी बायकोचं ऐकुन फायदा होतो असा हा क्षण! 

मग मोकळा वेळ मिळाल्यानं मी स्वतः विचार करायला लागलो. मागचा मिठचौकीची पोस्ट हा open conversations चा  प्रकार आहे असं मला वाटुन राहिलं सॉरी वाटुन गेलं! (नको त्या मराठी मालिका बघितल्याने होतं असं कधी कधी ) खरंतर त्यातील मुद्दा अगदी छोटासा आणि ब्लॉगच्या माध्यमातुन मांडण्याच्या धाटणीचा नव्हे! पण मला वाटलं म्हणुन लिहिला आणि प्रसिद्ध केला. मला आणि चार - पाच जणांना मनापासुन आवडला. आपला पैसा वसुल !   

हा सुखक्षण जसा अचानक गवसला तसे एक दोन क्षण ह्या आठवड्यात आले. परवा सकाळी सहा वाजता बऱ्याच दिवसांनी मराठी अभंगांचे स्टेशन लावलं आणि "माझं माहेर पंढरी" हे भीमसेन जोशींचं गाणं ऐकुन मन तृप्त झालं. 
काल रात्री आदित्यसेनांनी घरी येताना विविधभारती लावलं आणि "अपलम चपलम " हे १९५५ सालीचे आझाद चित्रपटातील गाणं लागलं. लहानपणी आमच्या दिदीचे हे आवडतं गाणं ! पुन्हा एकदा मन आनंदी झालं. बोरीगाव केव्हा आलं हे समजलं सुद्धा नाही. 
असाच एक सहकारी ऑफिसच्या कँटीनमध्ये भेटला आणि नेहमीच्या औपचारिक गप्पांच्या सीमा पार करुन मनमोकळ्या गप्पा मारुन गेला. 

सारांश  - मन  प्रसन्न  होण्यासाठी  लागणारे सुखक्षण  असेच अवतीभोवती विखुरलेले असतात . जणु काही गवतांच्या  पानाखाली दडलेल्या दवबिंदूंप्रमाणे ! नेहमीच्या  चाकोरीच्या  रस्त्यानं  जाताना  सुद्धा  ते कधीमधी दिसतात  पण थोडं  वाट  बदलुन गेलं की ते सामोरे येण्याची शक्यता थोडी अधिक वाढीस  लागते . 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at October 06, 2017 04:23 AM

Truth Only

राज back in action

#bulletraj
मनसे अध्यक्ष राज ठाकरेंचा संताप मोर्चा यशस्वी झाला असंच म्हणावा लागेल. एलफिन्स्टनच्या दुर्घटनेनंतर सामान्य नागरिकांच्या मनात संताप निर्माण झाला होता. त्या संतापाला राज ठाकरेंनी वाट करून दिली. मनसे कार्यकर्ते मोठ्या संख्येनं या मोर्चात सहभागी झाले. मुंबईकरांना बुलेटट्रेन नको, तर आहे त्या लोकलच्या सुविधा चांगल्या प्रकारे देण्याची गरज आहे. हा संदेश देण्यात राज ठाकरे यशस्वी ठरले.
लोकसभा, विधानसभा आणि त्यानंतर पालिका निवडणुकीत झालेल्या पराभवामुळे मनसे बॅकफुटवर गेली होती. अगदी देश पातळीवर जरी पाहिलं तरी कोणताही पक्ष हा पंतप्रधान नरेंद्र मोदींवर थेट हल्ला चढवत नाही. अर्थात त्याला अपवाद होता, तो फक्त उद्धव ठाकरेंचा. पण आता राज ठाकरेंनीही थेट नरेंद्र मोदींना विरोध करण्याची भूमिका घेतली आहे. अच्छे दिन, मोदींनी दिलेली आश्वासनं,बुलेटट्रेन या मुद्यांवरून राज ठाकरे जेव्हा टीका करत होते, त्यावेळी उपस्थित असलेले कार्यकर्ते आणि नेते दाद देत होते. त्यावरून आता भाजपला विरोध सुरू झाल्याचं दिसून येतं. भाजपला विरोध करून पर्याय देता येऊ शकतो, हा विश्वास मनसे कार्यकर्त्यांमध्ये निर्माण झाला आहे.
टोलच्या मुद्यावर राज ठाकरेंनी आंदोलन सुरू केल्यानंतर, आघाडी सरकारने अनेक टोल बंद केले होते. पण राज ठाकरेंना हा मुद्दा तडीस नेता आला नाही. आता बुलेटट्रेनला राज ठाकरेंनी विरोध सुरू केला आहे. या वेळी हा मुद्दा तडीस नेण्यावर मनसेला भर द्यावा लागेल. अर्थात हे झालं मुंबईपुरतं. राज्यातही अनेक प्रश्न आहेत. कर्जमाफी अजून झालेली नाही, शेतक-यांच्या पिकांना हमीभाव मिळत नाही, बेरोजगारी वाढली आहे या प्रश्नांकडेही मनसेनं लक्ष देण्याची गरज आहे. राज ठाकरेंनी जर या विषयातही लक्ष घातलं तर, राज्यातली जनताही त्यांना सााथ देईल. राज ठाकरे पुन्हा जोरकसपणे मैदानात उतरल्यानं काही भाजप नेत्यांनी त्यांचा धसका घेतला आहे. तर काही भाजप नेत्यांना आनंदही झाला आहे. कारण आगामी लोकसभा, विधानसभा निवडणुकीत शिवसेना-भाजपमध्ये युती होण्याची शक्यता नाही. त्यामुळे मनसेचा जनाधार पुन्हा निर्माण झाला, तर त्याचा फायदा भाजपलाच होण्याची शक्यता वर्तवली जातेय. कारण मनसे शिवसेनेची मतं खेचेल, असा भाजपचा कयास आहे. त्यामुळे या मुद्यावर आता शिवसेना आणि मनसे यांनी विचार करण्याची गरज आहे. कारण या दोन्ही पक्षांचा समान शत्रू हा भाजप आहे.

by santosh gore (noreply@blogger.com) at October 06, 2017 02:52 AM

October 05, 2017

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

दहा दशकांची नोकरशाही जडणघडण दिवाळी अंकासाठी २०१७

जडणघडणदिवाळीअंकासाठी२०१७
दहादशकांचीनोकरशाही 

गेल्यादहावर्षातमहाराष्ट्रामध्येयूपीएससीपरीक्षांबाबतमोठेआकर्षण निर्माणहोऊनबरीचतरुणी- तरुणसरकारीसेवेतरुजूहोऊलागलेआहेत. हीपरीपाठीपुढेहीकाहीकाळसु्रुराहणारआहे,सबबत्याचा आढावाप्रस्तुतआहे.

नोकरशाही, ऑफिसरशाही, ब्युरोक्रसीइत्यादीनावांनीसध्या ओळखलीजाणारीप्रशासनयंत्रणाआपल्यादेशातब्रिटीशकाळातआली. त्यापूर्वीहीदेशातप्रशासनयंत्रणाहोतीच. राजांकडेअष्टप्रधान किंवामंत्रीमंडळअसायचेपगारीअधिकारीअसायचेदंडाधिकारी( म्हणजेसमाजातीलकायदासुव्यवस्थाआणिन्यायव्यवस्थासांभाळणारेअधिकारी) असायचे. मात्रजुनीभारतीयप्रशासनव्यवस्थाब्रिटिशांनीआणलेलीव्यवस्थायांतदोनमूलभूतफरक होते. ब्रिटिशयंत्रणेचाभौगोलिकविस्तारअवाढव्यहोता. तेवढ्यामोठ्याभूभागावरराज्यकरणारात्याआधीचाराजा बहुधाविक्रमादित्यचहोता. मधल्याकालखंडातछोट्या- छोट्याभूप्रदेशावर राज्यकरणारेकित्येकराजेभारतभरअसत. प्रत्येकाचीशासनयंत्रणास्वतःची

मात्र संपूर्ण समाजमान्यअशीएकरुपअसलेलीसमाजव्यवस्थाभारतम्हणवल्याजाणाऱ्यापूर्णप्रदेशावरलागूहोती आणिशासन यंत्रणेचामोठा भारया समाजव्यवस्थेकडूनउचलला जातअसे. उदाहरणार्थ, शिक्षण, आरोग्य, न्यायदान, व्यापारातीलचोखपणा, गुन्हेगारीवरआळा, अन्नदानइत्यादि. समर्थराजाकडून रस्तेबांधणी, तलावबांधणीधर्मशाळाबांधणीहेकार्यक्रमघेतले जातअसत. तेत्यांच्यासत्तेखालीलक्षेत्रापुरतेमर्यादितनसूनतीर्थस्थळांवरहीकामेहोतअसतमगतीस्थळेत्यांच्याराज्याबाहेरकाअसेनात. तिथले व्यवस्थापन त्या त्या स्थळांकडेच ठेवले जायचे हे महत्वाचे. थोडक्यातसमाजाद्वारेप्रशासनहीपद्धत एकामोठ्याकालखंडामध्येचालूहोती. तीबदलूनब्रिटीशांनीप्रत्येकबाबतीतराज्यसत्तेमार्फतप्रशासनहापायंडाघातला.

अशाप्रकारेब्रिटिशांनाखूपमोठ्याभूभागासाठीअतिशयवेगवेगळेविषयसांभाळण्यासाठीप्रशासनव्यवस्थातयारकरावीलागली. त्यामध्येराज्याच्याउत्पन्नाच्यादृष्टीनेवनखाते, महसूलखाते, रेल्वे, पोस्टअॅण्डटेलीग्राम, सरकारीदवाखाने, सरकारीशाळा, पोलिसआणिन्यायव्यवस्थाहेप्रमुखहोते. पुढे पुढेबांधकाम, सिंचनबँकिंग, शहरीप्रशासनहेविषयहीमहत्वाचेठरले.

यायंत्रणेतीलवरिष्ठअधिकारीमंडळींचीबदलीभारतभरहोऊशकतहोती. जिल्ह्या-जिल्ह्यातकलेक्टरअॅण्डडिस्ट्रिक्टमॅजिस्ट्रेटअसे पदनामअसणारेयंग, ब्राइट, ब्रिटिशअधिकारीयायंत्रणेतील, सर्वांतमहत्वाचादुवाहोताअधिकाराच्यादृष्टीने तेइतरसर्वखात्यांनावरिष्ठअसायचे.

स्वातंत्र्यानंतरदेशातलोकशाहीराज्ययंत्रणाआली, म्हणजेलोकांनीनिवडूनदिलेल्याप्रतिनिधींमार्फतराज्यकारभारचालवणे. पणप्रशासनाचीगरजतशीचराहीली. दोनशेवर्षांपूर्वीचेसमाजाभिमुखकिंवासमाजचालितप्रशासनआणणेशक्यनव्हतेकारणमधल्याकाळातत्यांचाकोणीअभ्यासचकेलानव्हता. उलटआधुनिकअभ्यासम्हणजेलोकशाही, कम्युनिझम, सोशॅलिझम, फासिझमअशाप्रकारच्याराज्ययंत्रणांचाअभ्यास हिरिरीनेहोऊलागलाआणितेचपर्यायदेशविकासालाआवश्यकआहेतअशीसर्वबुद्धिमान, पंडितराजकारण्यांचीधारणाझाली. मग आधीहीकाहीप्रशासनव्यवस्थाहोतीयाचासर्वांनाविसरपडला. नव्याराज्यकर्त्यांनाब्रिटिशकालीनब्यूरोक्रसी, तीचप्रशासनव्यवस्थातीचमार्गदर्शकतत्वेसांभाळण्यावाचूनगत्यंतरनव्हते. त्यातत्वांंमधलेप्रमुखतत्वअसेहोतेकीनोकरशाहीहीऊर्ध्वमुखी( म्हणजेवरिष्ठांच्यातोंडाकडेपाहूनकामकरणारी) होतीकारणअंतिमतःसर्वराज्ययंत्रणेलाप्रमुखइग्लंडचीराणीहोती.

म्हणूनचस्वातंत्र्यानंतरलोकशाहीआलीतरीप्रशासनयंत्रणातशीचराहीली. कलेक्टरहाजिल्ह्यासाठीदेवचराहिलातोपूर्वीप्रमाणेच सामान्यजनांपासूनदोनहातलांबचराहूलागला. जिल्हापातळीवरीलशासनयंत्रणाजनताभिमुखनसूनजनतेपेक्षा"श्रेष्ठ" होती, अगदीसाधाशिपाईकिंवाकारकूनकाअसेना. हीपरिस्थितीतीनतेचारदशकेटिकली.

सत्तेतीलनोकरशाहीमधेईमानदारीआणिलाचखोरयादोन्हीहीगुणांचेलोकअसतातच. याचेवर्णनअगदीचाणक्यापीसूनसर्वांनी केलेआहे. तशीमाणसेब्रिटिशराजवटीतहीहोतीआणिस्वातंत्र्यानंतरहीहोती. पैकीईनामदाराअधिकारीकर्मच्याऱ्यांच्यापाठीशीब्रिटिशशासनउभेराहीलहाविश्वासत्याशासनानेप्रयत्नापूर्वकरूजवला. स्वातंत्र्यानंतरचेराज्यकर्तेहीसुरवातीलातसेचवागतराहीले. त्यामुळेराज्यकर्त्यांच्यागैरबाबींना "गैर"असेठामपणेसांगण्याचाअधिकारअशाइमानदारवर्गाकडेहोतात्याबद्दलत्यांनासन्मानानेवागवलेजातअसे, त्यांचेसांगणेगांभीर्यपूर्वक ऐकलेजायचे.

पणयास्थितीतहळूहळूबदलहोतगेले. असेतीनकारणांनीघडले. राजकारणीनेतृत्वहेनिवडणुकीच्याआवश्यकतेमुळेलोकाभिमुखहोते, तरपूर्वीच्यापरिपाटीमुळेनोकरशाहीअजूनहीलोकाभिमुखझालेलीनव्हती. तरीहीराजकारणीनेतृत्वहेतुलनेनेकमीशिक्षित, तज्ज्ञतानसलेलेआणिकधीकधीकण्टिन्युइटीनसलेलेहोते, याउलटनोकरशाहीनेत्यात्याविषयांचासमग्रअभ्यासकेलेलाआहेहीजाणीवठेऊनत्यांचामानठेवलाजातहोता. पुढीलनेतृत्वहेस्वतःउच्चशिक्षितअतिमहत्वाकांक्षीहोऊलागले. राजकीय किंवाआर्थिकविधिनिषेधांनाझुगारूनदेऊलागले. ईमानदारब्यूरोक्रसीलाबदलीहेमोठेअस्त्रवापरूनतरसंधीसाधूब्यूरोक्रसीलामर्जीप्रमाणेवळवूनघेऊलागले. याचसुमारालाम्हणजे१९८०ते२०००यादोनदशकांमधेसंपूर्णदेशभरखण्डित जनाधार, पक्षांच्यामोटीबांधणे, आयाराम-गयारामप्रचंडभ्रष्टाचारसुरूझाले. १९८१मध्ये"एककोटीच्या" भ्रष्टाचारानेअंतुलेगाजलेतर२०००नंतरसहस्त्रो-कोटींचाभ्रष्टाचारकरणारेवारंवारगाजूलागले. याभ्रष्टाचारीप्रवृत्तीने नोकरशाहीलाहीआपल्याविळख्यांतबांधूनटाकलेनसतेतरचनवल.

म्हणूनआतानोकरशाहीतूनहीएकेकावरिष्ठअधिकाऱ्याचीशेकडोकोट्यावधीरूपयांचीबेनामीसंपत्तिउघडकीलाआलीतरीलोकांनात्याचेकाहीविशेषवाटतनाही. त्यांनावाटतेहेअसेचअसते. भ्रष्टाचाराचा लागलेलाहा डागपुसूनकाढतायेणेहेपुढीलकाळातीलसचोटीच्याअधिकाऱ्यांपुढेमोठेआह्वानराहील.

अलीकडेनव्यानेझपाट्यानेतयारहोतअसलेलेराजकीयनेतृत्वदेखीलउच्चशिक्षण, महत्वाकांक्षा, घोडेबाजार, भ्रष्टाचारयाचक्रामधूनफारसेबाहेरपडलेलेनाही. पणत्याचसोबतनोकरशाहीमधेहीभ्रष्टाचारापाठोपाठजातीयवादाचीसमीकरणेयेऊलागलीआहेतहेहीदुसरेमोठे आह्वान आहे.

आजचीनोकरशाहीमोठ्याप्रमाणावर" फेसलेस" नोकरशाहीहोतचाललीआहे. तिचामानवीचेहराहरवून"डिजिटल" होतचाललाआहे. मीस्वतःडिजिटलसॅव्हीआहे. एकवरिष्ठअधिकारीयानात्यानेडिजिटलायझेनचेकित्ये्ककार्यक्रमराबवलेआहेत, प्रक्षिशणदिलेलेआहे. आणिमाझेस्पष्टमतआहेकीब्यूरोक्रसीनेडिजिटायझेशनमधीलमानवीचेहराहरवण्याचाधोकाओळखलापाहिजेथांबवलापाहिजे. कोणत्याहीडिजिटलायझेनप्रोग्राममधे"ग्लिचेस" असतात. ग्लिचेससाठीमलाभरकटलेपणाहामराठीशब्द समर्पकवाटतो. हाभरकटलेपणामानवीइंटरव्हेंशननेजाग्यावरआणायचाअसतो. याचीजाणीवब्यूरोक्रसीनेटाकूनदिल्यासारखेवाटते. त्यामुुळेडिजिटलायझेनम्हणजेराजरोसपणेकरतायेणारा"ऑनेस्ट" दिसणाराभ्रष्टाचारअसेही चित्रनिर्माणहोतआहे. याचीदोनतीन उदाहरणेदेतायेतील.

सुमारेवीसवर्षांपूर्वीMSEB नेठरवलेकीविजेचेबिलसंगणकावरतयारकरूनलोकांनापाठवायचे. एकाकंपनीनेसॉफ्टवेअरतयारकरूनदिले. अवाढव्यव्याप्तिअवाढव्यखर्च. म्हणून त्यातूननिघणाऱ्याबिलांनादुरूस्तकरण्याचाअधिकारकुणालाहीनाही. त्याप्रोग्राममधेझीरोकन्झम्पशनबिलाचीसोयनव्हतीकारणसॉफ्टवेअरबनवणाऱ्याकंपनीलायाचीमाहितीनव्हती. त्यामुळेएखादाग्राहकघरबंदकरूनबाहेरगावीगेलाकित्याचेमीटररीडींगबदलतनसे. मगमीटरफॉल्टीआहेअसाशिक्कामारूनसंगणकएक "अॅव्हरेज" बिलतयारकरूनपाठवतअसे. यामधेसंगणकप्रोग्रामलाकिंवासॉफ्टवेअरकंपनीलानावेठेवण्याचामाझाहेतूनाही. याप्रोग्राममुळेखूपमोठ्याप्रमाणावरमॅनपॉवरचीबचतझालीहोती, MSEB चाआस्थापनाखर्चबराचकमीहोणारहोता,याजमेच्याबाजूआहेतच.पणज्याग्राहकालाझीरोकन्झम्पशनमुळेखूपमनस्तापसहनकरावालागतअसे आणि तीन-चार महिने खेटे घालून समस्या सोडवून घ्यावी लागत असे. कारणप्रोग्राममधीलअशाचुकांचीमानवीपातळीवरदखलघेऊनत्याततत्काळसुधारणाकरण्याचीखबरदारीकिंवाजबाबदारी MSEB घेऊइच्छितनव्हती. अशावेळीब्यूरोक्रसीआणिसॉफ्टवेअरसर्विसप्रोव्हायडरएकमेकांकडेबोटदाखवत. ब्यूरोक्रसीचेम्हणणे आम्हालासंगणककळतनाहीत्यांतअॅडमिनिस्ट्रेटरम्हणूनआम्हालाअधिकारनाही. सॉफ्टवेअरकंपनीलाएकदाकेलेल्या प्रोग्रामवरपुनःवेळखर्चकरावयाचानसतो.

एकअगदीअलीकडचाकिस्सा.एकाटॅक्सीड्रायव्हरचालायसेंसरिन्यूकरायचाहोता. त्यालासांगितलेआताफक्तऑनलाइनअर्जस्वीकारलेजाताततसेकरा. त्याने-दिवसखूपप्रयत्नकेलेपणत्याचाअर्जपुढेजाईचना. मगएकाएजेंटनेसांगितलेसर्वमाहितीआणमीभरूनदेतोअर्ज. त्याप्रमाणेयानेकेले. RTO कडीलरिन्यूचार्जेसरू४००,त्याचीपावतीमिळाली.एजेंटने ऑनलाईनफॉर्मभरूनदेण्याचामेहनतानारू५००घेतला,तोहीपावतीशिवाय. म्हणजेसामान्यमाणसाच्यादृष्टीनेपाहिलेतरमागील"लाच" हे स्वरूपजाऊनहेराजरोस"सर्विसचार्जेस" आहेत. पणअसेकसेहोतेकीबाहेरीलसंगणकावरचेऑनलाइनअर्जपोचतनाहीतआणिएजेंटचेपोचतात? यात एजंट व RTO कार्यालयाची मिलीभगत असू शकते.

आपण म्हणू शकतो की कदाचितनवख्यामाणसालानेमकेपणानेफॉर्मभरतायेतनसेल  किंवाकदाचितयाप्रोग्रामचाअॅडमिनिस्ट्रेटरकाहीतरीगडबडकरीतअसेल. अशीगडबडसरकारीघराचेअलॉटमेंट करतानाकेलीजाते PWD च्या अधिकाऱ्यांना पटवूनचफॉर्मभरलाजाऊ शकतोहे कित्येक  वरिष्ठ  अधिकाऱ्यांनी मला सांगितलेआहे.

म्हणजेहेतुपुरस्सरकिंवाअर्जभरणाऱ्याचीचूकदोन्हीकरणेअसूशकतात. पणयांनाउपायकायअसतो ?  

इथेमानवीचेहऱ्याचामुद्दायेतो. प्रगतदेशातअशासर्वऑनलाइनसर्विससाठीएखादाटोलफ्रीनंबरअसतोआणितुमचाफॉर्मयोग्यरित्याभरण्यासाठीत्यानंबरवरुनतुम्हीकधीहीमार्गदर्शनघेऊशकता. आपल्यादेशातहीकाहीप्रायव्हेटसर्विसेसदेणारेअशीसुविधाठेवतात. पणसरकारीब्युरोक्रसीहेकरतनाही. कारणत्यांच्यामधेएकसर्वगुणसंपन्नतेचाभावअसतोज्याअर्थीहीसोयसरकारीआहे, त्याअर्थीत्यांतकाहीहीचूकअसूशकतनाही. मगतीअगदीगोरखपूरच्यासरकारीदवाखान्यातीलअर्भकांच्याअपमृत्युचीघटनाकाअसेना. या वृत्तीमुळे चूक झाल्याचेच सरकारी अधिकाऱ्यांना कळत नाही मग ती दुरुस्त करायचा प्रश्न कुठे येतो ?

राजीवगांधींच्याकाळापासूनकमीगतीनेआतातीव्रगतीनेडिझिटायझेशनचाकार्यक्रमसर्वत्रराबवलाजातआहे. तोहवाआहे यातदुमतनाही. पणतोराबवतानायेणाऱ्या अडचणींचीदखलघेणारीसिस्टिमकुठेआहे ? तशीअसेलतरयाकामाचेरिझल्टस आजपेक्षापाचपटवेगानेवाढतील. पणतीक्षमताब्यूरोक्रसीमध्ये आहेका? नवीनयेणाऱ्या अधिकाऱ्यांनाहेआह्वानपेलेलका?


सर्वगुणसंपन्नतेचीखात्रीअसल्याने"आम्हीजनतेच्याप्रश्नांनाउत्तरदेणेलागतनाही" हाभारतीयब्यूरोक्रसीचापहिला हेकाआहेतर"प्रशासनसुधारणेहाआमचारोलनाही. आम्हीआमच्यासमोरीलफाइलीचोखपणेतातडीनेकाढतो" असेसांगणारेबरेचअधिकारीपाहिलेत. हीदोनवाक्येज्यांनाम्हणतायेतनाहीतअशाब्यूरोक्रॅट्सना"मंदबुद्धीकिंवास्वतःवरसंकटेओढवूनघेणारा" असेम्हटलेजाते. KTP (keen type probationer ) असेमसूरीअकादमीतीलप्रशिक्षणकाळातहेटाळणीपूर्वकवापरलेजाणारेसंबोधनपुढेही वापरलेजाते. ब्यूरोक्रसीमधे यापुढे येणारे अधिकारी असेच वागणार की वेगळे ?

जनतेला एक गोष्ट कधीच कळलेली नाही कि जनतेचेप्रश्नब्यूरोक्रसीपर्यंतपोचतातकां? डिजिटायझेशनच्यासिद्धान्ताप्रमाणेहोयअसेउत्तरआहे. जनतेनेत्यात्याखात्याच्यासेक्रेटरीलाथेटईमेलकरावाअसेसांगितलेजाते. पण जनतेचेप्रश्नप्रत्यक्षतिथपर्यंत पोचतनाही.याचेअजूनएकतांत्रिककारणआहे. प्रत्येकब्युरोक्रॅटच्यानावानेnic मार्फतएकइमेलउघडूनदिलेलाआहे. जीमेलकिंवायाहूवापरणाऱ्यांनासवयअसतेकीपासवर्डविसरलाकीबदलूनमिण्यालाफक्तपाचमिनिटेपुरतात. पण nicवरयेणाऱ्यामेलबघतांनातुम्हीपासवर्डविसरलातरबदलूननवामिळवायला चारदिवसलागतातम्हणजे मुळातच ऑफिशियल ईमेलवर आलेले प्रश्न वाचण्याची जबाबदारी न घेणाऱ्यांना हे उत्तम कारण मिळालेले आहे. मगकोणअधिकारीत्याच्याकडेआलेल्यातक्रारीवाचतअसेल? याआलेल्याईमेल्सनाएकामशीनजेनेरेटेडउत्तरपाठवलेजाते( तेहीकधीकधी) तुमचीईमेलमिळालीयोग्यवेळीयोग्यतीकारवाईहोईल. पुढे१०वर्षेसर्वनिश्चिंतआणित्यांनंतरसर्वांनाविस्मरण

शिवायडिजिटायझेशनच्यासोयीफक्तइंग्लिशमधेआहेत.स्थानिक त्यात्याराज्याचाराजभाषेतहीनाहीतहीदेखीलमोठीअडचआहे. हेआव्हानतरीब्यूरोक्रसीपेलूकेलकां? या समस्येवरएकअतिशयसोपेउत्तरआहे --सरकारमधीलसर्वांनाइनस्र्किप्ट कळपाटीकम्पलसरीकरणे.कारणतीसर्वभारतीयभाषांनाएकसारखीलागूपडतेइंटरनेटवरटिकते. मात्रदेशीभाषाहीराज्यकर्तेआणिब्यूरोक्रसीयादोघांचीही दूरान्वयेहीप्रायोरिटीनसल्यानेयाअतिशयसोप्यायुक्तिकडेलक्षदेण्यासत्यांनावेळहोतनाही.

ब्रिटिशकाळातसमाजचलितज्याप्रशासनयंत्रणाहोत्या. त्यांचेसरकारीकरणझाले. आतात्याचालवणेझेपतनाहीम्हटल्यावरत्याचेखाजगीकरणकरण्याकडेसरकारचाकलदिवसेंदिवसवाढतआहे. खाजगीकरणम्हणजेव्यापारीकरण. याचेदोनसर्वातमोठेदुष्परिणाम आपणशिक्षणआणिआरोग्यक्षेत्रातबघतआहोतआणि पुढेहीभोगणारआहोत. यावर किती ब्यूरोक्रॅट विचारमंथनाला तयार आहेत ?

सर्वातमोठीगोष्टम्हणजेपुर्वीब्युरोक्रसीआणिनिवडूनआलेलेशासक हे"इक्वलपार्टनर इनअॅडमिनिस्ट्रेशन" होते. आताअसे"इक्वल पार्टनर" फक्ततेचआहेतजेकरप्शनमधेपार्टनरआहेत. अन्यथातेहुकुमबजावणारेनोकरचआहेत. सातदशकांमधीलहेमोठेस्थित्यंतरआहे.

मानवीचेहराहरवण्याचएकवेगळकारणहीआहे तेम्हणज मोठ्याचाहव्यास. मीकितीमोठमोठ्याआणिनवनव्याकल्पनाआणलया, योजनागढवल्या, आणिदेशभर (किंवाराज्यभरलागूकेल्या) तेवढेयशाचेगमकम्हणूनमोजलेजाते. छोटेप्रश्न किंवा आधीच्या अधिकाऱ्याने सुरू केलेली योजना बाजूलाचराहतातआणिसामान्यजनहोरपळतचराहतात. एकउदाहरणआठवते.

एक छोटेसे देवस्थानलोकांची श्रद्धा असल्याने आजूबाजूच्या कित्येक गावातून लोक येतइथे थोडाफार खर्च करुन थोड्या सुविधा निर्माण करा अशी गावकऱ्यांची मागणी होतीतहसिलदारकलेक्टर आणि सांस्कृतिक विभागाचे सचिव इथपर्यंत फाइल गेली. तो पर्यंत फाइल चे नांव  विषय पालटला होताअमुक खेड्यातील अमुक इतक्या दर्शनार्थींच्या सोईसाठी अमुक चार सुविधा हा विषय बदलून राज्यांत एक पर्यटन विद्यापीठ उभे करणे असे झाले होतेते खेडे अजून होते तसेच आहेहांगावकऱ्यांनी स्वयंप्रज्ञेने काही सुविधा निर्माण केल्या आहेत

मी आधी लिहिल्याप्रमाणे समाजचालित व्यवस्थेचा हा अगदी छोटानवा नमुनापण तो ब्युरोक्रसीच्या नकारात्मकतेतून घडून आलेलाया ऐवजी ब्युरोक्रसीने समाजशासित व्यवस्थापनाच्या दिशेने पुढील पावले टाकायला शिकणे हा पर्याय हवाअन्यथा short term solution म्हणून छोटे छोटे उपक्रम सुचवणाऱ्या फाइली तरी लगेच मंजूर करून टाकाव्यापण मोठेभव्यदिव्य असे काही करण्याच्या आग्रहात असलेल्या ब्यूरोक्रसीला छोट्या प्रमाणावर तत्काळ यश देणाऱ्या योजना दिसतच नाहीत अशी अवस्था आहे.

गेल्यादहावर्षातएकवेगळाट्रेंडआलाआहे. निवृत्तहोऊनराजकारणातजाणाऱ्यांचीसंख्यावाढलीआहे. यालादेखीलचांगलीवाईटअशादोन्हीबाजूआहेत. पणहीसंख्यावाढणारहेनिश्चित. म्हणूननोकरीच्यामध्यावरकधतरीसेवानिवृत्तीघेऊनराजकारणातशिरण्याकडेब्युरोक्रसीचावाढताकलराहीलअसेवाटते. यातूनब्युरोक्रसीची पिछेहाट होईल कारण अनुभवी ब्यूरोक्रॅट बाहेर निघतील. राजकारणसुधारेलकाहेसांगणेकठिणआहे.

गेल्यातीनवर्षात सरकारने काहीअत्यंत रिव्होल्यूशनरी योजना आणल्या आहेत, त्या चिरपरिचित ब्युरोक्रसीला बाजूला ठेऊन. उदाहरणार्थ नोटबंदी मधे बँकांची भूमिका होती, जन-धन योजना, पीक विमा योजना मधे बँकांची भूमिका होती. GST मधे CA ची भुमिका आहे. या सर्वांचा फायदा तळागाळापर्यंत पोचलेलादिसूनयेतनाही. कारण ते करण्याचा अनुभव बँकांना नाही. शिवाय त्यासाठी खूपशा खात्यांमधे समन्वय ठेवावे लागते

बँकांकडेभरपूरपैसाआलेलाआहेत्याचेकायकरावेतेसुचूनबँकालोकांनाघरेवाहनेघेण्यासाठीकर्जघ्याम्हणूनपाठीलागल्याआहेत. कोणत्याहीबँकेचीवेबसाईटउघडा-- कर्जघ्याकर्जघ्याअशामोठमोठ्याघोषणाचतिथेठळकपणेदिसतात.

हापैसायोग्यत्यादिशेनेवळवणेहेचब्युरोक्रसीचेकामआणिकौशल्यआणिकसहेतीन्हीआहेत. हापैसाकितीचांगल्यातऱ्हेनेशेतकऱ्यांसाठीरोजगारनिर्मितीसाठीवळवलाजातोयावरदेशाचीसंपन्नताआणिसमृद्धिअवलंबूनराहणारआहेपण तसा तो पोचवण्याची कल्पकता  तळमळ ब्युरोक्रसी मधे दिसून येत नाहीआम्ही तर फाइली काढणारे बाबू हे केंद्र सरकारमधील एका वरिष्ठ अॅडिशनल सेक्रेटरीचे शब्द सारखे माझ्या कानात घुमत राहतातसध्याच्या ब्यूरोक्रसीनेच यावर तातडीने विचारमंथन सुरू करायला हवे, अन्यथा या दोन समस्यांमुळे देशाची सर्व आर्थिक व सामाजिक घडी विसकटून जाण्याचा धोका आहे.

---------------------------------------------------------------------------------------------


by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at October 05, 2017 05:37 PM

AnnaParabrahma

A Family Lunch At The Bombay Canteen

Last month finally I got the chance to go to The Bombay Canteen since it opened a year and half ago. Friends were raving all over the internet and I wasn't able to go without company. Yeah my husband is a non food explorer. Matter of fact. Here is what we ate... Starter was Arbi tuk. Arbi squashed and made into crisp puri and served like dahi papdi chat. It was delicious and wanted

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at October 05, 2017 04:06 PM

द भालेराव



विद्याधर पानट व प्रताप
माझे मेहुणे डॉ प्रभाकर पानट ह्यांचे भाऊ डॉ. विद्याधर पानट उर्फ नंदू पानट ह्यांचे दि २९ सप्टेंबर २०१७ रोजी कॅंसरने निधन झाले.
अतिशय मृदू स्वभाव व तशीच सौम्य प्रकृती असलेले नंदू पानट माझ्या मनात राणा प्रतापसाठी ठाम लक्षात राहिलेले आहेत. आणि काय योगायोग, त्यांचा फोटो शोधत असताना गुगलच्या इमेजेस मध्ये panat on Rana Pratap असे लिहिल्याबरोबर क्षणात मिळाला. त्यांनी राणा प्रताप वर जी असंख्य भाषणे दिली, त्यावर संशोधन केले त्याला मिळालेली ही पावतीच आहे.
इतकी सौम्य प्रकृती असलेल्या ह्या माणसाचे धैर्य अगदी वाखाणण्यासारखे आहे. त्यांनीच मला एकदा सांगितले होते की एका शुक्रवारी ( जुम्मा ) त्यांनी मशिदीत जाऊन राणा प्रतापवर व इतर विषयांवर भाषण दिले होते. भल्याभल्यांना न जमणारे हे काम आहे.
गावकरी, जळगाव आवृत्तीचे ते संपादक होते. अध्यात्मात तर त्यांची खूपच वरची तयारी होती.
त्यांच्या मागे त्यांच्या पत्नी लता ह्यांना सांत्वनासाठी भेटायला जायची माझ्या पत्नीची खूप इच्छा होती पण राणा प्रतापाच्या करारी बाण्याने त्यांनी म्हणे लिहून ठेवले होते की माझ्या स्मरणात फक्त दोन झाडे लावा, इतर काही करू नका.
शेवटपर्यंत राणा प्रतापाचे प्रताप गाण्याराने तितक्याच करारीपणे जगाचा निरोप घेताना जो साधेपणा जपला त्याला कोटी कोटी प्रणाम व श्रद्धांजली.

------------------

by the Bhalerao (noreply@blogger.com) at October 05, 2017 11:13 AM

October 03, 2017

Global Vegan

Climate Change is Killing Our Beautiful Earth

Global warming is causing air pollution, droughts, floods and hurricanes across the world. Animals, and people across the world are suffering...

What we eat every day has an impact on our environment. People can combat global warming by eating plant-based food every day. United Nations is urging people to eat less meat and dairy products.

Today, I read a very interesting "Questions and Answers" about Global Warming, Solar Energy,  and Electric cars in New York Times.

Here is the link ...

 https://www.nytimes.com/interactive/2017/climate/what-is-climate-change.html

by Kumudha (noreply@blogger.com) at October 03, 2017 11:12 PM

झाले मोकळे आकाश

कजा कजा मरू... २ :)

गेल्या आठवड्यात माऊचा वाढदिवस झाला. मागच्या वाढदिवसाला सगळी विकतची सजावट होती, या वेळी आज्जी आणि मी काहीतरी छान करावं असं ठरवत होतो.

माऊकडे दादाने दिलेली खूप छान छान गोष्टींची पुस्तकं आहेत. आमचा दादा पुस्तकं इतकी जपून वापरतो, की हे वापरलेलं पुस्तक आहे यावर सांगूनही विश्वास बसणार नाही. अगदी पुस्तक खराब व्हायला नको म्हणून त्याला पुस्तकावर नाव सुद्धा घालायचं नसतं! (मी लहान असताना मला पण दादा मंडळींनी वापरलेली गोष्टीची पुस्तकं मिळायची. ही पुस्तकं वाचणं म्हणजे creativity, problem solving आणि वाचन असं सगळं एकत्र होतं. बहुतेक पुस्तकातली पानं गायब असायची. कव्हर आणि पुस्तकाची फारकत तर नेहेमीचीच. त्यामुळे आधी एका पुस्तकाचे भाग जमवायचे, मग ते वाचायचं, त्यात एखादं पान नसेल तर आपल्या कल्पनाशक्तीने भर घालायची असं सगळं चालायचं. सगळे दादा लोक माऊच्या दादासारखे असते तर!)  तर या पुस्तकांमध्ये एक पांडा, फुलपाखरं आणि माकडाच्या गोष्टीचं गोडुलं पुस्तक आहे. त्यातलं एक चित्र माऊला, आज्जीला आणि मला इतकं आवडलं, की या वेळी माऊच्या वाढदिवसाला या मंडळींनाच बोलवावं असं ठरलं:




मग आज्जीने मस्तपैकी पांडा आणि माकडाचं चित्र रंगवून दिलं. त्यावर पानांनीच लिहायचं ठरलं. वरून रंगीबेरंगी कागदांची फुलपाखरं ठेवली. (चित्र माऊंट बोर्डवर पोस्टर, ऍक्रिलिक आणि वॉटर कलरने काढलं, फुलपाखरं घरात सापडलेल्या कागदांची. पेपर टेपने हे सगळं भिंतीला चिकटवलं, फुलपाखरं पण पेपर टेपनेच लावली.) “रिटर्न गिफ्ट्स” साठी ताईने अजून काही फुलपाखरं बनवून ठेवली. आणि माऊच्या वाढदिवसाची तय्यारी झाली!



हे सगळं करायला इतकी मज्जा आली, की सखीच्या वाढदिवसाला पण आपण असं काहीतरी करू या असं आज्जी आणि मी ठरवून टाकलंय! :)

by Gouri (noreply@blogger.com) at October 03, 2017 07:57 AM

Cinema, Poetry & Memoirs - Ranjeet Paradkar रणजित पराडकर (रसप)

एक परफेक्ट नॉनसेन्स ! - जुडवा - २ (Movie Review - Judwaa 2)

व्हॉट्सअ‍ॅपवर एक मेसेज आला होता - 'Sins are like Credit Card. Enjoy now, pay later!' एन्जॉय करून झालं आहे, आता पे-बॅक करतो ! पहिला जुडवा खूप पूर्वी पाहिला होता. इतका फरगेटेबल की, तो एकसलग पाहिला होता की तुकड्या-तुकड्यांत तेही आठवत नाहीय आता ! त्यावेळी तर सलमान जामच सुमार होता, त्यामुळे असह्यही होता. पुन्हा कधी तो पाहायची हिंमत करावीशीच वाटली नव्हती. (सलमान आता पुन्हा सुमार झाला आहे. 'सुमार -

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at October 03, 2017 05:58 AM

स्मृति

इंगल्स मार्केट ... (५)

एके दिवशी मी फ्लोअर चेक करत होते त्यादिवशी विकी मला कॅफे मध्ये बसलेली दिसली आणि ती रडत होती. मी मनात म्हणले नक्कीच काहीतरी झालेले आहे. ती आल्यावर मी तिला विचारले काय झाले? तर ती म्हणाली की जेमी डेली मॅनेजरने तिला झापले. मी म्हणाले का? तर म्हणाली जेमिचे असे म्हणणे की "मी (विकी) हॉट बार आणि सब बार ला मदत करत नाही." मी म्हणाले करतेस की तू मदत. आपण सगळ्याजणीच करतो.
डेली सेक्शनला असे आहे की हॉट बार आणि सब बार ला कुणी कस्टमर आले तर Customer Service First तिथे नेमलेल्या बायका असतात पण खूप गर्दी झाली तर आम्ही उत्पादन विभागातल्या, सुशी विभागातल्या बायका त्यांच्या मदतीला जातो. मी विकीला सांगितले रडू नकोस. ती बोलली ते मनावर घेऊ नकोस. बी हॅपी आणि मी तिला हग केले. तसे तिच्या चेहऱ्यावर थोडे हासू उमटले. नंतर २ दिवसांनी माझ्याबरोबर काम करणारी कार्मेन हिने मला सांगितले की विकी जेमिला म्हणाली की रोहिणी तिला मदत करत नाही. तेव्हा जेमी विकिला म्हणाली की रोहिणीला मध्ये आणू नकोस. तेव्हा मी कार्मेन ला सांगितले असे काहीच नाहीये. मी पण हॉट बारला मदत करते. नंतर जेमीने डेली मॅनेजरची जागा सोडली आणि Customer service या पोस्टवर गेली. ती म्हणाली की डेली सेक्शनला खूप कामाचे प्रेशर आहे.नंतर त्या जागी दुसरा डेली मॅनेजर आला. त्याने जेमिकडून ट्रेनिंग घ्यायला सुरवात केली आणि १५ दिवसानंतर कामाचे खूप प्रेशर आहे हे काम आपल्याला जमणार नाही म्हणून सोडून गेला. नंतर आला ऍडम. हा ऍडम मीट केसमध्ये काम करत होता आमच्याच स्टोअरला त्याने हे काम स्वीकारले. त्याने ३ महिने काम केले. काम चांगल्या रितीने सांभाळत होता. आणि नंतर तोही कामाचे प्रेशर खुप आहे. लोक माझे ऐकत नाहीत. मला मॅनेज करणे कठीण जात आहे म्हणून तोही सोडून गेला. आता मॅनेजरची पोस्ट Assistant Manager तेरेसाने घेतली आहे. ती रेसिस्ट आहे.


आम्ही जेव्हा कामावर येतो तेव्हा संगणकावर आल्याची नोंद करतो. शिवाय काम संपवून जातो तेव्हा आणि जेवणाच्या वेळेला जाताना आणि येताना अश्या प्रकारे सर्व प्रकारच्या नोंदी कराव्या लागतात. तिथेच एका चार्टवर कामावर असताना तुमचे वर्तन कश्या प्रकारे असू नये हे लिहिलेले आहे. शिवीगाळ करणे, अश्लील बोलणे-वागणे इ. इ. करू नये. जर का कुणी अश्या प्रकारे वर्तन केले आणि जर का कुणी कुणाची तक्रार केली की लगेचच त्याला/तिला कामावरून काढून टाकले जाते. आमच्या डेली विभागात दोन बायका आहेत त्या सगळ्यांना ऑर्डरी सोडत असतात जणू काही त्याच मॅनेजर आहेत ! हो, असे वाटते काहींना.




हॉट बार - सब बार ला एक आफ्रीकन अमेरिकनची नेमणूक झाली होती. तिच्यावर वर म्हणल्याप्रमाणे मॅनेजर समजून ऑर्डर सोडणारी एक बाई खेकसली. तिला ते सहन झाली नाही आणि तिने डेली मॅनेजर किंवा स्टोअर मॅनेजर कडे तक्रार न करता थेट एचआरडी कडे तक्रार केली. हे तिने उत्तम काम केले. एचआरडी कडून डेली मॅनेजर करवी त्या दोघींना चांगलाच "हग्या दम " मिळाला की "जर पुन्हा असे वर्तन केले तर तुम्हाला कामावरून काढून टाकण्यात येईल" दुसरी जी बाई आहे खेकसणारी तिने एका अमेरिकन बाईला ढकलले आणि हे प्रत्यक्ष डोळ्याने कार्मेन आणि रोझने पाहिले. ती बाई म्हणाली की मी नोकरी सोडते. तर कार्मेन म्हणाली तू कशाला नोकरी सोडतेस. तू तक्रार नोंदव. तुला न्याय मिळेल. अश्या रितीने दोन बायकांनी दोन बायकांविरूद्ध तक्रारी केल्या आणि त्यांना दम भरला की परत जर का असे केलेत तर तुहाला "टाटा बाय बाय" करावे लागेल.


डेली मॅनेजरचा त्या दोघी खेकसणाऱ्या बायका तिच्या मर्जीतल्या आहेत. एके दिवशी असे झाले की मीट केसमध्ये एक अमेरिकन बाई आहे ती आफ्रीकन अमेरिकन बाईला म्हणाली की मी तुला मीट कापून देते. तू तेव्हढे ते रॅप करून घे. माझ्याकडे आज खूप कस्टमर आहेत त्यामुळे मला वेळ नाहीये. तर ती आफ्रीकन अमेरिकन बाई वैतागली जिने तक्रार नोंदवली होती ती ही बाई. तिने मीट केसमधल्या त्या अमेरिकन बाईला तिच्या तोंडावर शिवी दिली. लगेच तिने डेली मॅनेजरला सांगितले आणि डेली मॅनेजरने तिला लगेचच कामावरून काढले.आता हिने तरी शिवीगाळ करावी का? बरे केली तरी शिव्या देण्यापेक्षा एखाद्याला ढकलणे हा जास्त मोठा गुन्हा आहे. डेली मॅनेजरने तिलाही दम भरला असता की एक वेळ सोडून देते. दुसऱ्या वेळी कामावरून काढण्यात येईल. तिला एक चान्स द्यायला हवा होता. बहुतेक डेली मॅनेजरला आफ्रीकन अमेरिकनने एच आरडी कडे तक्रार केल्याबद्दल राग आलेला असावा आणि सहनही झाले नसावे.

by rohinivinayak (noreply@blogger.com) at October 03, 2017 05:05 AM

October 02, 2017

Global Vegan

October 2 - World Farms Animals Day

Mahatma Gandhi is a legend. Today, Mahatma Gandhiji's principles and ideas is followed by millions of people in India and across the world. President Barack Obama and Martin Luther King Jr consider Mahatma Gandhi as their inspiration.

Mahatma Gandhi was born more than a century ago on October 2 in Gujarat, India. Mahatma Gandhi followed the principle of Nonviolence to free India from the British.

Mahatma Gandhi had great respect for animals. When he was a young adult, he took a vow not to consume cow's milk after he came to know the cruel procedure, Phooka or Doom Dev. Unfortunately, this cruel procedure still takes place in many countries. Mahatma Gandhi says, "The greatness of a nation can be judged by the way its animals are treated." I'm sure Gandhi would advocate vegan diet (cruel-free diet) if he were alive today...

To honor Mahatma Gandhi, October 2 is celebrated as World Farms Animal Day. Thousands of people are motivated to go vegan on this day.

Please watch this video...

https://www.youtube.com/watch?v=-yP-L5H3KMg&t=29s

 http://www.dayforanimals.org/


by Kumudha (noreply@blogger.com) at October 02, 2017 09:06 PM

माझ्या मना …

थोडी विश्रांती

मित्रांनो, बर्याच कालावधी उलटून गेला आहे ह्या मध्यंतरीच्या काळात. शासकीय सेवेत असतांना काम काम आणि काम. कामात इतका व्यस्त होतो कि ३२ वर्ष कशी निघून गेली हे कळलेच नाही. या सेवेच्या काळात घराकडे हि पुरेशे लक्ष्य देता आले नाही. आता निवांत आहे. पण चिंता करायची इतकी सवय जडली आहे कि प्रत्येक लहान सहन गोष्टीची हि चिंता राहते.

असो आता मी पुन: आपल्या सेवेत हजर होत आहे.

मध्यंतरीच्या काळात ब्लॉग बद्दल सर्व विसरलो होतो. मी आणि तुम्ही सुध्दा. प्रथम मी माझ्या विविध ब्लॉग चा परिचय पुन: करून देऊ इच्छितो. तर माझ्या ब्लोग्स ची यादीच खाली देत आहे.

१) “माझ्या मना”                                     माझा मराठी विषयांचा ब्लॉग.                                        https://mazyamana.wordpress.com

2)Magic Maths          माझा गणिताचा विशेष ब्लॉग

https://rnk1.wordpress.com

3) My Blog            माझा इंग्रजी कविता व इतर विषयांचा  ब्लॉग                                  https://ownpoems.wordpress.com

4)मनराई        मनाच्या श्लोकांवर आधारित श्लोकांचा ब्लॉग                                           https://manachyakavita.wordpress.com

5)माझ चुकलच       समाजातील चुकीच्या गोष्टींबद्दलचा ब्लॉग                                   https://ravindra1659.wordpress.com

6) ब्लॉग कल्लोळ          मित्रांच्या ब्लॉग बद्दल  माहिती   असलेला ब्लॉग                           https://blogvells.wordpress.com

7) निसर्ग                                                   https://koshtirn.wordpress.com

8) कुछ पल                                             माझा हिंदी कविता व इतर विषयांचा ब्लॉग                                           http://koshtiravindra.blogspot.in/

9)मला त्यांची घृणा वाटते     नावडत्या गोष्टी साठी समाज प्रबोधनपर विषय

https://ravindra-koshti.blogspot.in/

 


Filed under: स्वानुभव

by Ravindra Koshti at October 02, 2017 05:34 PM

संवेदना.... !

बौद्ध लेणी औरंगाबाद : एक तोंडओळख.

एका रविवारची ही गोष्ट. उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांचाही कंटाळा आला होता. ऊन तर मी म्हणत होते. कुठे बाहेर जाऊ नये असं बेकार ऊन. सुट्ट्यात पाहुण्यांचा गोतावळा. घर गजबजून गेलेलं. मलाच जरा सुटका हवी होती. मग निघालो आमच्या औरंगाबादच्या लेणीला.

ही वाट लेणी कडे जाते..
बोधीसत्व..

मराठवाड्यात जगप्रसिद्ध अशा लेण्या आहेत, आता त्या माहिती बाबत काही नवीन राहीलं नाही. स्थापत्य आणि शिल्पकलेच्या परमोत्कर्ष वेरुळ येथील कैलास लेणी व अन्य लेणीत दिसून येतो. प्राचीन शिल्प स्थापत्य आणि चित्रकलांचा उत्कर्ष अजिंठा लेणीत बघायला मिळतो. शैलगृह स्थापत्याचा दक्षिणेतील पहिला आणि उत्तम आविष्कार म्हणजे पितळखोरा येथील लेणी. (वल्ली बरोबर जायचं आहे, म्हणून मी तिथे जात नाही) या शिवाय, धाराशीव, खरोसा, आणि आमची औरंगाबादची बौद्ध लेणी. या सर्व लेण्यांनी मराठवाड्याच्याच नव्हे देशाच्या वैभवात भर घातली आहे. आमचा मराठवाडा संतांची भूमी. आमच्या मराठवाड्याला समृद्ध अशा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, राजकीय, परंपरेचा इतिहास आहे. मराठवाड्याचा शिल्पकलेचा इतिहास अतिशय प्राचीन आहे. संत श्रेष्ठ नामदेव महाराज म्हणतात ”जावे पा वेरुळा जेथे, विश्वकर्मियाने सृष्टी केली” वेरुळची लेणी म्हणजे प्रत्यक्ष विश्वकर्म्याने घडवलेली अद्भूत सृष्टी.
मराठवाड्याच्या या शिल्प स्थापत्य परंपरांचा प्रारंभ इसवी सन पूर्वी पहिल्या शतकात झाला असे म्हणतात. प्रतिष्ठानच्या सातवाहन सत्तेचा उदय झाला आणि शिल्प स्थापत्य कलेला बहर आला. अजिंठ्याचा दगड म्हणजे कठीण खडक. ज्वालामुखी किंवा तत्सम गोष्टींमुळे त्याला एक टणकपणा आलेला तो खडक. बारीक छिद्र असलेल्या या खडकाला. कारागिरांनी घासून चांगला गुळगुळीत केला त्यावर चिखलांचा लेप दिला. अभियंते आणि अभ्यासक त्याला ‘स्टको प्लास्टर’ असे म्हणतात. सांगायची गोष्ट अशी की आमच्या औरंगाबादपासून डोंगरांची रांग सुरु होते, ती रांग थेट वेरुळ आणि पुढेही जाते. वेरुळच्या लेणी अगोदर औरंगाबादची लेणी कारागिरांनी कोरली असावी असे मला वाटते. कारण इथे हा प्रयोग फ़सला आणि कलाकार पुढे डोंगररांगांकडे गेले असावेत असे मला वाटते. (माझ्या म्हनण्याला काहीही आधार नाही) अशाच बौद्ध लेणीची ही गोष्ट.

बोधीसत्व
धम्मचक्रप्रवर्तन मुद्रेत बुद्ध

बौद्ध धर्मीय लेण्यांचा कालखंड साधारणपणे पाचशे पन्नास ते सातशे पन्नास समजला जातो. गिरीशिल्प खोदण्याची कल्पना ही बौद्धांचीच असे म्हटल्या जाते. बौद्ध धर्माच्या प्रचार प्रसारासाठी तसेच भिक्षूंना वास्तव्य करण्यासाठी विहार आणि चैत्य रुपाने या लेण्या खोदण्याची प्रथा सुरु झाली. हिंदूंनी आणि जैनांनी त्याचं अनुकरण केलं. अर्थातच इ.स.पूर्व शतकात सुरु झालेली ही गिरीशिल्पांची निर्मिती सुरुवातीच्या काळात अत्यंत प्रागतिक अवस्थेत होती. मुळातच हीनयात काळात बौद्धधर्मप्रसाराचे तंत्र मूर्तीपूजनाच्या पलीकडील होते. केवळ प्रतिकात्मक गोष्टींचा उपयोग करुनच धर्मप्रसाराची दिशा ठरवली जात असे. त्यामुळे लेण्यामधील शिल्पकधा तशी साधीसूधीच आहे.
औरंगाबादला पोहचलात की बीबीका मकबरा, पाणचक्की, ऐतिहासिक दरवाजे पाहून झाल्यानंतर डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या अगदी जवळ असलेल्या ही बौद्ध लेणी. लेणीच्या पायथ्याशी आपल्या माता-पित्याच्या स्मरणार्थ अनेकांनी गौतमबुद्धांच्या धातूतील मूर्त्या लावलेल्या दिसून येतात. शंभर एक पाय-या चढून गेलात की तिकिट घर लागते. दहा रुपये देऊन तुम्हाला लेणीकडे जाण्यासाठी प्रवेश मिळतो. या डोंगररांगावर ऐकून पाच लेण्या आहेत.

सुरुवातीची लेणी आकारमान व शिल्पकला यांच्या दृष्टीने हे लेणी मनात भरणारी नाही. भिक्कूंच्या निवासस्थानासाठी ही जागा वापरली जात असावी. या लेणीची गंमत अशी सांगितल्या जाते की भगवान बुद्धाला पार्श्वनाथ किंवा महावीर समजून काही जैनमुनींनी लेणीचा ताबा घेतला होता व तो पुढे सोडलाही होता. (संदर्भ नाही) लेण्यांची शैली पहिल्या शतकातील व मथुरा शैली अथवा गांधार शैलीमधे मोडत असावी. अजिंठा लेण्यातील बहुतेक प्रतिमा या धम्मचक्रप्रवर्तनमुद्रेमधे हात असलेले आहेत आणि इथेही तशाच प्रतिमा आहेत तेव्हा लेणींचा काळ सारखा असावा असे वाटायला लागते.

ध्यानमुद्रेतील बुद्ध
बहुधा बोधीसत्व आणि मद्दी (विश्वंतर जातक)

लेणी क्रमांक चार. चैत्यगृह आणि स्तूप. एक साधे शिल्प आहे . सामुदायिक पुजेअर्चेसाठी ही जागा वापरली जात असावी. समोरचा भाग नष्ट झालेला दिसतो. छत कमानदार असून अष्टकोणी खांबावर आधारलेला आहे. स्तूपावर कोणत्याही प्रकारचे कोरीव काम नाही. सूर्याची किरणे सरळ या स्तूपावर पडावीत अशा पद्धतीने त्याची रचना केलेली दिसते, मात्र याच उद्देश्यानं हा स्तूप केला असावा असे म्हणायला काहीही आधार नाही.

लेणी क्रमांक तीन हे एक विहार असून पहिल्या आणि दुसर्‍या लेण्यातील विहारापेक्षा याचे स्वरूप जरा वेगळे आहे. आतील प्रत्येक खांबावर कोरीव काम केलेले दिसून येते. छताच्या वरच्या बाजूला पाने, फुले कोरलेली दिसतात त्या खाली उभ्या असलेल्या शालभंजिका कोरल्या आहेत. पत्येक खांबावर चक्रकार पट्टे कोरले असून त्यात सुंदर गुलाब पुष्पांचे कोरीव काम आहे. जवळ जवळ बारा खांब आहेत. वंदनागृहाच्या गाभार्‍यात भगवान बुद्धाची भव्य प्रतिमा खाली पाय सोडून धम्मचक्रप्रवर्तनमुद्रेत आहेत. एकाबाजूला सात पुरुष उपासिका आणि एका बाजूला सहा स्त्री उपासिका आराधनेसाठी बसलेल्या दिसतात. स्त्रीयांच्या अंगावर विविध अलंकार हातात पुष्पमाळा दिसतात. याच लेणीतील पट्टुयांवर युद्धाचे दृष्य कोरलेले दिसून येते. तिथेच भगवान बुद्ध कोचावर पहुडलेले दिसून येतात. हीच लेणी या लेण्यांचा आत्मा आहे.

स्तंभ
धम्मचक्रप्रवर्तन मुद्रेतील बुद्ध

लेणीक्रमांक दोन. हा एक विहार असून यात भिक्कूंना राहण्यासाठी आजूबाजूला खोल्या नाहीत. हे चैत्य नेहमीप्रमाणे नाही. हिंदू मंदिराप्रमाणे त्याची अनुकरण केल्यासारखे वाटते. विहार भव्य आहे. अंतगृहही विशाल आहे. प्रवेशद्वार मोठे आकर्षक आहे. प्रवेशद्वारी दोन्ही बाजूला कमळपुष्प घेतलेले दोन उंच द्वारपाल आहेत. त्यापैकी एक विद्याधर आणि एकाच्या मस्तकावर पाच फणे असलेला नाग आहे. विहाराच्या गाभार्‍यातील मुख्य प्रतिमा भगवान बुद्धाची आहे. खांबाच्या वरच्या बाजूला गंधर्व असून जवळच चामरधारकही आहेत. भगवान बुद्धाच्या प्रतिमेकडे आदरपूर्वक पाहत असलेले काही उपासक आणि उपासिका दिसतात.

लेणीक्रमांक एक हाही एक मोठा विहार आहे. दरवाजा खिडक्या असलेले अंतगृह आहे. त्यावरील कोरीवकाम अतिशय सुंदर आहे. पडवीत खांब आहेत. खांबावर नक्षीकाम केलेले दिसून येते. छताचे वजन पेलण्यासाठी उभ्या केलेल्यां खांबांवर सुंदर स्त्री शिल्पे आहेत. वस्त्र, अलंकार त्या काळातील वेशभूषांचे आणि अलंकाराचे उत्कृष्ट दर्शन घडवितात. कलाकुसर अत्यंत मनोहर आहे. प्रवेश द्वाराची चौकट नक्षीकामाने मढवून काढलेली आहेत. विहाराच्या पश्चिम बाजूला खिडकी दरवाजांच्यामधे कमलासानावर भगवान बुद्धाची प्रतिमा विराजमान असून त्यांच्या बाजूला चामरधारी सेवक आहेत. त्यांचे सिंहासन पाच फणे असलेल्या नागराजाने स्वतःच्या डोक्यावर धारण केले आहे. याच भिंतीच्या पडवीत डाव्या भागात भगवान बुद्धांच्या सात आकृती ओळीने कोरलेल्या आहेत. त्यांच्या बाजूलाच दोन बोधिसत्वाची सुंदर शिल्प आहेत. लेण्यांच्या एका भिंतीवर कोरण्यात आलेली एक सुंदर मत्स्याकृतीही आहे.

नंद उपनंद नाग अनुयायींसह बुद्धमूर्ती
उपासकांसाठीच्या खोल्या

लेण्यांमधे खूप शिल्प नाहीत. पडवीत मात्र खूप शिल्प आहेत. उजेडाची कोणतीही सोय नसल्यामुळे फोटो काढणे कठीण जाते. बाकीच्या तीन लेण्या या लेण्यांच्या विरुद्ध बाजूला आहेत. काही दोन एकशे पाय-या चढून गेलात की एक मोठी दगडी कपार लागते. सुरुवातीलाच एक क्रमांकाच्या लेणी म्हणून जी आहे तिथे दोन शयनकक्ष आहेत. दुसरी लेणी म्हणून जे आहे ते चैत्यगृह आहे. आणि आत स्तूप आहे. तिस-या आणि चौथ्या लेणीत गौतमबुद्धांचे विविध शिल्प कोरलेले दिसून येतात. पाचव्या लेणीत खांब आणि काही गौतमबुद्धांची शिल्प आहेत. प्रामुख्याने खांबांवर नक्षीकाम अधिक दिसून येते तर जागोजागी गौतम बुद्धांची शिल्प दिसतात म्हणूनच या लेणीला दिलेलं बुद्ध लेणी हे नाव सार्थ ठरतं.

अवलोकितेश्वर पद्मपाणी
चैत्यगृह

सायंकाळी मी चार वाजता लेणी बघण्यासाठी गेलो होतो. अंधार पडल्यावर लेणी उतरु लागलो. आणि इतिहासाच्या आठवणी ढवळून निघाल्या. देवगिरीचा यादव सम्राट ज्याने कलाकारांना राजाश्रय दिला. चालूक्य कला परंपरांची आठवण झाली. यादव शैलीने स्वत:चा एक ठसा उमटवला होता. मंदिरं असो, लेण्या असो, मराठवाड्याची कला दिमाखाने आजही मिरवत आहे, विद्यापीठाच्या जवळ असलेल्या या बौद्ध लेणीनेही वैभवात भरच घातली आहे. गौतम बुद्धांच्या विविध प्रतिमा आणि वेगवेगळी शिल्प इथे आहेत. पण, इथे लागतो उत्तम छायाचित्रे काढणारा आणि इतिहास माहिती असणारा माणूस. (वल्लीसारखाच) विद्यापीठाजवळील पहिल्या पाच लेण्यांची तोंडओळख आपण पाहिली. बाकीच्या चार लेण्यांची माहिती पुढील भागात…. पहिल्या गटाच्या पूर्वेला दुसर्‍या गटापर्यंत जाण्यास त्याच डोंगररांगामधून मार्ग आहे. क्रमांक सहापासून नऊपर्यंत जी लेणी आहे, ती दुसर्‍या गटात मोडते. पहिल्या लेण्यांपेक्षा हा भाग जरा उंचीवर आहे. दुसर्‍या गटातील नववे लेणे सर्वात मोठे आहे. लवकरच लिहितो….!

वज्रपाणी
बोधीसत्व —-> शलभंजिका

एकेक शिल्प आणि त्यांची ओळख वाट्सपवर करुन दिल्याबद्दल….. वल्लीचे उर्फ प्रचेतसचे मनःपूर्वक आभार. मी लेणी बघत होतो आणि वाट्सपवर हे कशाचं शिल्प, ते कशाचं शिल्प असं विचारत होतो, त्यांच्याच कटकटीमुळे हे लेखन करावं लागलं. थँक्स रे मित्रा.


by प्रा.डॊ.दिलीप बिरुटे at October 02, 2017 02:28 PM

सैराट : एक दाहक वास्तव.

सैराट चित्रपटाबद्दल खुप लिहिल्या गेलं, बोलल्या गेलं, वाट्सपवर हमरीतुमरीवर येईपर्यंत चर्चा झाल्या. मिपावरही चर्चा रंगली आहेच, ही माझी अजून एक भर.

नागराज पोपटरव मंजुळे दिग्दर्शित सैराट चित्रपट प्रदर्शीत झाला आणि प्रदर्शनापूर्वीच सैराट या मराठी चित्रपटाची चर्चा खुप झाली. आणि चित्रपट प्रदर्शनानंतरही सैराट या चित्रपटाची विविध माध्यमातून अधिक उणेची चर्चा अजूनही विविध पैलूंसह सुरुच आहे, असे दिसते. नागराज मंजुळे यांच्या फॅन्ड्री या चित्रपटाची चर्चा खुप झाली, एक वेगळा चित्रपट म्हणुन अनेक प्रसार माध्यमांनी दखल घेतलेली होती . सैराट चित्रपटानेही ६६ व्या बर्लीन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात नाव केल्याचे वाचनात आले. प्रसिद्ध नसलेल्या सामान्य कलाका्रांना सोबत घेऊन, एक वेगळा अनुभव, एक वेगळा विषय कलात्मक पद्धतीने चित्रपटाच्या माध्यमातून सादर करण्याची परंपरा नागराज मंजुळे यांनी सैराट मधून कायम ठेवल्याचे दिसून येते.

index

सैराट, ही तशी एक ग्रामीण करमाळ्याच्या भागात घडत असलेली परश्या (आकाश ठोसर) आणि अर्चना (रिंकु राजगुरु) यांची सरळ साधी प्रेमकथा. कोणी कोणाची जात पाहुन, कोणी कोणाला आवडत नसते, प्रेमात ही अटच नसते. प्रेमाची स्वत:ची एक भाषा आणि प्रेमात स्वत:च एक जगणं असतं. गावगाड्यातील विषम व्यवस्थेतील जातीच्या उतरंडीतून अशी जेव्हा कथा घडत जाते, तेव्हा ती कथा जरा प्रेक्षकांच्या मनात तळाशी खोल जाते. सैराटा चित्रपटाची प्रेमकथा अगदी हिंदी, मराठी चित्रपटातल्या प्रेम कथेप्रमाणेच याही चित्रपटातच रुटीन वळणावरुनच जाते. वरीष्ठ महाविद्यालयात प्रथम वर्षात शिकणा-या तरुण तरुणीची ही प्रेमकथा. महाविद्यालयीन जीवन जगणा-यांना आणि जगून गेलेल्यांना आणि चित्रपटातील विविध प्रसंगातून हे नेहमीच पाहिलेलं असल्यामुळे प्रेम प्रसंगाचं काही नाविन्य वाटणार नाही. गावातील प्रतिष्ठीत पाटलाची मुलगी जी अतिशय धीट स्वभावाची, कोणाचीही भीड न ठेवणारी अशी आहे, गावात पाटलांची खूप दहशत आहे, हे विविध प्रसंगातून मंजुळे यांनी अतिशय सुंदर पद्धतीने व्यक्त केलं आहे. परशा हा कोळ्याचं पोर, सोबतीला जीव लावणारे लंगड्या, आणि सल्ल्या हे मित्र. परशाला आर्ची आवडते. दोघांचेही स्वभाव वेगवेगळे. असं हे लपून छपून चाललेलं प्रेम पाटलाच्या घरी कळतं. आणि मग पुढे प्रचंड मारहाण, गावात त्यांची असलेली दहशत, प्रिन्सचा वाढदिवस, शिक्षकाला मारलेला फटका, अशी सरंजामशाहीची प्रतिकं चित्रपटातून अनेकदा ठळकपणे येऊन जातात. संस्थाचालकांनी चालविलेल्या महाविद्यालयातून शिक्षकांना काय काय करावं लागतं एक ओझरता प्रसंगं अतिशय सुंदर आलेला दिसतो. परशाच्या घरच्यांनी गाव सोडून जावं म्हणुन आणलेला दबाव, प्रिन्सच दहशत, या गोष्टी असल्या तरी पूर्वार्धात प्रेमकथा अनेक लहान मोठ्या प्रसंगानी उत्तम फुलवली आहे. खुसखुशीत, गालातल्या गालात हसवणारे, आणि प्रसंगी मोकळेपणाने हसवणारे प्रसंग आहेत. प्रेमवीवर कोणाला भीत नसतात. पाटलांच्या समर्थकांकडून मार खाऊन हे प्रेमवीर थांबत नाही. गाव सोडून पळून जातात. , गावगाड्यातील बारव, त्यातील पोहणे, शेती, याचं अतिशय सुंदर छायाचित्रण डोळ्यांना मोहवून टाकतात.

हैदराबादला पळुन गेल्यावर दोघांचा संसार फुलतो. इथे चित्रपट संथ झाल्यासारखा वाट्तो. पूर्वार्धात असलेला खुसखुशीतपणा विनोद, ते संवाद हरवलेले असतात. मान, सन्मान, समाजातील प्रतिष्ठा, अपमान, पाटलांना सतत बोचत जाते. आणि मग चित्रपट्गृह अगदी शांत होऊन जातं, हा प्रसंग उत्तम उतरला आहे. चित्रपट योग्य जागी संपला. पार्श्वसंगीत उत्तम आहेच, गाणीही तशी लोकप्रिय झाली आहेत. अर्चना उर्फ रिंकु राजगुरुचा लाजवाब अभिनय, बोलण्याची लकब, भाव मारुन जाते. आकाश ठोसरही दिसायला चांगला आहे, लंगडा प्रदीप, सल्ल्या, पाटील, मंग्या, (नावं माहिती नाहीत) यांचा अभिनयही झकास आहे, एकुण काय एकवेळा चित्रपट बघायला हरकत नाही.

मानव जातीच्या इतिहासाचा विचार केला की जातीच्या उच्च आणि कनिष्ठ जातीचा लढा नवा नाही. प्रत्येक जातीच्या माणसानं आपापल्या पायरीनं राहावं, या सांस्कृतिक वारशांची मोडतोड प्रेम, जमीन, गावातील राजकारण, प्रतिष्ठा, आणि अनेक कारणांनी झालेली दिसून येते. विविध जात पंचायती, त्यांचे नियम, त्यांची दहशत, अनेकदा वर्तमानपत्रातून वाचायला मिळते. माणसं शिकली आणि जात अजून घट्ट रुतून बसली. आपापल्या अस्मिता, प्रतिष्ठा, पणाला लागलेल्या दिसून येतात. सैराट चित्रपट समाजातील वास्तवच अधोरेखित करतो. जातीव्यवस्थेला जसा धर्माचा आ्धार देऊन जशी विविध बंधने लादल्या गेली तशी ही बाकीची उतरंड परावलंबी आणि पंगू झालेली दिसते. आता काळ बदलून गेला आहे, सामाजिक, शैक्षणिक, आर्थिक उन्नती या गोष्टीमुळे आता जातीय विषमता वरवर कमी झाली तर आत तितकीच घट्ट आणि धुसफुसत आहे, असेच चित्रपट पाहिल्यानंतर म्हणावे लागते. चित्रपट आवडलाच हे वेगळे सांगणे न लगे.


by प्रा.डॊ.दिलीप बिरुटे at October 02, 2017 02:00 PM

कृष्ण उवाच

रघुनाथचं जागृत देवस्थान

“कुणीतरी मोठ्या शास्त्रज्ञाने म्हटलंय की,ब्रम्हांड एव्हडं अभिज्ञ आहे की इतर पदार्थातून ते आपलं रूप दाखवित असतं.”

मी रघुनाथल म्हणालो,
“आमच्या बालपणापासून आमच्यावर देवाबद्दलचे संस्कार भरपूर झालेले आहेत.त्यामुळे “मी देव मानतो”,”मी अमुक अमुक देव किंवा देवी मानतो किंवा मानते” “अमुक देव किंवा देवी मला पावते”असे बोल अनेक वेळा ऐकायला यायचे.खरं किती आणि खोटं किती हा सर्व श्रद्धेचा विषय आहे यात मुळीच शंका नाही.
नंतर आम्ही जसजसे शिक्षण घेत गेलो,विज्ञान-शास्त्र जास्त कळायला लागलं तसं देवाच्या अस्तित्वाची मनात शंका यायला लागली. “फेसबूक-गुगलच्या जमान्यामधे,सायन्सची आणि टेक्नॉलॉजीची झपाट्याने होत असलेली प्रगती पाहून, नवीन डोळ्यानी जगाकडे पहाण्याची वृत्ती वाढत आहे.”

माझं हे ऐकून रघुनाथ मला म्हणाला,
“हल्लीची मुलं स्वतंत्र विचाराची आहेत.सायन्समधे होणार्‍या प्रगतीमुळे ही मुलं,
“बाप दाखव नाहीतर श्राद्ध घाल”
असं म्हणायला कचरत नाहीत.आमच्या वेळी मात्र आमच्या बाबांनी काही सांगीतलं आणि आम्हाला पटलं असो वा नसो मान वर करून त्यांना “का?” असा प्रश्न करणं शक्य नव्हतं.आणि त्यामुळे बरोबर असो वा नसो परंपरा चालूच रहायची.आणि आमच्या बाबानी सुद्धा आमच्या सारखंच केलं असावं.”

मी रघुनाथला म्हणालो,
“पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते असं म्हणणार्‍यांना मूर्ख समजलं गेलं.कारण आकाशात पाहिल्यावर आपल्या जागेवरून सूर्याचं स्थान हललेलं दिसतं. प्रत्यक्ष परिस्थिती सायन्समुळेच सिद्ध करता आली.आणि ते समजून घ्यायला बराच अवधी जावा लागला.आता सायन्स समजून घ्यायला फार वेळ लागत नाही.नव्हेतर ते समजून न घेता आपलंच खरं आहे आणि तसं नसेल तर ते खोटं आहे ते तुम्ही सिद्ध करून दाखवा असा अट्टाहास करणार्‍यांचा हट्ट पुरवायला ह्या फेसबूक-गुगल वापरणार्‍यांना वेळही नाही आणि गरजही भासत नाही.”

लोकांना जसं वाटतं तसं त्यानी करावं.देव मानायचा नसेल तर भले त्यांनी तसं करावं.आणि ज्यांना घरातल्या एका कोपर्‍यात त्यांना आवडणार्‍या देवाची मुर्ती ठेवून त्याला फुलं,सुपार्‍या प्रसाद ठेवून पुजलं आणि माझ्या देवावर माझा विश्वास आहे,तो मला पावतो माझं कल्याण तोच करणार आहे वगैरे वगैरे समजून कुणी आपल्या अंतरात विश्वास ठेवून सुखाचं, आनंदाचं जीवन जगत आहे तर भले जगु देत त्याला. अशा निर्णयाला मी आणि रघुनाथ आलो होतो.

आणि त्याचं कारण म्हणजे रघुनाथला आणखी काही निराळं मला सांगायचं होतं.
रघुनाथ मला म्हणाला,
“मी निसर्गाला देव मानतो.त्याची कारणं आहेत.
निसर्गाची बुद्धिमत्ता म्हणा,हुशारी म्हणा,अक्कल म्हणा ती मला भावते.
विश्वाच्या उत्क्रांतीमधे जी काही आकस्मिक निवड होत असते त्यात शिवाय आणखी काहीतरी घडत असावं.
दुसरी गोष्ट निसर्गाच्या बुद्धिमत्तेबद्दल बोलायचं झाल्यास,पाचक रस हे एखाद्या वनस्पतीत कसे विकसीत होत असतात?आणि कुजक्या मांसाचा आणि कुजलेल्या पानाचा वास घेऊन एकत्रीतपणे काही वनस्पती आकर्षित झालेले किडे-मकोडे कसे सापळ्यात पकडल्यासारखे धरून ठेवतात?वनस्पतीचा किंवा किड्यांचा वापर करून विषाणु त्यांचं
जीवन-चक्र कसं पूर्ण करीत असतात?एका बेटावर गाणारा पक्षी दोन तीन पिढ्यामधे आपल्या शेपट्या एका इंचावर कसे विकसीत करू शकतात? आणि तेसुद्धा त्या बेटावर उगवत असलेल्या विशेष आकाराच्या फुलांच्या सानिध्यातच हे असं कसं करू शकतात?.

DNA आणि त्याच्या निकट असलेले वातावरण ह्यामधे सहजीवि संबंध असावेत.कारण जवळच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलाची जाण एक प्रकारच्या नकळत झालेल्या शरीरातल्या बदलाच्या बोधामुळे नवीन जीवित राहण्याची कार्यनीति उदयास येऊ पहाते, ती कार्यनीति बहुतेक अगोदरच असलेली शरीरातली रचना आणि त्यामागचा उद्देश्य
ह्याचा विचार करून उदयास येत असावी.हा त्यांचा उद्देश्य, होत असलेल्या अनुकरणावरून, बहुतेक लक्षात येत असावा.एक उदाहरण म्हणजे समुद्रात सापडणार्‍या अमिष दाखवणार्‍या मास्याची किंवा अमिष दाखवणार्‍या कुर्लीची जात समजून घ्यायला हवी.हे दोन्ही मासे आपल्या डोक्यावर मासा विकसित करतात आणि त्याचा उद्देश्य दुसर्‍या
मास्याला आकर्षीत करून घेऊन ते आपले सावज करून खाण्याचा असतो.

जसे अतिसुक्ष्म अणु हजारो मैलावर असलेल्या अणुवर बदल आणू शकतात तसंच जैविक निसर्ग करू शकतो.कुणीतरी मोठ्या शास्त्रज्ञाने म्हटलंय की,ब्रम्हांड एव्हडं अभिज्ञ आहे की इतर पदार्थातून ते आपलं रूप दाखवित असतं.”

हे ऐकून रघुनाथला मी म्हणालो,
“देव मानणार्‍या व्यक्ती देवाकडे आपलं भलं व्हायला मागतात.आणि भलं झालं नाही तर देव आपली परीक्षा बघतोय असं म्हणून देवाचंच(आंधळं?) समर्थन करतात.तुझ्या देवाचं म्हणजेच निसर्गाचं काहीसं तसंच आहे.तू तुझं निसर्गाकडे भलं करायला माग नाहितर नको मागू, वातावरणात जसा बदल होतो तसं वादळ होतं,पूर येतात,उष्मा
होतो,दुष्काळ पडतो नाहीतर कुंद हवा पडते,भरपूर अन्न-धान्य पिकतं फळा-फुलांनी वातावरण आनंदी होतं आणि तू म्हणतोस तसं निसर्ग आपली अक्कल वापरून प्राण्यांची आणि वनस्पतीची निर्मीती करीत असतो आणि तो निसर्ग वाढत रहातो. एक मात्र खरं, तू निसर्गाचं आंधळं समर्थन करणार नाहीस.निसर्ग शास्त्रावर आधारीत असल्याने,तुला समर्थन करण्याची आवश्यक्यता नसते. देवाचं अस्तित्व ही श्रद्धा आहे आणि निसर्गाचं अस्तित्व ही एक वास्तविकता आहे.असं मला वाटतं.”

माझं म्हण्णं रघुनाथाला पटलं हे त्याच्या चेहर्‍यावरून मला भासलं.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at October 02, 2017 01:00 AM

October 01, 2017

gappa

Sleep. Dream. Wonder. Repeat.



They say you are never too old to dream.  And while one continues to dream, of course completely ignoring the fact most of the dreams never get realized or get delayed , the problem happens when you get recurring dreams at my age. Which is almost 68.

At the outset let me clarify, that while P V. Sindhu and Saina Nehwal have nothing to fear from me, I was a decent badminton player in my younger days when I represented my school and college,  and even participated and won in the men's doubles final (there were no womens events, so partnered my husband )  and won, at the Institute where I went to live after marriage.

So I was a bit surprised when I had a dream where I was on a badminton court, and was trying to serve. For some unknown reason (which remains a puzzle to this day) , whenever I tried to serve, the racquet would completely miss the shuttlecock, and the latter would fall to the ground.  I would continue trying, to the disgust of the person on the other side (the dream didn't specify who it was) . By and by, I would get traumatised, worried and leave the court in a state of worry.

The interesting thing was that this dream repeated itself several times.  You might think that I would finally serve, with all those trials, but , NO.  The racquet and the shuttlecock never met. Then one day the dream extended to me returning a serve . Everything below the waist, never connected.  Anything that was tossed above, I ended up hitting in a sort of feeble way ; something very upsetting to someone was earlier very good with  forehand and backhand tosses and returns.

I am just wondering what these repetitive badminton dreams mean. I mean why not a sport where I might be a beginner , like tennis or squash, or kho kho or kabaddi or whatever.

Another recurring dream I have had has nothing  to do with sport. 

You see my mother passed away 17 years ago, in a rather sudden fashion.And I was with her in her last moments.  One has come to terms with the loss of parents by now and learned to live without their presence,  except possibly, in spirit, during  important life events.

I keep having this dream, where I am expecting lots of folks to come by for some function, and am trying to figure out the logistics. I decide that my folks would be using the bedroom opposite .  I then wake up from the dream,  don't see my Mom,   see my daughter go into that room to fetch something, and wonder what she is doing there.   It takes a while to realize that my mother is not going to come and use that room when she stays with me.  End of dream.  

But, this dream has re-occurred many many times. 

I have failed to understand the significance of these two dreams, which have occurred many times.

I wonder if these are snatches of some old memories stored somewhere in my brain.  I wonder if something accesses these memories now when I sleep, and wonder what that "something" is.

I have also heard , and seen it happen (in my fathers's case and an aunt-in-law's case), that folks start remembering old childhood events and people, when  a life change is imminent.

I have an academic interest in all this as I have great respect for the way the brain functions, and the fact that each brain is unique.

Normally, one doesn't take dreams seriously.  Most of them are fun dreams, and some are even impossible.

But I wonder why I get the above dreams repeatedly.

And am seriously looking for answers . Experts ? 

by Ugich Konitari (noreply@blogger.com) at October 01, 2017 09:10 AM

Truth Only

अगर तुम न होते...

राजकीय नेते आणि पत्रकार, म्हणजे एक दुजे के लिये असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. (असून अडचण नसून खोळंबा ही म्हण इथे लागू होत नाही, याची कृपया टीकाकारांनी नोंद घ्यावी.) वृत्तपत्रांना बातम्यांसाठी नेते मंडळी हवी असते. पण त्यांचं कसं आहे की, नेते किेंवा प्रवक्त्यांना कॉल केला, बातमी केली. ती वेब एडिशनला किंवा दुस-या दिवशी वृत्तपत्रात छापून आली विषय संपला.
पण न्यूज चॅनेलचं तसं नाही. न्यूज चॅनेल सकाळी सात वाजल्यापासून ते रात्री बारा वाजेपर्यंत अखंड सुरू असतात. (नशीब रात्री १२ नंतर रेकॉर्डेड कार्यक्रम असतात. नाही तर आम्ही नेते आणि प्रवक्त्यांना झोपूही दिलं नसतं.) दिवसभर (काही ना काही) बातम्या दाखवायच्या असतात. आमचा दिवस सकाळी सहा वाजता सुरू होतो. सगळ्यात आधी सामनात काय छापून आलं ते बघायचं. अग्रलेखात सरकारवर टीका. लगेच सात वाजता ब्रेकींग करायची. तिकडे असाईनमेंट डेस्कही कामाला लागतो. आठच्या बुलेटिनला संजय राऊत यांचा फोनो. नेहमीचे प्रश्न, वेगवेगळे प्रश्न. आम्ही काहीही विचारलं तर उत्तरं मात्र राऊत यांना जी हवी आहेत तीच मिळतात. मग लगेच भाजपच्या प्रवक्त्याला फोन. आम्ही सांगतो बघा, बघा तुमच्या सरकारविषयी सामनात काय छापून आलं. लगेच माधव भंडार, मधू चव्हाण गरम आवाजात बोलायला लागतात. आमचा प्रयत्न असतो, राऊत आणि भाजपच्या प्रवक्त्याला भिडवून द्यायचं. पण तोपर्यंत संजय राऊत फोन कट करतात. मग पुढची पाच मिनीटं भाजपचे प्रवक्ते त्यांची खदखद बाहेर काढतात, सरकारला धोका नाही असं ते शेवटी निक्षूण सांगतात. मला तर असं वाटतं, आशिष शेलार, माधव भंडारी सकाळीच सामनावाचून काढत असतील. न्यूज चॅनेलमधून कॉल येण्याच्या आधीच कोणते मुद्दे मांडायचे याची तयारी ते आधीच करत असतील. या विषयावर काँग्रेसच्या नेते मंडळींचा फोनो घ्यायचा असतो. पण काँग्रेसमध्ये या विषयावर बोलणार कोण ? या प्रश्नाचं उत्तर काही मिळत नाही. लगेच राष्ट्रवादीचे नवाब मलिक यांचं नाव समोर येते. चांगले सदगृहस्थ. कधीही फोन करा, फक्त विषय सांगा. धन्यवाद, म्हणेपर्यंत बोलत राहतात. त्यांचं बोलणं होतं, आणि इकडं बुलेटिनही संपतं.
फोनो घेताना काही विषयांमध्ये तज्ज्ञ असे नेते आहेत. दहशतवाद, पाकिस्तान आणि काश्मीर म्हटलं तर संजय राऊत यांच्या शिवाय पर्याय नाही. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे कथित घोटाळे असल्यावर डॉ. नीलम गो-हे (माझं आडनाव गोरे आहे. आमचं आडनाव थोडं सारखं असल्यानं, मी अनेकदा नीलम ताईंच्या फोनोला प्राधान्य देतो. आता म्हणा आडनावात काय आहे ?) दुर्दैवानं महिला अत्याचाराची बातमी आल्यावर डॉ. नीलम गो-हे, चित्रा वाघ, विजया रहाटकर यांची नावं प्राधान्यानं समोर येतात. सनातन, इशरत जहाँ, डेव्हिड हेडलीचा विषय आल्यावर जितेंद्र आव्हाड यांच्याशिवाय बोलणारा हुकुमी एक्का दुसरा कोणीच नसतो. छगन भुजबळांच्या विषयी फोनो घ्यायचा म्हटलं तर किरीट सोमय्यांशिवाय पानही हलत नाही. आता तर अशी परिस्थिती आहे की, आधी सोमय्यांचा फोनो होतो आणि नंतर ईडीची कारवाई होते.
एकनाथ खडसे यांच्याविषयी थोडंही खट्ट झालं की, अंजली दमानिया, प्रिती मेनन-शर्मा, नवाब मलिक दणक्यात फोनो देतात. चिक्की घोटाळ्याच्या वेळी तर किती फोनो घेतले असतील याची गणती नाही. भाजपचेच नेते असाईनमेंटला फोन करून सांगायचे, आमचे फोनो घ्या. त्यांना पंकजा मुंडेंना वाचवायचं होतं की गोत्यात आणायचं होतं, हे त्यांनाच ठाऊक.
पण फोनो देण्यात सर्वात अव्वल दर्जाचे नेते आणि प्रवक्ते भाजपचेच आहेत, यात कोणतीही शंका नाही. सुदैवानं म्हणा किंवा दुर्दैवानं ही मंडळी आता सत्तेत आहे म्हणून. त्यांनी दिलेले फोनो आजही सर्वच चॅनेलमध्ये काम करणा-यांच्या लक्षात आहेत. मला तर असं वाटतं फोनो, लाईव्ह, मुलाखती, 121, बाईट्स देऊन ही मंडळी सत्तेत बसली. देवेंद्र फडणवीस, सुधीर मुनगंटीवार, विनोद तावडे, आशिष शेलार, किरीट सोमय्या, माधव भंडारी, मधू चव्हाण, अवधूत वाघ या मंडळींना कधीही फोन केला आणि ते फोनोला नाही म्हटले हे आठवत नाही. आघाडी सरकारच्या विरोधात रान पेटवण्यात या मंडळींनी दिलेले फोनो आणि लाईव्ह महत्त्वाचे होते. लाईव्हसाठी तर ही मंडळी कुठूनही धावतपळत ऑफिसला पळत यायची. आता मात्र ओबीशिवाय ही मंडळी लाईव्हला बसत नाहीत.
हे असं आमचं नातं आहे. अगर तुम न होते, खरंच नेते मंडळी आणि प्रवक्ते मंडळी अगर तुम न होते तो हमारे बुलेटिन न निकलते. आणि हो एक महत्त्वाचं सांगायचं राहिलं, स्टुडिओत ऑनएअर एकमेकांवर जोरजोरात आरोप-प्रत्यारोप करणारे, ओरडणारे हे नेते आणि प्रवक्ते टॉक शो संपल्यावर हसत-हसत एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून बाहेर पडतात. कधीकधी तर एकाच गाडीतूनही जातात. त्या दिवसाचा टॉक शो संपतो. रात्रीनंतर पुन्हा सकाळ होते. काही तरी घडतं, आणि पुन्हा सुरू होतात...फोनो...फोनो...फोनो...लाईव्ह...लाईव्ह...लाईव्ह.

by santosh gore (noreply@blogger.com) at October 01, 2017 07:16 AM

September 30, 2017

माझ्या मना …

माझिया मना

चेंगराचेंगरी आणि आपण

माझी मावशी परळला राहायची. तिला जाऊन आताशा महिना झाला. मी यंदा काही अचानक आलेल्या घरगुती कामामुळे मुंबईला गेले तेव्हा ती मुलाकडे पुण्याला होती त्यामुळे आमची भेट फक्त फोनवर झाली. अगं पुढच्यावेळी येशील तेव्हा माझ्याकडे राहायला घेऊन येईन या माझ्या शब्दांना आता काहीच अर्थ नाही. या मावशीकडे मी असंख्य वेळा गेले आहे. रुपारेलला असताना तर तशी संधीही होती. त्यावेळेस आम्ही वेस्टर्नवाले सोप्पं पडतं म्हणून

by अपर्णा (noreply@blogger.com) at September 30, 2017 02:22 PM

September 29, 2017

कथापौर्णिमा

पाडस

लेखिका- मार्जोरी किनन रॉलिंग्ज अनुवाद- राम पटवर्धन ’द इयरलिंग’ या १९३८ सालचं हे मूळ पुस्तक , ज्याचा ’पाडस’ हा मराठी अनुवाद पहिल्यांदा प्रकाशित झाला १९६७ मध्ये! म्हणजे हे पुस्तक मराठीत उपलब्ध होऊन यंदा बरोब्बर पन्नास वर्ष झाली! अतिशय गाजलेलं पुस्तक आहे हे, ’वर्ल्ड क्लासिक्स’ मध्ये ज्या कादंब-यांचा उल्लेख आवर्जून केला जातो, त्यातली ही एक कादंबरी. ज्यांच्याकडून ’पाडस’ बद्दल ऐकलं आहे

by poonam (noreply@blogger.com) at September 29, 2017 05:51 AM

September 28, 2017

अबोली

तुमचा स्कोर किती आहे?

सध्या इंग्रजी पुस्तकप्रेमी वर्तुळात एक शंभर पुस्तकांची यादी फिरत आहे. वाचायला हवीत अश्या पुस्तकांची यादी.  आपण किती वाचली आहेत हे ताडून बघण्यासाठी. 

इंग्रजी पुस्तकांचा स्कोर तयार झाल्यावर, प्रियाच्या डोक्यात मराठी पुस्तक यादीची कल्पना उगवली. प्रिया यादीपटू आहे. पुस्तकांची, गाण्यांची वगैरे यादी करुन त्यांचा फडशा पाडण्यात ती वाकबगार आहे. तो वारसा तिला आमच्या आई-बाबांकडून मिळाला असणार. माहेरी आमच्याकडे, वाण्याची यादी करायला वापरायची आमच्यासाठी कस्टमाईज्ड मास्टर लिस्ट आहे!  

तर, प्रियाने चॅलेंज केल्याने, तिने आणि मी मराठी पुस्तकांची यादी केलीय.  

त्याआधी यादी करायच्या नियमांची यादी केली, ती येणेप्रमाणे: 
१. ही यादी आमची आहे, आम्हाला जी पुस्तके वाचलीच पाहिजे असे वाटते त्या पुस्तकांची यादी आहे. 
२. एका लेखकाचे १ फार फार तर २ पुस्तके या यादीत घेतली आहेत. नाहीतर, पु.लं ची सगळी, लंपनची सगळी अशी यादी वाढत गेली असती.
३. संत  वाड़्मय याद्यांच्या पलिकडले आहे, त्यामुळे ते ह्या यादीत नाही
४. पुस्तकांचा यादीतला क्रम यादृच्छिक (random) आहे.  
५. भाषांतरित पुस्तकांना यादीत घेतले नाही. नाहीतर यादी वैश्विक झाली असती. पण त्यामुळे भा रा भागवतांची जुल्स वर्न ची भाषांतरे, शांता शेळकेंचे चौघी बहिणी सारखी सुरेख पुस्तके वगळावी लागली. कदाचित भाषांतरांची वेगळी यादी करावी - पाडस, तोत्तोचान, G A ची कॉनरॅड ची भाषांतरे, बिमची गोष्ट.... असो. 

या यादीचा उद्देश काय? तर अर्थात - भपका - आम्ही किती वाचले याचा :). 
jokes apart, चांगले काय वाचले याचा आढावा घ्यावासा वाटला, इतरांची मते जाणून घ्यावीशी वाटली म्हणून हा यादीप्रपंच. 
 आणि तुम्हाला ही संधी तुम्ही किती वाचली हा नंबर कॉमेंटमध्ये टाकून मिरवायची! तुमच्या पुस्तकप्रेमी मित्रांबरोबर ताडून बघायची! 
तुम्ही जर यादी केलीत तर कुठली गाळाल आणि का, कुठली यादीत घालाल आणि का? हे पण लिहा. 

तर आता प्रत्यक्ष यादी

  1. व्यक्ती आणि वल्ली    -पु.. देशपांडे
  2. छावा शिवाजी सावंत
  3. स्वामी रणजित देसाई
  4. पण लक्षात कोण घेतो हरी  नारायण आपटे
  5. ययाती वि.. खांडेकर
  6. श्रीमान योगी रणजित देसाई
  7. वीर धवल नाथ माधव
  8. रणांगण विश्राम बेडेकर
  9. युगांत इरावती कर्वे
  10. काजळमाया जी.. कुलकर्णी
  11. तुबांडचे खोत श्री.ना.पेंडसे
  12. पार्टनर- .पु.काळे
  13. दुनियादारी सुहास शिरवळकर
  14. काळा पहाड- बाबूराव अर्नाळकर
  15. चिमणराव व गुंड्याभाऊ चिं.वि. जोशी
  16. ओसाडवाडीचे देव - चिं.वि. जोशी
  17. श्यामची आई सानेगुरुजी
  18. बनगरवाडी व्यंकटेश माडगूळकर
  19. स्मृतीचित्रे लक्ष्मीबाई टिळक
  20. माझा प्रवास गोडसे गुरुजी
  21. एक एक पान गळावया गौरी देशपांडे
  22. कळ्यांचे निश्वासविभावरी शिरूरकर
  23. आहे मनोहर तरी सुनिता देशपांडे
  24. नटसम्राटवि.वा.शिरवाडकर
  25. चानी चिं.त्र्यं. खानोलकर
  26. दौलत ना.सि. फडके
  27. कोसला भालचंद्र नेमाडे
  28. आमचा बाप आणि आम्ही नरेंद्र जाधव
  29. बलुत दया पवार
  30. लमाण डॉ. लागू
  31. शाळा मिलिंद  बोकील
  32. हंस अकेला -  मेघना पेठे
  33. रारंग ढांग -प्रभाकर पेंढारकर
  34. वासुनाका भाऊ पाध्ये
  35. माचीवरील बुधा गो. नी. दांडेकर
  36. कोण्या एकाची भ्रमणगाथा गो.नी.दांडेकर
  37. मृत्युंजय शिवाजी सावंत
  38. शेहनशाह ना.. इमानदार
  39. राउ -  ना.. इमानदार
  40. पानिपत विश्वास पाटील
  41. आणि ड्रॅगन जागा झाला अरुण साधू
  42. सिंहासन अरुण साधू
  43. अकरा कोटी गॅलन पाणी अनिल बर्वे
  44. धुक्यातून लाल ताऱ्याकडे अनंत कानिटकर
  45. कलिकामूर्ती गो.ना.दातार
  46. मर्मभेद शशि भागवत
  47. ब्र कविता महाजन
  48. जैत रे जैत -गो.नी.दांडेकर
  49. ऋतूचक्र -  दुर्गा भागवत
  50. बँरिस्टर जयवंत दळवी
  51. माझे लंडन मीना प्रभू
  52. मागोवा नरहर कुरुंदकर
  53. वनवास -प्रकाश नारायण संत
  54. काळ्या कपारी नारायण धारप
  55. भालू बाबा कदम
  56. मिरासदारी .मा. मिरासदार
  57. फास्टर फेणे - भा. रा. भागवत
  58. गोट्या - ना.धो. ताम्हणकर
  59. रामनगरी - राम नगरकर
  60. घाशीराम कोतवाल - विजय तेंडुलकर
  61. चंद्रमाधवीचे प्रदेश - ग्रेस
  62. ज्वाला आणि फुले - बाबा आमटे
  63. झेंडूची फुले - केशवकुमार
  64. ओमियागे - सानिया
  65. मला उध्वस्त व्हायचंय - मल्लिका अमरशेख
  66. बालकवींची समग्र कविता - बालकवी
  67. विशाखा - कुसुमाग्रज
  68. मर्ढेकरांची कविता - बा सी  मर्ढेकर
  69. सलाम - मंगेश पाडगावकर
  70. स्वेदगंगा - विंदा करंदीकर
  71. समिधा - साधना आमटे
  72. प्रकाशवाटा - डॉ प्रकाश आमटे
  73. माझा साक्षात्कारी हृदयरोग - अभय बंग
  74. चकवाचांदणं - मारुती चित्तमपल्ली
  75. झिम्मा - विजया मेहता
  76. मी दुर्गा खोटे - दुर्गा खोटे
  77. जोगिया - ग दि माडगुळकर
  78. स्वामी - रणजीत देसाई
  79. जावे त्यांच्या देशा - पु ल देशपांडे
  80. धागे उभे आडवे - डॉ. अनिल अवचट
  81. खोल खोल पाणी - रत्नाकर मतकरी
  82. सांगते ऐका - हंसा वाडकर
  83. राजा शिवछत्रपती - बाबासाहेब पुरंदरे
  84. एम.टी.आयवा मारु - अनंत सामंत
  85. युगंधरा- डॉ. सुमती क्षेत्रमाडे
  86. जेव्हा माणूस जागा होतो - गोदावरी परूळेकर
  87. एक होता कार्वर - वीणा गवाणकर
  88. प्रिय जी.ए. - सुनिता देशपांडे
  89. लाईमलाइट - अच्युत गोडबोले
  90. कऱ्हेचे पाणी - प्र के अत्रे
  91. एका रानवेड्याची शोधयात्रा - कृष्ण्मेघ कुंटे
  92. रमलखुणा - जी.. कुलकर्णी
  93. जोर्तिमयी - योगिनी जोगळेकर
  94. माझी जन्मठेप - वि.दा. सावरकर
  95. उथव -रा.भि.जोशी
  96. मालनगाथा - इंदिरा संत
  97. कणेकरी - शिरीष कणेकर
  98. झोंबी - आनंद यादव
  99. आनंदी गोपाळ - श्रीपाद जोशी
  100. गर्भश्रीमंतीचे झाड -पद्मजा फाटक


by Manjiri (noreply@blogger.com) at September 28, 2017 07:37 AM

माझिया मना जरा सांग ना

September 27, 2017

P!N@LL

माझे.......

शांत बसले......
डोळे लाऊन मनात डोकावले.......
काय काय सापडल ??

धूळ खात पडलेली मनाची कोरी पाटी
जीच्यावर मी स्वतःच्या विचारांना कोरायची!

खूप दिवसांपासून न-घालवलेला... साचलेला माझा वेळ....
त्या घड्याळ्यात तिथेच थांबलेला.....
.
स्वतःच्या मालकीचे क्षण....
तसेच बंद पेटीत पडले आहेत....

अल्लड, न-कळणाऱ्या वयातली माझी गुपित ........
जी मी आठवून हसत असे....
ती फार अंधुक होत चाल्ली....

आणि खूप शोधून ही काही गोष्टी सापडत नव्हत्या...
कोणत्या??

...
....
....
माझा छंद...
माझा विरंगुळा...
माझी आवड...
खरंच ह्यातल काहीच सापडलं नाही ...... !!!!

... पिनल   

by PIN@LL (noreply@blogger.com) at September 27, 2017 11:51 AM

संस्कृत सुभाषिते [अर्थासकट]

१३९४. सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् |

चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ||

विवेकचूडामणि, २४.

अनायास जे सर्व दुख: आपल्याला प्राप्त होतं, त्याचा प्रतिकार न करता किंवा त्याचा शोक न करता, शान्तचित्ताने त्याला सामोरे जाणे म्हणजेच तितिक्षा.

by मिलिंद दिवेकर (noreply@blogger.com) at September 27, 2017 07:08 AM

झाले मोकळे आकाश

जर्मन रहिवास

काही लोकांना आपण “बॅटरी चार्ज करून घ्यायला” भेटतो. राजगुरू सर त्यापैकी एक. सर आता सत्तरीच्या वर आहेत. कॉलेजमध्ये ते आम्हाला शिकवायचे त्या काळात ते टेनीस खेळायचे. बत्तीस वर्षं खेळल्यावर आता टेनीस बंद झालेय, पण व्यायाम आणि तंदुरुस्तीविषयी जागरूकता अजूनही आहे. सरांच्या दोघी मुली लग्न होऊन परगावी / परदेशी राहणार्‍या, घरात ते दोघेच. पण त्यांचं घर आणि मन स्वतःच्या म्हातारपणातच अडकलेलं नाही.  “आमच्या वेळी असं होतं, आता सगळं कसं वाईट झालंय” किंवा ”हल्ली मान दुखते, चालायला त्रास होतो, ऐकू येत नाही” यापलिकडेही बर्‍याच गोष्टींविषयी त्यांच्याशी गप्पा होतात. (त्यांना म्हातार्‍यांपेक्षा तरुणांचा सहवास आवडतो, “आम्हाला तू टाळतोस!” अशी त्यांच्या म्हातार्‍या मित्रांची तक्रार असते.;) ) अजूनही ते घरी येणार्‍या विद्यार्थ्यांना शिकवतात. आम्ही कॉलेजमध्ये होतो तेंव्हा सरांनी सांगितलेलं आठवतंय, “ग्रेसफुली म्हातारं होणं ही सुद्धा कला असते.” हे ग्रेसफुली म्हातारं होणं कसं असतं ते सरांकडून शिकावं. खूप दिवसांपासून त्यांना भेटायला जायचं होतं. अखेर या महिन्यात तो योग जुळून आला, आणि सरांची भेट झाली.

***

सरांकडे “जर्मन रहिवास” असं पुस्तक दिसलं, सहज चाळायला घेतलं, आणि पहिल्या काही पानातच पुस्तकात गुंगून गेले. खानदेशातल्या भालोद या छोट्याशा गावातला तुकाराम गणू चौधरी हा तरूण आपल्या दोघा मित्रांसह १९२२ ते १९२५ अशी तीन वर्षं कापडनिर्मिती तंत्रज्ञान शिकायला जर्मनीमध्ये राहिला. या काळाविषयीचे आत्मकथन या पुस्तकात आहे. पुस्तकातल्या काही जर्मन भागाच्या भाषांतरामध्ये सरांचा सहभाग होता. सरांकडून घेऊन ते पुस्तक वाचून काढलं. 

***

दोन महायुद्धांच्या मधला काळ हा जर्मनीमधला मोठा धामधुमीचा. पहिल्या महायुद्धात झालेला पराभव, त्यातली फसवलं गेल्याची भावना, तरुणांची एक अख्खी पिढी युद्धभूमीवर गमावल्यामुळे घराघराला बसलेले त्याचे चटके, बेकारी, दुर्भिक्ष्य, महागाई, कवडीमोल झालेलं आणि अजून गर्तेतच चाललेलं चलन, राजकीय परिस्थितीमध्ये होत असणारे बदल आणि अस्थिरता, त्यातून आलेली गुन्हेगारी असा सगळा हा काळ. या काळातल्या जर्मनीमध्येच हिटलरच्या उगमाची बीजं सापडतात. त्यामुळे जर्मनीकडे अशा परिस्थितीमध्ये कुणी संधी म्हणून बघत असेल असा मी विचारही केला नव्हता कधी.

जर्मनीमध्ये तेंव्हा प्रचंड चलन फुगवटा (hyperinflation) होता. म्हणजे एका ब्रिटिश पौंडाचे जर्मन मार्क हजारांमध्ये मिळत. (आज मिळालेल्या पैशांना उद्या काही किंमत राहीलच याची शाश्वती नसे!  ब्रिटिश पौंडाचा भाव २००० मार्क वरून काही महिन्यात २०००० मार्कपर्यंतसुद्धा घसरला या काळात.) त्यामुळे परदेशी विद्यार्थ्यांना जर्मनीमध्ये राहून शिकणे स्वस्त पडे. याच विचाराने हे खानदेशातले शेतकरी घरातले तिघे तरूण कुठलं आर्थिक पाठबळ नसताना, घरात विशेष शैक्षणिक पार्श्वभूमी नसतांना, कुठली ओळखदेख नसतांना हिकमतीने माहिती काढून, कसेबसे उधार – कर्जाऊ पैसे जमवून जर्मनीला जमवून शिक्षण घेण्याचं ठरवतात. त्यासाठी स्वतःच्या हिंमतीवर पैसा उभा करतात. तिथल्या कोर्सेसविषयी माहिती मिळवतात, जर्मन भाषेची तोंडओळख करून घेतात, आणि बोटीवर चढतात! त्यांच्या नजरेतून जर्मनीकडे बघणे खूपच रोचक आहे.

मुंबईहून निघाले, जर्मनीमध्ये पोहोचले, दुसर्‍यां दिवशीपासून शिकायला सुरुवात, कोर्स संपवल्यावर मायदेशी परत असा साधा सरळ प्रवास त्यांचा नाही. आर्थिक चणचण आहे, भाषेचं ज्ञान तसं तोकडं आहे. तिथल्या कुठल्या कोर्सला ऍडमिशन मिळालेली नाही. व्हिसा पॅरीसला पोहोचल्यावर काढायचा. तिथल्या रीतेरिवाजांची, पद्धतींची माहिती तितकीशी नाही. घरची पार्श्वभूमी बघता वातावरणातली तफावत तर खूपच आहे. (तिघातला एक मित्र तर शाकाहार न सोडण्यावर ठाम राहिल्यामुळे जर्मनीच्या थंडीमध्ये तग धरून राहू शकला नाही, तिथेच त्याचा मृत्यू झाला.:( ) जर्मन मार्क कोलमडल्यामुळे परकीय चलन घेऊन येणार्‍यांसाठी तिथे अभूतपूर्व स्वस्ताई होती. आणि जर्मन लोक उपाशी मरत असतांना, अन्नासाठी, उबेसाठी पैसे नाहीत म्हणून कुटुंबंच्या कुटुंबं आत्महत्या करत असतांना तिथल्या लोकांच्या डोळ्यावर येईल अशा चैनीवर पैसे उधळणारे परदेशी (भारतीय सुद्धा!) होतेच. त्यामुळे वातावरणात परक्यांविषयीची एक तेढ होती. अशा सगळ्या परिस्थितीमध्ये या तरुणाची वेगवेगळ्या गोष्टी समजून घेण्याची, नव्याशी जुळवून घेण्याची, माणसं जोडण्याची कला आचंबित करणारी आहे. जर्मनीमध्ये तो ज्या ज्या ठिकाणी राहिला, त्या त्या गावात त्याला घरचा मानणारे आप्तस्वकीय तयार झाले. त्याला आपला मुलगा मानणार्‍या आया -  मावशा मिळाल्या. आईच्या मायेने त्यांनी त्याच्या आजारपणात सेवा केली. परदेशात हातात पैसा नसतांना, तिथल्या रहिवाशांचीच आर्थिक ओढगस्ती असतांना महिनेच्या महिने काढणं त्याला जमलं ते या जोडलेल्या माणसांमुळे.

भारतीय संस्कृती, लग्न झालेलं असताना एकट्याने शिक्षणासाठी परदेशात दीर्घ काळासाठी येणे किंवा या तिघा मित्रांमधलं प्रेम या सगळ्याविषयी त्यांच्या जर्मन स्नेह्यांना कुतुहल आहे. तिथल्या समाजजीवनाविषयी, चालीरीतींविषयीच्या यांच्या टिप्पण्याही वाचण्यासारख्या आहेत.

***

पुस्तक वाचतांना जाणवलेली अजून एक गोष्ट म्हणजे, युद्धानंतरच्या इतक्या अस्थिर, खालावलेल्या परिस्थितीमध्ये सुद्धा जर्मनीमध्ये शिक्षणाचा, कापड गिरणीतल्या कामाचा दर्जा टिकून होता. युद्धानंतर हालाखीची परिस्थिती आली, मग थर्ड राईश आलं, दुसरं महायुद्ध झालं, जर्मनीची परिस्थिती अजून हालाखीची झाली, आणि मग हळुहळू मार्शल प्लॅनच्या सहाय्याने हा देश पुन्हा उभा राहिला. आज युरोपच्या एकीकरणानंतरच्या काळात तर युरोपाच्या कुठल्याही भागातून आलेले लोक हक्काने जर्मनीमध्ये काम करू शकतात. पण तरीही जर्मन दर्जा आणि युरोपियन दर्जा यात तफावत जाणवतेच. हे रक्तातच असतं का एकेका देशाच्या?

***

जर्मन रहिवास
तुकाराम गणू चौधरी
लोकवाङ्मय गृह प्रकाशन

by Gouri (noreply@blogger.com) at September 27, 2017 04:26 AM

माझिया मना जरा सांग ना

चिंता

     काल रात्री झोपताना, पडल्यावर स्वनिकची चुळबुळ चालू होती. म्हटलं,"झोप आता सकाळी उठत नाहीस". काही वेळाने म्हणाला,"मी ते शाळेच्या लायब्ररीचं पुस्तक परत दिलं नाही तर मला दुसरं घेता येणार नाही. ". म्हटलं,"मग?". म्हणे,"मग फक्त तिथेच वाचून परत यावं लागतं. घरी आणायला मिळत नाही." त्याला विचारलं,"तू घरी आणलं होतंस का?". आम्हाला तर माहीतही नव्हतं. आम्ही दोघेही त्याला सांगू लागलो की शाळेचं पुस्तक घरी आणायचं नाही, तिथेच वाचून परत करायचं. आता त्याला कारण म्हणजे आमचे आधीचे अनुभव. मुलीने मागच्या वर्षी असंच एक पुस्तक आणलं होतं, सहा महिन्यांनी ने घरात सापडलं. एकतर बाकीचे व्याप कमी असतात म्हणून या सर्व गोष्टींचेही लक्षात ठेवायचे? 
        त्यात कालच आम्ही गावातल्या लायब्ररीची पुस्तके परत करून आलो होतो, तीही २४ होती. अचानक नवऱ्याला आठवलं की परत देताना २५ दिली आहेत. आता तो तरी किती लक्षात ठेवणार? एकूण काय की आम्ही हे अशी पुस्तके सांभाळणे आणि वेळेत परत देणे यात बरेच घोळ करतो त्यामुळे शाळेतून अजून घेऊन न येणे हेच उत्तम असं मुलीला सांगितलं आहे. पण स्वनिकचा शाळेतील पहिलाच महिना आहे त्यामुळे त्याला हे सर्व नवीनच. आता त्याला अजूनच चिंता पडली की ते पुस्तक गावातल्या लायब्ररीत गेलंय. आता तेही नाही मिळालं तर पुढे काय? बिचारा चांगलाच काळजीत होता. शेवटी मी त्याला समजावलं, आपण उद्या जाऊन घेऊन येऊ आणि मग तू शाळेत दे. त्याला हे लगेच पटलं नाहीच. दोन चार वेळा समजावून सांगितल्यावर झोपून गेला. 
      आज पुस्तक आणून दिलं आणि ते त्यानं लगेच बॅगमध्येही टाकलं. झोपताना त्याला म्हटलंही,"आता नाही वाटत ना काळजी? झोप निवांत.". "हो झोपतो, आता मी काळजी नाही करतेय", असंही म्हणाला. 
       किस्सा छोटाच आणि त्यात झालेला घोळही लहान. उलट आज गावातल्या लायब्ररीतून ते पुस्तक आणायला गेल्यावर नवऱ्याला कळलं की हे असं नेहमी होतं आणि ते लोक दार महिन्याला अशी जमा झालेली पुस्तकं शाळेला परत नेऊन देतातही. आता हे सर्व पाहिलं तर किती सोप्प वाटतं. पण काळ रात्री स्वनिकच्या जीवाला किती घोर लागला होता. मला अजूनही आठवतं शाळेचं किंवा लायब्ररीचं पुस्तक मिळत नाहीये म्हणून चिंतेत कितीतरी रात्री मी अशा घालवल्या आहेत. एका बाईंचं,'शामची आई' सापडत नव्हतं मला. कितीतरी महिने मला त्याची चिंता पडली होती. आता हे सर्व खूप वेडं वाटतं, पण त्या वयात ती किती मोठी काळजी होती. 
      चप्पल हरवली, शाळेला उशीर झाला, गृहपाठ झाला नाहीये, डबा शाळेतच राहिला, डबा घरी राहिला, पेपरला अभ्यास झाला नाहीये, केसांना काळ्या रिबिन्स हव्या होत्या-लालच लावल्या आहेत, अशा कितीतरी चिंता घेऊन जगले. निदान त्यांनी तरी तसं राहू नये असं वाटतं. पोरांना या वयात खरंच अशा छोट्या गोष्टींची चिंता करावी लागली की वाईट वाटतं. ते जुने दिवस आठवतात. अशावेळी आपण केवळ त्यांना शांतपणे समजावून तो प्रश्न सोडवून दिला तरी किती दिलासा मिळतो बिचाऱ्यांना, नाही का? 

विद्या भुतकर. 
https://www.facebook.com/VidyaBhutkar1/

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at September 27, 2017 02:27 AM

September 25, 2017

to friends...

स्वातंत्र्य की सुरक्षितता?

गोंडस आणि वरकरणी तर्कशुद्ध, निष्पक्षपाती वाटणाऱ्या भूमिका पुन्हापुन्हा वाचनात येतात. त्याला असलेली लोकप्रियता दिसते आणि आपलं मत ठासून मांडतच राहणं किती महत्त्वाचं आहे, ते जाणवत राहतं.
आपल्या आजूबाजूचा समाज स्त्रीस्वातंत्र्याच्या बाबतीत संवेदनशील नाही. वैयक्तिक, सामूहिक, सामाजिक आणि अनेकदा संस्थात्मक पातळीवरही हा संवेदनशून्यपणा पुन्हापुन्हा अनुभवाला येतो आहे. सध्या जरा अधिक कर्कशपणे येतो आहे, पण हे आजचंच आहे असं मानण्याचं मात्र कारण नाही.
स्वातंत्र्य हवं की सुरक्षितता हवी हे निर्णय व्यक्तीचे असतात आणि जोवर दुसऱ्या व्यक्तीच्या हक्कांवर अतिक्रमण होत नाही तोवर ते व्यक्तीनं घेण्याला आपण हरकत घेऊ शकत नाही; हा अनेक आधुनिक विचारांचा पायाच आहे. ज्याची फळं तुम्हीआम्ही सगळेच उपभोगतो आहोत. काही जण या स्वातंत्र्याचा गळा स्वतःच्या सोयीसाठी घोटू पाहताहेत. हे फक्त स्त्रियाच अनुभवत नाहीयेत. माहिती अधिकार कार्यकर्ते, काही निर्भीड पत्रकार, विद्यार्थी आंदोलक आणि अशा लढायांच्या वेळी कायमच सर्वप्रथम बळी पडणाऱ्या स्त्रिया - हे सगळेच जण यातली दाहक असुरक्षितता अनुभवताहेत. आज हे लोक जात्यात आहेत, उद्या कोण असेल ठाऊक नाही. अशा वेळी - स्वातंत्र्याहून सुरक्षितताच महत्त्वाची असते, क्रूर श्वापदांच्या जगात तत्त्वनिष्ठ-तर्कशुद्ध मागण्या लावून धरता येत नाहीत, आपण आपल्या भवतालाचं भान बाळगून आपली पावलं जोखली पाहिजेत... अशा प्रकारची मतं मला उघड-उघड प्रतिगामी मतांपेक्षाही जास्त कावेबाज किंवा जास्त मूर्ख यांपैकी एक वाटत राहतात. आणि दोन्हीपैकी कोणत्याही पारड्यात असली, तरीही ती धोकादायकच असतात यात शंका नाही. व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याचा असा संकोच होत असताना तिच्या पाठीशी आपलं बळ ठामपणे उभं करण्याऐवजी असे अत्याचार ही जणू नैसर्गिक परिस्थितिकीच आहे आणि तिला होता होईतो धक्का न लावता आपण मार्गक्रमण करणंच योग्य आहे असं आपण सुचवतो आहोत, हे यांना कळत नसेल काय? त्यांनाच ठाऊक. हे फक्त व्यक्तींच्या बाबतीत नाही, तर संस्थात्मक पातळीवरूनही होतं आहे. विद्यार्थिनींना मुक्त सुरक्षित अवकाश देण्यासाठी धडपडण्याऐवजी त्यांना वेळांचे निर्बंध घालून चार भिंतींत कोंडू बघणाऱ्या आणि त्याविरुद्ध आवाज उठवल्यावर उलट त्यांचीच मुस्कटदाबी करणाऱ्या शैक्षणिक संस्था, विवाहसंस्था ही जणू एखाद्या शिखरावर तेवत असलेली आणि प्रसंगी काही क्षुद्र व्यक्तींच्या हिताचा बळीही देऊन युगानुयुगे राखायची पवित्र ज्योत असावी अशा आविर्भावात वैवाहिक बलात्काराबद्दल मूग गिळून बसणारी न्यायसंस्था, पुरुषी नजरेच्या अधिक्षेपी नजरेला अटकाव करण्याऐवजी बुरखा वा घूंगट (आणि हो, भोवतालाच्या 'भाना'ची शपथ!) घालून सुरक्षितता संस्थात्मक करू पाहणाऱ्या धर्मसंस्था - हे सगळेच तितकेच दोषी आहेत.
मी अशांच्या मताशी कदापि सहमती व्यक्त करू शकणार नाही. कारण मला माझं निवडीचं स्वातंत्र्य प्यारं आहे. स्वातंत्र्य की सुरक्षितता यांत निवड करण्याचंही.

by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at September 25, 2017 04:53 PM

युनिक फीचर्स - Unique Features & News Pvt. Ltd.

अनुभव जानेवारी २०१६

'अनुभव'चा नवीन वर्षाचा पहिला अंक

अनेक नवीन सदरं, ललित, कथा आणि वैविध्यपूर्ण लेखंसह

by developer at September 25, 2017 06:13 AM