निवांत समय

January 16, 2017

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

मराठमोळ्या शेतकऱ्याची दुर्दशा कशी संपेल सा. विवेक दि 11-Jan-2017

गेल्या काही महिन्यांत विविध शहरांमधून जे मराठा मोर्चे निघाले त्यातील तीन आशादायक वैशिष्ट्ये मला अशी दिसतात की एक तर ते सर्व शांतता राखून काढले होते. त्याने इतरांना होरपळवले नाही. कुणी सांगावे ही भविष्यातील अशाच शांततामय मोर्चांची नांदी ठरेल. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे यांत महिलांचा, ते ही सुशिक्षित, ग्रामीण अशा सर्व स्तरातील महिलांचा मोठा सहभाग होता. आपल्या पुरूषप्रधान संस्कृती-मधे महिलांचा एवढा मोठा सहभाग हा ही भविष्यकाळातील मोठ्या सहभागाची नांदी ठरो. तिसरे वैशिष्ट्य म्हणजे बव्हांशी मोर्चांचे नेतृत्व प्रथितयश व राजकीय खेळी खेळणाऱ्या नेत्यांकडे नसून आजवर सामान्य म्हणून वावरलेल्या लोकांकडे होते. अर्थात अशाही आठ-दहा राजकीय पुढाऱ्यांची नावे सांगता येतील जे या मोर्चाचे यश स्वत:कडे घेण्याचा प्रयत्न करीत होते. "मराठा मोर्चाच्या मागण्या मान्य करा नाहीतर माझ्याशी गांठ आहे" अशा शब्दांत गर्जना करीत होते. पण त्यांची उपस्थिती फार काळ टिकू शकली नाही. मग त्यांनी मीडीयाचा आसरा घेतला. आजही मीडीयावरील रंगणाऱ्या "आमने सामने" मधे मोर्चातील सामान्य मोर्चेकरी भाग घेत नसून नेते मंडळीच भाग घेतांना दिसतात. हे मीडीयाचेच अपयश म्हणता येईल, मोर्चेकऱ्यांचे नाही.

या मोर्चाच्या निमित्ताने कांही नकारात्मक बाबीही समोर येतात. मूक मोर्चाची पहिली मागणी आहे आरक्षणाची .म्हणून आपण आरक्षण या विषयाची पुर्वपीठीका पुन्हा उजळणी करून पहावी लागेलमराठा आरक्षणाचा प्रश्न सत्तेत असणाऱ्या कांही नेत्यांनी गेली दहा-पंधरा वर्ष सातत्याने मांडला होता. पण आरक्षणाचा विषय समजून घ्यायचा असेल तर त्याच्या कितीतरी मागे जावे लागेल. तीन ऐतिहासिक टप्प्यांचा विचार करावा लागेल. संविधानाची मांडणी करतांना बाबासाहेब आंबेडकर व इतर घटनाकारांनी आरक्षण का व कुणाला द्यावे याचे विवेचन केले. समाजातील ज्या उपेक्षित घटकाला कायमपणे विपन्नता, दारिद्र्य याच सोबत सामाजिक दुजाभावालाही वारंवार तोंड द्यावे लागत होते, ज्यांच्याकडे स्वत:चा आवाज इतरांपर्यंत पोचवण्याचे साधन नव्हते अशांसाठी आरक्षणाचा उपाय मांडण्यात आला होता. 

घटनाकारांनी शेड्युल्ड कास्ट व शेडूल्डय ट्राइब साठी आरक्षण असावे अशी तरतूद संविधानात केली. त्यामध्ये  त्यांचा समाजातील  वंचितपणा ही पार्श्वभूमी होतीसमाजातील वंचितपणा तीन-चार बाबींमधून प्रकट होतो.  शिक्षणापासून वंचित असणे ,आर्थिक ,समृद्धिपासुन वंचित असणेराजकीय सत्तेपासून वंचित असणे आणि सामाजिक सन्मानापासून वंचित असणे.  हा वंचितपणा घालवून त्यांना समाज्याच्या एकात्म प्रवाहात आणणे हा मुख्य उद्देश होतामी समाज्याच्या मुख्य प्रवाहात आणणे असे शब्दप्रयोग मुद्दामच करत नाही कारण त्यामुळे मुख्य प्रवाहाबाहेर कुणीतरी रहाणारच ही भावना दृढमूल होतेया साठी राजकीय व शैक्षणिक आरक्षणाची तरतूद झाली तसेच आर्थिक स्थैर्यासाठी सरकारी नोक-यांमध्ये आरक्षण मिळवण्यासाची तरतूदही झाली .पात्रता हा निकष जाणीवपूर्वक मागे ठेवला गेला होता, किंवा निदान निकष तरी कमी केले गेले. त्यामुळे सहाजिकच ज्यांची पात्रता व योग्यता होती त्यांच्या मनांत अन्याय झाल्याची भावना निर्माण होत गेली .तरीही एकात्मतेच्या ध्येयासाठी ते स्वीकार्यही ठरवले गेलेया आरक्षणातून त्यांची शैक्षणिक सुधारणा होईल, सामाजिक स्थान व सन्मान मिळेल, आर्थिक संपन्नता येईल आणि राजकीय सहभाग असेल अशी चतुःसूत्री अपेक्षित होती.

मात्र यातूनही सामाजिक सन्मान मागेच रहातो हे लक्षात आल्यावर अट्रोसिटी कायदा तसेच सरकारी नोकरीमधील पदोन्नतिच्या प्रत्येक टप्प्यावर आरक्षण अशा दोन वेगळया तरतूदी करण्यात आल्याया सर्व नवनवीन योजना १९५० पासून २००० पर्यंत टप्याटप्याने आल्या. या दरम्यान जे काही राजकीय बदल घडत होते त्यामधे जाती-आधारीत तुष्टीकरण हा मोठा नवा घटक समोर येऊ लागला .सामाजिक एकात्मता यावी म्हणून केलेले उपायच सामाजिक एकात्मता मोडित काढण्यास कारणीभूत ठरत आहे असे चित्र दिसू लागले. त्या मागे एकीकडे जातीगत आरक्षणापासून मिळणारे आर्थिक स्थैर्य तर दुसरीकडे पारंपारिक बलुतेदारी आणि ग्रामीण व्यवसायांना आलेली दुरावस्था असे दुहेरी कारणही राजकीय तुष्टीकरणाइतकेच महत्वाचे होते. ग्रामीण कृषि आधारित अर्थव्यवस्था व तिला पोषक असे स्थानिक व विकेंद्रित बलुतेदारीचे व्यवसाय या दोन्हींमधे खूप लोकांना पण थोडेच  आर्थिक लाभ होतेत्यामानाने कारखानदारीत कमी लोकांना तुलनेत मोठी आर्थिक संपन्नता व स्थैर्य मिळू शकत होते. सरकारची नीती अशा प्रकारच्या कारखानदारीला व त्यासोबत येणाऱ्या शहरीकरणाला पोषक अशी होतीत्यामुळे सरकारी सुविधांच्या लाभ देखील अशा कारखानदारीला हातभार लावणाऱ्या नोकरवर्गालाच अधिक मिळू शकत होता व त्याचेही आकर्षण होते. स्वाभाविकच अशा सुविधांचा लाभ मिळण्यासाठी आरक्षण हे जर एक माध्यम असले तर ते कुणाला नसो असणार ? म्हणूनच आरक्षणातून शिक्षणसंधीचा फायदा किती झाला किंवा राजकारणात शिरकाव किती होऊ शकला यावर जरी मर्यादा असल्या तरी नोकरीमध्ये आरक्षण हा मोठा आर्कषणाचा बिंदू ठरला हे आरक्षण मिळण्यासाठी संख्याबळही आवश्यक होते तरच तुष्टीच्या राजकरणासाठी याचा उपयोग होता, आणि दुसरीकडे अशा आरक्षणामुळे संख्यात्मक बळाला गुणात्मक बळही लाभणार होते. नोकरीतील आरक्षण हे जरी सरकारी नोकऱ्यांपुरते मर्यादित असले तरी त्याच्या स्वप्नावर जगण्याचे दिवस येऊ लागले.

याच कारणामुळे सुरवातीच्या शेड्युल कास्ट व शेड्युल ट्राइबच्या साठी आणलेल्या एकूण साडेबावीस टक्के आरक्षणानंतर इतर कित्येक जाती जमाती त्यांच्या संख्याबळाचा वापर करून आरक्षणाची मागणी करू लागल्या. त्यांना आरक्षण देण्यांने मोठा राजकीय फायदा पण होता.  मग अनिर्बंध आरक्षण असावे का हा मुद्दा उपस्थित झाल्यावर सर्वोच्च न्यायालयाने त्याला चाप लावत एकूण आरक्षण ५० टक्केपेक्षा अधिक असू शकत नाही असा निर्णय दिला. तेंव्हा बहुतेक राज्यांनी इतर मागासवर्गीयांसाठी उर्वरित २८ टक्के आरक्षण देऊन टाकले. यामधे इतर मागासवर्गीय कोण हे ठरवतांना गावातील सर्व बलुतेदार जाती व भटक्या जातींचा समावेश झाला.  मात्र तामिळनाडू या एका राज्याने सर्वोच्च न्यायालयाला धुडकावून लावत कित्येक जातींना आरक्षण देत ही टक्केवारी  ६९ पर्यंत वाढवली. खुद्द महाराष्ट्रातही बोगस जाती -जमाती सर्टिफिकेटच्या आधाराने नोकरीत आलेल्यांना विशेष संरक्षण म्हणून २ टक्के जाद आरक्षण देण्यांत आले. पण आरक्षणातून शेतकरी वर्ग मात्र बाहेर राहिला कारण गावकीच्या काळात शेतकरी हेच गावातील सर्वात समृद्ध व बलशाली असत, जमीनमालकीही त्यांचीच असायची. समाजातील सर्व सन्मान त्यांना मिळत होते आणि राजकीय वर्चस्व देखील त्यांंचेच होते. स्वातंत्र्यापूर्वी गांवपातळीवर तर स्वातंत्र्यानंतर देशपातळीवरही सर्वाधिक राजकीय सत्ता याच समाजाकडे आली.

पण या राजकीय सत्तेत आलेल्यांनी काय केले ?  कारखानीदारी आणि शहरीकरणाला पोषक असे सरकारी धोरण आखले आणि त्यातून प्रगतिची संसाधने स्वतःकडे वळवली. यामुळे पारंपारिक शेती हा व्यवसाय आर्थिक दृष्ट्या मागे पडत गेला. हरित क्रांतिमुळे शेतकरी अधिक समृद्ध होईल असे वाटत असतानाच त्या शेतीला खात्रीलायक व भरपूर पाणी लागते हे आर्थिक विषमतेचे कारण बनले. मोठी धरणे, कालवे, पाणी, सुधारित बी-बियाणे, खते, कीटकनाशके यावर हरित शेती अवलंबून राहिली. ज्यांनी हे मिळवले ते शेतकरी सधन झाले पण भारतातील अधिकांश शेतकरी वर्ग यापासून वंचितच राहिला. त्यातच औद्योगिक कारणांसाठी जमीनी विकलेले शेतकरी इतर उद्य़ोग व्यवसाय करता येत नाही म्हणूनही मागे पडले. 

थोडक्यांत राजकीय सत्ता, सिंचन-सुविधा, कारखानदारी व समृद्धि  ही समाजातील राजकीय सत्तेकडे खेचली जाऊ लागली. जो शेतकरी समाज भूस्वामी व बलवान होता त्यामधे दोन वर्ग तयार झाले - बागाइत जमीनधारक, कारखानदार, सहकार-सम्राट, शिक्षण-सम्राट, सत्ताधीश असा एक वर्ग तर दुसरीकडे कोरडवाहू जमीनधारक शेतकरी जो आर्थिक आणि राजकीय सत्तेपासून लांब फेकला जाऊ लागला. आज या वर्गाला असे वाटते की त्याचे सर्व कष्ट निवारण्याचे रामबाण औषध म्हणजे आरक्षण. म्हणूनच मराठ्यांचे, पटेलांचे किंवा जाटांचे जे मोर्चे निघत आहेत त्यांची पहिली मागणी आरक्षणाची आहे.

या बाबतीत माजी न्यायाधीश व मराठा समाजातील एक समाजधुरीण श्री पी बी सामंत यांनी चांगले विवेचन केले आहे. मराठा समाजाला आरक्षणाचा काय फायदा मिळणार असा महत्वाचा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. ग्रामपंचायतीपासून मुख्यमंत्रीपदापर्यंत सर्वप्रकारच्या सत्तास्थानांवरआरक्षण कोट्यापेक्षा मोठ्या प्रमाणात मराठा समाज आहे. शिक्षणात आणि सरकारी नोकरीतही  तीच परिस्थिती आहे. मग आरक्षणाचा उपयोग काय ? 


या प्रश्नाचे उत्तर एका वेगळ्या दिशेने शोधायला हवे. आज मराठा समाज अशिक्षित राहिलेला नाही --किमान दहावीपर्यंत शिक्षण झालेलेच असते. पण त्यातून ना धड नोकरीची पात्रता निर्माण होते ना शेतीत परत जावेसे वाटते, मग शेतीत काही वेगळे करणे तर सोडाच. या तरुण-तरुणींना शेती-आधारित उद्योग व शेती-आधारित सेवा-क्षेत्रांकडे वळवणे शक्य आहे, पण त्यासाठी त्यांना खास तऱ्हेचे व्यवसाय शिक्षण द्यावे लागेल. असे व्यवसाय त्यांना शेतीकडे पुन्हा आपुलकीने पहायला शिकवतील आणि कदाचित तिकडे वळवतीलही. यामुळे कृषि क्षेत्राचा उद्योग व सेवा या दोन्ही क्षेत्रांसोबत एकात्म विकास होऊ शकेल. पण या दृष्टिनेही अजून शासनाचा किंवा राजकीय पक्षांचा विचार झालेला नाही. एक मात्र झाले. नव्या शासनाने आर्थिक निकषांवर ज्या सवलती जाहीर केल्या आहेत त्याचा फायदा समाजातील सर्वच स्तरांना मिळेल तसा तो मराठा समाजातील आर्थिक मागासांनाही मिळेल.

खरे तर शेतकऱ्याला पोषक धोरणे न बनवता, त्याच्या पाणी-दुर्भिक्षाच्या समस्या न सोडवता उलट त्याच्या जमीनी सेझ इत्यादीकडे वळवण्याचे धोरण त्याच समाजातून सत्तेवर आलेल्यांनी आखले. आज ऊस कारखान्याचे चेअरमन मराठा, उस पिकवणारा शेतकरीही मराठा आणि उसाला योग्य दर मिळावा म्हणून आंदोलन करणाराही मराठा असे चित्र काय सांगते ? या आंदोलक समाजाची खरी वंचना त्याच समाजातून सत्तेवर गेलेल्यांनी केली. मराठा मोर्चातील मोर्चेकरी आमच्या मंचावर राजकारण्यांनी येऊ नये सांगतात ते ध्यानात घ्यायला हवे. याच निमित्ताने असेही सुचवावे वाटते की आता जाती-आधारित मागण्या व मोर्चे सोडून संपूर्ण समाजाला एकत्र पुढे जाता येईल, खऱ्या अर्थाने महारांजांचे ब्रीद –मराठा तितुका मेळवावा-- हे पुढे नेता येईल का हा विचारही केला जावा.

शेतकऱ्याची विपन्नता आपल्या देशाला सर्वच दृष्टीने मारक आहे. शेती हे या देशाचे बलस्थान आणि संस्कृतीवाचक जीवन-दर्शन आहे असे मला वाटते. त्या शेतकऱ्यासाठी -- खासकरून कोरडवाहू शेतकऱ्यासाठी पोषक धोरणे राबवली पाहिजेत, त्याऐवजी शेतकऱ्याने शेतीतून बाहेर पडावे हा सल्ला चुकीचा आहे असे मला वाटते. आज शेतकऱ्याला चांगले उत्पन्न काढता येणे व चांगला बाजारभाव मिळणे या दोन महत्वाच्या गरजा आहेत. त्यासाठी शेतीला चांगले कर्ज, तुषार व ठिबक सिंचनाच्या सोई, पीकविमा, पाण्याचे समन्यायी वाटप, ग्रामीण विकेंद्रित पणन व्यवस्था,  हमीभाव व त्याहीपेक्षा ग्राहकाशी थेट संपर्काचे साधन, त्यासाठी गांवपातळीवर ओएफसी (ऑप्टिकल फायबरची कनेक्टिव्हिटी) पोचवून इंटरनेट सुविधा, सेंद्रीय शेती, बीज-विविधता, इत्यादी सोई निर्माण करणे गरजेचे आहे. शेतीमुळे जीडीपी किती वाढला हे गणित न करता गाव समृद्धि व गावाची समावेशकता किती वाढली या गणितावर धोरणे ठरली पाहिजेत. शेती-शाळा निघाल्या पाहिजेत. बळीराजा सुखी झाला पाहिजे, पण नोकरदार होऊन नव्हे तर काळ्या आईच्या समृद्धितून.
----------------------------------------------------------------------------------------

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 01:08 PM

Lakshmi Sharath

Prag Mahal and Aina Mahal – Palaces of Bhuj and their stories

Walking through the old capital town of Kutch, we listen to a few stories as we explore some of the places to visit in Bhuj Kutch.

It is hot and dusty. Everything looks hazy to me – from an ancient monument in front of me to a lake teeming with water birds. And then I look again closely and wonder if I am seeing a mirage. Standing tall in front of me is a huge bell tower, reaching out to 45 metres or 150 feet tall. And a palace , which looks straight out of an European old town. I am a bit surprised.

Bhuj, palaces, Prag Mahal. clock tower, places to visit in Bhuj Kutch

The clock tower in Prag Mahal is 45 feet high

I am in Bhuj, in the heart of Kutch in Gujarat and amidst the monotones of the Rann and the haze from the heat, I did not expect to find a palace built in Italian Gothic style, staring right in front of me. My auto driver tells me that this is the one of the most popular places to visit in Bhuj Kutch.

Bhuj , palaces, Prag Mahal

Built in Gothic style is the Prag Mahal

Bhuj , Prag Mahal, palaces, places to visit in Bhuj Kutch

The architecture is a blend of European and Indian styles

I am at the Prag Mahal built by Rao Pragmalji in 1838, with Corinthian pillars and carvings with jaaliwork depicting flora and fauna..  Broken chandeliers and sculptures adorn the once ornate Durbar Hall.

Bhuj , Prag Mahal, Durbar Hall, places to visit in Bhuj Kutch

The once upon a time ornate durbar hall of Prag Mahal

The style I am told is European but the materials are a fusion of Indian and Italian . Sandstone from Rajasthan is blended with Italian marble. The palace was designed by Colonel Henry Wilkins and apparently cost 31 lacs even at that time and gold coins were given to artisans.

Bhuj, Prag Mahal, clock tower, places to visit in Bhuj Kutch

Another view of the Clock Tower from where you can see all of Bhuj

This 19th century palace , one of the places to visit in Bhuj Kutch was probably one of the most ambitious monuments built by the king, but today it stands, forlorn and desolate, a victim of man and nature.

Bhuj city, skyline

View of Bhuj from Clock Tower

I climb up the bell tower and I can see all of Bhuj but what really fascinates me is another derelict monument. Retaining its grace even in its state of ruin is the Queen’s Residence or Rani Ka Vas, another of the beautiful places to visit in Bhuj Kutch.

Bhuj, Prag Mahal, places to visit in Bhuj Kutch

Rani Ki Vas – view from Prag Mahal

There is a sense of lost grandeur and a touch of melancholy that echoes from these walls. Every palace and fortress in Gujarat tell a story – a tale of erstwhile glory. Imagine a time when a king commissions a palace virtually for one artist, to showcase his talents. And we are about to visit one of the most quaint places to visit in Bhuj, Kutch.

Bhuj Palace Prag Mahal, places to visit in Bhuj Kutch

One of the most beautiful structures lies absolutely desolated

Standing next to Prag Mahal is a much older palace, built in the 18th century reflecting its glorious era in the mirrors. The Aina Mahal or the palace of mirrors Is a veritable treasure trove.

Bhuj Aina Mahal palaces, places to visit in Bhuj Kutch

Door inside Aina Mahal

Built by Maharaja Rao Lakhpatji has an interesting story around it. It told the tale of a shipwrecked man called Ramsingh Malam who was rescued off the shores of Dwaraka  by a Dutch ship. He apparently went to Holland and spent a few years learning art and architecture, He eventually returned and tried to showcase his skills to the Maharaja of Kutch, Lakhpatji, and it took him a month to get audience. The king liked what he saw and he commissioned almost an entire palace for him.

Bhuj Aina Mahal, places to visit in Bhuj Kutch

Aina Mahal is a treasure trove literally

The two storeyed obscure building is actually magical the moment you step inside it. The palace must have been one of the grandest edifices in its heydays. Everywhere I look, I see mirrors and glasses of all sizes and shapes fitted in golden frames places on marble walls surrounding me. Even the bedroom of the king is filled with mirrors while the doors have carvings made of elephant tusks.

Bhuj , Aina Mahal, places to visit in Bhuj Kutch

Mirrors inside the Aina Mahal

Malam was assisted by the local architects who were called mistris. So while you had Belgium and Venetian glass ware, you also apparently had local glass sourced from Mandvi.  The king even commissioned him to set up a local glass factory and an iron foundry here. Malam who learnt all about lunar clocks in Europe brought his expertise here .  The rooms include a pleasure room, a room showcasing arts and arms amongst others. Despite its fading grandeur, it’s still a visual delight.

Almost every brick of palaces in Bhuj tell a fascinating story. And if you want to hear them, then plan a trip and join the Spundana trail which takes you into the heart of Kutch. For details mail them at csr@welspun.com

More posts on Kutch and Spundana

Spundana – A journey into the real Kutch

Spundana – Stories of talented and beautiful women of Kutch

First impressions of Kutch

Why Kutch should be on your itinerary

Watch this video on Top five things to do in Kutch 

 

The post Prag Mahal and Aina Mahal – Palaces of Bhuj and their stories appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at January 16, 2017 09:55 AM

नरेन्द्र प्रभू

सावरकर स्मारकात लाईट ऍन्ड साऊंड शो

दादर, मुंबई येथील वीर सावरकर स्मारकात नुकताच लाईट ऍन्ड साऊंड शो पाहिला. शिवाजी पार्कला लागून असलेल्या स्वातंत्र्यवीर सावरकर मार्गावरच्या सावरकर स्मारकात दर शनिवार आणि रविवारी सायंकाळी आठ वाजता हा शो आयोजित करण्यात येतो. संपुर्ण भारतातील सर्वात मोठा असा हा 3D wall mapping equipment चा वापर करून दाखवण्यात येणारा शो आहे. वीस मिनिटाच्या या शो मध्ये स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्या

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 07:32 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » मनोरंजन

‘कॉमेडीची बुलेट ट्रेन’च्या कलाकारांची प्रख्यात विनोदीनटांना मानवंदना

comadychi bulait train1

प्रेक्षकांना हसवले ‘कॉमेडीची बुलेट ट्रेन’ या कार्यक्रमाचे ३२५ एपिसोड येत्या १९ जानेवारीला पूर्ण होणार असून या निमित्ताने प्रख्यात विनोदीनटांना मानवंदना दिली आहे. 

comadychi bulait trainमुंबई- कलर्स मराठीवरील महाराष्ट्राचा लाडका कॉमेडी शो ज्या कार्यक्रमाने महराष्ट्रातील प्रेक्षकांच्या मनावर बरीच वर्षे राज्य केले आणि प्रेक्षकांना हसवले ‘कॉमेडीची बुलेट ट्रेन’ या कार्यक्रमाचे ३२५ एपिसोड येत्या १९ जानेवारीला पूर्ण होणार आहेत. या कार्यक्रमातील लोकप्रिय विनोदवीरांची खुशखुशीत विनोदशैली, त्यांनी साकार केलेली अतरंगी पात्र, त्यांच्या खुमासदार विनोदांच्या मेजवानीने त्यांनी संपूर्ण महाराष्ट्राची मने जिंकली आणि प्रेक्षकांचे अपार प्रेम त्यांना लाभले.  या कार्यक्रमाच्या ३२५ एपिसोडनिमित्त या कल्लाकारांनी प्रख्यात विनोदीनटांना मानवंदना दिली आहे.

भारतामधील आणि भारताबाहेरील प्रख्यात विनोदवीर म्हणजेचआपल्या सगळ्यांचे लाडके ज्यांच्या विनोदशैलीचे संपूर्ण जगभरात चाहते आहेत असे चार्ली चाप्लीन, तसेच संपूर्ण भारताला आपल्या विनोदाने वेड लावले असे दादा कोंडके, महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्व पु.ल.देशपांडे, आपल्या अनोख्या विनोदशैलीसाठी आणि आपल्या मालवणी बोलीसाठी सुप्रसिध्द असलेले मच्छीद्र कांबळी तसेच वगनाट्यासाठी प्रसिद्ध असलेले काळू बाळू या भावांची जोडी यांना ‘कॉमेडीची बुलेट ट्रेन’ मधील कल्लाकार मानवंदना देणार आहेत. हा विशेष भाग तुम्हाला कलर्स मराठीवर १९ आणि २० जानेवारीला रात्री ९.३० वाजता बघायला मिळणार आहे.

या विशेष भागामध्ये कलर्स मराठीवरील प्रेक्षकांचे लाडक्या कलाकारांनी देखील या कल्लाकारांचा कल्ला आणि धमाकेदार स्कीट बघण्यासाठी हजेरी लावली. यामध्ये तू माझा सांगाती या मालिकेतील चिन्मय मांडलेकर (तुकाराम) आणि प्रमिती नरके (आवली) गणपती बाप्पा मोरया मधील सायली पाटील (पार्वती) अन्लेश देसाई (शंकर), अस्स सासर सुरेख बाई मालिकेतील संतोष जुयेकर (यश) आणि श्वेता पेंडसे (विभावरी), सरस्वती मालिकेमधील तितिक्षा तावडे (सरस्वती) आणि माधव देवचक्के (कान्हा) हे  उपस्थित होते.

या विशेष भागामध्ये ‘कॉमेडीची बुलेट ट्रेन’ मधील कल्लाकार जोड्यांमध्ये प्रख्यात विनोदीनटांना आपल्या विनोदकौशल्याने स्कीटद्वारे मानवंदना देणार आहेत. ज्यामध्ये एपिसोडची सुरुवात चार्ली चाप्लीन यांच्या धम्माल स्कीटने झाली, हे स्कीट समीर चौगुले आणि भक्ती रत्नपारखी यांनी प्रस्तुत केले. तसेच सुहास परांजपे, श्याम राजपूत आणि प्रभाकर मोरे यांनी मच्छीद्र कांबळी तर अरुण कदम, पंढरीनाथ कांबळे आणि अनुपमा ताकमोघे यांनी महाराष्ट्राची लोकधारा ज्यांनी सुरु केले असे शाहीर साबळे यांच्या आठवणीत एक स्कीट सादर केले जे जमलेल्या प्रेक्षकांना विशेष आवडले.

अंशुमन विचारे आणि विशाखा सुभेदार यांनी पु.ल.देशपांडे यांच्या प्रसिध्द व्यक्ती आणि वल्ली मधील अंतू बर्वा आणि त्यांना भेटायला आलेली एक महिला यावर स्कीट सादर केले. तसेच प्रसाद आणि संदीप गायकवाड यांनी दादा कोंडके आणि योगेश शिरसाट, नम्रता आवटे, रोहित यांनी काळू बाळू यांवर स्कीट सादर केले. हि सगळी स्कीट बघत असताना नक्कीच या सगळ्यांच्याच आठवणींचे स्मरण झाले यात वाद नाही. प्रेक्षकांना देखील हे स्कीट नक्कीच या सगळ्या विनोद वीरांची आठवण देऊन जातील.

‘कॉमेडीची बुलेट ट्रेन’ गेल्या वर्षी एका नव्या ढंगात, स्वरूपात आणि नवीन परीक्षकांना घेऊन प्रेक्षकांच्या भेटीला आला आणि त्या बदलालाही प्रेक्षकांनी अगदी मोकळ्या मनाने स्वीकारले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन मृण्मयी देशपांडे करत आहे तसेच सोनाली कुलकर्णी आणि महेश कोठारे तुम्हाला परीक्षण करतात.

अरुण कदम, समीर चौगुले, पंढरीनाथ कांबळे, अंशुमन विचारे, विशाखा सुभेदार, योगेश शिरसाट, नम्रता आवटे, श्याम राजपूत, पूजा नायक, प्रभाकर मोरे, भक्ती रत्नपारखी, संदीप गायकवाड, प्रसाद, अनुपमा ताकमोघे या कल्लाकारांच्या विनोदांनी महाराष्ट्राला हसण्याचे आरक्षण दिले आणि आता याच कार्यक्रमाचा ३२५ विशेष भाग बघायला विसरू नका कलर्स मराठीवर १९ आणि २० जानेवारीला रात्री ९.३० वाजता.

by प्रतिनिधी at January 16, 2017 06:50 AM

खगोल विश्व

पृथ्वीचा एकमेव उपग्रह असलेल्या चंद्राचे वय 4.51 अब्ज वर्षांचे




चंद्राचे वय 4.51 अब्ज वर्षांचे

moon




'झिरकॉन्स'च्या अभ्यासाअंती संशोधकांचा निष्कर्ष
लॉस एंजेल्स : पृथ्वीचा उपग्रह असणाऱ्या चंद्राचे वयोमान नेहमीच संशोधकांच्या वर्तुळात चर्चेचा विषय ठरत असते. काही संशोधकांच्या मते चंद्र हा पृथ्वीपेक्षा पुरातन आहे. आता नव्या संशोधनातून पूर्वीच्या अनेक समजुतींना आणि तर्कांना तडा गेला आहे. चंद्राचे वयोमान हे 4.51 अब्ज वर्षे एवढे असावे, असा दावा संशोधकांनी अभ्यासाअंती केला आहे.
'अपोलो-14' या मोहिमेच्या माध्यमातून 1971 मध्ये चंद्राच्या पृष्ठभागावरून झिरकॉन्स नावाचा धातू आणण्यात आला होता. त्याचा अभ्यास करून संशोधकांनी हा निष्कर्ष काढला आहे. चंद्राचे किमान वयोमान किती असावे, हे आम्हाला अधिक अचूकरीत्या शोधता आले असल्याचे "युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया'मधील भूरसायनशास्त्रज्ञ मेलेनाय बारबोनी यांनी सांगितले. अवकाशातील एखाद्या अवाढव्य वस्तूचा पृथ्वीवर आघात झाल्याने चंद्राची निर्मिती झाली असावी, असाही एक सिद्धांत संशोधकांकडून मांडला जातो.
सौरमालेची निर्मिती झाल्यानंतर तब्बल 60 दशलक्ष वर्षांनंतर चंद्राची निर्मिती झाल्याचेही यातून स्पष्ट होते. यामुळे संशोधकांना पृथ्वी आणि सौरमालेच्या निर्मिती प्रक्रियेवरदेखील नव्याने प्रकाश टाकता येईल. दरम्यान, पृथ्वीची अवकाशातील अज्ञात वस्तूशी धडक होण्यापूर्वी नेमक्‍या कोणत्या प्रक्रिया घडल्या, हे मात्र संशोधकांना समजलेले नाही. ते समजल्यानंतर त्यांना अंतराळातील अनेक घडामोडींचा संदर्भ लावता येणे शक्‍य होईल. चंद्राच्या पृष्ठभागावर अनेक प्रकारच्या खडकांचे तुकडे आढळून येतात. ते तुकडे एकत्र येऊनच चंद्र तयार झाला असावा, असाही दावा काही संशोधक करतात.
जैव इतिहास सांगणारे घड्याळ
मूळ अवस्थेतील झिरकॉन्सच्या आठ नमुन्यांचा अभ्यास करण्यात आला असून, युरेनियम, ल्युटियमच्या एकत्रित चाचण्याही संशोधकांनी घेतल्या. झिरकॉन्स हा नैसर्गिक घड्याळ म्हणून ओळखला जातो. जैव इतिहास सांभाळण्याचे काम हा धातू करतो. तसेच या धातूचे जन्मस्थान शोधणेही तुलनेने अधिक सोपे असते, असे केव्हिन मॅक्केगन यांनी सांगितले. "जर्नल सायन्स ऍडव्हान्सेस'मध्ये हे संशोधन विस्ताराने प्रसिद्ध झाले आहे.


Link to Original Science Journal Paper : Early formation of the Moon 4.51 billion years ago
सौजन्यः नासा आणि सकाळ वृत्तवाहिनी

by सागर भंडारे (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 06:11 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

माझिया मना जरा सांग ना

इष्क मुबारक, दर्द मुबारक: भाग ७

         रितू हादरली होती, मुळापासून की काय म्हणतात ना तसं ! आयुष्यात जास्तीत जास्त एखाद्या प्रॉजेक्ट मध्ये त्रास झाला म्हणून रडली असेल किंवा चांगले मार्क मिळाले नाही म्हणून. काही वेळा आनंद सोबत नव्हता तेंव्हाही. पण हे असं काही जग उलथवून टाकणारं घडलं नव्हतं. कितीतरी वेळ ती त्या 'टेस्ट' कडे बघत होती आणि मधेच रडत होती. 
आनंदही बराच घाबरला होता. मुळात हे असं काही होऊ शकतं याचा विचारच त्याने केला नव्हता. त्यामुळे त्याच्यापुढे काय करायला हवं हेही कळत नव्हतं त्याला. त्याने रितूला समजावण्याचा प्रयत्न केला. 
"अगं यात लिहिलं आहे की ती टेस्ट इतकी ऍक्युरेट असतेच असं नाही. आणि असं होण्याची शक्यता नाहीयेच ना. तुला तर माहितेय आपण योग्य ती काळजी घेत होतोच. हे बघ तुला हवी तर मी अजून एक टेस्ट आणलीय. ती चेक करून बघ. " 
         तिला थोडी आशा मिळाली. तिने दुसरीही टेस्ट करून पाहिली पण जे व्हायचं ते झालंच होतं. यात आता बदल काही होणार नाही हे तिला कळून चुकलं होतं. दिवसभरात कितीतरी वेळा तिने मनात उजळणी केली होती असे कसे चुकलो आपण, का नाही थांबवलं स्वतःला आणि त्यालाही, इतकं काय बिघडणार होतं अजून दोन महिन्यांनी, या आणि अशाच अनेक विचारांची. पण ते फक्त प्रश्न होते आणि त्यांना उत्तर काहीच नव्हतं. फक्त प्रश्न होता मोठा, "लोक काय म्हणतील?". आता लोकांमध्ये घरचेही आलेच. त्यांना काय सांगणार? बरं अजून घरी जाऊन लग्नाचाही विषय काढला नाहीये. त्याच्यावर किती रामायण होईल माहित नाही आणि ते सर्व सोडून थेट मूलच? डोक्यात विचारांची नुसती गर्दी झाली होती. तिकडे आनंद तिला थोडं शांत करत होता, मधेच जेवण बनवत होता. तिला सर्व दिसत होती त्याची धडपड तिला जपण्याची. पण पुढे काय करायचं यावर दोघांनाही काही बोलता येत नव्हतं. 
         कसेतरी दोन घास घेऊन तिने झोपण्याचा प्रयत्न केला. पण झोप लागणं अशक्य होतं. कितीही सपोर्ट हवा असला तरी आज तिला आनंदचा स्पर्शही नको होता. ती तिच्या रूममध्ये जाऊन पडून राहिली. त्यालाही तिला विचार करायला वेळ देणं आवश्यक होतं. त्याच्या मनातही काही कमी गणिते चाललेली नव्हती. आपण ही प्रेग्नन्सी  कंटिन्यू केली तर अंदाजे कधी बाळ होऊ शकत याची माहिती नेटवर पाहिली. साधारण जायला दीड महिना बाकी होता. तो जमा करून घरी जाऊन लगेच लग्न केले तरी मूल पुढच्या सहा-सात महिन्यांत झाले असते. तोवर तिलाही बाकी लोकांपासून हे लपवून ठेवता आलं नसतं. घरी जाऊन लग्न करण्यासाठी निदान दोन महिने तरी गेले असते एकूण. बरं आता अचानक जायला विचारावं तर मॅनेजर असे थोडक्यासाठी लवकर परतही पाठवणार नव्हता. काम पूर्ण केल्याशिवाय निघणे अशक्य होते. बरं घरी काही इमर्जन्सी नसताना का सोडतील तेही? मोठा पेचच पडला  होता. त्याने अनेक शक्यता पडताळून पाहिल्या आणि मनाशी काहीतरी निश्चित करून तो झोपून गेला. 
         सकाळी दोघांनाही ऑफिसला जायची इच्छा नव्हती. तिला या सर्वातून मार्ग काढायचा होता. पण घरी बसून तरी नुसते विचार मनात येत राहतील म्हणून ते दोघेही ऑफिसमध्ये जाऊन बसले. तिने अनेक गोष्टी नेटवर सर्च केल्या. बाळ कधी होऊ शकते, इथे राहिले तर डॉक्टरकडे जाऊन काय काय चेक केले पाहिजे, लोकांना दिसण्याइतपत  तिचे पोट कधी मोठे होते. पुढचे काही दिवस उलट्या वगैरे झाल्या तर कुणाला काय उत्तर द्यावं असंही एक टेन्शन होतं तिला. त्याच्यासारखेच घरी काय सांगायचे, लग्न करायचे तर कधी हे सर्व विचार ती करत राहिली. प्रत्येकवेळी विचार करताना तिला हेच डोक्यात येत होते की जे झाले ते झाले पण यातून मला बाहेर पडायचे आहे. ते निभावून न्यायचे नाहीये. आपल्याला नक्की काय हवंय याचा विचार तिने करायला सुरुवात केली. आनंद दुपारीच घरी निघून गेला होता. तिला मैत्रिणीने घरी सोडले. 
         घरी गेली तर आनंद सर्व आवरून, जेवण बनवून खुशीत बसला होता. त्याने तिला चहा करून दिला. ती जरा बावरली. आपलं काय चाललंय आणि हा काय करतोय असा विचारही मनात येऊन गेला. त्याने तिला चहा घेऊन दिला आणि सोफ्यावर बसवून बोलायला सुरुवात केली,"हे बघ, आपल्याला आयुष्यभर सोबत राहायचं आहे यात मला तरी शंका नाहीये. तुला आहे का?", त्याने विचारलं. 
तिचं लक्ष नव्हतं. ती त्याच्या प्रश्नाने भानावर आली. "आं!". तिने नकारार्थी मान हलवली. 
तो मग समजावू लागला,"आपल्याला जर सोबत राहायचंच आहे तर मग इतका का विचार करायचा? का टेन्शन घेतेस?". 
ती," अरे पण घरचे नाही म्हणाले तर?" 
तो,"तू गप्प बसणार आहेस का?"
ती,"तसं नाही रे पण त्यांना हे सगळं कसं सांगणार आपण स्वतःहून?". 
तो,"हे बघ आपल्याला लग्न करायचंच आहे तर इथेच करू ना? मी विचार केला तिकडे जाऊन लग्न होईपर्यंत तुझे अडीच तीन महिने होतील. आपण ते इतके दिवस कुणाला न सांगता राहू शकत नाही. मग इथेच लग्न करू आणि घरच्यांना फोनवर सांगू किंवा तिकडे गेल्यावर समजावू. मी सर्व माहिती काढलीय. आपल्याला इथे १५ दिवसाच्या आत लग्न करता येईल अगदी हिंदू भटजींकडून."  आपण सर्व माहिती कशी सविस्तर दिली यावर तो खूष झाला होता. इथेच लग्न करायचे म्हणजे मग तिकडे गेल्यावर सांगितले तरी काही प्रॉब्लेम नाही. " 
तिच्या विचारांपलीकडचे होते सर्व. या अशा मोठ्या गोष्टीत निर्णय घ्यायची वेळ कधी आलीच नव्हती तिच्यावर. त्यामुळे अशावेळी काय करावं याचा ती हजारवेळा विचार करत होती. एक चूक झाली होती आणि त्यापुढे दुसरी नको इतकेच तिचे म्हणणे होते. 
त्याला बोलताना ऐकल्यावर तिला जाणवलं 'मला हे नकोय', लग्न, लगेच ७-८ महिन्यांत मूल, का कशासाठी? लग्नाची, पुढच्या संसाराची कितीतरी स्वप्नं तिने पाहिली होती, अर्थात त्या स्वप्नांत एक बाळ होतंच पण सुरवात त्याने होत नव्हती. आणि सर्व गोष्टी त्या बाळाच्या भोवती फिरत नव्हत्या. त्यात दोघांच्या करियरमध्येही बऱ्याचशा गोष्टी होत्या आणि हे सर्व तिला करायचं होतं कुठलेही लादलेले निर्णय न घेता. 
तिने आनंदला सांगितले," खरं सांगू का मला यातलं आता काहीच नकोय. मला मान्य आहे जे झालं त्यावर काहीतरी उपाय शोधायला हवा पण लग्न असं घाईत करणे हा त्यातला एक नक्कीच नाही. मला आपल्या घरच्यांसोबत रीतीने लग्न करायचं होतं आणि आहे. माझे सर्व लाड करवून घ्यायचे आहेत आणि बरंच काही. आपलं करियर आहे, दोघांना अजून आपला असा वेळ हवा आहे. ते सर्व सोडून आपण असं घाईत लग्न करून लोकांना त्याचं स्पष्टीकरण का द्यायचं? मला वाटतंय की मला ही प्रेग्नेंसी नकोय." 
तिच्या या निर्णयावर काय बोलावे त्याला कळेना. ती असेही बोलू शकते असा विचार त्याने केलाच नव्हता. पण आता तिने स्वतःच सांगितलं आहे तर तिच्या मताला पूर्णपणे मान्य करायचं त्याने ठरवलं. 
"ओह! मला वाटत होतं मी एक मुलगा म्हणून शारीरिक फरक पडत नाही पण तुला स्वतःसाठी असा काही निर्णय घ्यायचा असेल की नाही काय माहित म्हणून मी बोललो नव्हतो. पण तुलाच नको असेल तर मला काहीही हरकत नाहीये. शेवटी हे सर्व तुला पार पाडावे लागणार आहे. मी सोबत असलो तरी त्यातून तू स्वतःच जाणार आहेस." 
तिलाही ते पटलं होतं. त्या दोघांनीही अबॉर्शन बद्दल माहिती काढायला सुरुवात केली. 
       तिला जसे माहिती काढेल तशी अजून चीड येत होती अनेक लोकांच्या अनेक मतांचा. एक स्त्री म्हणून तिने कसा बाळाचा जन्म पवित्र मानला पाहिजे किंवा अनेक देशातले अनेक कायदे जे स्त्रियांना अबॉर्शन करायला बंदी आणत आहे. अगदी भारतातला कायदाही वाचला तिने. आपण सध्या अमेरिकेत आहे याबद्दल तिने एक मोकळा श्वास घेतला. पण तोही काही काळापुरताच होता. तिथेही अनेक लोक आहेतच जे 'प्लॅन्ड पेरेंटहूड' सारख्या संस्थांच्या विरोधात आहेत. राग याचा येत होता की सेक्स मध्ये दोघांचाही तितकाच हिस्सा होता पण केवळ आपण तो भ्रूण पोटात वाढवू शकतो म्हणून त्यात अडकून पडलो आहे आणि पुरुष मात्र नामनिराळा राहतो. उद्या त्यालाच जर हे मूळ स्वतःच्या पोटात वाढवावे लागले तर एखादा करेल का मान्य? मूळ वाढवणे किंवा नाही हा दोघांचा निणर्य असला तरी ते दोघांच्या पोटात वाढत नाही. मग त्याबद्दल निर्णय घ्यायचा अधिकार तिच्यापासून कायद्याने का काढून घ्यावा? तिने एका संस्थेत कॉल करून माहिती घेतली काय केले पाहिजे याची. पुढचे दोन दिवस कसेतरी पुढे ढकलले आणि शनिवारी सकाळी ती आनंदसोबत आपल्या अपॉईंटमेन्ट साठी गेली.
        बाहेरच अबॉर्शन विरोधात असणारे लोक मोठ्याने घोषणा देत होते. आत जाऊन सिक्युरिटी गार्डकडून चेकिंग झाल्यावर दोघेही आत गेले .ती नर्सशी बोलली. तिने सांगितले ६ आठवडे होऊन गेले आहेत बाळाला. सोनोग्राफी मध्ये बघायचे आहे का तेही विचारले. पण रितूला ज्यात मन नाहीयेच ते बघायचेही नव्हते. तिने नकार दिला. वाट बघायला सांगून नर्स निघून गेली. थोड्या वेळात डॉक्टर आली आणि तिने सर्व माहिती तपासून घेतली. तिला ऍबॉर्शन साठी लागणाऱ्या गोळीची माहिती दिली. काय काय होईल, काय करायचे हे सर्व सांगितले. तिने सर्व नीट ऐकून घेतले. बाहेर आनंद वाट बघत होता. ती त्याच्यासोबत सर्व गोळ्या घेऊन निघाली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी गोळी घेतली की सर्व संपले. पुन्हा मग त्यांचे आयुष्य पूर्ववत होणार. रात्रभर ती विचार करत राहिली. त्याला विचारलंही,"तुला खरंच नकोय ना हे सर्व? नक्की सांग." त्याने तिला नकार दिला. सध्या तुझ्यासाठी जो निर्णय योग्य वाटतो तो घेऊयात आपण. मी तुझ्यासोबत आहेच. तिचा निर्णय पक्का होताच. 
     दुसऱ्या दिवशी ठरल्याप्रमाणे तिने औषधे घेतली. तिला चक्कर येत होती, रक्तप्रवाह जास्त होत होता पाळीच्या वेळी. पण हे सर्व अपेक्षित होते म्हणून डॉक्टरने सांगितले होतेच. पाली सुरु झाल्यावर रितुने सुटकेचा श्वास घेतला. पुढचा आठवडा मग आनंदने तिची पूर्ण काळजी घेतली. त्याच्यासोबत असल्यानेच ती हे सर्व निभावून नेऊ शकली होती. कुणाशीही बोलायची इच्छा होत नव्हती तिची. आठवड्यात ठीक होऊन तिने ऑफिसला जायला सुरुवात केली. आनंदलाही सर्व ठीक झाल्याचे समाधान होतेच. "आता आपण परत गेलो की सर्वात आधी लग्न पार पाडायचं आणि मगच बाकीचं" असे त्याने स्वतःला आणि तिलाही समजावून सांगितले होते. त्यांनी जायची तयारी सुरूही केली होती. 
        वरून सर्व ठीक वाटत असलं तरी रितू थोडीशी शांत झाली होती. या इतक्या मोठया धक्क्यातून सावरायला वेळ लागणारच ना? असा विचार करून आनंदही जास्त काही बोलत नव्हता. ती मधेच काहीतरी विचार करत शांत बसायची. अर्थात आता त्यांचे शारीरिक संबंधही नव्हतेच. त्याच्यासोबत हात धरून बसणे किंवा त्याच्या आधाराने सोफयावर पडून राहणे हेही आता होत नव्हतं. कितीही मिस केलं हे सर्व तरी तो तिला आता स्वतःहून विचारणार नव्हताच.  तिला सावरायला हवा तितका वेळ घेऊ द्यायचा असे त्याने ठरवून टाकले होते. घरी जाऊन थोडे दिवस राहिली, सर्व लोकांना भेटली की बॅरो होईल अशी खात्री होती त्याला. निघायला आता फक्त एक आठवडा राहिला होता. 
        एका रात्री कॉल संपल्यावर रितू कॉफी घेत बाहेर बसली होती, पुन्हा एकदा विचार करत. इतका वेळ ती काय करत आहे हे बघायला आनंदही बाहेर आला. तिच्या खांद्यावर हात ठेवून त्याने विचारलं," काय झालं रितू? कसला विचार करत आहेस? जातोय ना आता ४ दिवसांत घरी? होईल सर्व ठीक." त्याच्या आवाजातल्या काळजीने तिला वाईट वाटलं. किती काळजी करतो हा आपली? पण तिच्या डोक्यात काहीतरी वेगळं चालू होतं. 
ती बोलू लागली," आनंद मला तू सहा महिन्यापूर्वी आला होतास तेव्हा जे वाटलं होतं ना? तसं वाटत नाहीये गेल्या काही दिवसांत. किती खूष होतो आपण ! गेल्या काही दिवसांत सर्व हरवलंय असं वाटत आहे. आपण गेल्यावर लगेच लग्न करूही पण आज जे वाटत आहे ना ते तसंच वाटत राहिलं तर? पुढे जाऊन फक्त हे सर्व झालंय म्हणून लग्न केलंय असं वाटलं तर? तेंव्हा काय करणार? आज हे सहा आठवड्यांचं फीटस होतं म्हणून काढू शकलो. लग्न, आपलं नातं कसं ऍबॉर्ट करणार? मला वाटतं आपण एक ब्रेक घ्यावा. मला या सर्व गोष्टींवर विचार करायला वेळ हवा आहे."

         गेल्या दोन महिन्यांत जे काही झालं त्यानेही इतका हादरला नव्हता तितका तिच्या या बोलण्याने हादरला होता. आज पर्यंत तिच्या प्रत्येक पायरीवर तो तिच्या सोबत होता. जिच्या प्रेमामुळे आपले ठरवलेले मत बदलून तो अमेरिकेत आला, जिच्या सोबत इतक्या मोठ्या घटनेतून पार पडला, परत जाताना तीच त्याच्या सोबत राहणार नव्हती. इथे येऊन आयुष्यातील सर्वात मोठी चूक केली की काय असे वाटून तो स्तब्धपणे बसून राहिला. 
 क्रमश: 

विद्या भुतकर.
       

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 04:47 AM

प्रश्न गोड बोलण्याचा नाहीच मुळी

प्रश्न गोड बोलण्याचा नाहीच मुळी
ते तर मिळतंच सगळीकडे
"अय्या किती छान दिसतेस" पासून
"बारीक झालीस का?" पर्यंत.

कधीतरी स्पष्टही बोल,
"अशी का राहतेस गबाळ्यासारखी?
थोडी फ्रेश हो नं,
संसाराच्या रगाड्यात
इतक्या सहज हरवू नकोस नं."

"मुलांच्या खेळण्यात, अभ्यासात,
त्यांच्याच करियरच्या काळजीत असतेस.
थोडं स्वतःकडेही लक्ष दे नं.
वेळ काढून चालायला जा नं."

असंच कधी खरं सांगून पहा नं.

प्रश्न गोड हसण्याचा नाहीच मुळी.
ते तर मिळतंच सगळीकडे.
कधी थोडं रडलं तरी चालेल नं?
मैत्रिणीला खरं खरं सांग नं !

गॉसिपला मागे टाकून, तिच्या दुःखासाठी
थोडं तरी थांब नं.
गोड बोलणारे, हसणारे मिळतीलच..
पदोपदी, क्षणोक्षणी.

खऱ्या नात्यांनाही थोडं ओळख नं?
त्यांच्यासाठी थोडा वेळ काढ नं.

विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 04:46 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

तत्वज्ञानाचे अपहरण

बहुजन गुलामीचे कारण तत्वज्ञानाचे अपहरण हे ही एक कारण असते. भाश्ढांचा उपयोगही वर्चस्वतावादासाठी केला जातो. या पार्श्वभुमीवर सांख्य तत्वज्ञानाचा उगम नेमका कोणत्या परंपरेने केला होता हे पाहणे महत्वाचे आहे. खालील व्हिडियो अवश्य पहावेत व प्रतिक्रिया नोंदवाव्यात ही विनंती.

Sankhya Darshan is non-Vedic (हिंदी) - Part 1


by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 03:13 AM

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » मजेत मस्त तंदुरुस्त

उत्कटासन

LEAD 1

दोन्ही पायांमध्ये एक फुटाएवढे अंतर असावे. पाठ ताठ आणि सरळ असावी. दोन्ही हात शरीरालगत बाजूला असावेत. आता हळुवारपणे पायांच्या टोकावर उभे राहावे, त्याचबरोबर दोन्ही हात शोल्डरच्या सरळ रेषेत आणावे आणि जसे खुर्चीवर बसतो अगदी तसे खाली यावे (चित्रात दाखविल्याप्रमाणे) गुडघ्यातून पाय वाकवावा.

LEAD 1काही सेंकद होल्ड करावे. पाय वाकवून उभे राहावे पण दोन्ही पाय हे टोकांवर असावे. काही सेंकद होल्ड करावे आणि आसन सोडताना प्रथम हळुवारपणे पूर्वस्थितीत यावे. मग पायाला जमिनीवर ठेवावे. हातांना खाली आणावे.

श्वास

»  श्वास घेत दोन्ही पाय टोजवर असावेत.

»  श्वास सोडत खाली यावे.

»  आसनस्थितीत नॉर्मल श्वासोच्छ्वास असावा.

»  श्वास घेत शरीराला वरती आणावे.

»  श्वास सोडण्यापूर्वी हातांना व पायांना पूर्वस्थितीत आणावे.

वेळ

»  हे आसन करताना पंधरा ते वीस काऊंटिंग करावे.

»  हे आसन दोन वेळा करावे.

आसन करताना घ्यावयाची काळजी

या असनात प्रथम दोन्ही पायांच्या टोजवर उभे राहण्याची प्रॅक्टिस करावी. जर का तुम्ही बॅलन्स करायला शिकला तर तुम्ही हे आसन सोपे व सहज करू शकाल. आपण खाली येऊन टोजवर राहून पूर्ण शरीराला बॅलन्स करतो. जेवढे तुम्ही होल्ड करू शकाल तेवढे होल्ड करावे. आसन सोडताना घाई करू नये. घाई केल्यास तुमचा बॅलन्स जाऊन तुम्ही पडू शकतात. हे आसन करताना घाई करू नये.

विशेष नोंद

ज्या व्यक्तींना गुडघ्याचा त्रास आहे त्या व्यक्तींनी हे आसन करू नये.

फायदे

»  या आसनाने पायांना चांगलाच स्ट्रेच मिळतो.
»  मांडय़ाची जाडी कमी करण्यास हे आसन फायदेशीर आहे.
»  या आसनाच्या नित्य सरावामुळे हातांचे सांधे व पायांचे पंजे मजबूत होतात.
»  या आसनाने संधिवात बरा होण्यास मदत होते.

by डॉ. रवी शहा at January 16, 2017 01:30 AM

संवेदनशील पिढी

social-media-gets-political

भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनी तर २०२० पर्यंत भारत महासत्ता होईल ते देशाच्या तरुण पिढीच्या आधारे, असा विश्वास व्यक्त केला होता. मात्र भारत येत्या २०३० पर्यंत तरी विज्ञानात महासत्ता बनू शकणार नाही, असं नोबेल विजेते वैज्ञानिक व्यंकटरमण रामकृष्णन यांनी सांगितलं आहे. म्हणूनच आजच्या युवा पिढीला नेमकं काय वाटतं याबाबत विवेकानंद जयंती अर्थात राष्ट्रीय युवा दिनाच्या निमित्तानं विद्यार्थ्यांशी मुद्दाम संवाद साधला. आजचा लेख याच संवादाचं प्रतिरूप आहे.

social-media-gets-political‘मला असा एक तरुण मिळवून द्या, जो शरीरानं तंदुरुस्त आहे. त्याच्या इच्छा व विकार त्याच्या ताब्यात आहेत. त्याचे मन आरशासारखे पारदर्शक व स्वच्छ आहे तर मी जगात कोणताही चमत्कार करून दाखवेन,’ हे थॉमस हक्सले यांचं विधान आजच्या भारताच्या युवा पिढीला अत्यंत चपखल बसणारं आहे.

भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनी तर २०२० पर्यंत भारत महासत्ता होईल ते देशाच्या तरुण पिढीच्या आधारे, असा विश्वास व्यक्त केला होता.

मात्र भारत येत्या २०३० पर्यंत तरी विज्ञानात महासत्ता बनू शकणार नाही, असं नोबेल विजेते वैज्ञानिक व्यंकटरमण रामकृष्णन यांनी इन्फोसिस पुरस्कार वितरणाच्या कार्यक्रमात सांगितलं आहे. म्हणूनच आजच्या युवा पिढीला नेमकं काय वाटतं याबाबत विवेकानंद जयंती अर्थात राष्ट्रीय युवा दिनाच्या निमित्तानं विद्यार्थ्यांशी मुद्दाम संवाद साधला. आजचा लेख याच संवादाचं प्रतिरूप आहे.

आमच्या बॅचलर ऑफ मास मीडियाच्या अर्थात बी. एम. एम.च्या विद्यार्थ्यांच्या मते देश सक्षम आणि महासत्ता होण्यासाठी तरुण पिढीचा सहभाग असणं अत्यंत आवश्यक आहे. पण आजच्या याच पिढीची स्थिती काहीशी गोंधळलेली, भरकटलेली आहे, असा आरोपही केला जातो. स्वत:च्या आयुष्याबद्दल, करिअरबद्दल, भविष्याबद्दल या पिढीची काही ठाम मतं आहेत. आपलं ध्येय काय आहे याबाबतचं चित्र त्यांच्यासमोर अत्यंत स्पष्ट आहे.

मात्र या ध्येयापर्यंत नेमक्या कोणत्या मार्गानी पोहोचायचं याबाबत प्रचंड गोंधळ आहे. एकीकडे सोशल नेटवर्किंग साईट्सचा वापर करण्यात ही पिढी आघाडीवर आहे. देशात, परदेशात घडणा-या घटनांकडे चिकित्सकपणे बघत आहे, व्यक्त होत आहे, सोशल नेटवर्किंगच्या माध्यमातून अधिक माहिती मिळवत आहे. पण यामुळे मूळ प्रश्नाच्या गांभीर्याकडे दुर्लक्ष होत असल्याची खंतही हे विद्यार्थी व्यक्त करतात. म्हणजे आजचा तरुण हा संवेदनशीलही आहे हेच यातून कळतं.

दिल्लीतील निर्भया प्रकरण असो वा अण्णा हजारे यांचं लोकपाल विधेयकाबाबतचं उपोषण या दोन्ही घटनांमध्ये युवा वर्ग मोठया प्रमाणात व्यक्त झाला होता. प्रेम, मैत्री, ब्रेकअप्स यापेक्षाही अशा घटनांवर व्यक्त होताना युवा पिढीचा सहभाग फार मोठा असतो. मात्र अशा घटनांचा शेवटपर्यंत पाठपुरावा करण्याची सबुरी युवा पिढीकडे नाही, असाही निष्कर्ष हेच विद्यार्थी काढताना दिसतात.

सतत काहीतरी नवीन, हॅपनिंग घटनांमध्ये युवा पिढी सहभागी होते ते त्यातील नावीन्यतेमुळे. त्यात तोचतोचपणा येऊ लागला, असं जाणवलं की आजची पिढी त्यापासून दूर होते. निवडणुकीच्या काळात मतदानाच्या दिवशी तो सुट्टीचा दिवस न मानता मत द्यायला येणारा मोठा वर्ग हा युवा पिढीचाच असतो, असा विश्वास या विद्यार्थ्यांना वाटतो.

या संभाषणात आलेला आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आजच्या पिढीला मार्गदर्शन करायला, त्यांना विचार करण्यासाठी प्रवृत्त करायला कोणीही आदर्श नाही, आयडॉल नाही, असं आधीच्या पिढीला वाटतं. मात्र हल्लीच्या विद्यार्थ्यांच्या मते हे खरं नाही. अनेक व्यक्तींमधील लहान लहान चांगले गुण त्यांना आजच्या पिढीचे आदर्श बनवतात. म्हणूनच आपल्या आई-वडिलांपासून ते डॉ. कलाम, डॉ. अनिल काकोडकर, डॉ. विकास आणि डॉ. प्रकाश आमटे, अण्णा हजारे अशा अनेक व्यक्ती आजच्या पिढीचे ‘खरेखुरे आयडॉल्स’ आहेत.

याव्यतिरिक्त अनेक विद्यार्थी हे आपल्या पालकांना ‘एटीएम कार्ड’ मानतात, असाही आरोप आजच्या पिढीवर केला जातो. हा आरोप काही प्रमाणात खरा असल्याचं विद्यार्थी मान्य करतात, त्याचवेळी आपल्याच महाविद्यालयातील अनेक विद्यार्थी हे नोकरी करून घरखर्चाला मदत करत असल्याच्या वस्तुस्थितीकडेही माझं लक्ष वेधून घेतलं.

संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या एका समितीच्या अहवालानुसार वय र्वष पंधरा ते पस्तीस या गटातील व्यक्ती युवा म्हणून मानल्या जातात. म्हणजे दहावीच्या परीक्षेला बसलेला विद्यार्थीही युवा वर्गात येतो. हे विद्यार्थी नेमका कोणता विचार करून अभ्यासक्रम निवडतात हासुद्धा या पिढीच्या दृष्टीने कळीचा मुद्दा असतो. विद्यार्थ्यांशी झालेल्या चर्चेतून मला कळून आलेली गोष्ट म्हणजे चांगली नोकरी मिळवण्यासाठी पदवी आवश्यक आहे. या एकाच कारणासाठी विद्यार्थी उच्च शिक्षणाकडे वळत असल्याचं निरीक्षण विद्यार्थी मांडतात.

मात्र आपल्याकडे असणारी शिक्षणपद्धती फक्त थिअरी समजावून सांगणारी आहे, प्रॅक्टिकल शिक्षण देणारी नाही, असं आजच्या पिढीला वाटतं. त्यातच इंग्रजी माध्यमातल्या शिक्षणाला महत्त्व आल्यानं आज मातृभाषेतील शिक्षण मागे पडत आहे. पण यामुळे मातृभाषा नीट शिकली जात नसल्याची भावनाही विद्यार्थ्यांना अस्वस्थ करून जाते. शिवाय काही विद्यार्थ्यांमध्ये दिसून येणारा इंग्रजीचा न्यूनगंड त्यांच्या करिअरला मारक ठरणारा असेल का? असा अस्वस्थ करणारा विचारही त्यांच्यात दिसून येतो.

थिअरी, प्रॅक्टिकल अशा अभ्यासक्रमामुळे सतत येणारा ताण, वेळेत प्रोजेक्ट्स, असाईनमेंट्स शिक्षकांना देण्यासाठी उडणारी तारांबळ, त्यासाठी वेळ, काम, अभ्यास यांचं गणित जमवताना होणारी दमछाक, करिअरचा वाढता ताण यासारख्या समस्याही फार मोठया प्रमाणात विद्यार्थ्यांना भेडसावत असतात. घरच्या ओढाताणीच्या परिस्थितीत, आजूबाजूला अभ्यासविरोधी वातावरणातही आपल्या शिक्षणाची आस कायम ठेवणं हे सोपं नक्कीच नाही. त्यातच मुंबईच्या विद्यार्थ्यांसारखा स्मार्टनेस आपल्यात नाही, त्यांच्यापेक्षा आपण कुठेतरी कमी पडतो अशीही भावना या विद्यार्थ्यांची आहे.

या वयात मिळणा-या अनुभवांमधून जगाची खरी ओळख व्हायला सुरुवात होत असते. या वयातच आपल्या स्वत:च्या करिअरबाबतची काहीशी ठाम मतं बनायला लागतात. स्वत:ची नवी ओळख स्वत:लाच होत असते. सुप्त गुण हळूहळू समजत असतात. ‘झोपाळ्यावाचून झुलायच्या’ याच वयात अनेकदा चुकीच्या संगतीमुळे व्यसनाधीनतेकडेही विद्यार्थी वळताना दिसतात. गुन्हेगारी, अपघात यांचंही वाढतं प्रमाण तरुण पिढीत जे दिसून येतं त्यामुळेही युवा पिढी चिंता व्यक्त करते.

यंदाच्या नवीन वर्षाच्या सुरुवातीलाच बंगलोरला एका तरुणीचा विनयभंग झाला. त्यातील दोन्ही दोषी हे दोन तरुणच होते. एकीकडे खून, बलात्कार, विनयभंग, चोरी यासारख्या गुन्ह्यामधील तरुणांचा वाढता सहभाग आणि दुसरीकडे भारताला महासत्ता बनवण्यासाठी चालणारे युवा पिढीचे प्रयत्न, राजकारणातील अपप्रवृत्ती दूर करण्यासाठी प्रत्यक्ष राजकारणातही मोठया प्रमाणात येणारे युवक, लोकसेवा आयोगाच्या माध्यमातून नोकरशाहीत येणारे तरुण, लहान लहान गावांमधून आपापल्या परीनं सुधारणा घडवण्यासाठी खारीचा वाटा उचलणारे तरुण हे चित्रही दिसून येत आहे.

सत्य-असत्य प्रवृत्ती सगळीकडेच असते. मात्र भारतीय समाजात आज असणारा युवा वर्ग भारताच्या प्रगतीबाबत प्रचंड आशावादी आहे. पुढच्या काही वर्षात भारत खरंच महासत्ता बनेल असा विश्वास या पिढीला वाटतो. ख-या अर्थान युवा भारत, समर्थ भारत लवकरच होईल याबाबत या पिढीत कोणताही संशय नाही!

by आराधना जोशी at January 16, 2017 01:30 AM

Global Vegan

Two Great Reasons to go on Vegan Diet in 2017

1. Vegan Diet is Good for Health : Unprocessed vegan food brimming with fruits and vegetables is rich in antioxidants. Studies have shown that diet rich in vegetables and fruits has the capacity to keep everything from heart disease and diabetes and cancer to obesity at bay.

According to American Academy of Nutrition and Dietetics , that appropriately planned vegetarian, including vegan, diets are healthful, nutritionally adequate, and may provide health benefits in the prevention and treatment of certain diseases. These diets are appropriate for all stages of the life cycle, including pregnancy, lactation, infancy, childhood, adolescence, older adulthood, and for athletes.

Start you day with a bowl of fruits or green smoothy. Lentils, beans and vegetables such as brocolli and kale is loaded with proteins. So, try to consume veggie salads and lentil  soups for lunch. Indian cuisine and Mediterranean diet is awash with delicious and healthy plant-based recipes.

Here are some great websites for nutritious vegan recipes...

a. http://blog.fatfreevegan.com/recipe-index

b. http://www.veganricha.com/category/popular

c. http://www.onegreenplanet.org/vegan-food/awesome-green-monster-smoothies/

2. Vegan Diet is  Great for Environment : Studies have shown that vegan diet(plant-based diet ) has less impact on environment. Animal agriculture is causing water pollution and air pollution . Raising animals for meat consumes large amount of water compared to grow lentils and beans.

According to 2006 report by the United Nation Food and Agriculture Organization (FAO) , raising animals for meat is the cause for greenhouse gases such as carbondioxide and methane. In short, animal industry and dairy farms across the world is causing global warming. Today, United Nations is urging people to eat less meat and consume less milk products. 2016 was declared as the International Year of Pulses by the the United Nations .  January 18, 2017 will be the second ever Global Pulse Day, a global event to celebrate pulses and continue the momentum of the International Year of Pulses. And ,World Hunger can be eradicated if everyone thrives on plant-based diet (vegan diet) !

Here are some interesting articles about global warming and environment friendly "vegan meat"

a. http://www.miaminewtimes.com/restaurants/meat-is-drowning-miami-new-omnivore-founder-says-animal-agriculture-is-the-leading-cause-of-climate-change-8293327

b.  http://grist.org/briefly/the-vegan-meat-market-really-beefed-up-in-2016/

c.   http://www.huffingtonpost.co.uk/-frontier/5-things-you-can-change-t_b_12961192.html

d.  http://www.nbcnews.com/health/diet-fitness/vegan-eating-would-slash-cut-food-s-global-warming-emissions-n542886

by Kumudha (noreply@blogger.com) at January 16, 2017 01:16 AM

PRAHAAR | ONLINE MARATHI NEWS » शिकू आनंदे

आधुनिक युगात मुलं बिघडतायत?

chil mobile

कालच एक बातमी वाचली, ‘आठ वर्षाच्या राजूला वर्गात फळ्यावरील अक्षरे नीट दिसत नव्हती. त्यामुळे तो पहिल्या बाकावर येऊन फळ्याकडे पाहण्याचा प्रयत्न करू लागला. शिक्षकांच्या ही गोष्ट लक्षात आली तेव्हा पालकांना बोलावून नेत्रतज्ज्ञांकडे जाण्याचा सल्ला दिला. तपासणीत राजूच्या एका डोळ्याची दृष्टी अवघी वीस टक्के राहिली होती. त्याला अम्ब्लोपिया (एक डोळा आळशी होणे) झाला होता.’ वाचून झालात ना तुम्ही पण थक्क ? पण हे खरं आहे.

chil mobileलहान मुलांच्या बाबतीत आपण काही वेळा त्यांच्याकडे फार दुर्लक्ष करतो, मात्र त्याचे होणारे नंतरचे परिणाम फार मोठे होतात. ० ते ५ वायोगटातील बच्चेकंपनीकडून पालकांची फक्त एकच अपेक्षा असते की मुलांनी रडून रडून त्रास देऊ नये फक्त ती शांत असावी. मग त्यासाठी पालक मुलासाठी अनेक पर्याय सुचवतात. सध्याचे पालक स्वत: ला फार आधुनिक समजतात.

या आधुनिक दुनियेमधल्या पालकांचा मुले शांत बसावेत याकरिता त्यांना गेम्स खेळण्याकरिता मोबाईल देणे किंवा कॉम्प्युटरवर व्हीडिओ गेम्स खेळण्यास प्रवृत्त करणे किंवा टीव्हीवर मोठया आवाजात गाणी लावून देणे या सर्व गोष्टींकडे पालकांचा कल आहे आणि मुले देखील इतकी हुशार असतात, त्यांना सवय लावून दिल्यामुळे हातात मोबाईल आणि समोर टीव्हीच हवा असतो. काही लहान मुलांचा तर टीव्ही लावल्याशिवाय जेवणार नाही असा हट्टच असतो. मात्र पालकांनी मुलांना लावलेली ही वाईट सवय त्या चिमुरडय़ांच्या जीवाला धोका असू शकते.

मोबाईल आणि टीव्हीची वाईट सवय लावण्यापेक्षा गोष्टीची पुस्तके आणून वाचायला लावावी किंवा बाराखडीचा तक्ता, फळ-फुलांचे फोटो आणून देणे उत्तम ठरेल. अगदीच लहान बाळ असल्यास खुळखुळ आवाज येणारी छान-छान खेळणीने खेळायला लावायचे. मात्र मोबाईल आणि टीव्हीची सवय फारच वाईट. थोडीफार मुले मोठी झाल्यास जॉगिंग करणे, सायकल चालवणे, मैदानी खेळ खेळणे, पोहणे, स्केटिंग करणे या सर्व गोष्टी करण्यास प्रोत्साहित केले पाहिजे.

शेक्सपिअरने म्हटले आहे ‘जग ही एक रंगभूमी आहे’, या वाक्याच्या संदर्भात एक मानसशास्त्रज्ञ म्हणतो, ‘घर ही प्राथमिक रंगभूमी आहे. तिथे कुठली भूमिका कशी करायची ते मुले शिकतात.’ घरातील वातावरण आणि माणसे, विशेषत: आई-वडील त्याचे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य घडवण्यास कारणीभूत असतात. मुलांच्या समस्या म्हणजे समस्यायुक्त आई-वडील. आई-वडील आणि घरातील इतर मोठी मंडळी यांची चुकीची विचारसरणी, तसेच त्यांनी मुलांना लावलेल्या चुकीच्या सवयी यांचा परिणाम मुलाच्या मनावर आणि सोबतच त्यांच्या शरीरावर (डोळे,नाक) कळत- नकळत सतत होत असतो.

मुलावर मानसोपचार करायची पाळी येऊ नये; म्हणून प्रतिबंधक उपाय या दृष्टीने आई-वडिलांनी मुलांना लावलेल्या सवयी चांगल्या असणे महत्त्वाचे असते. मुलाला शाळेत घालण्यापूर्वी डोळ्याची तज्ज्ञांकडून तपासणी करणे आवश्यक असते. मात्र बहुतेक पालक अशी तपासणी तर करतच नाहीत, उलट लहानपणापासून मुलांच्या हाती मोबाईल देऊन त्याचेच कौतुक करतात.

by अंजली जोशी at January 16, 2017 12:44 AM

January 15, 2017

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life !

'गझलांमधील वाढ केवळ संख्यात्मक' - श्री. अक्षयकुमार काळे

'गझलांमधील वाढ केवळ संख्यात्मक' सध्याच्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष श्री. अक्षयकुमार काळे ह्यांचे हे वक्तव्य. ह्यावरुन सोशल नेटवर्कवर खूप गदारोळ चालू आहे. ह्या गदारोळात हा थोडासा आवाज माझाही !! :D माझ्या मते, संख्यात्मक वाढ गझलेपेक्षा खूप जास्त पसरट कवितांत झालेली असून त्यांत दर्जाही वाढलेला नाहीच. कवितेतला जो 'तेच-ते'पणा आहे, त्यामुळे झालं असं आहे की वेगवेगळ्या गावांतले

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at January 15, 2017 06:13 AM

साधं सुधं!!

सुखाचे पुनर्रव्याख्यीकरण



मुंबई शहर आणि उपनगरांत कबुतरांनी बराच उच्छाद मांडला आहे. त्यांचं मानवी वस्तीच्या अगदी नजिकचं वास्तव्य मनुष्याला आरोग्यदृष्टीनं अगदी घातक आहे. परंतु अनेकजण ह्या वास्तवाला विसरुन कबुतरांच्या घनदाट वस्तीतील वास्तव्याला प्रोत्साहन देत असतात. ह्या विषयावर पोस्ट नंतर कधीतरी!

पोस्टची सुरुवात कबुतरांच्या संदर्भानं करण्याचं कारण म्हणजे ह्या कबुतरांचं एक स्वभाववैशिष्ट्य! समजा तुम्ही काही दिवस तुमची मुंबईतील सदनिका बंद ठेऊन शहराबाहेर गेलात आणि कबुतरांच्या जोडप्यानं तुमच्या सदनिकेच्या उघड्या राहिलेल्या फटीतून अथवा बाल्कनीत ठेवलेल्या कुंड्यामध्ये वा अवतीभोवती आपल्या वास्तव्यासाठी एका जागेची निवड केली तर मग मोठा बाका प्रसंग उद्भवतो! तुम्ही परत येता आणि ह्या कबुतरांना हुसकावुन लावण्याचा प्रयत्न करता, परंतु ह्या ठिकाणी आपल्याला घर बांधता येणार नाही ही समजुत ह्या कबुतरांच्या गळी उतरवताना आपल्या सर्वांना नाकी नऊ येतात. 

आपल्या सर्वांचं सुद्धा असंच असतं नाही का? आपण सुद्धा आपल्या समजुतीनुसार आपल्या स्वतःच्या, आपल्या परिवाराच्या सुखाचं एक चित्र आपल्या मनात रंगवुन ठेवतो. आणि ह्या चित्राशी भावनिकदृष्ट्या आपण स्वतःला प्रचंड प्रमाणात गुंतवून घेतो. भोवतालचं जग अगदी क्लिष्ट बनत चाललं आहे. आपण हे चित्र रेखाटताना विचारात घेतलेल्या भोवतालच्या घटकांच्या स्थित्या, त्यांचे संदर्भ झपाट्यानं बदलत राहतात. भोवतालच्या व्यक्ती बदलतात (ह्यात दुसऱ्या व्यक्ती आपल्या जीवनात येतात आणि असणाऱ्या व्यक्तींचे स्वभाव बदलतात हे  दोन अर्थ अभिप्रेत आहेत). पण आपलं मन मात्र त्या कबुतराच्या जोडीप्रमाणं काहीसं वेडं बनतं. आपल्या मनातील सुखाची मूळ व्याख्या, ते मूळ चित्र आपण अगदी उराशी बाळगुन ठेवतो. आणि मग काहीसं कालबाह्य झालेलं सुखाचं  हे चित्र आपल्याला प्राप्त झालं नाही म्हणून दुःखी बनुन राहतो. मी दुःखी आहे, मला सहानभूती हवी ह्या भावनेत आयुष्य व्यतीत करणारी अनेक मंडळी आपल्याला अवतीभोवती वावरताना दिसतात! 

आजच्या ह्या पोस्टचा मतितार्थ एकच! योग्य वेळी सुखाचं योग्य पुनर्रव्याख्यीकरण करा! अगदी आजचं उदाहरण घ्यायचं झालं तर रविवारच्या सुखाची व्याख्या त्या दिवशीच्या  जेवणाच्या विशिष्ट चित्राशी निगडित असते. आज आलेली संकष्टी विचारात घेता ह्या दिवशीच्या आनंदाची व्याख्या लवकरात लवकर पुनर्रचित करा! सुखी व्हाल !!

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at January 15, 2017 03:57 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

यंत्रमानव व कृत्रीम प्रज्ञेचे आव्हान!

Image result for artificial intelligence

समाज कसा असणार हे समाजात बुद्धीवंत, प्रज्ञावंत किती अहेत व ते कोणत्या दिशेने विचार करतात यावर जेवढे अवलंबुन असते तेवढेच ते अन्य राष्ट्रे कोणत्या दिशेने प्रगती करत जातात यावरही अवलंबुन असते. परकीय प्रभावाने समाजाची दिशा ठरने अनेकदा अडचणीचे असते कारण मुळात त्यांच्या प्रगतीचा मुलगाभा न समजताच अनुकरणातुन ही दिशा नाइलाजाने स्विकारावी लागत असते. आपल्याला तसे होणे परवडणारे नाही हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.

प्रगत राष्ट्रांत सध्या जोरदार चर्चा चालु आहे ती श्रमिकांची व कनिष्ठ कार्यांसाठी लागणा-या कर्मचा-यांची जागा यंत्रमानवांनी घेणे कितपत संयुक्तिक व नैतिक आहे यावर. औषधी उत्पादन, शेतकी ते अनेक रसायनी उद्योगांत अवाढव्य कारखाने यंत्रमानवांच्या वापराला पसंती देतांना दिसून येतात. काहींनी त्यांचा वापर सुरुही केला आहे. त्यात आता भर पदली आहे ती म्हणजे "कृत्रीम बुद्धीमत्ता" (Artificial Intelligence) या वेगाने विकसित होत चाललेल्य संकल्पनेची. येथे मानवी मेंदुची जागाच संगणक कसे घेतील याचा प्रयत्न सुरु आहे. संगणक सध्या माहितीचे विश्लेशन करतो पण निर्णय घेत नाही. आवाज ऐकुन त्याचे भावात्मक विश्लेषन करत नाही. वासही घेऊ शकत नाही कि पर्यावरणीय बदलांना प्रतिसादही देत नाही. विचार करणे हे मानवाचे महत्वाचे वैशिष्ट्य. पण सध्याचे संगणक विचार करु शकत नाही. 

पण संगणकांनी तसे करावे...किंबहुना संगणकांनी मनुष्याचीच जागा घ्यावी यासाठी प्रयत्न होत आहेत. यासाठी पुंजयामिकीय संगणकप्रणाली (Quantum mechanic based system) बनवता येईल अशी संकल्पना मी १९९८ साली बेंगलोर येथे एका कार्यशाळेत मांडली होती. हे काम माझ्या हातून झाले नसले तरी आता जगात याही दिशेने प्रयत्न सुरु आहेत व त्याला कधी ना कधी यश मिळेल यातही शंका नाही. शिवाय मानवी मेंदू व संगणकीय चिप्स यांचा संकर करुनही अधिक प्रगत अर्धयंत्रमानव बनवता येईल काय या शक्यतेवर केवळ विज्ञानिकाच नव्हे तर शास्त्रज्ञही विचार करत आहेत. म्हणजेच माणसाची जागा संगणक घेऊ लागतील अशी शक्यता येत्या २०-२५ वर्षांत नाकारता येत नाही. 

समजा उद्या सर्वच उद्योगांनी यंत्रमानव वापरायला सुरुवात केली व पगारी नोकरांची गरजच संपवली तर काय हाहा:कार उडु शकतो याची आपण कल्पना करु शकतो. कृत्रीम बुद्धीमत्तेच्या मानवसदृष संगणक-मानवाची निर्मिती झालीच तर मग तर मनुष्याचीच गरज राहणार नाही कि काय अशीही भिती आहेच. या सर्वांत कायदा महत्वाचा रोल बजावत प्रायोगिक पातळीवर सोडले तर अन्यत्र असे घडू दिले जानार नाही हा आपला आशावाद आहे. रोबोटिक्सचा उपयोग आजच अनेक क्षेत्रांत करायला सुरुवात झाली आहे. उद्या ती लाट सर्वत्र  पसरायला वेळ लागणार नाही. उदाहरणच द्यायचे झाले तर फ़ोक्सकोन (Foxconn) या जगातील अवाढव्य कंत्राटी उत्पादक कंपनीचे घेता येईल. चीनमद्ध्ये २०११ साली या कंपनीचे दहा लाख कर्मचारी होते. याच वर्षी कंपनीने दहा हजार रोबो बसवले व "यंत्रमानवीकरणाची" सुरुवात केली. आता दरवर्षी तीस हजार रोबो बसवले जात आहेत. कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी टेरी गौ म्हणतात कि हाच दर ते प्रतिवर्षी एक लाख रोबो एवढा वाढवनार आहेत. याचाच अर्थ दहा लाख कर्मचा-यांची गरजच राहणार नाही. अन्य कंपन्यांचीही हीच दिशा आहे. 

याचा अर्थ आम्हा भारतियांना आजच समजावून घ्यावा लागणार आहे. एकीकडे रोजगार कमी होतील हे जेवढे सत्य आहे तसेच दुसरीकडे एव्गळ्या क्षेत्रांत मानवी रोजगारही वाढतील  असा आशावाद अनेक अर्थतज्ञ करतात. कोणाचा आशावाद अत्य्हवा निराशाआद खरा ठरेल याचे भवितव्य वर्तवता येणे शक्य नसले तरे यंत्रमानव व कृत्रीम बुद्धीमत्ता ही आव्हाने आहेत हेही मात्र खरे.

वरील बाबतीत नैतिकतेचा सिद्धांत चर्चीला जातो. माणसाची जागा कृत्रिम श्रमकौशल्ये व कृत्रीम बुद्धीमत्तेला घेऊ देणे हे नैतिक होणार नाही कारण त्यामुळे माणसांचीच गरज संपेल  व हे नैतिक व मानवीय होणार नाही असा युक्तिवाद केला जातो. या युक्तिवादात नक्कीच तथ्य आहे. परंतू नतिकतेचाच इतिहास पाहिला तर माणसाने आपल्या नीतितत्वांतही सोयीनुसार फरक केल्याचे आपल्या लक्षत येइल. संगणक क्रांती येण्याआधी भारतात तिला नैतिकतेच्याच पातळीवर विरोध करणारे, अगदी विद्यमान सरकारात असलेल्या पक्षासहित, अनेक होते हे आपल्याला माहितच आहे. पण नीतिमुल्ये बदलतात. कायदेही बदलतात. त्यामुळे भविष्यात कायद्यांचे अथवा नैतिक मुल्यांचे संरक्षण राहीलच असे नाही. ते वेळ येताच जाऊ शकते याचे भान आम्हाला असले पाहिजे. कोणतीही नीतिमुल्ये ही स्थिर नसतात. भविष्यातील मुल्ये काय असतील्क याबाबतही आपल्याला विचार करावा लागणार आहे. प्रवाहाबरोबर नुसते दैवगती समजत वहात रहायचे कि प्रवाहालाच दिशा देणारे व्हायचे हे आमच्याच हाती आहे.

शिवाय सारी कामे यंत्रांनी केली व माणसाला काही कामच राहिले नाही तर तो उत्पन्न मिळवणार कोठुन? जगणार कसा? तो बाजारातुन काय व कसे खरेदी करेल कारण खरेदी करायला उत्पन्न म्हणजेच क्रयशक्ती लागते. रोबोंना शारिरिक गरजाच नसल्याने तो काही केल्या "खरेदीदार" होणार नाही.  थोडक्यात संपुर्ण अर्थव्यवस्थाच कोलमडून पडेल. किंवा सर्व मानवी नागरिकांना फुकट वा अतिस्वस्त जीवनमान उपलब्ध करुन द्यावे लागेल. पण मग उद्योगांच्या नफेखोरीचे काय? नफ्याखेरीज ते कशाला उत्पादने करतील? किंवा असेही होईल कि रोबोटिक्सच्या वापरामुळे उत्पादनेच एवढी स्वस्त होतील कि अल्प रोजगारातही सर्वसामान्यांना सुखसमृद्ध जीवन जगता येईल अशी परिस्थिती निर्माण होईल. या सर्व शक्यतांवर आपल्याला सविस्तर विचार करणे भाग आहे कारण पुढील २०-२५ वर्षांत या सर्व घडामोडींत आपली भुमिका काय असेल, येणा-या परिस्थितीत आम्ही लाभाचे अधिक वाटेकरू बनत आमची किमान हानी कशी होईल याची रणनीति आम्हाला ठरवावीच लागेल. 

आजचा आमचा समाज मुळात शिक्षण म्हनजे काय व ते कसे द्यायला हवे याबाबतच चाचपडत आहे. आमचे सामाजिक प्रश्न अजुनही जातीपाती व धर्मधारित विवादांत अडकले आहेत. आरक्षण हाच आमच्या आजच्या सामाजिक गहन चर्चेचा व आंदोलनांचा विषय बनलेला आहे. आम्ही एवढे झापडबंद झालो आहोत कि आरक्षण ही एक सोय आहे, सामाजिक विकासाचा एकमेव मार्ग नाही हेही समजावून घेण्यात आम्हाला अपयश आले आहे. आमचे विचारवंतही त्याच प्रश्नांभोवती फिरत आपली विचार-रणनीति ठरवत आहेत. या सर्वांतून प्रगल्भ समाज निर्माण होण्याची प्रक्रिया कुंठित होत आहे. अशा वातावरणातून किंचित का होईना बाहेर येत भविष्यातील जगाचेही अवलोकन करत स्वत:ला सज्ज करण्याची आजच गरज आहे हे आम्हाला समजावून घेण्याची निकड आहे.

-संजय सोनवणी

(Published in Dainik Sanchar, 15/1/2017)


by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at January 15, 2017 02:47 AM

January 14, 2017

Truth Only

बालपण आणि शालेय जीवन !

प्रिय वाचकांनो २०१७ मधला हा पहिला ब्लॉग. बालपणीच्या आणि शालेय जीवनातल्या आठवणींचा माझ्या मनात असलेला ठेवा लिखित स्वरूपात मांडण्याचा हा प्रयत्न. अर्थात सगळं काही आठवत नाही. पण थोडं-थोडं इथं मांडणार आहे.
११ जून १९७७ ही माझी जन्म तारीख. माझे वडील तेव्हा कृषी विद्यापीठ परभणी येथे नोकरी करत होते. माझ्या जन्मानंतर वडिलांची संभाजीनगरला (तेव्हाचं औरंगाबाद. अजून कोर्टात केस सुरू आहे.) बदली झाली. हा माझा पायगुणही म्हणता येईल. संभाजीनगरला पैठण रोडला असलेल्या कृषी विद्यालयाच्या सरकारी निवासस्थानांमध्ये मी एक-एक पाऊल पुढे टाकलं. अगदी शहरात असलेला हा कृषी विद्यालयाचा परिसर अजूनही निसर्गरम्य असाच आहे. बहुतेक तीन वर्षांचा असताना मला जागृती प्राथमिक शाळेत टाकण्यात आलं. मी आणि माझ्याबरोबर संभाजी शिरसाट आम्हा दोघांना कृषी विद्यालयात लेबर म्हणून असलेले काका सायकलवर शाळेत सोडायचे. फार जास्त काही आठवत नाही, पण माझा बालवाडीत पहिला नंबर आला असं आई अजूनही सांगते. कुलकर्णी आडनावाच्या शिक्षिकेने हे आईला सांगितलं होतं. पण नंतर हा नंबर मला मिळवता आला नाही. बहुतेक नंबर आणि ज्ञानाचा संबंध नसतो, हे मला तेव्हाच कळालं असावं.
कृषी विद्यालयाच्या सरकारी निवासस्थानांमध्ये लहानपणीचे माझे मित्र संभाजी, धनंजय, सुशील, शरद अजूनही संपर्कात आहोत. लक्ष्मीकांत जाधव आणि मी तर साडूभाऊ झालो. कृषी विद्यालयाच्या परिसरातल्या शेतातून भरपूर फिरलो. दांडाच्या पाण्यातही खेळलो. संध्याकाळी वडील आणि त्यांचे मित्र फिरायला निघायचे. तेव्हा आम्ही सगळी मुलं पेढे, केळी, जिलेबी, द्राक्ष असं जेवढं काही आठवेल तेवढं आणायला सांगायचो.
 मी दुसरीत  असताना असताना माझा लहाना भाऊ बालवाडीत होता. पावसाळ्याचे दिवस असल्यानं आम्हाला घ्यायला येणारे काका वेळेत आले नव्हते. तो पर्यंत हा लहाना पठ्ठ्या शाळेपासून तब्बल तीन किलोमीटर चालत घरी गेला. मी शाळेतच थांबलेलो.  रवींद्र घरी गेल्यावर आईने विचारले भाऊ (मला माझा लहानाभाऊ, बहीण लहानपणापासूनच भाऊ म्हणतात.) कुठे आहे ? रवींद्रने उत्तर दिलं, तो हॉटेलमध्ये चहा पितोय. मग वडिलांनी सायकल दामटली. मी शाळेतच होतो. शाळेतल्या हरणाबाई वडील येईपर्यंत थांबून राहिल्या होत्या. मग घरी गेल्यानंतर बहुतेक रवींद्रची धुलाई झाली होती. 
तिसरीत असताना वडिलांची कृषी विद्यापीठाच्या राष्ट्रीय कृषी संशोधन प्रकल्पात बदली झाली. त्यामुळे सरकारी निवासस्थान सोडावं लागलं. त्यानंतर आम्ही राहायला गेलो पदमपु-यात. तिथे कुमावत समाजाची मोठी वस्ती होती. त्यामुळे मी तिसरीतच हिंदी बोलायचा शिकलो. वडिलांचे मित्र शिरसाट काका हे ही पदमपु-यात राहायला आले होते. त्यामुळे संभाजी त्याचा भाऊ मंगेश आम्ही पुन्हा एकत्र आलो. तिथेही आम्हाला बरेच मित्र मिळाले. पदमपु-यात बहुतेक श्री नावाचं एक मंगल कार्यालय होतं. तिथं कोणाचंही लग्न असलं तरी ब-याचवेळा आम्ही जेवायला जायचो. संक्रांतींच्या वेळेस या भागात पतंग मोठ्या प्रमाणात उडवले जायचे. कटलेला पतंग पकडणे, फुलपाखरू पकडणे यात आमचा बराच वेळ जायचा.
पाचवीत मला पदमपु-यातल्या महात्मा फुले हायस्कूलमध्ये टाकलं. पाचवी ते सातवी पर्यंत मी शाळेत होतो. तिथे मला संजय पंढरे, सोमनाथ पंढरे आणि संतोष पंढरे हे माझे जिगरी मित्र.  सहावीत असताना आम्ही नक्षत्रवाडीला राहायला गेलो. तिथे तर फुल धमाल. क्रिकेट खेळण्यासाठी भरपूर जागा. बाजूला शेतं. क्रिकेट खेळायचं शेतात जाऊन पेरू खायचे, पाणी प्यायचं पुन्हा क्रिकेट खेळायचं. आता नक्षत्रवाडीतही शेतं राहिली नाहीत. जिथं आम्ही खेळायचो तिथं टाऊनशिप झाल्या आहेत. नक्षत्रवाडीत सर्व मध्यमवर्गीय वस्ती. तिथं खूप मित्र मिळाले. सुधीर निकम, राजू शिंदे, रिंकू त्रिवेदी, अशोक गायकवाड, गजू लंबे, गोकूळ गायकवाड आणि अजूनही भरपूर मित्र परिवार. संभाजीनगरला गेल्यावर सर्वांना आजही आवर्जून भेटतोच. सातवीत असताना आमची मुंबईला सहल गेली होती. तिथं मी आणि दिनेश कुंडलवाल सहलीची बस उभी असताना रोड ओलांडून कपडे घेण्यासाठी गेलो. आमचे शिक्षक तेव्हा बसमध्ये नव्हते. आम्ही पुन्हा रोड ओलांडून बसकडे यायला आणि मगरे सर येण्याचा टायमिंग साधला गेला. मुंबईत भररस्त्यात मगरे सरांनी मला आणि दिनेशला चोप दिला होता. आता मागील नऊ वर्षांपासून मुंबईत राहतो. पण रस्ता ओलांडताना मगरे सरांचा आजही भास होतो. याच शाळेत चित्रकलेला पाटील सर होते. ते इतके जोक करायचे की, सगळा वर्ग हसत राहायचा.
आठवीत माझी पुन्हा शाळा बदलली. औरंगपु-यातल्या आनंद कृष्ण वाघमारे शाळेत मला टाकण्यात आलं. त्याच शाळेत रवींद्रनं सहावीत प्रवेश घेतला. तर आमची लहानी बहिण कविताला शारदा मंदिरमध्ये चौथ्या वर्गात प्रवेश मिळाला. मी, रवींद्र आणि सर्व मित्रमंडळी सकाळी सिटी बसने शाळेत निघायचो. तेव्हा स्कूल बस सारखं शाळांचं व्यापारीकरण झालेलं नव्हतं. आमच्या सगळ्यांचे पास होते. बसमध्ये जर कोणी चुकून पुस्तक काढून वाचायला बसलं तर त्याला अभ्यासू म्हणून चिडवायचे. त्यामुळे पुस्तक वाचण्याच्या भानगडीत कोणी पडायचं नाही. नक्षत्रवाडीच्या पुढचा स्टॉप होता, कांचननगर. हा जर उच्च मध्यमवर्गीय लोकांचा एरिया होता. इथली मंडळी पुस्तकात डोकं घालणारी होती. मुली जरा जास्तच दीड शहाण्या होत्या. अर्थात थोडं ब्राह्मणी कल्चरही होतं त्यांचं. ते बसमध्ये पुढे बसायचे. मग आम्ही एक आयडिया करायचो. आम्ही सर्व मुलं पहिल्याच स्टॉपला सर्व विंडो बळकवून टाकायचो. मग त्यांना झक मारत आमच्या शेजारी बसावं लागायचं.
इथून हळूहळू जातींची माहिती मिळायला लागली होती. कारण आधीची महात्मा फुले हायस्कूल आणि आताची आनंद कृष्ण वाघमारे प्रशाला यात मोठं अंतर होतं. वाघमारे प्रशालेचं वातावरण ब्राह्मणी असल्यानं मला लवकर जुळवून घेता आलं नाही. आधीचीच महात्मा फुले हायस्कूल मला जास्त आठवायची.
पण नंतर हळूहळू रूळलो. आठवीत असताना मला रेडिओवर विविधभारती ऐकण्याची सवय लागली होती. मग वडिलांनी माझ्या वर्गशिक्षिका सराफ मॅडम यांच्याकडे तक्रार केली. सराफ मॅडमने भर वर्गात माझा असा काही कान पिरगळला की, विविधभारतीवर गाणं ऐकणंच बंद झालं. सराफ मॅडम भूगोल आणि हिंदी शिकवायच्या. पृथ्वीचा आकार गोल नसून जिऑईड आहे, हे माझ्या आजही लक्षात आहे. आठवीत मेरा प्रिय नेता या विषयावर मी शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरेंवर निबंध लिहला होता. सराफ मॅडम शाळेतल्या कोणत्याच विद्यार्थ्याला हातात घड्याळ घालू द्यायच्या नाही. त्या सवयीचा असा परिणाम झाला की, मी आजही हातात घड्याळ घालत नाही.
शिक्षा करण्यात मुख्याध्यापक सौंदनकर सर आघाडीवर असायचे. ते बाजूला उभं राहून असा काही चिमटा काढायचे की, अजून ती कळ आठवते. विद्यार्थ्यांमध्ये माने सरही लोकप्रिय होते. ज्या वर्गातून विद्यार्थ्यांचा जास्त आवाज यायचा त्या वर्गात माने सर आहेत, हे लक्षात यायचं. प्रशालेतल्या सर्वात विद्यार्थीप्रिय शिक्षिका म्हणजे वादे मॅडम. त्यांचा तास असल्यावर वर्गात उल्हासाचं वातावरण असायचं.
याच काळात बहुतेक सर्वच मुलं (एकतर्फी) प्रेमात पडायचे. कधी-कधी तर दोघे जण एका मुलीच्या प्रेमात पडायचे. तिच्यावरून मारामा-याही व्हायच्या. पण त्या बिचारीला आपल्या प्रेमावरून काय लढाई सुरू आहे, याची माहितीही नसायची. जोशी, कुलकर्णी, देशपांडे, पाटील, जाधव या आडनावाच्या मुलींवरच सर्वात जास्त एकतर्फी प्रेम केलं जात असावं, असा माझा तेव्हाचा अंदाज होता. सध्या काय परिस्थिती आहे, याची मला माहिती नाही.
गुलमंडीवर गेल्यावर वडील हमखासपणे उत्तम मिठाई भांडारमधली इम्रती खाऊ घालायचे. आजही गुलमंडीवर गेल्यावर इम्रती खाल्ल्याशिवाय पाय निघत नाही. शहरातली स्टेट आणि मोहन थिएटर वेगळ्या चित्रपटांसाठी प्रसिद्ध होती. तिथून कधी गेल्यावर थिएटरवरच्या पोस्टरकडे मान फिरायचीच. अजून एक गंमत म्हणजे, त्या थिएटरमधून बाहेर पडणारे माना खाली घालून तर रस्त्यावरील लोक थिएटरकडे मान फिरवून चालायचे.
वाघमारे प्रशालेमध्ये माझा सर्वात जिगरी मित्र नितीन बिडवे. निलेश राजपूत, पप्पू त्रिवेदी, अनिल पाका, शैलेंद्र खडके यांच्याशी जरा जास्त सलगी होती. एकदा शाळेच्या सहलीत बसमधून परतीच्या प्रवासात आम्ही सर्वांच्या बुटाच्या लेस रात्रीच्या अंधारात अशा काही अडकवल्या होत्या की, सकाळी सगळेच धडपडले होते.
आठवीत मी हिंदी घेतल्यानं मला ब वर्ग मिळाला होता. तर रवींद्रने संस्कृत घेतल्यामुळे त्याला अ वर्ग मिळाला होता. आंतरशालेय वक्तृत्व स्पर्धांमध्ये रवींद्र चांगलंच नाव कमवत होता. त्यामुळे त्याला शाळेत रोज सकाळी पेपरमधील हेडलाईन्स वाचायला लावायचे. कोणत्याही वक्तृत्व स्पर्धेत जाण्याअगोदर रवींद्रला आमच्या ब वर्गात सरावासाठी आणलं जायचं. मात्र माझे वर्गमित्र असा काही गोंधळ घालायचे की, भाषण करणं अवघड होऊन जायचं.
शाळेत असताना दूरदर्शन हेच एकमेव मनोरंजनाचं साधन होतं. त्यामुळे चित्रहार, छायगीत आणि रंगोली एकदम लोकप्रिय. त्यात दाखवलेलीच गाणी दुस-या दिवशी सगळे गुणगुणायचे. त्या काळात गणेशोत्सवात गणेश मंडळं व्हिडीओवर चित्रपट दाखवले जायचे. आम्ही ते सर्व चित्रपट बघायचो.

दहावीत असताना ६ डिसेंबर १९९२ रोजी बाबरी मशीद पाडली गेली. त्यावेळी आम्ही शाळेत होते. शहरात दंगल उसळली. शाळा लवकर सोडण्यात आली. तणावाच्या वातावरणात घराकडे निघालो. भीती म्हणजे काय असते, याचा भीषण अनुभव घेत होतो. सर्वांचेच पालक चिंतेत होते. घरी गेल्यानंतर आईने आम्हाला कवटाळलंच. सहावी-सातवीपासून जात कळायला लागली होती. मात्र या दंगलीमुळे धर्मही कळायला लागला. १९९३च्या मार्च महिन्यात दहावीची परिक्षा झाली. त्या आधी मुंबईत बॉम्बस्फोट झाले होते. शालेय जीवन संपतानाच दहशतवादाची सुरूवातही बघायला मिळाली. शालेय जीवनाचा शेवट झाला, पण या दहशतवादाचा शेवट होईल का ?

by santosh gore (noreply@blogger.com) at January 14, 2017 06:32 PM

नोंदी सिद्धारामच्या...

राजकारणात संस्कृतीचे राजदूत - पंडित दीनदयाल उपाध्याय


सिद्धाराम भै. पाटील

‘ज्या समाज आणि धर्माच्या रक्षणासाठी रामाने वनवास स्वीकारला, कृष्णाने संकटे झेलली, राणा प्रताप रानावनात भटकत राहिले, शिवाजींनी सर्वस्व समर्पित केले, गुरू गोविंद सिंगांच्या मुलांना भिंतीत चिणून ठार करण्यात आलं, त्यासाठी आम्ही आमच्या जीवनातील आकांक्षा आणि खोट्या आशांचा त्याग करू शकत नाही काय?’’


तारुण्यात पदार्पण केलेल्या दीनदयाळ यांनी आपल्या मामाला लिहिलेल्या पत्रातील ओळी आहेत या. आपल्या मनातील द्वंद्व पत्रातून मांडताना मामाला ते लिहितात,
‘‘परवाच आपलं पत्र मिळालं. तेव्हापासून मनात भावना आणि कर्तव्य यांचे तुंबळ युद्ध सुरू झाले आहे. एकीकडे भावना आणि मोह ओढताहेत तर दुसरीकडे पूर्वजांचे आत्मे हाक देताहेत.’’
सन २०१४ मध्ये जो राजकीय पक्ष निर्विवादपणे देशाच्या नेतृत्त्वस्थानी आला त्या भारतीय जनता पक्षाची पायाभरणी ज्यांनी केली त्यातील एक प्रमुख नाव आहे दीनदयाळ उपाध्याय.
कसेही करून सत्ता आणि स्वार्थ हे शब्द राजकारण या शब्दाला समानार्थी असल्याचा अनुभव रूढ असताना सामान्य कुटुंबात जन्माला आलेल्या दीनदयाळ नावाच्या व्यक्तीने राजकारणात संस्कृतीचा राजदूत म्हणून आपला ठसा उमटवला. मातृभूमीला जगद्गुरूपदी नेण्याचे ध्येय बाळगून कार्य करणाऱ्या राजकीय कार्यकर्त्यांची फळी उभी केली. आपल्या तरुणपणीच देश आणि संस्कृतीसाठी संपूर्ण जीवन समर्पित करण्याचा दृढनिश्‍चय दीनदयाळजी यांनी केले. त्यांच्या जन्मशताब्दीचे हे वर्ष आहे.

२५ सप्टेंबर १९१६ रोजी भगवतीप्रसाद व रामप्यारी यांच्या पोटी मथुरा जिल्ह्यातील नगला चंद्रभान या गावी त्यांचा जन्म झाला.
अडीच वर्षाचा असताना वडील गेले. सात वर्षाचा असताना क्षयरोगाने आई गेली. आई-वडीलांच्या स्नेहापासून वंचित दीना आणि दोन वर्षाने लहान असलेला भाऊ शिवादयाल यांना सांभाळणारे आजोबा (आईचे वडील) दीना दहा वर्षांचा असतानाच सोडून गेले. मामी मातृवत प्रेम करायची. पण तिही दीना १५ वर्षाचा असताना ईश्‍वरभेटीला निघून गेली. आता दीनाकडे शिवदयालचे पालकत्वही आले. दीना नववीत असताना भाऊ शिवदयाल आजारी पडला. खूप प्रयत्न करूनही उपयोग झाला नाही. त्याचेही निधन झाले.आता दीनावर प्रेम करणारी वृद्ध आजीच तेवढी राहिली होती. दरम्यान, दीना दहावी पास झाला होता. आजी आजारी पडली आणि त्यातच तिचा मृत्यू झाला. वडिल, आई, आजोबा, मामी, भाऊ, आजी. एकानंतर एक आघात. दीनावर मामे बहीणीची जबाबदारी होती. ती आजारी पडली. तिच्यावर उपचार करण्यासाठी दीनाला कॉलेज सोडावे लागले. पण उपयोग झाला नाही. तिही अकाली गेली. २४ वर्षांचा होईपर्यंत क्रूर नियतीने दीनाची पाठ सोडली नाही. शिशू, किशोर, बाल, युवा मनावर निरंतर आघात होत राहिले.

दीना अडीच वर्षाचा होता तेव्हा एकत्र कुटुंबातील कलहाला कंटाळून वडीलांनी आईला आजोबांकडे पाठवून दिले. तेव्हा दीना वडीलांच्या घरातून बाहेर आला तो कायमचाच. अक्षरश: अनिकेत. क्रूर नियतीचे प्रहार झेलत २५ वर्षांपर्यंत दीनदयाळ यांना राजस्थान व उत्तरप्रदेशातील किमान ११ ठिकाणी रहावे लागले. सुरुवातील ९ वर्षांचा होईपर्यंत शिक्षण नाही. मामाकडे गंगापूर येथे ४ वर्षे राहिले. सीकरमध्ये १० पास झाले. दोन वर्षे पिलानी येथे राहून इंटरमिडीएट बोर्डाची परीक्षा दिली. १९३६ बीएसाठी कानपूरला आले. दोन वर्षांनी एमएसाठी आग्र्याला गेले. २५ वर्षाचे असताना बीटीसाठी प्रयागला गेले आणि तेथून सार्वजनिक जीवनासाठी अखंड प्रवासी बनले.

आपले घर, आनंदी बालपण, सोयीसुविधा, स्थायित्व, माया करणारी माणसं यामुळे लहान मुले बालसुलभ खोड्या करतात. पण दीनाच्या वाट्याला जे आलं, ते पाहता एखाद्याचे बालपण करपूनच जाईल. पण, दीना त्याला अपवाद ठरला. सदैव क्लांत आणि तणावपूर्ण मन. याही स्थितीत तो सेवाभाव जोपासत राहिला. दीना दुसरीत असताना मामा राधारमण खूप आजारी पडले. मामाच्या सेवेसाठी, उपचारासाठी ११ वर्षांचा दीना आगऱ्याला आला. परीक्षेआधी काही दिवस मामासोबत परत गंगापूरला आला. परीक्षा दिली आणि वर्गात प्रथम आला. दीनाची गाणितात अद्भुत गती होती. नववीत असताना दहावीचे विद्यार्थी त्याच्याकडून गणित सोडवून घ्यायचे. दीना दहावीच्या बोर्डात सर्वप्रथम आला. सीकरच्या महाराजांकडून पुढील शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती मिळाली.

इंटरमिडीएटलाही बोर्डात सर्वप्रथम आणि सर्वच विषयात विशेष प्राविण्य. तेव्हा घनश्यामदास बिर्ला यांनी शिष्यवृत्ती सुरू केली. एम.ए. प्रथम वर्ष पहिल्या श्रेणीत उत्तीर्ण झाले. बहीणीच्या आजारपणामुळे दुसऱ्या वर्षाची परीक्षा देता आली नाही. प्रशासकीय परीक्षा दिली. मुलाखतीतही उत्तीर्ण झाले. पण नोकरीत रूची दाखवली नाही. कानपूरमध्ये बी.ए. करतानाच त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी परिचय झालेला होता. १९३९ मध्ये संघाचे प्रथम वर्ष प्रशिक्षण आणि १९४२ मध्ये द्वितीय वर्ष प्रशिक्षण पूर्ण केले होते. दरम्यान, १९४० मध्ये मुस्लीम लीगने पाकिस्तानची मागणी पुढे रेटायला सुरुवात केली होती. देशासमोर काय वाढून ठेवले आहे, याचा अंदाज तरुण दीनाच्या द्रष्ट्या मनाने केव्हाच घेतला होता.

दीनाने सरकारी नोकरी करावी, कुटुंबाला हातभार लावावा, असे आजारी मामाला वाटणे स्वाभाविकच होते. त्यामुळे प्रशासक म्हणून नोकरी नाकारली तरी प्राध्यापक म्हणून तरी नोकरी करावी, अशी नातेवाईकांची अपेक्षा होती. बी.टी. करून दीनदयाळ मामाच्या घरी गेले नाहीत. देशासमोरील आव्हानांनी त्यांना संघाचे पूर्णवेळ प्रचारक बनवले. मामा आजारी असल्याचे पत्र मिळाले तेव्हा दीनदयाळांच्या मनाची सुरू असलेली घालमेल त्यांच्या पत्रातून व्यक्त झाली आहे.

या लेखाच्या सुरुवातीला त्या पत्राचा उल्लेख केला आहे. त्याच पत्रात दीनदयाळ पुढे लिहितात,
‘‘मला एका जिल्ह्यात काम करायचे आहे. निद्रीस्त असलेल्या हिंदू समाजात असलेली कार्यकर्त्यांची उणीव अशा प्रकारे भरून काढायची असते. संपूर्ण जिल्ह्यात काम करायचे असल्याने एका ठिकाणी दोन चार दिवसांपेक्षा अधिक थांबणे शक्य होत नाही. त्यामुळे नोकरी करणे अशक्य आहे. संघाच्या स्वयंसेवकासाठी प्राधान्य समाज आणि देशाच्या कार्याला असते आणि मग आपल्या व्यक्तिगत कामांचा क्रम लागतो. त्यामुळे समाजकार्यासाठी मला जी आज्ञा मिळाली, तिचे मी पालन करत आहे.’’
आपल्या याच पत्रात संघाच्या बाबतीत ते म्हणतात,‘संघाबद्दल आपल्याला फार माहिती नसल्याने तुम्हाला भीती वाटत आहे. संघाचा कॉंग्रेसशी कोणत्याही प्रकारचा संबंध नाही. आणि ही राजकीय संस्थाही नाही. संघ आजकालच्या कोणत्याही राजकारणात सहभागी नसतो. संघ सत्याग्रह करत नाही. कारागृहात जाण्यावरही संघाचा विश्‍वास नाही. संघ अहिंसावादी नाही. तो हिंसावादीही नाही. संघाचे एकमात्र कार्य हिंदूंचे संघटन करणे आहे.’’
‘‘आमच्या पतनाचे कारण आपल्यात संघटितपणाचा अभाव आहे. इतर वाईट गोष्टी निरक्षरता वगैरे तर अधोगतीची केवळ लक्षणे आहेत. ...राहिला प्रश्‍न व्यक्तिगत नाव आणि यशाचा, गुलामांना कसले आलेय नाव आणि यश?’’
युवा दीनदयाळ यांचे हे विचार समजून घेतल्याशिवाय त्यांचे राजकीय योगदान समजून घेणे कठीण जाईल.

१९४२ ते ४५ या काळात दीनदयाळजी हे लखीमपूर येथे संघाचे प्रचारक राहिले. त्यांचे समर्पण, संस्कार क्षमता आणि बौद्धीक प्रखरता पाहून त्यांना १९४५ मध्ये संपूर्ण उत्तर प्रदेशचे सह प्रांत प्रचारक करण्यात आलेे. त्या काळात उत्तर प्रदेशचे प्रांत प्रचारक होते भाऊराव देवरस. दीनदयाळजींची संघटनात्मक प्रतिभा आणि संघकार्यातील त्यांचे योगदानाविषय ते लिहितात,
‘‘हे आदर्श स्वयंसेवक! संघाच्या संस्थापकांच्या मुखातून आदर्श स्वयंसेवकाच्या गुणासंबंधी भाषण ऐकले होते. तुम्ही त्या गुणांचे मूर्तीमंत प्रतिक आहात. प्रखर बुद्धीमत्ता, असामान्य कर्तृत्व, निरहंकार आणि नम्रता या गुणांचे आदर्श.’’

गांधीहत्येनंतर संघावर बंदी आली. पांचजन्यवर बंदी आली. दीनदयाळजी भूमिगत झाले. हिमालयचे प्रकाशन सुरू केले. त्यावर बंदी आली. राष्ट्रभक्त सुरू केले. संघ विचारांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी दोन ललित साहित्यकृती जन्मास घातले. सम्राट चंद्रगुप्त आणि जगद्गुरू शंकराचार्य ही ती दोन पुस्तके. भारताची फाळणी होऊ नये यासाठी घराघरात राष्ट्रीय विचारधारा पोहोचवण्यासाठी ते कार्यरत राहिले. पण प्रचंड रक्तपात होऊन अखेर फाळणी झालीच. यामुळे त्यांच्या मनावर मोठा आघात झाला.

देशाच्या विभाजनाला मुस्लिमांचा फुटीरतावाद, ब्रिटिशांची नीती आणि कॉंग्रेसची राष्ट्रीयतेसंबंधीची विकृत धारणा कारणीभूत असल्याची खात्री दीनदयाळजींना पटली होती. मुस्लिम फुटीरतेचे मूळ कोठे आहे यावर दीनदयाळजींनी सविस्तर लिहिले आहे. देशाची फाळणी होऊनही कोणतीही समस्या सुटली नाही, उलट समस्या जटिल बनल्या. भारताची आंतरराष्ट्रीय शक्ती कमी करण्यात पाकिस्तान गुंतला आहे. हिंदू-मुस्लिम समस्या जशीच्या तशी आहे. मुस्लिम फुटीरता स्वतंत्र्यानंतरही वाढतच आहे. कारण पाकिस्तानचे अस्तित्व त्याला तार्किक बळ देते. यासाठी अखंड भारतासाठी दीनदयाळजी आग्रही होते. ते राजकारणात आले तेव्हाही त्यांचा हा आग्रह कायम राहिला. ते लिहितात,
‘‘वास्तवात भारताला अखंड करण्याचा मार्ग युद्ध नाही. युद्ध केल्याने भौगोलिक एकता होऊ शकते, राष्ट्रीय एकता नाही. अखंडता भौगोलिकच नाही तर राष्ट्रीय आदर्शसुद्धा आहे. देशाची फाळणी द्वि राष्ट्र सिद्धांत आणि तडजोडीच्या वृत्तीमुळे झाली. अखंड भारत एक राष्ट्राच्या सिद्धांतावर मन, वचन आणि कर्माने दृढ राहिल्यास सिद्ध होईल. जे मुसलमान आज राष्ट्रीय दृष्ट्या मागास आहेत, तेही आपले सहयोगी बनू शकतील, जर आपण राष्ट्रीयतेशी तडजोड करणे सोडून दिले तर. आजच्या काळात जे अशक्य वाटते ते कालांतराने शक्य होऊ शकते. परंतु, त्यासाठी आवश्यकता आहे आदर्श आमच्यापुढे सदैव जीवंत ठेवले गेले पाहिजे.’’

त्यांनी ‘अखंड भारत क्यों’ हे पुस्तक संक्रमण काळात लिहिले आहे. प्रत्यक्ष संघ कार्यातून राजकीय क्षेत्रात जात असतानाच्या काळात हे पुस्तक लिहिले आहे. राष्ट्रीयतेशी तडजोड न करण्याची त्यांची मानसिकता अन्य एका लेखातून व्यक्त होते. ते लिहितात,
‘‘जर आपल्याला एकता हवी असेल तर भारतीय राष्ट्रीयता, जी हिंदू राष्ट्रीयता आहे आणि भारतीय संस्कृती जी हिंदू संस्कृती आहे, तिचे दर्शन करा. तिला आदर्श मानून पुढे जात राहा. भागीरथीच्या या पुण्यधारेत सर्व प्रवाहांचा संगम होऊ द्या. यमुनाही येऊन मिळेल आणि आपली मलिनता विसरून गंगेच्या धवल प्रवाहात एकरूप होऊन जाईल.’’
फक्त हिंदू धर्मच अन्य धर्मांचे अस्तित्व मान्य करतो. हिंदू धर्माची ही व्यापकताच सर्वांना सामावून घेईल, यावर दीनदयाळजींचा दृढविश्‍वास असल्याचे यातून दिसते.

इंग्रज निघून गेले. भारतीय राजकारणाला लोकशाहीस अनुरूप आकार येऊ लागला. महात्मा गांधी यांचे मत होते की स्वातंत्र्यानंतर लोकांनी आपापल्या विचारधारेनुसार वेगवेगळे पक्ष स्थापन करावेत. कॉंग्रेस हा पक्ष नव्हता, स्वातंत्र्यासाठी लढणाऱ्यांसाठीचे ते व्यासपीठ होते. स्वातंत्र्यानंतर राजकीय पक्ष म्हणून काम न करता कॉंग्रेसचे विसर्जन करण्यात यावे, असे गांधीजींचे मत होते. पण तसे झाले नाही. परिणामी, समाजवादी लोक कॉंग्रेसपासून सर्वात आधी वेगळे झाले.

सरदार पटेल आणि पुरुषोत्तम दास टंडनसारख्या नेत्यांना वाटत होते की राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने कॉंग्रेससोबत येऊन काम करावे. पटेल यांनी यासाठी तत्कालीन सरसंघचालक गोळवलकर गुरुजी यांना पत्रही लिहिले होते. १९५० मध्ये पुरुषोत्तम दास टंडन हे कॉंग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. त्याच वेळी कॉंग्रेसच्या कार्यकारिणीने संघाच्या स्वयंसेवकांना कॉंग्रेसमध्ये प्रवेश द्यावे, यासाठी प्रस्ताव पारित केला होता. यामुळे कॉंग्रेसमध्ये वादंग माजला. नंतर टंडन यांना राजीनामा द्यावा लागला. याच वर्षी सरदार पटेल यांचे निधन झाले. लोकशाहीने चालणाऱ्या भारतात संघाच्या स्वयंसेवकाला राजकीय योगदान द्यायचे असेल तर त्यांच्यासाठी कॉंग्रेसची दारे बंद झाली होती. त्यामुळे भारतीय जनसंघाची स्थापना झाली. यासंदर्भात पंडित दीनदयाळ उपाध्याय ऑर्गनायझरमध्ये लिहितात,
‘‘श्री. टंडन हे कॉंग्रेस पक्षातले शेवटचे विचारवान नेते होते. ते पक्षात ‘भारतीय’ तत्त्वाचे प्रतिनिधीत्व करत होते. नेहरू यांच्यासमोर त्यांना निष्प्रभ झाल्यानंतर, त्यांना अध्यक्षपद सोडावे लागले. विचारधारेच्या दृष्टीने कॉंग्रेस क्रमश: राष्ट्रवादी भारतीय भावनांपासून दूर होत गेली. टंडन जर कॉंग्रेसच्या अध्यक्षपदावर राहिले असते तर कदाचित जनसंघाची स्थापना करण्याची आवश्यकताच पडली नसती.’’

विचारधारेच्या कारणामुळे समाजवादी लोकांनी कॉंग्रेस सोडली. डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी हे स्वतंत्र भारताच्या मंत्रीमंडळात उद्योगमंत्री होते. नेहरू-लियाकत करारामुळे त्यांनी राजीनामा दिला. २१ ऑक्टोबर १९५१ मध्ये डॉ. मुखर्जी यांच्या अध्यक्षतेखाली भारतीय जनसंघाची स्थापना झाली. (पुढे त्यातूनच भारतीय जनता पक्ष उदयास आला.) पक्षाची स्थापना करण्यापूर्वी डॉ. मुखर्जी यांनी गोळवलकर गुरुजी यांची भेट घेतली होती. राष्ट्रीयतेची धारणा काय असावी, यावर दोघांचेही एकमत झाले होते. श्री. गोळवलकर यांनी ज्या निस्वार्थी आणि दृढनिश्‍चयी सहकाऱ्यांना नव्या पक्षाचा कार्यभार वाहण्यासाठी मुखर्जी यांना दिले, त्यात सर्वात महत्त्वपूर्ण व्यक्ती होती पंडित दीनदयाळ उपाध्याय.

भारतीय जनसंघाचे पहिले अधिवेशन २९, ३० आणि ३१ डिसेंबर १९५२ ला कानपूर येथे झाले. दीनदयाळजींची या नव्या पक्षाचे महामंत्री म्हणून निवड झाली. येथूनच त्यांच्या राजकीय कारकीर्दीला खऱ्या अर्थाने सुरूवात झाली.
श्यामाप्रसादजी आणि दीनदयाळजी यांची आधीची ओळख नव्हती. पण अधिवेशनातील दीनदयाळजी यांची कार्यक्षमता, वैचारिक प्रगल्भता आणि संघटनक्षमता पाहून डॉ. श्यामाप्रसाद म्हणून गेले, ‘‘जर मला दोन दीनदयाळ मिळाले, तर मी भारतीय राजकारणाचा नकाशा बदलून दाखवेन.’’

पं. दीनदयाळ यांना वैयक्तिक जीवन नव्हते. संघाचे जीवन समर्पित प्रचारक होते ते. संघाचा स्वयंसेवक म्हणूनच त्यांनी भारतीय जनसंघाचे कार्य आपल्या जीवनाचे ध्येयकार्य म्हणून स्वीकारले होते. संघ आणि जनसंघ सोडून त्यांचे व्यक्तिगत किंवा सार्वजनिक असे जीवन नव्हते. सुमारे १७ वर्षापर्यंत ते जनसंघाचे महामंत्री या नात्याने पक्षाचे संघटक आणि विचारवंत होते.
सत्ताप्राप्ती हे राजकीय पक्षांचे उद्दीष्ट असते आणि दायित्वही. सत्तास्पर्धेसाठी राजकारणात उतरणे आणि आपले सिद्धांत, आदर्श यानुसार सत्ता आणि समाजाला नेतृत्व देण्यासाठी राजकारणात उतरणे या दोन्हीत खूप मोठा फरक आहे. यासंदर्भात दीनदयाळजींचे विचार अतिशय स्पष्ट होते. त्यामुळेच डॉ. मुखर्जी यांच्या मृत्यूनंतर प्रस्थापित नेत्यांची नावे अध्यक्षपदासाठी चर्चेत येऊ लागली तेव्हा दीनदयाळजींनी स्पष्टपणे म्हटले की,
‘‘आमच्यासमोरील आदर्शवाद आणि त्यातून उत्पन्न झालेल्या आमच्या अढळ श्रद्धेची आंतरिक शक्ती समजून घेण्यात बहुतेकजण असमर्थ आहेत. त्यामुळेच अध्यक्षपदाबाबत ते मनमानी आडाखे बांधत आहेत. हवेत अनेक नावं उडत आहेत. त्यातील अनेकजण आमच्या पक्षाचे सदस्यही नाहीत. नेत्याच्या शोधात आम्ही फेरफटका मारू आणि जिथे कोठे नेता दिसेल त्याला हार घालू असे कोणी समजू नये. आमच्यासाठी नेता हो कोणी वेगळा नसतो, तो संघटनेचा अभिन्न अंग असतो.’’

राजकीय अनुभव आणि वय पाहता दीनदयाळजी खूपच लहान होते. परंतु, आत्मविश्‍वास आणि संघटनेच्या विचारधारेबद्दल ते खूप स्पष्ट होते. ते साधेभोळे दिसायचे, पण तसे ते नव्हते. यासंदर्भात तत्कालीन केंद्रीय संरक्षणमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांचे मत विचारात घेण्याजोगे आहे. ते म्हणतात, ‘लोकांना वाटतं ते साधेभोळे होते, पण मला तसे वाटत नाही. साध्याभोळ्या व्यक्तीला कोणीही गंडवू शकतो, पण त्यांना गंडवणे कदापी शक्य नव्हते. त्यांना बोलण्यात कोणी फसवणे शक्यच नव्हते. ते साधे अवश्य होते, पण जे सांगायचे आहे ते अतिशय विनम्र परंतु थेट शब्दांत बोलायचे.’

पं. दीनदयाळ यांनी पहिल्या अधिवेशनात मांडलेला ‘सांस्कृतिक पुनरुत्थान’चा प्रस्ताव महत्त्वपूर्ण आहे. राष्ट्रीयतेसाठी केवळ भौगोलिक एकता पुरेशी नाही. एका देशातील लोक तेव्हाच एक राष्ट्र बनतील जेव्हा ते सांस्कृतिकदृष्ट्‌या एकरूप झालेले असतील. भारतीय समाज जोवर एका संस्कृतीचा अनुगामी होता, तोवर अनेक राज्ये असूनही येथील लोकांची मूलभूत राष्ट्रीयता टिकून राहिली. पण द्विराष्ट्र सिद्धांताला मान्यता दिल्याने देशाची फाळणी झाली. पाकिस्तानात गैरमुस्लिमांचे राहणे अशक्य बनले. उर्वरित भारतातही मुस्लिम संस्कृती वेगळी मानून द्विराष्ट्रवाल्या प्रवृत्तीचे पोषण सुरू आहे. हे थांबवण्यासाठी पं. दीनदयाळ यांनी भारताच्या एक राष्ट्रीयत्वाच्या विकासावर भर दिला. कोणत्याही रिलीजनचे नाव न घेता पं. दीनदयाळ आवाहन करतात,
‘‘हिंदू समाजाचे राष्ट्राबद्दल कर्तव्य आहे की भारतीय जनजीवनाच्या आणि आपल्या ‘त्या अंगांच्या’ भारतीयीकरणाचे महान कार्य आपल्या हाती घ्यावे, जे परकीयांमुळे स्वदेशपराङमुख आणि प्रेरणेसाठी विदेशाभिमुख झाले आहेत. हिंदू समाजाने त्यांना स्नेहपूर्वक आत्मसात केले पाहिजे. या प्रकारानेच धर्मांधतेचा अंत होऊ शकेल आणि राष्ट्राचे ऐक्य आणि दृढीकरण शक्य होईल.’’

धर्म वेगळे असू शकतील, मात्र संस्कृती एक आहे. धर्माच्या आधारावर वेगळी संस्कृती जनसंघाला मान्य नाही. कारण अनेक संस्कृती, मिश्र संस्कतीच्या विचारातच फुटीरतेचे मूळ आहे. दीनदयाळजी म्हणतात, ‘जनसंघ हा मुळात संस्कृतीवादी आहे. संस्कृतीच्या आधारशीलेवरच आमचे आर्थिक, राजकीय आणि सामाजिक चिंतन उभे आहे.’

१९६४ मध्ये राजस्थानातील एका संघ शिबिरात पं. दीनदयाळ यांचे बौद्धीक व्याख्यान झाले. त्यात ते म्हणाले, ‘स्वयंसेवकाने राजकारणापासून अलिप्त राहिले पाहिजे, जसा मी आहे.’ रात्रीच्या प्रश्‍नोत्तर सत्रात त्यांना विचारण्यात आले, आपण तर एका राजकीय पक्षाचे अखिल भारतीय महामंत्री आहात. मग राजकारणापासून अलिप्त कसे? त्यावर पंडीत दीनदयाळ म्हणाले, ‘मी राजकारण करण्यासाठी राजकारणात नाही, राजकारणात संस्कृतीचा राजदूत म्हणून माझे काम आहे. राजकारण संस्कृतीशून्य होणे ठीक नाही.’

भारतीय जनसंघ एक संस्कृतीवादी पक्ष म्हणून विकसित व्हावा, असा त्यांचा आग्रह होता. त्यांचे संस्कृतीचे राजदूत असणे त्यांच्या जीवनातील अनेक प्रसंगांमधून दिसून येते. निवडणूक लढण्यासाठी ते राजकारणात आले नव्हते, पण त्यांना निवडणुकीला उभे करण्यात आले. तेव्हाचे त्यांचे वर्तन संस्कृतीच्या राजदूताला साजेसेच होते. उत्तर प्रदेशचे तत्कालीन प्रांत प्रचारक भाऊराव देवरस यांच्यामुळे योजनेमुळे ते उमेदवार बनले. गुरुजी त्यावर म्हणाले, ‘निकाल काहीही लागो नुकसान आहे. जिंकल्यास अधिक, पराभूत झाल्यास कमी!’

प्रचारात कॉंग्रेसकडून जातीचे राजकारण खेळले गेले. पण दीनदयाळजींनी जातीचा आधार घेणे नाकारले. ते राजकीय आणि आर्थिक मुद्द्यांवरच प्रचार करत राहिले. परिणामी पराभव झाला. विजयी उमेदवाराला लोकहिताच्या कार्यात सहयोग देण्याचे जाहीर करण्यासाठी सभा घेणारे दीनदयाळजी होते.
जवाहरलाल नेहरू यांच्या कॉंग्रेसच्या विरोधात दीनदयाळजींचा पक्ष मैदानात होता. जनसंघ आणि संघाबद्दल जवाहरलालजी यांचा व्यवहार कटुतेचा होता. परंतु, दीनदयाळजींनी अनेक प्रसंगी त्यांच्याप्रति जो व्यवहार केला तो त्यांच्या सांस्कृतिक राजदूताला साजेल असाच होता. १९६२ च्या युद्धात पेकिंग रेडीओवरून नेहरूंचा अपमान करण्यात आला. त्यावेळी दीनदयाळजींची भूमिका, नेहरू पूर्व युरोपच्या दौऱ्यावर गेले तेव्हाची भूमिका पक्षीय राजकारणाच्या वर आलेली दिसते. काही लोकांना हे विचित्र वाटायचे. पण दीनदयाळजींनी त्याची कधी पर्वा केली नाही. संघटन शक्ती आणि वैचारिक चिंतनावर त्यांचा अधिक भर होता.

काश्मीरप्रश्‍न, गोवा मुक्ती आंदोलन, पाकिस्तानला बेरूबाडी क्षेत्र हस्तांतरण करण्याच्या विरोधातील आंदोलन, कच्छ करारापासून ते ताशकंद करारापर्यंत नेहरू आणि लालबहादूर शास्त्री यांना तीव्र विरोध करत देशभक्तीची भावना दीनदयाळजींनी प्रखर ठेवली होती.

दीनदयाळजी स्वभावानेच सैद्धांतिक व्यक्तमत्त्व होते. परंतु, परराष्ट्रनीतीच्या बाबतीत त्यांनी सिद्धांतशास्त्रावर विश्‍वास ठेवला नाही. विशुद्ध व्यावहारिकता हाच त्यांचा सिद्धांत होता. त्यांच्या दृष्टीने परराष्ट्र धोरणाचा एकच आधार होता, तो म्हणजे ‘राष्ट्रीय हित’. त्यांच्याच शब्दांत, ‘भारतीय जनसंघाची श्रद्धा आहे की कोणत्याही देशाचे परराष्ट्र धोरण हे राष्ट्राचे हित हे एकमेव उद्देश ठेवूनच आखले पाहिजे. ते यथार्थवादी आणि जगाचे नैसर्गिक वागणे ध्यानात घेऊन ठरवले पाहिजे.’
त्यामुळेच परराष्ट्र धोरणाच्या बाबतीत ते कोणत्याही काल्पनिक सिद्धांतवादात अडकत नाहीत. म्हणूनच तटस्थ गटासारख्या निरर्थक धोरणावर ते प्रहार करतात. चीनशी टक्कर द्यायचे तर नव्या शक्तीगटाची आवश्यकता असल्याचे प्रतिपादन करतात. संरक्षणसिद्धतेबद्दलही त्यांचा आग्रह आहे.

सैनिकीकरण आणि अणुबॉम्बच्या आवश्यकतबद्दल त्यांच्या मनात किंतुभाव नव्हता. ‘प्रहारात्मक सिद्धता हीच श्रष्ठ सुरक्षा व्यवस्था’ असे त्यांचे मत होते. राष्ट्राचे सैनिकीकरण आणि सेनेचे आधुनिकीकरण केले पाहिजे. संरक्षणाच्या क्षेत्रात पाश्‍चात्य आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान वापरण्याला त्यांची आडकाठी नव्हती, आग्रह होता. अर्थकारण, समाजकारण, शिक्षणविषयक धोरण, राजकीय व्यवस्था या सर्व ठिकाणी पाश्‍चात्य आधुनिकतेला ते विरोध करतात किंवा अटी घालतात. परंतु संरक्षणाच्या बाबतीत मात्र आधुनिकीकरणाचे समर्थक आहेत. गरज पडली तर कोणीही तरुण सैनिक होऊ शकला पाहिजे, असे शिक्षण हवे. अनिवार्य सैनिकी शिक्षणाचे ते पक्षधर होते. संस्कृतीच्या नावाखाली भोंगळवाद जोपासणे त्यांना कदापी मान्य नव्हते.

-सिद्धाराम भै. पाटील,
लेखासाठी आधार : आधुनिक भारत के निर्माता पंडित दीनदयाल उपाध्याय, ले. महेश चंद्र शर्मा, प्रकाशन विभाग, सूचना और प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार
http://www.psiddharam.blogspot.in/2016/02/blog-post_11.html

by siddharam Bhairappa patil (noreply@blogger.com) at January 14, 2017 12:44 PM

नरेन्द्र प्रभू

मोदी आड येतो

गेला माझा गांधी नेला रे चोरून कुठे आम्ही आता चरायचे? चरखा आणि खादी आमची कुरणे गांधी आजवर राखायचे रोजचे घोटाळे करुनीया आम्ही गांधींच्या मागेच लापायचे भिकेला लावली शेतं आणि गावं तरी आम्ही राव ठरायचे आता नोटेवरी गांधी आहे परी कॅलेंडर कुठले पाहायचे? नवे कॅलेंडर नवीन हे साल नाही आता आम्हा पाहायचे कालचक्र आम्ही उलटे फिरवू जुने

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at January 14, 2017 11:42 AM

पाइनॅपल सन्

पुनश्च हरी ॐ

टिळकांची मुदलातली धार आहेच या वाक्याला... आणि नवीन वर्षावर तुटून पडायला हत्यार धारदार हवंच.
तसं तर मुंबईत या पिढीत मजेत हसत खेळत वाढलेला असल्यामुळे फाळणीचा/भूकंपा/पुराचा व्यक्तिश: अनुभव नाहीच...
पण समृद्धी, मायेची माणसं, तगडी सपोर्ट सिस्टीम सगळं तोडून मोडून गेल्यावर परत शून्यातून सुरुवात करताना
असंच एखादं वाक्य घशातले आवंढे गिळत छातीचा दगड करत त्या निर्वासितांनी म्हटलं असेल का?
अरे हो... नाही कसा २६ जुलैला स्वतःचं आणि मित्रांची घरं पुरुषभर पाण्यात तरंगताना बघितलीयतच की...

पण खंत करण्याचा पॉईंट नाहीच आहे ना वरच्या वाक्याचा... आपलं ठरलंय तसं.
पॉईंट आहे तो टिळकांच्या क्लिनिकल शांतपणे पुढची लॉजिकल स्टेप उचलण्याचा...
घर गेल्यावर...
जॉब गेल्यावर...
ब्रेकअप झाल्यावर...
व्यसन सुटल्यावर...
पुरेसं दुःख करून त्या त्या जखमेची देणी देऊन झाली की...
एक दिवस शांतपणे पुढे चालायला लागण्याचा...
परत वीटेवर वीट जोडण्याचा :)

सो पुनश्च हरी ॐ

-नील आर्ते







 

by nilesh arte (noreply@blogger.com) at January 14, 2017 11:00 AM

भयभीषण MACABRE

आधी याचा उच्चार मी 'मकाब्र' करायचो पण मग कळलं की तो 'मकाबर्' असा आहे.
म्हणजे खास पुण्यातले लोकं बरं म्हणताना ... 'बर्' म्हणतात... 'र' ला जास्त भाव नं देता.
(फॉर दॅट मॅटर कशालाच जास्त भाव नं देता पण ते 'Pun'plicit च :))
ह्यातही 'र' तेवढाच ठेवावा.


तर 'मकाबर्'
मराठीत याच्या जवळपास जाणारे शब्द आहेतच: भीषण, अघोरी वगैरे.
पण याचा शेवटचा पोट फुटका 'ब' आणि पाय तुटका 'र्' माझी जास्तच फाडतात.

धारपांच्या गोष्टींतले ते खुसूखुसू हसणारे बागुलबुवे आठवायला लागतात...
रोआल्ड डालच्या गोष्टीतली ती मृत नवऱ्याच्या जिवंत मेंदूसमोर सिग्रेट फुंकणारी मेरी...
म्हणजे कश्यप/नायरचा शैतान ठीक होता.
पण 'पांच'...
ते एकमेकांना बोचकारणारे रक्तबंबाळ करणारे मित्र...
ती अंधारी कोंदट मुंबई...
ती कचाकच हिंसा...
आणि यु-ट्यूब वरची ती ग्रेनी, धुरकट कधीच थिएटरचा उजेड न पाह्यलेली नल्ला प्रिंट! 

साक्षात 'मकाबर्'!

-नील आर्ते



 


by nilesh arte (noreply@blogger.com) at January 14, 2017 10:58 AM

संजय सोनवणी (Sanjay Sonawani)

सोलापुरात उमटला मुक समाजाचा साहित्यिक आवाज!

Image may contain: 6 people, people standing

"आवाज उद्याचा...उद्गार उद्याचा" हा नारा देत भारतातील पहिले "आदिवासी धनगर सहित्य संमेलन" ७ व ८ जानेवारीला पार पडले. मूक समाजाचा आधुनिक काळातील पहिलाच साहित्यिक उद्गार हेच त्याचे वैशिष्ट्य नव्हते तर वैचारिक विश्वालाही आम्ही नवविचारांनी नवे आशय देवू शकतो हे अत्यंत आत्मविश्वासाने सांगितले जाणे हेही एक वैशिष्ट्य होते. या संमेलनात विविध विचारप्रवाहच नव्हे तर समाजघटकही वक्त्यांच्या रुपात सहभागी होते. या विविध विचारप्रवाहांना गंभीरतापुर्वक समजावून घेणा-या हजारावर श्रोत्यांची दोन दिवस सलग उपस्थिती हेही एक वैशिष्ट्य होते. भुतकाळ समजावून घेत वर्तमानाचे विश्लेशन करत भविष्याच्या दिशा ठरवणे हे साहित्याचे अंगभूत वैशिष्ट्य असते. ते या संमेलनत एवढे प्रकर्षाने दिसले कि प्रस्थापित साहित्य संमेलनांनाही त्याची दखल घेणे भाग पडले.

या पहिल्यवहिल्या आदिवासी साहित्य संमेलनाचा मी अध्यक्ष होतो. हा एक ऐतिहासिक बहुमान माझ्या वाट्याला आला. आदिम समाजाशी आधुनिक युगातही नाळ घट्ट करत त्यांच्या भावविश्वात सहित्यिक दृष्टीकोनातुनही मला जोडून घेता आले. या समाजाला साहित्याची, नवविचारांची भूक आहे याची तीव्र जाणीव या सम्मेलनाने झाली. अनेक वक्ते असे होते कि त्यांना कधी जाहीर बोलण्याची संधीही मिळाली नव्हती. पण त्यांच्या भाषणांत जो गंभीर अभ्यास, विश्लेशनात्मक पद्धती व भविष्याच्या दिशांचा विचार उमटत होता ते पाहून अशा व्यासपीठाची तीव्र गरजही लक्षात आली. प्रस्थापितांनी ज्यांना कधी जवळ केले नाही, ज्यांचे जीवन साहित्याचा विषय बनू शकतो याचा विचार केला नाही त्यांनी स्वत:चे विश्व बनवण्यासाठी कष्ट उपसले तर काय चूक हा प्रश्नही माझ्या मनात उपस्थित झाला होता. या संमेलनाने ती वाट करून दिली. रानावनांत खुल्या आभाळाखाली वाढलेली, बहरलेली धनगर संस्कृती नव्या युगावर धनगरांचेच पुर्वज मौर्य व सातवाहनांप्रमाणे नव्या युगावरही आपला ठसा उमटवायला सज्ज झाल्याचे चित्र ठळक झाले ही या संमेलनाची फलश्रुती होती.

महाराष्ट्राला संस्कृती दिली ते ४३० वर्ष राज्य करणा-या सातवाहन घराण्याने. हे घराणे पुढे आले ते धनगरांतूनच. हाल सातवाहनाची गाथा सप्तशती हा मराठीतील आद्य महाराष्ट्री प्राकृतातील काव्यसंग्रह. त्यातील जनजीवनाचे लोभस चित्रण हा आजही जागतिक वाड्मयात चर्चेचा व अभ्यासाचा विषय. आजच्या मराठीचा हा आद्य स्त्रोत. एका धनगरानेच मराठी साहित्य संस्कृतीचा पाया घातला. पण त्याची जाण मराठी सारस्वताने कधी ठेवली नाही. अखिल भारतीय साहित्य संमेलनाने तर कधी त्याचा नामोल्लेखही केला नाही. पण सोलापुरमधील ग्रंथदिंडीत मानाने विराजमान होती "गाथा सप्तशती". एवढेच नव्हे तर ग्रंथदालनाचेही नांव होते "हाल सातवाहन ग्रंथनगरी." हालाच्याच पावलावर पाऊल ठेवत धनगरी ओव्या आजपर्यंण्त कालौघातील भाषाबदल पचवत आजवर पोहोचले. आता पुन्हा नव्या स्वरुपात नवा साहित्य-उद्गार निघेल याची ग्वाही या संमेलनाने दिली. मीही माझ्या भाषणात, "जरी प्रस्थापित मराठी साहित्यातून धनगरांना अदृष्य ठेवण्यात आले असले तरी धनगर साहित्याची स्वतंत्र शैली निर्माण करणार..." असे सांगितले. हे उद्गार वृत्तपत्रांचे मथळे बनले. एकविसशे वर्षांनंतर हाल सातवाहनाचा जयजयकार महराष्ट्र भुमीवर निनादला.

या संमेलनात विविध परिसंवादांतील सहभागी सिद्धराम पाटील, सौ. संगीता चित्रकुटे, विकास पांढरे, सुभाष बोंद्रे, सारख्या विविध वक्त्यांनी धनगरी समाजाचे साहित्य व माध्यमांतील चित्रण समाधानकारक का नाही यावर अत्यंत अभ्यासपुर्ण चर्चा केल्या. परिसंवादांचे अध्यक्ष असलेल्या घनश्याम पाटील, सचीन परब यांच्यासारख्या महनीय अभ्यासक वक्त्यांनी त्यात अधिक आशय भरत चर्चांना निर्णायक स्वरुप दिले. प्राचार्य शिवाजी दलनर, डा. यशपाल भिंगेंने इतिहास व वर्तमानातील आव्हानांवर गांभिर्यपुर्वक विचार मांडले. अगदी आरक्षणावरही मुद्देसुद चर्चा झाल्या. कोणावरही टीका अथवा आगपाखड न करता एका संवेदनशील विषयावर चर्चा झाली हे विशेष. अन्यथा वाद आणि साहित्य संमेलन हे समीकरणच बनलेल्या काळात "निर्विवाद" झालेले हे एकमेव साहित्य संमेलन म्हणावे लागेल. अगदी समारोप सत्राचे अध्यक्ष व राज्याचे जलसंधारण मंत्री प्रा. राम शिंदे यांनीही राजकारणाला नव्हे तर साहित्य प्रेरणांना आपल्या भाषणात महत्व दिले हे महत्वाचे आहे.

हे साहित्य संमेलन भरवण्याचा विचार येणेच मुळात क्रांतीकारी होते. डा. अभिमन्यू टकले, जयसिंगतात्या शेंडगे, छगनशेठ पाटील यांनी नुसती कल्पना माम्डुन न थंबता हे संमेलन प्रत्यक्ष नेटकेपने होईल यासाठी अविरत कष्ट उपसले. अमोल पांढरे यांनी गेले तीन-चार महिने रात्रंदिवस मेहनत घेतली. संमेलनात एकदा निवेदन करत असतांना त्यांच्या आनंदाश्रुंचा बांध फुटला. एवढी ध्येयावरील अविचल निष्ठा आजकाल दुर्मिळ झाली आहे. पण एक इतिहास घडला तो या चौघांमुळे व त्यंना साथ देणा-या समाजबांधवांमुळे हे साहित्य इतिहासाच्या पानांवर सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाईल हे मात्र नक्कीच.

धनगरांचे स्वतंत्र संमेलन भरवणे म्हणजे जातीवाद नव्हे काय असा प्रश्न आधी मला काही लोक विचारत. मी एवढेच उत्तर देई कि "मला अध्यक्ष निवडले आहे यातच तुमच्या प्रश्नाचे उत्तर आहे!" आणि खरेच संमेलनात जवळपास ४०% वक्ते हे अन्य समाजांतील होते. कसलाही भेदभाव अथवा कोणा जातीचे माहात्म्य गाण्याचा प्रयत्नही नव्हता. सर्वच वक्ते समरसून तळमळीने बोलले. आज महाराष्ट्रातील गढूळलेल्या जातीय वातावरणात सर्वैक्याचा संदेश देणारे हे संमेलन घडले हे या संमेलनाचे सर्वात मोठे यश होय. धनगरांनी भरवलेले सर्व जातीय संमेलन हेच त्याचे स्वरुप राहिले. यासाठी अखिल धनगर बांधव कोटीश: अभिनंदनास पात्र आहेत यात शंका नाही.

आता मुक समाजही बोलू लागले. राज्यकर्ते असोत कि समाजातील वर्चस्वतावादी घटक...ते जर घाबरत असतील तर संख्येला नव्हे तर विचारांना. समाज विचार करणारा व्हावा हे त्यांना मान्य नसते. धनगरच काय अन्य भटक्या विमुक्तांकडे, ओबीसेंकडे पाहण्याची जी साहित्य-उदासिनता आली आहे ती यातुनच! आता ते होनार नाही. अनेक समाजबांधवही आता आपला साहित्य उद्गार काढण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. दुस-या आदिवासी धनगर साहित्य संमेलनासाठे लातूर शहराने निमंत्रण दिल्याचे श्री. संभाजी सूळ यांनी घोषित केले आहे. हा प्रवाह फोफावत एका नदाचे रुप घेईल...सारे बांधव साहित्य-विचारी होत प्रगल्भ भारताच्या दिशेने वाट चालतील याचा मला विश्वास आहे. त्यातच माझी कृतार्थता आहे.

येळकोट येळकोट जयमल्हारच्या घोषात भंडारा उधळत या संमेक्लनाचे अभिनव व खास धनगरी सांस्कृतिक पद्धतीने या संमेलनाचे उद्घाटन झाले. हा येळकोट साहित्याच्या विशाल वैश्विक प्रांगणात असाच निनादत राहील व नव्या पिढ्या अत्यंत सक्षमतेने आपल्या संवेदनांना...विचारांना मूक्त आवाज देत राहतील याचा मला विश्वास आहे.

by Sanjay Sonawani (noreply@blogger.com) at January 14, 2017 10:18 AM

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका : सूर्यकांती

January 12, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Goan Vegetable Xacuti

Goan Vegetable Xacuti, a healthy vegetable stew - holycowvegan.net

As diverse as the menu often is at our home — decided by a love for foods we’ve picked up during our travels, at our favorite restaurants, and from friends — our comfort food is still the one mom made. For Desi, it’s a small mountain of rice with sambar or rasam and a vegetable curry of okra or eggplant. For me, it’s varan-bhat (dal and rice in Marathi) with limbache lonche (lemon pickle).

Goan Vegetable Xacuti, a healthy vegetable stew - holycowvegan.net
But there was one more cuisine that left deep roots inside me: the cooking of my Goan stepmother who raised me after my mom passed away. This was delicious food, and needed no getting used to, although I was a rather unfussy child when it came to food (I refused to eat fish, though, a prominent ingredient in Goan food).

Goan Vegetable Xacuti, a healthy vegetable stew - holycowvegan.net
Goan cuisine, as I’ve told you before, is an interesting and delicious amalgam of the food of the coastal Konkan region, where Goa is located, and the state’s Portuguese colonizers who left just over 50 years ago. Xacuti, a meaty, satisfying stew characterized by a complex mix of spices, is one of the more popular recipes born of this union, and it is usually made with chicken or with beef.

Xacuti (sha-koo-ti) is a specialty of the large Christian community of Goa, whose cuisine has many common denominators with the Goan Hindu food my stepmom cooked, even as it stands apart in a distinct and delicious class of its own. It truly combines the best ingredients from the two worlds: coconut and tamarind from the Konkan coast, and vinegar from the west. The liberal use of a variety of spices in this recipe — and in many Portuguese Indian recipes — is not surprising when you consider that spices pulled the colonizers to Indian shores in the first place.

What makes this Goan Vegetable Xacuti truly special is that it combines all flavors, creating the perfect balance: the bitterness of fenugreek, the sweetness of coconut milk, the sourness of tamarind and vinegar, the pungency of the onions, and the umami of the mushrooms. And then there are the textures: the creaminess of the potatoes, the slight bite of the red peppers, the satiating meatiness of the mushrooms. Even a meat-eater would not miss the meat here.

This Vegetable Xacuti is a slightly more indulgent recipe than I make on weeknights, because of the longer list of ingredients and also because of the slightly longer cooking times to ensure the spices get done. Still, it is a one-pot meal and comes together in under 45 minutes, so it is by no means time consuming. And it does make a weeknight meal — or a weekend one — rather special.

Goan Vegetable Xacuti, a healthy vegetable stew - holycowvegan.net

Vegetable Xacuti

A meaty but vegan Vegetable Xacuti, a healthy Goan stew that combines a variety of spices with the sweetness of coconut milk and the tang of vinegar and tamarind.

  • 12 cremini or button mushrooms, halved
  • 1 red bell pepper, diced
  • 3 medium potatoes like red or yellow, cubed and boiled
  • 1 medium onion, sliced
  • 4 cloves garlic, (smashed)
  • 1/2 inch piece of ginger, (chopped)
  • 1 tbsp coriander seeds
  • 1/2 tsp cumin seeds
  • 1/2 tsp fenugreek seeds
  • 1/2 tsp shahi jeera (caraway seeds)
  • 3 green cardamoms
  • 3 cloves
  • 1/2-inch piece of cinnamon
  • 1/2 tsp black peppercorns
  • 1 tsp poppy seeds
  • 2 dry red chilies
  • 1 tsp paprika (optional)
  • 1/2 tsp turmeric
  • 2 tbsp raw cashews
  • 1 tbsp apple cider vinegar
  • 2 tsp sugar
  • 1 cup coconut milk (canned or made fresh)
  • Coriander leaves for garnish
  • 1 1/2 tsp coconut oil
  • 1 tsp tamarind pulp
  1. In a large saucepan, heat 1/2 tsp of coconut oil. Add the red chilies, coriander seeds, cumin, fenugreek, caraway or shahi jeera, cardamom, cloves, cinnamon, and peppercorns, and saute until they are fragrant and the coriander is slightly darker, 2-3 minutes. Add the poppy seeds, cashews, onions, ginger, and garlic, and continue to saute until the onions start to caramelize.

  2. Remove the sauteed ingredients to a blender, add turmeric and paprika if using, vinegar, tamarind, and 1/2 cup of water, and blend into a smooth paste.

  3. Heat the remaining 1 tsp oil in the same saucepan. Add the blended paste and mix well. 

  4. Cover the saucepan with a tight lid and let the paste cook for 20 minutes or until it turns a couple of shades darker. Stir occasionally to ensure it’s not sticking to the bottom of the pan. If it is, add a little water.

  5. After 20 minutes, add the mushrooms, potatoes and red peppers. Add some salt to taste, sugar, and cover again and let the stew cook another 15 minutes. The vegetables will release some juices, so don’t add too much water at this stage. After 15 minutes, if the stew looks too thick, you can thin it out to your liking with vegetable stock or water.

  6. Add the coconut milk and let it warm through. Garnish with coriander and serve hot with some rice or crusty bread.

Goan Vegetable Xacuti, a healthy vegetable stew - holycowvegan.net

**

More Goan recipes from the archives:

Vegan Goan “Beef” Curry

Goan Feijoada

Goan Feijoada - holycowvegan.net

Eggplant and Mushroom Vindaloo

Vegetable Vindaloo - holycowvegan.net

The post Goan Vegetable Xacuti appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at January 12, 2017 04:54 PM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

झाले मोकळे आकाश

अडाणी

आजोबा नातवाबरोबर बससाठी थांबलेले होते. नातवाची मैत्रीण अजून आली नव्हती. नातवाने विचारलं, “आजोबा, ती केंव्हा येणार?” बसची वेळ होत आलेली. मैत्रीण यायलाच हवी खरं तर. येईलच आता. मला वाटलं आजोबा हेच सांगणार नातवाला. आजोबांनी काय सांगावं? “बघ, बघ, लिफ्टचा आवाज येतोय. लिफ्टमध्येच आहे ती, येईलच आता!”

नातू लहान आहे आजोबांपेक्षा. त्याचे कान आजोबांपेक्षा नक्कीच तिखट असणार. लिफ्टचा आवाज येत नाहीये हे त्याला नक्की समजणार. आजोबा आपल्याशी विनाकारण खोटं बोलले हे समजल्यावर सहज, विनाकारण थापा कशा मारायच्या हे सहज शिकून जाईल नातू. आजोबांनाही गुरुदक्षिणा म्हणून एखादी लोणकढी ऐकायला मिळेल लवकरच.

अजून एक छोटी मैत्रीण. तिला सांभाळणार्‍या ताईकडे सोपवून आई नोकरीला जाते. ताई तिला थोड्या वेळाने शाळेत सोडते. गेले काही दिवस छोटीला शाळेत जायला नको वाटतंय. ती घरातून निघायलाच तयार होत नाही शाळेत जायचं म्हटल्यावर. ताईने काय करावं? ताई तिला म्हणते, “चल आपण बागेत खेळायला जाऊ!” मग छोटी आनंदाने निघते घरून. पण घराबाहेर पडल्यावर तिला बागेत नाही, शाळेत जायला लागतंय रोज. शाळेत जायच्या आधीच ताईने लोकांच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवायचा नसतो हे चांगलं शिकवलंय तिला.

शाळेत लेकाला सोडायला आलेली आई. नेहेमीचाच सीन – लेकाला शाळेत जायचं नाहीये. आई त्याला सांगतेय – शाळेत गेलं नाही तर वॉचमन दादा अंधार्यां खोलीत कोंडून ठेवतात! घाबरून मुलगा शाळेत जातो. शाळेत जाणं हा अंधार्याा खोलीला पर्याय बनतोय त्याच्यासाठी. पण आई खूश आहे – मुलाला कुरकुर न करता शाळेत पाठवण्याचा सोप्पा मार्ग सापडलाय तिला.

दुर्दैवाने मला लहानपणी कधी आईने शाळेत जायला पर्याय नसेल तर “तुला शाळेत जावंच लागेल” म्हणूनच ठणकावून सांगितलंय, बागुलबुवा किंवा अंधार्‍या खोलीत कोंडून ठेवणार्या  वॉचमनच्या गोष्टी सांगितल्या नाहीत. साखरेत घोळवून सांगणं, वाईट वाटेल, रडू येईल, आपण वाईट दिसू म्हणून खरं न सांगणं असल्या गोष्टी तिला यायच्याच नाहीत अजिबात. लहान मुलांचं नाजुक मन सांभाळणं शिकलीच नव्हती ती बहुतेक.  त्यामुळे अमुक गोष्ट केली नाही तर शिक्षा मिळणार असली, तर तो अगदी खरा खुरा, जाणवणारा धपाटा मिळण्याची खात्री असायची, बुवा येईल आणि तुला घेऊन जाईल अशी न दिसणारी, कल्पनेतली भीती घालताच आली नाही तिला.

आईचं चुकलंच. अजूनही मला खोटं बोलता येत नाही – पांढरं / करडं/ काळं – कुठल्याच रंगाचं - अगदी माऊशी सुद्धा! कधी शिकणार मी आता? आणि माऊला कधी शिकवणार?

by Gouri (noreply@blogger.com) at January 12, 2017 04:25 AM

January 11, 2017

माझिया मना जरा सांग ना

इष्क मुबारक, दर्द मुबारक: भाग शेवटचा (आतापुरता तरी :) )

       एक अवघडलेला आठवडा सोबत घालवून रितू आणि आनंद भारतात परत आले होते. दोघांनींही सुटकेचा श्वास घेतला होता. पुढे काय? कधी भेटायचं? काय करायचं? यातल्या कुठल्याच प्रश्नाचं उत्तर दोघांनाही द्यायचं नव्हतं.दोघेही आपापल्या घरी पोचले होते. घरी कितीही दिवसांनी जा किंवा वर्षांनी तुम्ही दोन मिनिटांत पूर्वीसारखे होता. घरात घालायचे कपडे, चप्पल, बसायची जागा, झोपायची गादी, पांघरूण, टिव्ही, रेडिओ जिथल्या तिथे असतं सर्व. जणू बाहेरच्या अस्थिर जगात ती एकच जागा स्थैर देते, काहीतरी शाश्वत असल्याचं आश्वासन देते. रितू इतक्या दिवसांनी आल्याने तिचे लाड चालू होतेच. गेल्या काही महिन्यांचा ताण, शीण सर्व कमी होत होता. यावेळी प्रोजेक्ट संपवून आल्याने तेही काही काम डोक्यात नव्हते. एक मोठठी सुट्टी घ्यायचं तिने ठरवलं होतं.
        तिकडे आनंदही घरी गेला होता. पण आठवड्यातच परत आला. असेही घरी राहून करमणार नव्हते. रूमवर राहायला आल्यावर त्याला सगळ्यांत पहिली गोष्ट जाणवली ती म्हणजे आता सोबत रितू नाहीये.  गेल्या सहा महिन्यांची सवय झालेली, 'हे असं वाटणारच थोडे दिवस' असं स्वतःला समजावून तो पूर्वीसारख्या रुटीनमध्ये येण्याचा प्रयत्न करू लागला. एक चांगलं झालं होतं, ऑफिसला आल्यापासून आनंद थोडा मनातून शांत झाला होता. जुन्या मित्र-मैत्रिणींना इतक्या महिन्यांनी भेटल्याने, त्यांच्यासोबत बाहेर जाणंही सुरु झालं. वाईट फक्त एकाच गोष्टीचं होतं, इतक्या दिवसांत रितूने एकदाही कॉन्टॅक्ट करायचा प्रयत्न केला नव्हता. बरं त्यांचं नातं असं होतं की विचारणार कोणाला? उलट लोकंच त्याला विचारत,"रितू कैसी है?". तोही आपला,"ठीक है" म्हणून निभावून नेत होता.
      काही दिवसांनी एके रात्री त्याने तिला फोन केला. आता पुढे काय? उचलेल किंवा नाही शंका होतीच. पण तिने उचलला. आता पुढे काय?
तो,"हाय!"
ती,"हाय."
तो,"कशी आहेस?"
ती,"मी ठीक आहे. तू?"
तो,"मी ठीक. परत ऑफिस जॉईन केलं."
ती,"अच्छा? लवकर जॉईन केलंस?'
तो,"हां, असंच."
मग बराच वेळ शांतता....
तो,"Happy Birthday."
ती,"मला वाटलं विसरलास."
तो,"मला वाटलं 'थँक्स' म्हणशील."
ती हसली, थोडंसं आणि 'थँक्स' म्हणाली.
..
..
..
..
त्याने विचारलं,"जेवण झालं?"
ती,"हो, केव्हाच."
तो,"हां बराच उशिरा कॉल केला. सॉरी. पण म्हटलं उचलशील की नाही म्हणून करत नव्हतो."
ती,"का नाही उचलणार?"
..
..
..
..
..
..
अनेक तास वाटतील अशा थोड्या वेळाने विचारलं,"काय केलंस आज विशेष?"
ती,"काही खास नाही. घरीच होतो. केक आणला होता."
तो,"छान."
ती,"बाकी सगळं ठीक?"
तो,"हां ठीकच आहे."
ती,"गुड !"
तो,"चल ठेवतो मग मी. गुड नाईट."
ती,"हा गुड नाईट. बाय."

त्याने फोन ठेवून टाकला. बराच वेळ फोन हातात धरून बसला. विचार करून त्याने तिला मेसेज केला,"I miss you."
त्याच्यासाठी ती रात्र जरा जास्तच लांबली होती.
    
                 -----------

          घरी येऊन महिनाभर गेला तरी रितू ऑफिसला कधी जायचं यावर काही बोलत नव्हती. पण आई-वडिलांनी पाहिलं होतं की आल्या आल्या एकदम काळवंडलेली ती आता जरा सुधारली होती, सर्वांशी नीट बोलत होती, मिसळत होती.
असेच एकदा जेवण करताना तिने आईला सांगितलं," कांदा भाजताना मीठ घातलं ना की जरा लवकर भाजतो आणि चवही छान येते."
आईने जरा आश्चर्यानेच पाहिलं तिच्याकडे, म्हणाली,"आता मलाच टिप्स द्यायला लागलीस तू?"
ती हसली काहीतरी आठवत. तिकडे आई बोलतच होती,"चला आता मला लग्नाचं टेन्शन नाही म्हणजे. "
ती चिडली जराशीच आणि म्हणाली,"म्हणजे काय? लग्नासाठी प्रत्येक मुलीला स्वयंपाक आलाच पाहिजे का?"
आई,"असं नाही गं. गम्मत केली. पण चांगलं आहे ना तुला इतकं छान जेवण आता बनवता येतं."
ती,"हां, इतके दिवस तिथे स्वतःलाच सर्व करायला लागत होतं ना? मग काय शिकावंच लागलं. पण मी आता काही नाही करणार. मस्त पोळ्या-भाजीला बाई लावणार आणि आराम करणार."
आई,"बरं बाई, सांग नवऱ्याला सर्व कामाला नोकर ठेवायला. "
ती पुन्हा चिडली,"नवऱ्याला कशाला सांगू? मी आहे ना कमावणारी?".
 आईने पुन्हा विषय काढला. "रितू, तुला येऊन बरेच दिवस झाले. तू यायच्या आधीपासूनच बरीच स्थळं येऊन गेलीत. आल्या आल्या, तू अगदीच दमलेली दिसत होतीस, म्हणून मीच नको म्हटलं तेव्हा. पण तुला असाही वेळ आहे प्रोजेक्ट सुरु व्हायला तर भेटून घेऊ ना काही मुलांना."
ती म्हणाली आईला,"अगं पण इतकी काय घाई आहे?"
आई,"घाई कुठे? तुझं वय आता २८ वर्षं झालं आणि तरीही तू म्हणतेस घाई का करताय? हे बघ, मी आता काही बोलू शकत नाही. तुला काय बोलायचं आहे ते बाबांना सांग. "
         बाबांकडे विषय काढायची काही तिची हिम्मत नव्हती. आईनेच तिला दोन तीन मुलांचे प्रोफाईल दाखवले होते. त्यातले दोन तर तिने असेच कारणं सांगून नाही म्हणून सांगितले. शेवटी एका रविवारी एका मुलाला भेटायचे तिने मान्य केले.. अर्थातच 'एका भेटीत काही मी लगेच हो म्हणणार नाही' हेही तिने स्पष्ट सांगितलं होतं. मुलाला भेटणे ही आता केवळ औपचारिकता राहिलेली नव्हती. रविवारी तो मुलगा आणि त्याचा सर्व गोतावळा घरी आला.
तिने थोडी चिडचिड केलीच,"इतकं काय सोनं लागलंय मुलाला म्हणून तुम्ही इतकी धावपळ करताय?".
तिच्या बोलण्याकडे कुणीही लक्ष देत नव्हतं. ते लोक आले आणि सर्व वातावरण एकदम तंग झालेलं. तिच्या दिसण्याकडे आज आवर्जून लक्ष दिलं जात होतं. त्याचा तर तिला अजून राग येत होता. साडी वगैरे मी काही नेसणार नाही हे तर तिने सांगितलं होतं आणि हातात ट्रे ही घेऊन जाणार नाही. उगाच काय फालतू प्रथा! तिला आपलं असं प्रदर्शन अजिबात आवडत नव्हतं.
         पण मुलगा ठीक होता. त्याच्याशी बराच बोललीही ती. उगाच नावं ठेवण्यासारखं काही नव्हतंच. पण एकमेकांना सांगण्यासारखंही काही नव्हतं. तिने थोडक्यात आटोपलं. बाकी सर्व ठीक होतं, घर, नोकरी, घरचेही सर्व ठीकच होते. पण त्या 'ठीक' असण्याने तिने त्याला 'हो' म्हणायचं का? की नकार द्यायला काही कारण नाही म्हणून 'हो' म्हणायचं? ते लोक गेल्यावरही घरात तीच बोलणी चालू होती. तिला कळत नव्हतं, इतका त्रास का करून घ्यायचा?  म्हटलं 'नाही' तर काय होणारे? काही सोनं लागलं नव्हतं त्याला ! सोनं लागलं असतं तर कसा दिसला असता हे आठवून तिला हसू आलं. पण ते कुणाला सांगताही येईना.
       रात्री बराच वेळ विचार करून तिने आनंदला फोन केला. उचलेल की नाही शंका होतीच. पण उचलला.
ती,"कसा आहेस?"
तो,"मी बरा आहे. तू?"
ती,"मी ठीक आहे."
'बोलणं पुन्हा एकदा मागच्या सारखंच चालणार वाटतं', असा त्याने विचार केला.
इतक्यात ती म्हणाली,"आज एक मुलगा आला होता घरी."
तो"कशाला?"
ती,"कशाला म्हणजे? मला बघायला?" त्याचा श्वास एक क्षण थांबला.
तो,"मग?"
ती,"मग गेला बघून."
तो गप्पच.
ती,"वेडाच होता. म्हटलं गाणी ऐकायला आवडतात का? तर म्हणाला, हो, शास्त्रीय संगीत ऐकतो कुठल्याशा पंडितजींचे. मला तर हसूच आले. तर चिडला. म्हणे 'इतके मोठे आहेत ते, त्यांना ओळखत नाहीस का?'.
अरे? असेल त्याचा पंडितजी. मी काय करू? त्याला कोडिंग दिले तर जमेल का?"
तिच्या बोलण्यात आज तो पूर्वीचा मिश्कीलपणा होता. पण त्याचे लक्ष त्या 'मुला' बद्दल ऐकण्यात होते.
"मग पुढे?"
"पुढे काय? मी 'नाही' म्हणून सांगितलं. अरिजितचा कुणी फॅन असेल तरच लग्न करणार म्हणूनही सांगितलंय." ती बोलली.
तो शांतच.
ती,"बरं चल ठेवते मी उशीर झालाय. पुढच्या आठवड्यात अजून कुणी येणार आहे म्हणे. बघू तो आहे का अरिजीतचा फॅन."
त्याने नुसतंच ह्म्म्म केलं आणि तिने फोन ठेवून दिला होता.
             
                            --------

            पुढचा महिनाभर तिचा काही कॉल आला नाही. त्यानेही मग काही विचारपूस केली नाही. सोमवारी सकाळी त्याच्या दारावर एक मोठ्ठी थाप पडली. झोपेतून उठत त्याने दरवाजा उघडला. दूध, पेपर असेल म्हणून खाली वाकला तर ती म्हणाली,"आयुष्यमान भव!" आणि खूप हसली. तो दचकून तिच्याकडे पहातच राहिला. खाली पडलेली दुधाची पिशवी, पेपर आणि ती सर्व एकत्रच घरात आले. रूम अस्ताव्यस्त पसरली होती. त्याच्या गादीवर ते दोघेही बसले.
तिने विचारलं,"बसलास? चहा नाही करणार? छान आहे रे ही रूम. मी इथे कधी आले नव्हते. "
त्याने डोळे चोळत मान हलवली आणि तो चहा टाकायला उठला. तो  पटकन ब्रशही करून आला. ती पेपर वाचत बसली होती. चहाचा पहिला घोट घेतल्यावर तिला एकदम त्यांच्या अमेरिकतेल्या घराची आठवण झाली. तिने त्याच्या विस्कटलेल्या केसांकडे पाहिलं, त्याचा नेहमीचा घरातला टीशर्ट आणि पॅन्ट, सर्व कसं ओळखीचं, अगदी गादीवरची त्याची चादरही.
        तोही तिच्या फ्रेश चेहऱ्याकडे टक लावून बघत होता. किती छान दिसतेय, एकदम फ्रेश. इतकी का खुशीत असेल? लग्न ठरलं की काय?
"इकडे कशी काय?" शेवटी त्याने विचारले.
"इकडे म्हणजे? मग कुठे जाणार ना? ऑफिस इकडेच आहे अजून माझं."
"चला म्हणजे अजून नोकरी सोडलेली नाहीये. का राजीनामा द्यायला आलीयस?",तो.
"का रे? नकोय का मी तुला त्या ऑफिसमध्ये?", तिने डिवचून विचारलं. तो नुसताच हसला.
'किती छान दिसतो तो हसताना. किती दिवसांनी पाहतोय त्याला हसताना', तिने विचार केला.
"आजपासून जॉईन करतेय ना परत.",ती म्हणाली.
"अच्छा? मला वाटलं...." तो आश्चर्याने बोलला.
"काय वाटलं? ठरलं लग्न. जाईल एकदाची सोडून मला? हेच ना", ती.
त्याने पुन्हा मान हलवली. तिने त्याचा खाली बघत असलेला चेहरा हातात घेत वर केला.
"लग्न करायचंच असतं तर तिकडे अमेरिकेतच केलं असतं ना तुझ्याशी, आजपर्यत कशाला थांबले असते. ".

ती पुढे बोलत राहिली.

"घरी गेल्यावर खूप बरं वाटलं मला. आपलं घर, आईवडील, माझं बाकी सर्व जग हे किती महत्वाचं आहे मला हे जाणवलं. त्यांनीच मला माझ्या मनस्थितीतून बाहेरही काढलं. पण तरीही काहीतरी कमी होतीच. तुझी! एक मित्र म्हणून, एक रूममेट म्हणून, एक पार्टनर म्हणून.
         तो पहिला मुलगा आला ना भेटायला तेंव्हाच क्षणोक्षणी तुझी आठवण येत होती. त्याच्या तोंडून जणू तू बोलशील तीच उत्तरं ऐकावीशी वाटत होती. तुला तेंव्हा फोन केला तो माझ्या मित्राला, त्याची आठवण जास्त झाली तेंव्हा. कुणाला सर्व सांगता येत नव्हतं, जे तुझ्याशी शेअर करता येतं. पण तेंव्हा काही बोलले नाही. वाटलं, बहुतेक तुझी सवय झाली म्हणून सर्वांची तुझ्याशी तुलना करतेय. ते कुणी नकोत म्हणून 'तू' हा ऑप्शन मला नको होता. म्हणून मग पुन्हा फोन केला नाही. घरी राहिले, तुझी आठवण येत होतीच.  पाहायला येणारी मुलेही चालूच होती.  प्रत्येक मुलगा एक चॅलेंज म्हणून बघत होते. एखादा, जो तुझी एक क्षणासाठी तरी आठवण येऊ देणार नाही. पण असा एकही भेटला नाही.
         अनेकदा वाटलंही त्यांना विचारावं,'लग्ना आधीच्या सेक्सबद्दल तुमचं काय म्हणणं आहे'. पण घाबरले असते बिचारे. त्यांचा चेहरा कसा होईल हा विचार करून अजून हसू यायचं. एखाद्याला आपल्या अबॉर्शन बद्दल सांगून तो 'हो' म्हणतोय का हेही पाहणार होते. पण हे उगाच त्यांना 'गिनिपिग' केल्यासारखं झालं असतं. आपण दोघांनी गेल्या काही वर्षांत जे एकत्र अनुभवलं आहे ना? प्रेम, दुरावा, राग, त्रास, एकत्र राहणं, सेक्स, अबॉर्शन या सर्वांतून माझ्यासोबत अजून कुणीच गेला नसता किंवा मीही हे अजून कुणासोबत करू शकले नसते. कारण आपलं प्रेम, मैत्री, एकमेकांबद्दलचा आदर, करियरबद्दलची काळजी, आपले जुळलेले स्वभाव किंवा जुळवून घेतलेलेही. अजून कुणी कितीही जवळ आला तरी हे सर्व त्याच्याशी पुन्हा जोडू शकले नसते.
        परत आले तेंव्हा भीती वाटत होती की जे झालं त्याच्याहून किती परीक्षा द्यायला लागत असतील एका लग्नाच्या नात्यात. पण आता वाटतंय आपण ज्यातून गेलो त्यापेक्षा अजून काय त्रासदायक असणार आहे? त्यातूनही आपलं नातं टिकलं. मला पुन्हा तुझ्याकडे घेऊन आलं. आपलं नातं वेगळंच आहे रे. हे सगळं कळायला मला इतका का वेळ लागला रे? मला खरंच खूप वेळ लागला. त्यासाठी तुझ्यापासून इतके दिवस दूर राहावं लागलं. तू काय करत असशील याचा विचारही केला नाही. कारण मला तुझा विचार करून परत यायचं नव्हतं. मला माझ्यासाठी परत यायचं होतं, कायमचं." ती बोलत कमी आणि रडत जास्त होती. तिचे हात पुन्हा एकदा त्याच्या हातात होते.
"I am really sorry" म्हणत तिने पुन्हा रडायला सुरुवात केली.
तो मात्र हसत होता. रडता रडता हसत होता.
तिने पाहिल्यावर तो बोलू लागला,"आपण किती वेडे आहे यावर हसत होतो. आयुष्यात आपण कधीतरी एका गावात राहणार आहे का? ".
"म्हणजे?"
"म्हणजे, तू परत येशील म्हणून मी इथे वाट बघत होतो. तुझा शेवटचा फोन येऊन गेला आणि मी पूर्ण आशा सोडली. तुझे 'मुलगा बघायच्या' कार्यक्रमाचे किस्से मला ऐकायचे नव्हते. आणि इथे राहावतही नव्हते. म्हणून मी माझी बदलीची request केली होती. ती नुकतीच अप्रूव्ह झालीय आणि आता मी हे सामानच आवरत होतो. "
"हे बघ, तू आता हे असले काही करू नकोस हं." ती चिडून बोलली.
"म्हणूनच तर हसत आहे. आता पुन्हा ती कॅन्सल करायला काय कारण सांगायचं याचा विचार करत होतो."
"मी इथे रडतेय आणि तुला चेष्टा सुचतीय?",ती रागाने बोलली.
"रितू, माझ्याशी इतक्या मोकळेपणाने बोलणारी तू अशी गप्प झालीस. फोनवर तुझ्याशी बोललो तर जीव तुटला माझा. कधी इतका कुणासाठी हळवा झालो नव्हतो. मी आधीच म्हटलं होतं ना? हे प्रेम वगैरेंच्या भानगडीत पडायचचं नसतं. नसते व्याप. तू येशील म्हणून रोज ऑफिसला जायचो. तुझ्या मैत्रिणीशी बोलायचो. तुझीच आवडती भाजी खायचो आणि तुझीच आवडती गाणी ऐकायचो. हे सर्व थांबवायला हवं असं अनेकवेळा वाटलं पण जमलं नाही. तू म्हणतेस ते बरोबर आहे, आपण इतक्या वर्षांत जे अनुभवलं आहे, ज्यातून गेलो आहे ते सर्व विसरणं अवघड होतं.
       काय केल्यावर हे विचार थांबतील कळत नव्हतं. शेवटी बदली मागून घेतली. पुन्हा पूर्वीसारखं होण्यासाठी.  जरा चार दिवस उशिरा आली असतीस तर मग टाळेच असते दाराला. हे बघ, ती सीडी वरच ठेवली होती. तुला द्यायला आणली होती वाढदिवसाला. पण मीच रोज रात्री ऐकत होतो." त्याचा रडवेला चेहरा पाहून तिला पुन्हा भरून आलं.
"पण मला हे सर्व थांबवायचं आहे. एका ठिकाणी, एका गावात, एका घरात, कायमचं राहायचं आहे. तुझ्यासोबत आयुष्य जगायचं आहे. आपण जी काही स्वप्नं पाहिली ती सर्व पूर्ण करायची आहेत. हे असं पुन्हा कधीच सोडून जायचं नाही आणि चिडूनही. नक्की ना?" त्याने तिच्या डोळ्यांत पाहून विचारलं विचारलं आणि तिनेही त्याला मिठी मारून होकार दिला.कितीतरी वेळ दोघे तसेच बसून राहिले.
       थोड्या वेळाने थोडं शांत झाल्यावर तिने ती सीडी हातात घेतली आणि सिस्टीम मध्ये टाकली. सीडी कव्हरवर तिच्यासाठी 'हैप्पी बर्थडे' लिहिलेलं त्याचं अक्षर दिसलं. 'वेडा कुठला' म्हणत तिने त्याच्या खांदयावर मान ठेवली. सीडीमधलं पहिलंच गाणं सुरु झालं होतं.

"हम तेरे बिन अब रह नहीं सकते
तेरे बिना क्या वजूद मेरा
क्यों के तुम ही हो,
अब तुम ही हो...... जिंदगी अब तुम ही हो..... "

विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 11:31 PM

Lakshmi Sharath

A holiday in Udaipur after 14 years

As a travel blogger and writer, I hardly go on a holiday, especially with my husband. Every trip invariably becomes work as I always end up looking for stories. But, this time I decided I needed a break. I was in Rajasthan on a road trip and I had a few days in between two assignments. So I called up my husband and asked him to join me for a holiday in Udaipur.

It had been 14 years since we had been to the City of Lakes. Nostalgia was in the air. It was the first trip we had made as a couple. All I wanted to do was to go on long walks, sit and watch the sunset together and wine and dine at roof top restaurants and remember the good old times.  And we did exactly that.

It was our first “ do nothing “ holiday in many years. We had no agenda, no things to do or see, no stories to explore, no early morning flights to catch. We had just one thing in mind – to go back in time 14 years ago and explore Udaipur the way we did then.

As I pen this post for #ErtigaHolidayDiaries, reliving nostalgic memories, I realized that we forget the very essence of holidaying. And I promised myself that we will have more holidays together this year. So here are some vignettes of my holiday in Udaipur in the form of a photofeature.

Rajasthan - Udaipur -Lake Pichola, holiday in Udaipur

Lake Picola at Udaipur

Fog filled the scene as we watched the Lake Pichola from the City Palace in Udaipur. It was the first day of our holiday in Udaipur. The best part of any holiday is to just soak in the beauty around us. As we joked, “ This is our favourite Monday morning blues.”

udaipur-lakes-lake-pichola, holiday in Udaipur

Our favourite Monday morning blues 🙂

The silence was soothing. We just sat together and gazed at The Lake Palace for a while. One of the things I like about slow travel is to just linger and watch a scene without letting time get to you. The City Palace was filled with people, so we took a break to just do nothing.

Udaipur City Palace, Holiday in Udaipur

My favourite room in the City Palace

Memories of a good holiday are like often like this – little bursts of colour, reflecting happiness and bringing a smile to our lives. The City Palace has several such colourful corners . They say in olden days there was no electricity and hence there were rooms filled with glass and mirrors which reflected light and the kings and queens enjoyed a bit of romance in the play of light, colour, shadows and darkness. Our holiday in Udaipur was also like this..colourful and vibrant.

Udaipur, City Palace, Holiday in Udaipur

The City Palace, basking in the evening rays

And then there were picture post card moments like this for #ErtigaHolidayDiaries. Like everyone else we went on a cruise in the Lake Pichola to see the palace bathed in sunlight. The wind was in my face . The husband and I took turns photographing. We watched as the waters turned golden with the sun’s rays caressing them.

Udaipur, Jag Mandir , Holiday in Udaipur

Hello from Jag Mandir

Finally, we took a photograph to frame our memories. Fourteen years ago, we were in the same place and we had posed exactly in the same place. Time has indeed flown but memories remained the same.  We laughed ourselves silly, but I thought this was the best moment of our holiday in Udaipur. This probably will be the moment for #ErtigaHolidayDiaries.

Udaipur, Holiday in Udaipur

A curious visitor comes calling

Holidays are all about the unexpected. And we had an unexpected visitor as we went to see the sunset at Lake Pichola. A little parakeet was so amused by the mobile phone as it wanted to see the photograph we had took.

Udaipur, Lake Pichola, sunset, Holiday in Udaipur

Sunset in Udaipur on the Lake Pichola

Watching a sunset together in absolute silence is one of the most blissful experiences of a holiday. For us this was our favourite sunset – at Lake Pichola . We saw a sunset everyday and every sunset was a moment to cherish. Many a time we waited until the stars came out and we walked around in little lanes of Udaipur, exploring little nooks and corners. #ErtigaHolidayDiaries.

Udaipur, sunset, Holiday in Udaipur

Watching a sunset together – one of the most pristine experiences

The lazy traveller and photographer in me decided that I had to soak in the scenes and I was tired of seeing everything though the lens. So I handed over the camera to the husband and this was one of our favourite moments as we watched the sky change colours and the lights come up in the City Palace and the other monuments around it.

Udaipur, Rajasthan, kachoris, Holiday in Udaipur

Kachoris in Udaipur

What is a holiday without some delicious food ? The flavours of Rajasthan still linger as I lose myself in the fragrances penning this #ErtigaHolidayDiaries. We tried street food to gourmet cuisines. Hot delicious kachoris and samosas , Dal Bhatti Churma, sumptuous thalis to roof topdining and wining – holidays are also about gaining calories and not feeling guilty about it.

Udaipur, Lake Pichola, Holiday in Udaipur

Pigeons on the lake

And all good things eventually come to an end. We are back to civilization, to mad jobs, to deadlines and we are now slaves of time and yet, on our holiday in Udaipur, time just stood still.  Memories are today all that we have, some printed in frames and the rest, etched in our minds. Sometimes, we need those moments to bring us closer to ourselves as well.

The #ErtigaHolidayDiaries gave me an opportunity to go back in time and relive my best holiday in a long time and the moments we cherished together, most of the time doing nothing and simply walking together in silence.

To share your own #ErtigaHolidayDiaries, visit their Facebook page or check out their twitter handle @ertigabymaruti

The post A holiday in Udaipur after 14 years appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at January 11, 2017 03:25 PM

AnnaParabrahma

Koli Special खाद्यभ्रमंती on ABP माझा

This weekend I am going to be stuck to the TV screen and you too must grab the remote to watch it. Why? because my Thal and us Thalkar are going to dazzle the screen on Saturday, 7 Jan 2017 12.30 pm and 4:30 pm and Sunday, 8 Jan 2017 12:30 pm and 3:00 pm only on खाद्यभ्रमंती on ABP माझा Back from a two day shoot at my native place Thal with Shefali Sadhu and her team of cameraman Shrikant

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 01:48 PM

YouTube: Koli episode of KhadyaBhramanti on ABPMajha

खाद्यभ्रमंती: आलिबागच्या थळ गावातील कोळीवाड्याची खाद्यसंस्कृती   A thank you note to the ABPMajha team: Hi Shefali, Shrikant and Uttam, You did an awesome job! Loved how the #kolispecial #khadyabhramanti episode has turned out. I appreciate that you traveled to my village, Thal and adjusted in my home when you could have been in a more comfortable hotel only so that you could

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 01:37 PM

माझी गझल मराठी : डॉ. श्रीकृष्ण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत

श्रीकृष्ण नारायण राऊत *जन्म १ जुलै १९५५ *एम.कॉम.,एम.ए.,एम.फिल.पीएच्.डी.(मराठी,वाणिज्य) * माजी वाणिज्यविभाग प्रमुख,श्री शिवाजी महाविद्यालय,अकोला *१९७६पासून गझल, कविता लेखन. *१९८९ला ‘गुलाल’ गझल संग्रह प्रकाशित. *२००१ला ‘एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर जन्म घेणाऱ्या तान्ह्या मुला’ कवितासंग्रह प्रकाशित.या संग्रहाला वि.सा.संघाचा शरच्चंद्र मुक्तिबोध स्मृति पुरस्कार, म.सा.प.चा कवी यशवंत

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 07:08 AM

रांगेत येत जा तू

रांगेत येत जा तू,परतून जात जा तू; जेव्हा मिळेल तुकडा  शिस्तीत खात जा तू . आले दिवस सुखाचे,गरिबीस वैभवाचे, झोपेत  रोज ऐसी स्वप्ने पहात जा तू. . करणार बहुजनांचे कल्याण अर्थक्रांती; राहून अर्धपोटी गुणगान गात जा तू. . पत्नी उभी कधीची औक्षण तुझे कराया,  घेऊन चार नोटा आता घरात जा तू ! .

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 07:05 AM

धीर धरावा सांगा कुठवर

धीर धरावा सांगा कुठवर जीव आतला कापे थरथर श्वास  घेइना फूल सुखाने चार पाकळ्या झाल्या उपवर. अभिनेत्यांचे हुकमी अश्रू नकोस घेऊ कधी मनावर. डोंगर अवघा आहे पोकळ किती साजरा दिसतो वरवर.

by Dr.Shrikrishna Raut (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 07:03 AM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

संक्रात व करिदिनाचे महत्व

संक्रात व करिदिनाचे  महत्व 

तरुण भारत ( खजाना  पुरवणी - ११/१/२०१७ )
लेखक :  श्री कुलकर्णी , बेळगाव 


by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at January 11, 2017 05:06 AM

January 10, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Greek style baked lima beans

I once ate baked lima beans, made the Greek way, at a Mediterranean restaurant in Baltimore city.  It came as a “mezze,” an appetizer, served at a restaurant of the same name. I was hooked. Although I tend not to love anything drowning in a tomato sauce, this dish was different. The creaminess of the lima beans was the perfect foil to the tangy tomatoes, reduced in the oven to a rich, mellow sweetness.

Greek style baked lima beans - holycowvegan.netI have since made this dish many times, and although I can’t claim that it is a rip-off of the original, I daresay it is pretty good.

Greek style baked lima beans - holycowvegan.netGreek style baked lima beans - holycowvegan.netLimas are among my favorite beans to cook in a hurry because they get tender on the stovetop in no time at all– unlike most other beans that require hours, or, if you have a pressure cooker, at least a few dozen minutes. These fava beans are cooked to perfect doneness in no more than 25 minutes on the stovetop, without any soaking time. Now beat that.

There are also only just a bare minimum of ingredients in this recipe, and nearly everything comes out of a can or a jar, making it perfect winter food. I needed a can of tomatoes, a couple of tablespoons of tomato paste, an onion, a few cloves of garlic, and a couple of jarred herbs– I used oregano and thyme, although dill features quite often in other recipes for this dish which is called Gigantes in Greece.

I have once again been having email troubles, and I am apologizing again for those of you who are not getting the alerts when I post a new recipe. I am working on it and I think I have it resolved now, but meanwhile, I hope you will check in on the blog for new recipes.

Bye now!

Greek style baked lima beans - holycowvegan.net

Greek style baked lima beans

A delicious side dish of Greek style lima beans. The creamy beans are baked in a bubbly, tangy-sweet tomato sauce with herbs.

  • 1 pound dry lima beans
  • 1 tsp olive oil
  • 1 medium onion, diced
  • 4 cloves garlic, minced
  • 1 15-oz can diced tomatoes
  • 2 heaping tbsp tomato paste
  • 1 tsp dry thyme
  • 1 tsp dry oregano
  • Salt and ground black pepper to taste
  1. Place the dry lima beans in a large pot and cover with an inch of water. Bring the water to a boil, cover, and let the beans simmer for 20-25 minutes or until the beans are tender, but not mushy. Drain and set aside

  2. Preheat the oven to 350 degrees Fahrenheit.

  3. In the same pot used to cook the beans, heat the oil and add the onions and garlic. Season with salt and pepper. Saute for 3-4 minutes until the onions soften but don’t brown.

  4. Add the thyme and oregano, stir to mix, and add the tomatoes and tomato paste with 1/2 cup water. Stir well to mix and bring to a boil.

  5. Add the lima beans, mix, and add more salt and ground black pepper if needed.

  6. Pour out the lima bean-tomato mixture in a large baking dish and spread in an even layer.

  7. Bake, uncovered, for 60-75 minutes or until the top is slightly crusty.

  8. Garnish, if desired, with some fresh parsley and serve.

**

More lima bean recipes from the archives:

Lima bean mashed potatoes

Mashed lima bean "potatoes" with vegan onion gravy - holycowvegan.net

Pasta with greens and beans

Pasta with Greens and Beans

Mushroom lima bean stew

Butternut lima bean soup

SOUPS AND SALADS

The post Greek style baked lima beans appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at January 10, 2017 04:39 PM

Lakshmi Sharath

Why Israel is on My Bucket list for 2017

Israel has long been on my mind and it is one of those destinations that I feel is so near and yet so far – I missed two opportunities to head there last year and it is the first destination on My Bucket list for 2017. Here are some of the places to see in Israel .

The Story of the Dead Sea Scrolls

The first time I fell in love with Israel was when I read about the story of how the Dead Sea Scrolls were discovered. These antiquities, which are religious manuscripts, were discovered in caves in the Judaean Desert by two Bedouin shepherds. They apparently took it to the market, looking for dealers who would be interested in buying it. Even after the value of the scrolls was discovered, they were up for sale and there were advertisements in newspapers.

Dead Sea Rolls Caves in Israel

Caves where the Dead Sea Scrolls were apparently discovered Pic Courtesy Robert Hoetink, Shutterstock

What fascinated me however were the jars, often referred to Dead Sea Scroll Jars in which some of these scrolls were discovered. They were found only in caves in Wadi Qumran near the Dead Sea. There are about 981 texts that were found in eleven caves over 60 years ago, some of them are in fragments. It is believed that the texts form the oldest manuscript of the Old Testament, written in Hebrew and Aramaic and made of animal skin or papyrus, ensuing  interesting trivia around the scrolls. The longest of them, called the Temple Scroll, is over 28 feet. Another scroll called the Copper Scroll is like a treasure map listing out hidden places around Israel where treasure is believed to be buried. The Dead Sea Scrolls are now displayed in the Rockefeller Museum and the Shrine of the Book in the Israel Museum in Jerusalem. However, the Israeli government is planning to excavate sites for more scrolls.

Old Jerusalem Israel

Sunset at Old Jerusalem. Pic Courtesy Protasov AN Shutterstock

Jerusalem

Places to visit in Israel

Israel is now one of the key destinations for Indian tourists and I for one would love to visit it. It has been on my bucket list for a long time. Anyone who has read my blog and stories would know about my love for ancient civilisations, historic sites, legends and myths. I am constantly fascinated by antiquity. One of the places to visit in Israel is Jerusalem. Old Jerusalem for instance has been on my wish list as it is not just a religious destination but is a treasure trove of monuments. The Christian Quarter, the Jewish Quarter Islamic Quarter, the Armenian Quarter – every part of the Old City is historic in its own way as Jerusalem is the Sacred City for three main religious – Christianity, Judaism and Islam.  Museums, monuments and markets beckon you here.

Skyline of Tel Aviv in Israel

Skyline of Tel Aviv at night, Israel – Pic Courtesy Dmitry Pistrov, Shutterstock

Tel Aviv – a vibrant city

But it is not just about history or religion. Tel Aviv, the financial capital, is emerging as one of the hotspots with a pulsating night life. Located on the coastline, it is vibrant, contemporary and cosmopolitan, attracting tourists from all over the world. Lonely Planet earlier ranked it in one of the top 10 action packed cities and Travellers Digest called it the city of beautiful people. The coastline is the main attraction with Gordon Beach and Banana Beach attracting a lot of crowds. The city is also LGBT friendly. If you want to do some people watching, then head to the Tel Aviv-Jaffa Promenade and just walk around. And while you are there, go to Old Jaffa to get a feel of the oldest seaport in Israel. Filled with boutiques and designer stores, flea markets and street food centres, galleries and gourmet stores, the city is forever bustling.

Dead Sea Israel

Floating in the Dead Sea Israel..Pic Courtesy IrisPhoto1, Shutterstock

Float in the Dead Sea 

And my third favourite destination of Israel is the Dead Sea, one of the Seven Natural Wonders of the World. I have floated in the Dead Sea in Jordan but I have always wanted to experience the same in Israel also. So after exploring the monuments in the capital city and partying hard in the start- up city, it is time to now head to one of the spa capitals of the world. The salts, minerals and mud of the Dead Sea are known for their health and beauty therapies and all I want to do is to head to a spa and indulge myself with a Dead Sea mud pack therapy.

And these are some of my favourite places to see in Israel . Which ones would you like to recommend ?

Israel and I have a history – a history of disappointments. It is one of the destinations that has been on my bucket list for years and yet I have not been  able to visit this mystical and magical country.

I was scheduled to go on two trips last year and yet they were postponed and cancelled at the last minute. Despite that, my fingers are crossed and I am hoping that I will be third time lucky

This post was written in partnership with Israel Tourism . For more details watch this video

The post Why Israel is on My Bucket list for 2017 appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at January 10, 2017 10:13 AM

माझिया मना जरा सांग ना

इष्क मुबारक, दर्द मुबारक: भाग ६

       रितू आणि आनंदला आता लोकांची कुजबुज अजिबात ऐकू यायची नाही. एकतर त्यांनी त्याच्यावर विचार करायचं सोडून दिलं होतं आणि ऑफिसमधल्या लोकांनीही 'यांना बोलून असेही काही फायदा नाही' म्हणत वस्तुस्थिती स्वीकारली होती. फक्त एकच गोष्ट त्यांना खटकायची ती म्हणजे 'आई बाबांना' याबद्दल काहीच सांगू शकत नव्हते ते. तितकी हिंमत काही त्यांना होत नव्हती. त्यातल्या त्यात एक समाधान त्यांना होतं की अजूनही त्यांच्या मध्ये कुठलेही शारीरिक संबंध नव्हते. कितीही आकर्षण असलं तरी एक मित्र किंवा मैत्रीण म्हणून जे प्रेम किंवा आपुलकी असते त्याच्या पलीकडे जाऊन जवळीक करणे याची थोडी त्यांना दोघांनाही भीती वाटत होती, जे आहे ते गमवायची भीती. शिवाय इतक्या वर्षाच्या ओळखीनंतर असं एखाद्या समोर आपले इतके उत्कट भाव व्यक्त करणं यातही थोडा संकोच वाटत होताच.
        पण अशा गोष्टी कितीही ठरवलं तरी व्हायच्या राहतात का? वीकेंडला कधी तिचे केस धुतलेले असताना सोबत स्वयंपाक करणं त्याला अवघड जायचं. आणि कितीही 'टिपिकल वाटलं तरी तिच्या धुतलेल्या केसांचा सुवास, तिच्या चेहऱ्यावरची तरतरी, अशा वेळी तिच्या आसपास असणं त्याला त्रास द्यायचं. तिच्या एखाद्या टोमण्यावर करकचून तिचा मुका घ्यायची इच्छा व्हायची. तर कधी सोफ्यावर बसून टीव्ही बघताना तिच्या मांडीवर डोके ठेवून बघायची. तीही या त्रासातून सुटली नव्हतीच. याचं एखाद्या दिवशी शायनिंग मारत फोटो काढणं, कुठेही जाताना पटकन हात पकडून पुढे घेऊन जायची सवय, कधी जेवण बनवताना खांद्याला धरून 'तू बैस गं' म्हणून खोटं रागावून केलेली जबरदस्ती त्या सगळ्यांतून स्वतःला सावरणं जणू अशक्यच होतं तिला. अनेकदा रात्री कॉल संपल्यावर त्याच्या रूममध्ये जाऊन झोपायची इच्छा व्हायची. पण किती सावरलं होतं तिने स्वतःला.
       अशाच एका रविवारी दोघे जेवण बनवत असताना ती त्याला म्हणाली,"कधी जायचं रे आपण भारतात? मला आता कंटाळा आलाय इथे राहायचा."
त्याने मस्करीने विचारलं,"का माझा कंटाळा आला वाटतं इतक्या लवकर?".
रितू,"तसं नाही रे घरी जाऊन आता जवळजवळ दोन वर्षं झाली. सगळ्यांना कधी एकदा भेटेन असं झालंय." बोलतानाच घरची आठवण येऊन तिच्या डोळ्यांत पाणी दाटलं. त्यालाही थोडं वाईट वाटलं. आपण तिकडे असूनही हिच्या आठवणीत घर विसरलो आणि ती तर केव्हाची इकडेच आहे.
"हो आता लवकरच संपव काम तुझं आणि जाऊ आणि लग्न करू पटकन." त्याने तिला असं म्हणत जवळ ओढलं.
त्याच्या या अचानक जवळीकीने ती थोडी बावरली पण त्याच्या छातीवर डोकं ठेवून तशीच उभी राहिली. तिलाही आता पुढच्या स्वप्नांचे वेध लागले होते. ती अजूनही रडत आहे हे पाहून त्याने तिचा इतकासा चेहरा हातात घेतला. पुन्हा एकदा त्याला मनात आलं,'किती टपोरे डोळे आहेत हिचे'. त्याने तिच्या चेहऱ्याजवळ जात अलगद तिच्या ओठांवर आपले ओठ टेकवले. तीही जणू या क्षणाची कित्येक वर्षं वाट पहात होती. त्याच्या ओठांच्या स्पर्शाने, त्याच्या उष्ण श्वासांच्या वेगाने आणि तिच्या कानामागे असलेल्या त्याच्या हातांच्या ओढीने ती अजून वेडी झाली आणि कितीतरी वेळ दोघेही सर्व विसरून तसेच त्या एका क्षणात हरवून गेले. कुकरच्या शिटीने त्यांना भानावर आणलं.
"लग्नापर्यंत थांबायला हवं रे" असं त्याला म्हणत आणि स्वतःलाही समजावत ती त्याच्यापासून दूर झाली.
        दोन व्यक्तींमध्ये बाकी कितीही पल्ला पार केला तरी त्या दोन ओठामधलं अंतर पार करायला जणू अनेक युगं लोटतात. पण तो क्षण एकदा येऊन गेला की त्याच्या आधीच्या सर्व क्षणांची मुक्ती होते आणि फक्त एक 'किस' मनात राहतो. तसाच तो राहिला दोघांच्याही मनात, श्वासांत आणि त्यांच्या ओठांत. दोघांनीही पुढच्या दोन-तीन दिवसांत त्याची कितीतरी वेळा मनात पुनरावृत्ती केली होती. त्याच्यापुढचा अख्खा आठवडा म्हणजे जणू त्यांची परीक्षाच होती, त्यांच्या संयमाची. पण ते टिकणार नव्हतेच. इतक्या जवळ राहून आणि दोघांना काय हवंय हे माहित असतानाही आवरणं अवघड होतं. शेवटी तो दिवस आलाच जो लग्नाआधी येऊ नाय अशी त्यांची अनावर इच्छा होती. पण आता त्या 'किस' नंतर त्यांना थांबणं शक्य होतं नव्हतं. Finally They Had Sex !
         होय ! त्याच्यानंतर जे झालं ते सांभाळणं मात्र आनंदला अवघड गेलं. रितू रडू लागली. का? त्याला अर्थातच अनेक कारणं होती. इतक्या उत्कट क्षणी तिचं त्याच्याबद्दलचं प्रेम भरून आलं होतं. त्यांतच  'आता पुढे काय करायचं?', 'आपण थांबायला हवं होतं' असे अनेक विचार तिच्या डोक्यात येत होते. तिला नक्की काय समजवायचं हे त्याला कळत नव्हतं. त्याने तसेच तिला आपल्या छातीवर डोके ठेवून पकडून ठेवले. कधीतरी तिची झोप लागून गेली त्याच्याच मिठीत. आपण जिच्यावर इतके प्रेम करतो ती खरंच आपल्या मिठीत आहे आणि इतक्या प्रेमाने झोपलीय हे पाहून त्याला एक प्रकारचं समाधान वाटत होतं आणि सोबत 'सकाळी तिची काय प्रतिक्रिया असेल' याची त्याला  काळजीही.
      पण मुळात हा सगळा विचार करायला त्यांना वेळ झालाच नाही. सकाळी उशिराच जाग आली,"अरे माझी मिटिंग होती ९ वाजता" असं ओरडतच आपले कपडे त्याच्या रूममधून गोळा करत रितू बाथरुमकडे पळाली. दोघांची आवरण्यात एकदम धावपळ झाली. नास्ता करून डबे भरून दोघेही ऑफिसला निघाले. रात्रीबद्दल विचार करायला फुरसतच नव्हती. ऑफिस आल्यावर तो तिला म्हणाला,"तू जा पुढे मी कार पार्क करून येतो नंतर." ती "हो" म्हणून गप्प बसली. गाडी स्लो करत असतानाच त्याने पुढे होऊन तिच्या गालांवर एक किस घेतला आणि 'गुड डे' म्हणत गाडी थांबवली. तीही लाजून हसत 'यू टू' म्हणत लॅपटॉप घेऊन घाईत बिल्डिंगमध्ये घुसली. पुढच्या काही दिवसांत कोण कुणाला जास्त प्रेम व्यक्त करून दाखवतो याची जणू रेसच लागली होती. वेगवेगळ्या प्रकारे दोघे एकमेकांना खूष ठेवत होते. कधी आवडीचे जेवण बनवून, कधी घर साफ करून कधी फुले-कॅण्डलने घर सजवून आणि वेगवेगळ्या प्रेमाच्या नोट्स देऊन. कितीही बालिश वाटलं तरी त्यांचं पहिलं प्रेम होतं ते !
        एक दिवस रात्री जेवण झाल्यावर आनंदने तिला जवळ घेत विचारले, "कधी आहे कॉल तुझा?".
ती वैतागून बोलली,"रात्री अकरा वाजता !"
इतक्या उशिरा तिचे कॉल असले की तो कंटाळून झोपून जायचा. त्याने लाडीकपणे विचारले,"चला म्हणजे अजून एक तास आहे."
त्याचा हेतू समजून ती म्हणाली," मला हे कॉल च्या आधी वगैरे काही जमणार नाही हां."
त्याने तिच्या केसांतून हात फिरवीत विचारले,"असं काय? नुसता रिपोर्टींग कॉल आहे ना?"
ती,"हो, पण तू मला उगाच आग्रह करू नकोस. मला उशीर होईल तू जा झोपायला." आणि ती त्याच्या मिठीतून बाहेर पडत उठून गेली. तो हिरमुसला आणि तिथेच बसून राहिला. ती परत बाहेर येत नाही हे पाहून तो त्याच्या रूममध्ये जाऊन झोपून गेला.
लवकरच तिचा कॉल सुरु झाला आणि बऱ्याच वेळाने संपला. अर्थात आता त्यात तिचे लक्ष लागतही नव्हते. कॉल नंतर पाणी पिऊन ती त्याच्या झोपलेल्या चेहऱ्याकडे पाहून पुन्हा आपल्या रूम मध्ये गेली. "सारखं काय विचारायचं? काम वगैरे असतं की नाही?", तिने विचार केला.
       'तो रुसून झोपलाय' या विचाराने तिला झोप येईना. उगाच चुळबुळ करत ती पडून राहिली. या अशा नात्यामध्ये कधी भांडण झालं की मात्र त्रास जास्त होतो. एकतर त्याच्यावर चिडलोय हे बाकी कुणाला सांगता येत नाही. बरं आजपर्यंत कुठल्याही गोष्टीत ज्या प्रिय मित्राला सांगायचो तोच आता 'प्रियकर' झाल्यावर त्या 'मित्राची' अजून आठवण येते. अजून किती वेळ असं बसणार म्हणून ती वैतागली. तिला त्याच्यावर चिडल्याचे वाईट वाटले. आपली चादर उचलून ती त्याच्या रूममध्ये गेली. त्याला झोपतेच सरकायला सांगून त्याच्या पांघरुणात घुसली. त्यानेही तिला एका हाताने मिठीत घेतलं आणि झोपून राहिला. त्याचा हात अंगावर घेऊन तिला बरं वाटलं, तिची चुळबुळ आता थांबली होती. कधीतरी तिची झोप लागून गेली.
        त्यांना अजून दोनेक महिने काम बाकी होते. घरी जायचे वेध दोघांनाही लागले होते. तिच्या घरचे ती येणार म्हणून आधीपासूनच मुलांचे फोटो, माहिती तिला पाठवू लागले होते. त्यांना हे सर्व कसे सांगायचे हा मोठा प्रश्न तिला होताच. पण आनंद सोबत होता तिच्या आणि इथून माघार नाही हे दोघांनीही पक्के केले होते. राहत्या घरातले सामान विकायचे, काय काय परत न्यायचे, खरेदी कधी करायचे याच्या चर्चा अनेक वेळा करून झाल्या होत्या. त्यानेही तिच्या प्रोजेक्ट्च्या वेळेतच आपले कामही पूर्ण करायचे ठरवले होते त्यामुळे त्याची धावपळ होत असायचीच. एक दिवस तो उशिरापर्यंत ऑफिसमध्येच होता. तिचे त्याला ७-८ कॉल येऊन गेले होते. त्याने 'In meeting' असा मेसेज करूनही तिचा फोन येतंच होता. त्याने तो सायलेंट करून काम पटकन पूर्ण करून घरी जायचे ठरवले. मिटिंग मधून बाहेर आल्यावर त्याने तिला फोन केला. रितू फोनवर बरीच घाबरलेली वाटत होती.
       "हे बघ तू उगाच घाबरू नकोस मी घरी येतोय मग बोलू आपण. तू शांत हो मी आलोच २० मिनिटांत असे सांगून आनंदने तिला शांत केले आणि काळजीत तोही लगेच घरी निघाला. घरी आल्यावर तिने त्याला सांगितलं," अरे अशी उशिरा येत नाही कधी. मी गेले ५-७ दिवस झाले वाट बघतीय. मला खूप टेन्शन येतंय."
"हे बघ मला तरी असे काही होईल असे वाटत नाहीये. पण तुझ्या खात्रीसाठी आपण चेक करून घेऊ. " त्याने समजावले. तिने मन हलवली. थोडे इंटरनेट वर चेक करून ते दोघेही फार्मसीत गेले. टेस्ट दुसऱ्या दिवशी सकाळी करायची होती. दोघांनीही अख्खी रात्र 'काय होईल' बेचैनीत घालवली.
        पहाटे पहाटे तिने बाथरूममध्ये जाऊन टेस्ट केली. पुढचे २-४ मिनिटंही तिला उसंत नव्हती. आनंदही तिच्यासोबत ती टेस्ट पहात होता. टेस्ट पॉसिटीव्ह होती. मोठ्या अक्षरात त्या स्टीकवर दिसत होते,"Pregnant!".

क्रमश:

विद्या भुतकर.

by Vidya Bhutkar (noreply@blogger.com) at January 10, 2017 02:09 AM

January 09, 2017

नभाचा किनारा

प्रवासी कशाचा तुला भार आहे?

कधी वाटते मी जगापार आहे मनाचे मना, मुक्त हे द्वार आहे परी अडखळे जीव माझेपणाशी विचारांचाच जरा आजार आहे! कधी वाटते कि स्थितप्रज्ञ झाले दुःखे-सुखे वा, कशाचे न काही तरी भळभळे रक्त हळवेपणाने जरी वल्गनेचा समाचार आहे कधी वाटते ती जिगीषाच खोटी न झिजले न घडले पुरेशी खरी सुखासीनता न मागताही मिळाली यशाचा कुठे मात्र बाजार आहे? कधी वाटते जीव लावू नये तो जीव कुठे का राही सदा?  परी प्रेमगाठी कशा सोडवाव्या?

by विशाखा परांजपे (noreply@blogger.com) at January 09, 2017 03:07 PM

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life !

सदाचार नष्ट

स्तुतीपाठकांच्या तश्या निंदकांच्या भिडवल्यात सेना इथे कौरवांच्या म्हणे येथ जो तो नसे मी जसा 'तो' तरी वागताना कसा तोल जातो? कुणी अंधभक्त कुणी अंधत्रस्त भल्या माणसांचा सदाचार नष्ट कुणा ना पहावे कुणा ना दिसावे स्वत:च्या मनाचे कुणा ना कथावे ....रसप.... ७ जानेवारी २०१७

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at January 09, 2017 11:33 AM

पाइनॅपल सन्

(देह-फुलं: ५) मालफंक्शन

'पूजा की थाली' सिरियलच्या हजाराव्या एपिसोडची पार्टी...
डिसेंबर महिन्यातला सुखद गारवा...
'मॅरियट-जुहू' च्या बाहेर एकामागोमाग एक गाड्या सुळ्ळकन लागत होत्या आणि तारे तारका आत शिरत होते.
सगळा पोर्च 'डिओर', 'शनेल', 'हर्मिस' ...आणि व्हॉट नॉट परफ्युम्सच्या वासानी प्रमत्त यौवनेसारखा घमघमत होता.

सगळ्यात आधी आली पी. के. टी. (पूजा की थाली) चा हिरो रचित सिन्हाची 'बीमर'.
आपल्या दोन्ही गालांवरच्या खळ्या फोटोग्राफर्सनी पुरेशा टिपल्यायत याची खात्री करून तो दोन्ही हातांनी विजयी बट्ट्या दाखवत आत घुसला.

त्याच्या पाठोपाठ पी. के. टी.ची व्हॅम्प सिम्रन शर्मा आली.
ऑडीतून उतरल्या उतरल्या तिनं सटासट पाठमोऱ्या पोझेस दिल्या.
खोल खोल उतरत्या बॅकलेस काळ्या गाऊन मधल्या संगमरवरी पाठीचे पुरेसे फोटो निघाल्यावर ती आत गेली.

तेवढ्यात काळीशार मर्स आली आणि फोटोग्राफर्स थोडे सैलावले.
सिरियलची हिरॉईन पूजाचं काम करणारी बरखा आतून उतरली... पांढऱ्या शुभ्र साडीत.
तिनंच होस्ट केली होती आजची पार्टी.
बरखाचा सत्यनारायणाच्या प्रसादासारखा गोड चेहेरा, ऑन आणि ऑफ स्क्रीन असलेला 'संस्कारी' ट्रॅक रेकॉर्ड,
आणि अंमळ बोअरिंगच पर्सनल लाईफ (शून्य बॉयफ्रेंड्स) यामुळे पापाराझ्झी फारसे मागे लागायचे नाहीत तिच्या.
हिरॉईन ती असली तरी आजकाल सिम्रनचीच जास्त हवा होती खरं तर.
फोटोग्राफर्सनी कर्तव्यभावनेनं तिचे दोन चार फोटो क्लिक केले...
तिनं पोर्चमध्येच उभं राहून स्वतःच्याच पार्टीला उशिरा पोचल्याबद्दल सगळ्यांची माफी मागितली...
आणि अचानक धुवाधार पाऊस सुरू झाला...
फोटोग्राफर्स आपले महागडे कॅमेरे झाकायला धडपडू लागले...
बरखा आत धावायला लागली... पण तिचा पदर कारच्या दारात अडकला होता...
तो सोडवायच्या प्रयत्नात ती चिंब भिजली...
इतक्यात एका फोटोग्राफरचं लक्ष तिच्या शुभ्र भिजक्या ब्लाऊजकडे गेलं...
त्याचे डोळे विस्फारले...
आणि मग शंभर हजारो लाखो फ्लॅश लखलखत राहिले.




एका आठवड्यानंतर 
----------------------------------------------------------------------------------------
बरखा थोडी चमकली...
समोर देवी नव्हती. दुसरीच कोणतरी पाठवली होती टाइम्सनं इंटरव्ह्यू घ्यायला.
नयी चावल दिसत होती.
"हाय मॅम मी शुची."
नयी चावलनं विश केलं पण खुर्चीतून उठण्याबिठण्याचे कष्ट-बिष्ट घेतले नाहीत.
शाळकरी मुलीसारखा आवाज होता तिचा आणि बांधासुद्धा!
खुर्चीत बसलेल्या तिचे पाय जमिनीवर पोचत नव्हते.
बरखानं मनातल्या मनात या टिंगूला हसून घेतलं...
आणि "हाय" बोलत खोटं हसू तिच्याकडे फेकलं.
"देवी?"

"अरे मॅम तिला चिकन गुनिया झालाय.
त्यामुळे सध्या बॉलीवूड सेक्शन मी संभाळतेय.
तुमची कमेंट हवी होती मागच्या आठवड्यातल्या वॉर्डरोब मालफंक्शन विषयी."

बरखा कोरड्या आवाजात उत्तरली,
"मी ऑलरेडी ऑफिशियल स्टेटमेंट दिलंय आणि नवीन सांगण्यासारखं काही नाहीये माझ्याकडे."

"हो मॅम ते स्टेटमेंट आहे माझ्याकडे,
जे झालं ते दुर्दैवी होतं पण असा अवकाळी पाऊस येईल याची कोणालाच कल्पना नव्हती नाहीतर मी पांढरी साडी नेसलेच नसते. 
शिवाय जिम येऊन वरून घाईघाईत फंक्शनसाठी कपडे बदलले त्यामुळे इनर्स राहून गेले ... 
आता कृपया आपण सगळेच हा एक छोटासा अपघात समजून मूव्ह ऑन होऊया ...
वगैरे वगैरे"

"गुड मग झालं तर... मी निघू? मला वेळ होतोय. पण तू चहा घेतल्याशिवाय जाऊ नकोस हं!"
बरखा जायला वळली.

"मॅम एकच मिनिट... तुमचं अभिनंदन करायचं होतं कालच बातमी आऊट झालीय
शिवम संदालीच्या  'मिट्टी की कार' या प्रचंड अँबीशियस आणि सेन्शुअस प्रोजेक्ट मध्ये तुम्हाला आधुनिक वसंतसेनेची भूमिका मिळालीय.
खरं तर तीन सुपरस्टार अभिनेत्रींची नावं या रेसमध्ये होती... पण शेवटी तुम्ही फायनल झालात...
कसं वाटतंय?"

"ऑफकोर्स छान वाटतंय शिवम संदाली सारख्या ब्रिलियंट माणसाबरोबर काम करणं म्हणजे 'ड्रीम कम ट्रू' आहे."

"पण मॅम शिवम मागे एकदा म्हणाले होते ना, "बरखा खूप सुंदर आहे पण सोज्वळ आणि तीच तिची मर्यादा आहे... ती सीता, पार्वती, शालीन सून अशा भूमिकांतच बरीये. " इत्यादी इत्यादी. मग आता कसं काय हे एकदम हृदय परिवर्तन वगैरे?"

"वरच्याची कृपा", बरखानी वर बघून हात जोडले.

"वरच्याची म्हणजे तुम्हाला पावसाची म्हणायचंय का?"

बरखा चमकली!
"काय बडबडतेयस तू... इंटरव्ह्यू संपलाय बाय अँड हॅव अ गुड डे."

शुची हलकेच हसली,
"मॅम शेवटचा प्रश्न प्रॉमिस!... तो क्लाउड फिजिसीस्ट वरुण पावसकर तुमचा सावत्र भाऊ आहे ना?"

तरातरा चाललेली बरखा गप्पकन थांबली.

शुचीनी बोलणं पुढे रेटलं,
"म्हणजे गम्मत काये माहितीये का? मी नं खरं तर सायन्स सेक्शन कव्हर करते टाइम्सचं आता जस्ट देवीच्या बदली आले तात्पुरती."
मी रिसर्च करतेय खरं तर बिग डेटा आणि को-रिलेशनमध्ये . पण हे वर्षभर फ्री लान्स जर्नालिझम पण करतेय. तेवढीच स्टुडंट लोन फेडायला मदत!
तर साधारण महिन्याभरापूर्वी मी वरुणचं आर्टिकल वाचलं होतं 'कृत्रिम पावसाविषयी'
इंटरेस्टिंग काम करतोय तो.
मुख्य म्हणजे दोन दिशांनी त्याचं संशोधन चाललंय
एक तर समुद्राचं पाणी मायक्रोवेव्हजनी गरम करून वाफेचे ढग करायचे म्हणजे नैसर्गिक रेन-सायकल वर अवलंबून न रहाता कधीही ढग बनवता येतील.
अगदी डिसेंबरमध्ये सुद्धा काय?"
शुचीनी खेळकरपणे डोळा मारला.

बरखाची एव्हाना मेणाची बाहुली झाली होती.

"आणि दुसरं म्हणजे वर्षावक्षेत्राचा फोकस:
म्हणजे असंख्य छोट्या छोट्या ड्रोन विमानांनी हवीयेत ती रसायनं फवारून आपल्याला हव्या त्या अचूक क्षेत्रात पाण्याचे ढग बनवायचे.
आणि फोकस्ड पाऊस पाडायचा पाच-सहा किलोमीटरच्या परिघात... फार नाही दहा मिनिटांसाठी.
उदाहरणार्थ फक्त जुहूमध्ये!
शुची आता फुल फॉर्ममध्ये आली होती,
'मला तेव्हाच भारी आवडलं होतं ते आर्टिकल आणि मग जेव्हा मागच्या आठवड्यात फक्त जुहूमध्ये पाऊस झाल्याची बातमी आली तेव्हा मी जस्ट सहज म्हणून परत ते आर्टिकल ब्राउझ केलं. आर्टिकलवरच्या फोटोतला वरुणचा आणि नेटवर व्हायरल झालेला तुझा चेहेरा मला भारी सिमिलर वाटला.
पण तुमची आडनावं वेगळी आहेत... ब्रदर फ्रॉम अनदर फादर?"
तिनं तर बरखाला मॅम बोलायचं पण सोडून दिलं होतं आता...
सटासट फैरी झाडत होती ती,
"शिवाय समुद्राच्याच पाण्याची वाफ करायचीय तर जुहू सोप्पं ना?
म्हणजे तुझ्या सगळ्या पार्ट्या फोर सीझन्स हॉटेलला होतात जे किनाऱ्यापासून थोडं आत आहे पण ही पार्टी मात्र एकदम सी साईडच्या मॅरीयटमध्ये.
भारी इंटरेस्टिंग आहे हे सगळं!"
एक्साइटमेन्टनी  शुचीचा उर धपापत होता.

बरखा वळून परत खुर्चीत बसली.
"यु कान्ट प्रूव्ह ऑल धिस"

"अवघड आहे पण अशक्य नाही... गुप्त असला तरी शेवटी सरकारी एक्सरसाइज आहे हा.
पाण्याची वाफ करणाऱ्या जहाजाला कोस्टगार्डची परमिशन लागणारच.
शिवाय ढग 'सीड' करणाऱ्या ड्रोन्सची सुद्धा एव्हिएशन डिपार्टमेंटकडे नक्की नोंद असणार.
पण मुद्दा तो नाहीये."

"मग काय आहे मुद्दा?"

"म्हणजे काय झालं आणि कसं झालं ते मी फिगर आऊट केला बरचसं... की बाबा तू कृत्रिम पावसाचा उपयोग तुझे भिजके ऍसेट्स दाखवायला केलास वगैरे... आणि हो दे आर व्हेरी नाईस ऍसेट्स बाय द वे!
पण का केलंस हे मला नीटसं नाही कळलं... म्हणजे शिवमच्या नजरेत यायसाठी केलंस बहुतेक.
पण असंच छान सेन्शुअस फोटो-शूट करून पर्सनली शिवमला पाठवला असतंस तरी चाललं असतं ना?
एवढा द्राविडी प्राणायाम कशासाठी?
हा एकच प्रश्न मला विचारायचा होता तुझ्या डोळ्यांत बघून."

शुचीचे लुकलुक काळे डोळे बरखाच्या मधाळ तपकिरी डोळ्यांना भिडले.
बरखाच्या डोक्यातला कसलातरी कल्लोळ हळूहळू शांत होत होता.
तिनं उजवा पाय डाव्या पायावर टाकला...
तिचं ते प्रसिद्ध सोज्वळ स्मित केलं ... जे शुचीला खरं तर ('पाऊस' प्रकरणानंतर) सेक्सी वाटलं.

"सोप्पं आहे तुझ्या प्रश्नाचं उत्तर!
साइन फ्रॉम दी युनिव्हर्स!"

शुचीला काही कळलं नाही.
"म्हणजे"

"काय आहे ना शिवम दिग्दर्शक म्हणून ब्रिलियंट आहेच पण तेव्हढाच हट्टी आणि तर्कट.
मी सोज्वळ भूमिकांनी टाईपकास्ट झालीये... मला सेन्शुअस रोल जमणार नाहीत हे त्याच्या मनानं पक्कं घेतलं होतं.
आणि मला वसंतसेनेचा रोल पाहिजे म्हणजे पाहिजे म्हणजे पाहिजेचच होता.
हजार सेक्सी पोझेस देऊनसुद्धा तो कन्व्हिन्स झाला नसता.
पण ते दैवी कौल वगैरे प्रकार भारी मानतो तो. 
शाहरुख यश चोप्रा आणि गॅंगनी नं ते 'उपरवालेका का सिग्नल' वगैरे भारी सगळ्यांच्या डोक्यात भरवलंय.
तर अचानक आलेल्या पावसात मी "अपघाताने" वगैरे एक्स्पोज होणं हा त्याला निसर्गाचा कौल वाटणार...
तो हरखून जाणार...
हे मला चांगलं माहिती होतं.
आणि तसंच झालं.
आणि हो वरुण माझ्या आईच्या पहिल्या नवऱ्याचा मुलगा पण आम्ही सख्ख्या भावंडांपेक्षाही क्लोज आहोत.
वरुणची एक्सपरिमेन्ट जुहूला होणार होतीच.
मी फक्त त्यावेळी माझं फंक्शन प्लॅन केलं.
आय वॉज जस्ट अ पर्सन इन द राईट प्लेस अ‍ॅट द राईट टाइम."

"हम्म हा साईनवाला अँगल डोक्यात नाही आला माझ्या."
शुची उत्तरली.

"आला ही नसता कारण तुम्ही सायंटिस्ट लोक्स गरजेपेक्षा जास्त लॉजिक वापरता आणि आमचे कलाकार लोक्स गरजेपक्षा कमी.
आणि जे हे ओळखतात ते यशस्वी होतात माझ्यासारखे.
सो व्हॉट नेक्स्ट?
करणारायस तू मला एक्स्पोज?
'एक्स्पोजमागील कारस्थान एक्स्पोज ' "
बरखाला मथळ्याच्या कल्पनेनी हसू यायला लागलं.

"हम्म"
शुची थोडी विचारात पडली.
"माहित नाही... खरं सांगायचं तर तुझी बॉडी तुझे 'करण-अर्जुन''...
दाखवायचे... किती दाखवायचे... की नाय दाखवायचे तुझा चॉईस.
ज्यांना बघायचंय ते बघतील... नाही बघायचंय ते नाही बघणार... तो त्यांचा चॉईस.
असा काय मोठा तू कोणाचा खून नाय केलायस.
'एव्हरीथिंग इज फेयर इन लव्ह अँड वॉर अँड गेटिंग रोल'" म्हणूयात हवंय तर.
या स्कॅण्डलचा चांगला बोनस मिळाला असता पण जाऊ दे... आय थिंक हा मॅटर विसरून जाऊयात आपण
चल निघते मी."

बरखानं जाणाऱ्या शुचीला हलकेच हात पकडून थांबवलं...
थोडं जवळ ओढलं...
आणि आपले 'लॅक्मे ऍबसोल्युट मॅट फुशिया शेड' लावलेले ओठ शुचीच्या अनावृत्त ओठांवर टेकवले.
शुचीचे डोळे विस्फारत गेले.
बरखानं हलकेच मान हलवली.
'मिट्टी की कार'चं शूट तीन महिन्यांत संपलं की मी तुला अजून मोठं स्कँडल देईन.
माझा "कपाटातून बाहेर येणारा" इंटरव्ह्यू एक्सक्लुसिव्हली तू घेणार आहेस.
त्या बोनसनी तुझं स्टुडंट लोन फिटेल बहुतेक...
कॉल मी.

----------------------------------------------------- समाप्त -----------------------------------------------------
-नील आर्ते


























































by nilesh arte (noreply@blogger.com) at January 09, 2017 07:49 AM

कृष्ण उवाच

एका लग्नाची ऐकीव गोष्ट

एका लग्नाची ऐकीव गोष्ट.
(गद्य,पद्य वेचे.)

तू मला पहायला आला होतास
सफेद प्यॅन्ट अन सफेद फुल शर्ट
काळा सावळा असलास तरी दिसलास स्मार्ट

तू नेसली होतीस अंजरी साडी
ब्लाऊझवर होती नक्षी वाकडी तिकडी
गोरीपान होतीस अन दिसलीस फाकडी

मी कांदेपोहे घेऊन आले होते
तू मान खाली करून बसला होतास
दोन चमचे खाल्यावर वर बघून हसलास
उजव्या गालावरच्या खळीमुळे मोहक दि़सलास

जाताना मी गेलो पोपटाच्या पिंजर्‍या जवळ
तुच पोपटाला विचारत होतीस कोण रे तो?
पोपट मला म्हणाला चोर चोर
ते ऐकून तू जोरात हसलीस

मी मनात म्हणाले होते
माझं हृदय चोरणारा तूच तो चोर
तुझा चेहरा पाहून माझ्या हसण्यावर
माझा मीच घातला चटकन आवर

मी रागावलो नसतो अजीबात तुझ्यावर
का नाही सांगीतलास तुझ्या मनातला विचार
मला ते ऐकायला आवडलं असतं
तुझं मनही मोकळं झालं असतं

तुला सोडायला मी बसस्टॉपवर आले
तू खिडकी जवळ बसला होतास
लाजून माझ्याकडे बघत नव्हतास
कंडक्टरने बेल दिली

तू माझ्याकडे मान वळवून
बाय बाय म्हणालास
आणखी एकदोनदा मान वळवून
माझ्याकडे बघीतलं असतंस
तर ते मला आवडलं असतं

पसंती नापसंतीचे सोपास्कार झाले
चांगला मुहूर्त पाहून आपले लग्न ठरले
लग्न झाले आणि मी तुझ्या घरी आले
मी बंगल्यातून आले अन तुझ्या चाळीत रमले

हनीमुन आपण घरीच केला
बाहेर जायला परवडत नाही
असं म्हटलं होतं मी तुला
तुझा निरागस,तृत्प चेहरा
सगळं सांगून गेलं मला
काहीही म्हणाली असतीस
तर मला आवडलं असतं

त्या रात्री कपातून दुध घेऊन आलीस
मी तुझ्या जवळ आलो आणि
तू मला लागलीच म्हणालीस
आधी तो दीवा मालवा
आणि मी दीवा मालवला

आपलं मिलन झालं
मी सुखावले होते
अन तू घोरत पडला होतास
तू दीवा मालवला नसतास
तरी ते मला आवडलं असतं

मी तुझ्या अंगावर पांघरूण घातलं
अन मला विश्वाचं रहस्य कळलं
पहाटे जागा होऊन तू
मला जागवून म्हणालास
पांघरूण नसतं घातलंस
तर ते मला आवडलं असतं

मी तुझ्या कानात तेव्हा पुटपूटलो होतो
मी तुझं मलमली तारूण्य
माझ्या अंगावर पांघरलं असतं
आणि तुझ्या मोकळ्या केसात
मला गुंतवून घेतलं असतं

तू कुस वळवलीस आणि
तोंडातल्या तोंडात पुटपूटलीस
तुम्ही सर्व पुरूष एक सारखे
तू न पुपूटता सांगीतलं असतंस
तरी ते मला आवडलं असतं

स्त्री ही क्षणाची पत्नी
अन अनंत काळाची माता
हे त्याच वेळी मला कळलं
तू मला म्हणालीस पण
प्यार से भी ज़रूरी कई काम हैं
प्यार सब कुछ नहीं ज़िंदगी के लिए

माझी आई तुला जाच करायची
तू मला कधीही हे भासवलं नाहीस
तुम्ही सर्व बायका एक सारख्या
उद्या माझ्या सुनेला तू तेच करणार
असं म्हणून तुला नाराज करायला
मला मुळीच आवडलं नसतं

प्रेम विवाहात आणि जुळवलेल्या लग्नात
वेगवेगळं असतं प्रचंड थ्रील
जुळवलेल्या लग्नात अनोळखी
व्यक्तीला आपसलंसं करून
घेण्यात निराळच असतं फिल
संसार सुखी होण्यासाठी नक्कीच
समजदारीचं असावं लागतं डील

सांगावं लागतं अगदी स्पष्ट
काहींना असलं लग्न वाटतं इष्ट
आणि म्हणून अशीच ही असते
अशा लग्नाची ऐकीव गोष्ट

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at January 09, 2017 04:53 AM

January 08, 2017

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life !

ओम पुरी - एक जबरदस्त एक्झिट

एक ३४-३५ वर्षांची कारकीर्द, जिच्यात विविध भाषांतले मिळून १५० च्या आसपास सिनेमे असल्यावर, तिचा संपूर्ण आढावा घेणं माझ्या कुवतीच्या बाहेरचं आहे. मात्र 'ओम पुरी' म्हटल्यावर माझ्या ज्या ज्या सिनेमांच्या आठवणी जाग्या होतात, ते मी फक्त उल्लेखतो आहे. विजय तेंडूलकरांच्या 'घाशीराम कोतवाल'वर फिल्म इन्स्टीट्युट तर्फे बनवल्या गेलेल्या सिनेमात ओम पुरींनी 'घाशीराम' केला होता. ही होती त्यांची पहिली भूमिका.

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at January 08, 2017 12:12 PM

साधं सुधं!!

शिखरापल्याड!



आंग्ल भाषेत काही समर्पक शब्दप्रयोग आहेत. "Over The Hill" हा त्यातला एक! एखाद्या व्यक्तीनं आपल्या क्षेत्रात आपल्या कारकिर्दीतील कामगिरीचं उत्तुंग शिखर गाठल्यानंतरच्या कालावधीत जेव्हा ती व्यक्ती त्या क्षेत्रात सक्रिय असते परंतु आपल्या सर्वोत्तम कामगिरीची बरोबरी करू शकत नाही त्यावेळी ती व्यक्ती  "Over The Hill" आहे असं म्हणण्याचा प्रघात आहे. 

पूर्वी मी माझ्या आवडत्या खेळाडुंच्या कामगिरीबाबत बराच भावुक असायचो. बोरिस बेकर, कपिल देव आणि हल्ली हल्ली रॉजर फेडरर ही काही उदाहरणं! ही मंडळी आपापल्या क्षेत्रात बराच काळ शिखरावर होती. ह्या कालावधीनंतरसुद्धा  ह्या मंडळींनी आपल्या क्षेत्रात सक्रिय राहण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय त्यांचा आपला निर्णय होता; आर्थिक बाबीसोबत अजून काही कारणं असतील. बोरिस आणि कपिल ह्यांच्या उदाहरणाच्या बाबतीत माझं तात्कालीन वय पाहता मी व्यावहारिकपेक्षा भावनिक जास्त होतो. आणि त्यामुळं ह्या मंडळींची शिखरापलीकडील कामगिरी पाहणं माझ्यादृष्टीनं फार क्लेशदायक ठरलं. ही लोक निवृत्तीचा निर्णय का घेत नाहीत ह्यावर मी बराच काळ मनात दुःखी होऊन विचार करीत असे. 

हल्लीचा फेडररसुद्धा सारख्या परिस्थितीत आहे. पण जीवनाच्या प्रवासात काही अधिक वास्तवांचा सामोरा केल्यामुळं  रॉजरचं हे रुप मी अधिक सामंजस्यानं समजुन घेतो. आर्थिक बाजुसोबत स्वानंदासाठी हा खेळत असावा अशी समजुत मी करुन घेतो. 

व्यक्तींप्रमाणं संस्थांनासुद्धा अशा कालावधीचा सामना करावा लागतो. पण संस्थांना एक पर्याय उपलब्ध असतो. यु ट्यूबवर The Rebirth of Eagle हा एक सुरेख व्हिडीओ उपलब्ध आहे. एकंदरीत ७० वर्षाचं आयुष्य जगू शकणाऱ्या रुबाबदार गरुडाला मानानं आयुष्य जगण्यासाठी ४० वर्षाच्या आसपास आयुष्याच्या मध्यंतरावर एक कठोर निर्णय घ्यावा लागतो.  त्याला एका अत्यंत कठीण स्थित्यंतराचा  सामना करत आपलं आधीचं रुप आमुलाग्र बदलावं लागतं. हा कठीण बदल स्वीकारण्याचं मनोबल दाखवलं तरच पुढील आयुष्य सुखकर होतं. 

एक प्रजाती म्हणुन मनुष्यजात उत्क्रांतीच्या प्रगत टप्प्यावर आहे. ह्या पुढील काळात मनुष्यजातीच्या व्यवहाराची मापकदंड झपाट्यानं बदलत जाणार आहेत. त्यामुळं आपली परिस्थिती over the Hill झाली की एक तर गरुडाची मानसिकता दर्शवावी लागणार किंवा आहे ती परिस्थिती आनंदानं स्वीकारुन जीवनगाणं उत्साहात गात राहावं लागणार! 

शेवटी जाता जाता Dwarf Star अर्थात खुजा तारा ही संज्ञा आठवली. आपल्या प्रखर तेजानं विश्वाचा एक कोपरा उजळून टाकणाऱ्या ताऱ्याला सुद्धा असलं खुजेपण अनुभवावं लागणं हे त्याचं प्राक्तनच होय! 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at January 08, 2017 06:44 AM

January 07, 2017

Lakshmi Sharath

Bird watching in Mangalajodi, where poachers turned naturalists

The first travel story in 2017 is about bird watching in a little village in Odisha – Mangalajodi on the banks of Chilika Lake where poachers have turned conservationists.

Bird Watching in Odisha, Mangalajodi

Looking for Birds in Mangalajodi

It was a huge challenge to find Mangalajodi, a tiny little hamlet on the banks of the Chilika Lake, in Odisha, Asia’s largest brackish lagoon. But I wondered how the 100 odd species of birds from all over the world had found this ecological hot spot years ago. Did they map the route in their tiny brains as they flew for days to get here?

Black Winged Stilt in Odisha, Mangalajodi

A close up of Black Winged Stilt

There are birds from Russia and Mongolia that have flown here. Water birds from the Caspian Sea have migrated here to Chilika lake. Some have come from the colder climes of Ladakh to reach this little spot at Mangalajodi.. And they find this destination year after year. It took me almost a couple of hours from Puri to reach this small village but I wondered how many days it would have taken them from their homes.

Migratory birds in Odisha Mangalajodi

Migratory Birds throng the shores in thousands

Bird watching in Mangalajodi

Arriving here on a hot and dry afternoon, I found that they birds had discovered this village long before the tourists, which was probably why there were just three boats on the freshwater swamp. The first birds that I saw in Mangalajodi on the backwaters of Chilika lake were open billed storks.

Billed Storks in Odisha, Mangalajodi

Open Billed Storks are everywhere

Black Tailed Godwits in Odisha Mangalajodi

A duck hides in the grass – Black Tailed Godwits

Thousands of them had descended on the fields near the water body as I saw them like specks in the horizon, their white bodies standing out in the greenery against a pale sky.  And then I saw a dark cloud moving towards us and I realized that it was a swarm of Black Tailed Godwits flying in the sky.

Bird Watching in Odisha Mangalajodi

Bird watching in these simple boars

My boatman and naturalist were waiting for me.  Boarding a small sail boat, we slowly began our journey pausing by the reeds and observing the birds. In the silhouette, lit by the evening light were black winged stilts. Most of them seemed to be in a ruminative mood, standing and staring. Some of them stood out in the light, their pretty pink legs reflecting in the waters.

Black Winged Stilt in Odisha, Mangalajodi

A pair of Black Winged Stilt looks on

We sailed a bit closer and from the reeds emerged yellow wattled lapwings. In a few minutes, we were surrounded by Wetland Birds at Chilika Lake. There did not seem to mind our intrusion, occasionally pausing by in their activity just to glance at us .

Godwits in Odisha, Mangalajodi

Godwits in Mangalajodi

The freshwater swamp slowly diversified into a network of canals and we choose one of them.  And in a moment, we were amidst a huge flock of black tailed godwits, foraging for food in the water. Some of them posed for us, while others buried their heads and beaks immersed in the waters.

Godwit in Odisha, Mangalajodi

Another close up of the Godwit

Birdwatching is not all that relaxing and soothing an experience. It is rather demanding, requiring every moment of one’s attention. My naturalist pointed to the right showing us a flock of glossy ibis and even before we could get a good look at them, he gestured to our left where we saw the “Chilika Chicken” or the Purple Moorhens by the dozen.

Purple Moorhen in Odisha Mangalajodi

Purple Moorhen is called Chilika Chicken

All of a sudden we craned our necks to sight a northern shoveler above our head, only to realize that there was the elusive Brahminy Shelduck right in front of us, rushing into the reeds. It was a constant battle between our reflexes and theirs and they seemed always quicker than us.

Brahminy Shelduck in Odisha Mangalajodi

Brahminy Shelduck in the grass

We continued our journey into the innumerable narrow channels – my boatman told me that there were at least 30 of them, to see huge flocks of northern pintail than had almost occupied an entire channel.

Ducks in Odisha, Mangalajodi

Ducks in Mangalajodi

Ducks in Odisha Mangalajodi

More Ducks in Mangalajodi

We were right behind them and they did not mind us following them around; occasionally a few would fly away to give us way but they would soon join the flock. Some whiskered terns flew past while the noisy Asian pied starling kept hopping about the reeds.

Bronze Winged Jacana in Odisha Mangalajodi

Bronze Winged Jacana in Odisha Mangalajodi

Different species of egrets ignored us as we sailed past, while the Bronze Winged Jacana looked really pretty in its colourful coat of feathers.

Odisha Mangalajodi bird watching

The story of Mangalajodi

However Mangalajodi had not always been a safe haven for the migratory birds. Having flown massive distances, these birds were blissfully unaware of the dangers lurking around in the form of poachers. Until a few years ago, birds were killed virtually every year almost like a ritual, poisoned in the death of the night.

Glossy Ibis in Odisha, Mangalajodi

A Glossy Ibis is ready to fly

It took a few wildlife enthusiasts and bird watchers led by Nandakishore Bhujabal who formed an organisation called Wild Orissa to create the change in the minds of the poachers. Some of them joined forces with the organisation and the predators eventually became protectors.

Odisha Mangalajodi bird watching

Boatmen and Naturalists were once poachers who now swear to protect the birds

My boatman and guides were once poachers as well but today, they proudly showed me around the habitat, showcasing the birds.  Part of the organisation called the Sri Mahavir Pakshi Suraksha Samiti , they are supported by several wildlife, tourism, developmental and government groups to organise birding trips and to protect these birds.

Glossy Ibis in Odisha Mangalajodi

Glossy Ibis looks on

The wetlands at Mangalajodi are watched over by these very men who used to stealthily hover around here at one time to poach the birds. Spending more than a couple of hours with these men, I was touched by the passion with which they speak about their village and the birds.

Bronze Winged Jacana in Odisha Mangalajodi

Bronze Winged Jacana another bird that fascinates me

The guides may not know all the names of the birds and they may struggle to get the English pronunciation right, but their heart is in the right place. As the sun set over Mangalajodi, I left the little village feeling secure that the birds had indeed found a safe home in India.

Sunset in Odisha, Mangalajodi

Sunset in Mangalajodi

Mangalajodi – How to reach

Mangalajodi is in the northern end of Chilika Lake and is in Khorda District . It is 67 kms from Bhubaneshwar and 72 kms from Puri by road.

Mangalajodi – Where to stay

There are eco tourism projects here and they have consciously tried to control poaching and protect the birds here. You can stay in any of the rustic comfortable cottages here. They will also arrange for your birdwatching experiences

Mangalajodi Ghost

There are stories about a tree in Mangalajodi that is believed to be haunted and a prophesy that it will kill 21 people. Although the tree had been felled by the time I visited, there were stories of how it still claimed lives and no one would dare go near the place where the tree once stood. As I heard the stories, I wondered if the birds knew 🙂

Mangalajodi is first on my list of offbeat places to visit in India. Watch this video to see which are the others.

 

More stories on Odisha

Odisha – My first impressions

Puri in 48 hours

More stories on Birdwatching

Birdwatching in Goa on a cruise

Birdwatching in Little Rann of Kutch

Birdwatching at Galibore, my first bird watching experience 

 

 

 

 

 

 

 

 

The post Bird watching in Mangalajodi, where poachers turned naturalists appeared first on Lakshmi Sharath.

by Lakshmi Sharath at January 07, 2017 05:46 PM

राजकीय चिन्तन (Political Thoughts)

Supreme Court’s cognizance of sample collection by UIDAI

From
Gopal Krishna
 <gopalkrishna171

Supreme Court’s takes cognizance of incest of private companies & UIDAI for collection of biometric data

Claims about biometric data deeply unscientific, illegitimate promotes genetic determinism and digital casteism 

Now that Supreme Court’s bench of Chief Justice J S Khehar, Justice N V Ramana and D Y Chandrachud have admitted on January 5, 2017 that “biometric data collection by private agencies is not a great idea”, it is time to examine the idea of biometric data based 12-digit unique identification (UID)/Aadhaar number project which is linked to proposed imminent DNA profiling of Indian residents. The Human DNA Profiling Bill, 2015 aimed at regulating the use of Deoxyribose Nucleic Acid (DNA) analysis of human body substances profiles and to establish the DNA Profiling Board for laying down the standards for laboratories, collection of human body substances, custody trail from collection to reporting and also to establish a National DNA Data Bank and for matters connected therewith or incidental thereto. The Bill provides for procurement of “Intimate body sample” which means a sample of blood, semen or any other tissue, fluid, urine, or pubic hair, a dental impression; or a swab taken from a person’s body orifice other than mouth obtained through “Intimate forensic procedure”.  The intimate forensic procedure means the following forensic procedures, namely:-(a)  an external examination of the genital or anal area, the buttocks and also breasts in the case of a female breast; (b) the taking of a sample of blood; (c) the taking of a sample of pubic hair; (d) the taking of a sample by swab or washing from the external genital or anal area, the buttocks and also breasts in the case of a female; (e)  the taking of a sample by vacuum suction, by scraping or by lifting by tape from the external genital or anal area, the buttocks and also breasts in the case of a female; (f) the taking of a dental impression and (g) the taking of a photograph or video recording of, or an impression or cast of a wound from, the genital or anal area, the buttocks and also breasts in the case of a female.
As per Section 2 (g) of Aadhaar (Targeted Delivery of Financial and Other Subsidies, Benefits and Services) Act, 2016, “ ‘biometric  information’  means  photograph,  finger  print,  Iris  scan,  or such other biological attributes of an individual as may be specified by regulations.” The reference to “such other biological attributes” makes it clear that voice sample and DNA profiling is included under its ambit. This Act seems to make the proposed Human DNA Profiling Bill redundant.
When one looks at the definition of the "Biometrics" which "means the technologies that measure and analyse human body characteristics, such as 'fingerprints', 'eye retinas and irises', 'voice patterns', "facial patterns', 'hand measurements' and 'DNA' for authentication purposes" as per Information Technology (Reasonable security practices and procedures and sensitive personal data or information) Rules, 2011 under section 87 read with section 43A of Information Technology Act, 2000, it becomes clear that the plan of data collection does not end with collection of finger prints and iris scan, it goes quite beyond it.
The fact remains biometric data like finger print, voice print, iris scan and DNA do not reveal citizenship. While use of biometric technology, an advanced technique for the identification of humans, based on their characteristics or traits is unfolding there is agency within India too. These traits can be face, fingerprint, iris, voice, signature, palm, vein, and DNA. DNA recognition and vein recognition are the latest and most advanced types of biometric authentication. Biometric technology is being deployed in the application areas like government, travel and immigration, banking and finance, and defense. Government applications cover voting, personal ID, license, building access, etc; whereas travel and immigration use biometric authentication for border access control, immigration, detection of explosives at the airports, etc. Banking and finance sector use biometric authentication for account access, ATM security, etc.
Such profiling is aimed at examination of human biological material that is coded with “the past history and thus dictate the future of an individual’s racial and genealogical makeup, and influence an individual’s medical and psychological makeup.” The proponents of the biometric profiling such tools can make all citizens ‘safe’ forever. "Biometrics are turning the human body into the universal ID card of the future". Unmindful of dangerous ramifications of such applications, biometric ID's are all set to be made as common as e-mail addresses. Biometric information includes DNA profiling wherein biological traits are taken from a person because by their very nature are unique to the individual and positively identifies that person within an ever larger population as the technology improves.
Supreme Court’s observation must be looked at in the light of a decision of the European Court of Human Rights (ECHR). The case was heard publicly on February 27, 2008, and the unanimous decision of 17 judges was delivered on December 4, 2008. The court found that the “blanket and indiscriminate nature” of the power of retention of the fingerprints, cellular samples, and DNA profiles of persons suspected but not convicted of offenses, failed to strike a fair balance between competing public and private interests and ruled that the United Kingdom had “overstepped any acceptable margin of appreciation” in this regard. The decision is nonappealable. The Court cannot ignore this decision because the Aadhaar Act extends to DNA through the definition of biometric information in Section 2 (g)
The Court’s observation must be seen in the context of what happened in 1998 at National Biometric Test Center, San Jose State University set up by the Biometric Consortium, which is the US government interest group on biometric authentication. The centre was asked to testify to the USA's House Committee on Banking and Financial Services hearing on "Biometrics and the Future of Money". This testimony of May 20, 1998 was reprinted under the title, "Biometric Identification and the Financial Services Industry. This centre emerged from a meeting of Biometric Consortium held in 1995 at the Federal Bureau of Investigation (FBI) training facility. This Test Center has defined biometric authentication as "the automatic identification or identity verification of an individual based on physiological and behavioral characteristics". Agencies like US Department of Defence, North Atlantic Treaty Organisation, World Bank Group, USAID and Interpol has been promoting such automatic identification in at least 14 developing countries including Pakistan, Bangladesh and Nepal without any democratic mandate as part of a convergence project to ensure merger of private sector, public sector and citizens sector. The E-identity and biometric UID/Aadhaar related projects are part of World Bank's e-Transform Initiative formally launched on April 23, 2010 for convergence. 
The Court’s observation faintly and partly echoes the Public Statement by 21 concerned citizens of August 2015 and the Statement of Concern against UID/Aadhaar by 17 eminent citizens issued in September 2010 demanding that the project based on biometric profiling "should be halted before it goes any further”. The signatories to the statements included Justice VR Krishna Iyer, Supreme Court of India, Prof. Romila Thapar, Prof. Upendra Baxi, Justice A.P.Shah, Prof. Anil Sadgopal, Prof. Kalpana Kannabiran and others. The Court made these observations in the cases filed by Justice K.S.Puttaswamy (Retd), Major General S.G. Vombatkere, former Additional Director General Discipline & Vigilance in Indian Army, Col. Mathew Thomas, a defence scientist and several eminent persons which include several transfer petitions from Tamil Nadu, Maharashtra and other states subsequent to the order of Supreme Court Bench of five judge headed by Chief Justice of India which reads:  "Since there is some urgency in the matter, we request the learned Chief Justice of India to constitute a Bench for final hearing of these matters at the earliest" in its order dated October 15, 2015 in the Writ Petition (Civil) No. 494 of 2012. This case pertains to supreme national interest filed by stalwarts of impeccable and unquestionable integrity. This is a test case for how the Court deals with genuine public interest litigation filed in pursuance of citizens’ fundamental duties taking in to account.
Neither the Court nor the concerned lawyers been able to read both the biometric UID/Aadhaar Number Act and Identification of Prisoners Act (which is force) together to in order to fathom the disturbing ramifications of the former.  The Identification of Prisoners Act, 1920 reads: “The object of this bill is to provide legal authority for taking measurements, finger impressions, footprints and photographs of persons convicted of, or arrested in connection with, certain offences.” According to the Identification of Prisoners Act at the time of the acquittal of the prisoner, his biometric data is required to be destroyed. Since 1857, fingerprint identification methods have been used by police agencies in India and around the world to identify suspected rebels, political dissidents and criminals. The first systematic capture of hand images for identification purposes initiated by William Herschel, a civil servant in colonial India in 1858. It is noteworthy that in 1898, Edward Henry, Inspector General of the Bengal Police established the first British fingerprint files in London. The biometric UID/Aadhaar Number project goes further by storing the biometric data forever. The UID/Aadhaar Number project and related s schemes is unfolding to undertake indiscriminate profiling citizens and residents of India. It is like fixing a dehumanizing genetic caste identity on a person.
The promoters of biometric UID/Aadhaar Number are promoting digital caste system and digital racism. Jacob Appelbaum, computer security researcher, hacker, activist, and a spokesperson for WikiLeaks has warned, biometric Aadhaar/"UID will create a digital caste system because going by the way it is now being implemented, if you choose not to be part of the system, you will be the modern-day equivalent of an outcast. In theory, you are supposed to have the freedom to choose but in reality, the choice will only be whether to be left out and left behind".
If biometric identification under Aadhaar (Targeted Delivery of Financial and Other Subsidies, Benefits and Services) Act, 2016 is deemed legitimate then there is a logical compulsion for the Court to declare The Identification of Prisoners Act, 1920 as redundant because the latter provides for a government limited by law and the former provided for a government made unlimited by law as far as indiscriminate human profiling is concerned.      
It is apparent that there is a need for the Supreme Court, High Courts and legislatures to examine whether or not biometrics provides an established way of fixing identity of Indians. Has it been proven? A report “Biometric Recognition: Challenges and Opportunities” of the National Research Council, USA published on 24 September 2010 concluded that the current state of biometrics is ‘inherently fallible’. That is also one of the findings of a five-year study. This study was jointly commissioned by the CIA, the US Department of Homeland Security and the Defence Advanced Research Projects Agency. Notably, West Bengal legislature has passed unanimous resolution against biometric UID/Aadhaar number.  It is high time other State legislatures ponder to ponder over it as well.
Another study titled “Experimental Evidence of a Template Aging Effect in Iris Biometrics” supported by the Central Intelligence Agency (CIA), the Biometrics Task Force and the Technical Support Working Group through Army contract has demolished the widely accepted fact that iris biometric systems are not subject to a template aging effect. The study provides evidence of a template aging effect. A “template aging effect” is defined as an increase in the false reject rate with increased elapsed time between the enrollment image and the verification image. The study infers, “We find that a template aging effect does exist. We also consider controlling for factors such as difference in pupil dilation between compared images and the presence of contact lenses, and how these affect template aging, and we use two different algorithms to test our data.” 
Neither the Court nor the concerned lawyers have been able to recognize that citizens’ opposition to biometric UID/Aadhaar has a historical context. It is linked to more than a century old world famous 'Satyagraha' of Mahatma Gandhi in order to oppose the identification scheme of the government in South Africa. On 22nd August, 1906, the South African government published a draft Asiatic Law Amendment Ordinance. The Ordinance required all Indians in the Transvaal region of South Africa, eight years and above, to report to the Registrar of Asiatics and obtain, upon the submission of a complete set of fingerprints, a certificate which would then have to be produced upon demand. The move proposed stiff penalties, including deportation, for Indians who failed to comply with the terms of the Ordinance. Knowing the impact of the Ordinance and effective criminalisation of the entire community, Mahatma Gandhi then decided to challenge it. Calling the Ordinance a 'Black Act' he mobilised around 3,000 Indians in Johannesburg who took an oath not to submit to a degrading and discriminatory piece of legislation. Biometric aadhaar case demonstrates how 'Those who forget history are condemned to repeat it'.
Biometric profiling is inherently dangerous because it tracks individuals based on their religious, behavioural and/or biological traits. History is replete with examples wherein such profiling has been used for genocide, holocaust and violence against all kinds of minorities.
The reference to “Aadhaar card” by the Court’s repeated orders unequivocally illustrates that it has not applied its judicial mind to the core concern relating to ‘UID number’, ‘Aadhaar number’ or ‘Aadhaar’ and the Adhar Trust. Unless arguments in the Court and Court’s orders make rigorous distinction between them, they cannot do justice to their role.        
An application filed on July 16, 2015 in the Supreme Court intending to formally make biometric UID/Aadhaar applicable to other government schemes such as obtaining passports, PAN cards, immigration, railways, telecommunications and prison management systems shows that that unmindful of Court’s orders biometric UID/Aadhaar number is a tool for exclusion, not for claimed inclusion. In fact such profiling with biometric data is fraught with dangers of unprecedented communal crisis at the local, regional and national level in the country.
The promoters of world’s biggest biometic database project based on the unscientific and questionable assumption that there are parts of human body likes fingerprint, iris, voice etc that does not age, wither and decay with the passage of time. Unique Identification Authority of India (UIDAI) is acting on a manifestly unscientific basis. Those who support UID/Aadhaar number and related initiatives display unscientific temper by implication.
The reason for the vehement opposition to (UID)/Aadhaar number project is that it is contrary to the basic structure of the Constitution of India, which provides for a limited government and not an unlimited government. The project is aimed at creating an unlimited government. It is incorrect, bad and illegitimate.  
For a 21 month period between 25 June 1975 to 21 March 1977, the country was put under internal Emergency under Article 352 of the Constitution of India, effectively bestowing on Indira Gandhi, the then Prime Minister, the power to rule by decree, suspending elections and civil liberties. This was made legal and it remained so as long as it lasted. The powers given to her virtually had no limits. The human body came under assault as a result of forced vasectomy of thousands of men under the infamous family planning initiative of Sanjay Gandhi.  UID/Aadhaar number project constitutes a bigger assault on human body because it links “biometric information” to “demographic information” which includes “information relating to the name, date of birth, address and other relevant information of an individual, as may be specified by regulations for the purpose of issuing an Aadhaar number, but shall not include race, religion, caste, tribe, ethnicity, language, records of entitlement, income or medical history” as per Section 2 (k) of Aadhaar (Targeted Delivery of Financial and Other Subsidies, Benefits and Services) Act, 2016.
Given the fact that judicial orders from the High Courts and Supreme Court have so far dealt with the limited issue of how UID/Aadhaar cannot be made mandatory, first thing anyone should understand with regard to gathering momentum against biometric unique identification (UID)/Aadhaar number is that the very first document that residents of India encounter in this regard is UID/‘Aadhaar Enrolment Form’. At the very outset the enrolment form makes a declaration is that “Aadhaar Enrolment is free and voluntary.” This is a declaration of Government of India. This is a promise of Union of India. As a consequence, all the agencies state governments, the Government of India and the “agencies engaged in delivery of welfare services” are under legal and moral obligation to ensure that the UID/Aadhaar cannot be made mandatory. As such the Supreme Court has simply stated what the Union of India itself has promised. In its interim order what the Court has done is to simply reiterate the significance of the promise made by Government of India. If programs, projects and schemes are launched in breach of Governments’ promise, it will set a very bad and unhealthy precedent and no one ever in future trust the promise made by Union of India.  The column number 8 in the UID/Aadhaar Enrolment Form on the first page refers to “agencies engaged in delivery of welfare services” but does not define who these agencies are. It appears that its definition has deliberately been kept vague. Which are the agencies that are involved in delivery of welfare services? Aren’t security agencies and commercial agencies with ulterior motives included in it?  
On page number 2 of the UID/Aadhaar Enrolment Form provides, “Instructions to follow while filling up the enrolment form” which states that column numbered 8 is about seeking consent from an Indian “Resident (who) may specifically express willingness / unwillingness by selecting the relevant box” by ticking “yes” or “no” options. The column number 8 reads: “I have no objection to the UIDAI sharing information provided by me to the UIDAI with agencies engaged in delivery of welfare services.” Now, the issue is that if residents are promised that enrolment is “voluntary” they may give their consent unaware of its ramifications but if they know that it is made “mandatory” they may refuse to give their consent. 
Are the agencies with whom Unique Identification Authority of India (UIDAI) on behalf of President of India has signed contract agreements with foreign surveillance technology companies like Accenture Services Pvt Ltd, US, Ernst & Young, US, L1 Identity Solutions Operating Company, now France (as part of Safran group), Satyam Computer Services Ltd (Mahindra Satyam), as part of a “Morpho led consortium” (Safran group), France and Sagem Morpho Security Pvt Ltd (Safran group), France “engaged in delivery of welfare services”? Admittedly, these agencies have access to personal information of the Purchaser and/or a third party or any resident of India for at least seven years as per Retention Policy of Government of India or any other policy that UIDAI may adopt in future. The purchaser is President of India through UIDAI. 
The contract agreement is applicable to both Centralised Identities Data Repository (CIDR) of digit biometric unique identification (UID)/Aadhaar number which is ‘voluntary’ and the ‘mandatory’ National Population Register (NPR) of Ministry of Home Affairs which is also generating Aadhaar number. Notably, column number 2 in the Aadhaar Enrolment Form on page number 1 and 2 refers to “NPR Number” and “NPR Receipt/TIN Number” and at states “Resident may bring his/her National Population Register Survey slip (if available) and fill up the column” number 2. 
The databases of both the numbers namely, UID/Aadhaar number and NPR number are being converged as per approved strategy.  Does it not make both the databases of biometric identification numbers one and mandatory in the end? Is the promise by the Prime Minister about Aadhaar Enrolment being “free and voluntary” truthful? It is not “free” for sure because it costs citizens’ their democratic rights. As to it being “voluntary” it is not so by design. It is evident that the Prime Minister has been miser with truth.       
Initially, it seemed surprising as to why L1, a high value company that worked with the US’ intelligence was sold to French conglomerate Safran group which has a 40 year partnership with China. It also seemed puzzling as to why the contract amount given to Sagem Morpho of Safran Group is not being disclosed. There is no confusion as to why such agencies of US, France and China are eagerly collecting the biometric database of Indians at the rate of Rs 2.75 per enrolment and de-duplication. It is reveals the lack of business of Indian decision makers. These foreign entities are getting possession of national assets of Indians along with payment for doing the favour of collecting it! “Biometrics Design Standards for UID Applications” prepared by UIDAI’s Committee on Biometrics states in its recommendations that “Biometrics data are national assets and must be preserved in their original quality.” Isn’t such preservation being undertaken by these foreign agencies in their supreme national interest of their own governments?
UIDAI’s paper titled ‘Role of Biometric Technology in Aadhaar Authentication’ based on studies carried out by UIDAI from January 2011 to January 2012 on UID/Aadhaar biometric authentication reveals that the studies “focused on fingerprint biometric and its impact on authentication accuracy in the Indian context. Further, improvements to UID/Aadhaar Authentication accuracy by using Iris as an alternative biometric mode and other factors such as demographic, One Time Pin (OTP) based authentication have not been considered in these studies.”  
This paper explains, “Authentication answers the question ‘are you who you say you are’”. This is done using different factors like: What you know– user ID/password, PIN, mother’s maiden name etc, What you have – a card, a device such as a dongle, mobile phone etc and What you are – a person’s biometric markers such as fingerprint, iris, voice etc. The ‘what you are’ biometric modes captured during UID/Aadhaar enrolment are fingerprint, iris and face. It is noteworthy that this paper also refers to biometric markers like ‘fingerprint, iris, voice etc’ revealing that after fingerprint and iris, ‘voice’ print is also on the radar and its reference to “etc” includes DNA prints as well.    
Notably, ESL Narasimhan, governor of Andhra Pradesh said, “We are spending thousands of crores on identification cards every other day and then saying it is useless card. It happened in case of citizenship card, PAN card, voter identity card and now they are coming to Aadhaar card. He was speaking at the inaugural session of fifth international conference on 'emerging trends in applied biology, biomedicines and bio-forensics'. This was reported by Business Standard on 30 November 2013. Narasimhan is a former head of the Intelligence Bureau (IB). DNA analysis has become so cheap that within a few years instead of an Aadhaar, one can have whole DNA sequence with unique marker because “with a few thousand rupees, everybody's entire DNA sequence can be put on a card", argued Ramakrishna Ramaswamy, vice chancellor, University of Hyderabad, speaking at the same conference. It is noteworthy that these efforts are going in a direction wherein very soon employers are likely to ask for biometric data CD or card instead of asking for conventional bio-data for giving jobs etc. It is likely to lead to discrimination and exclusion. 
A report “Biometrics: The Difference Engine: Dubious security” published by The Economist in its October 1, 2010 issue observed “Biometric identification can even invite violence. A motorist in Germany had a finger chopped off by thieves seeking to steal his exotic car, which used a fingerprint reader instead of a conventional door lock.” So far the Court has not been able to appreciate such concerns. 
In villages, they say when you give a hammer to a blacksmith he/she will only think in terms of nailing something. The only difference is that here it is the human body which is being nailed. If you only have a hammer, you tend to see every problem as a nail. If biometric technologies are at hand, some people under the influence of technology tend to see every problem as an identification problem. 
The UIDAI paper states, “Of the 3 modes, fingerprint biometric happens to be the most mature biometric technology in terms of usage, extraction/matching algorithms, standardisation as well as availability of various types of fingerprint capture devices. Iris authentication is a fast emerging technology which can further improve Aadhaar Authentication accuracy and be more inclusive.”  
Such absolute faith in biometric technology is based on a misplaced assumption that are parts of human body that does not age, wither and decay with the passage of time. Basic research on whether or not unique biological characteristics of human beings is reliable under all circumstances of life is largely conspicuous by its absence in India and even elsewhere. 
Notwithstanding similar unforeseen consequences Prime Minister’s faith in biometric remains unshaken. It seems that considerations other than truth have given birth to this faith. Is there a biological material in the human body that constitutes biometric data which is immortal, ageless and permanent?  Besides working conditions, humidity, temperature and lighting conditions also impact the quality of biological material used for generating biometric data. UID/Aadhaar number is based on the unscientific and questionable assumption that there are parts of human body likes fingerprint, iris, voice etc” that does not age, wither and decay with the passage of time.
It is apparent that like Indira Gandhi and Dr Manmohan Singh, Prime Minister Narendra Modi too has become instrumental in the installation in establishment of authoritarian architecture through biometric identification of Indians. This is likely to get the similar response from voters as they had given in the aftermath of proclamation of emergency. The human body is again under attack through indiscriminate biometric profiling with patronage of the ruling parties at the centre and in the states.
Unmindful of such glaring evidence that creates a logic compulsion for stoppage of UID/Aadhaar number projects, all the political organisations and institutions of government which supported imposition of emergency are likely to support biometric identification project as it helps build a permanent emergency architecture which was conceived during the imposition of internal emergency. The institutions which supported suspension of right to life and personal liberty and provided exemplary justice to victims of Bhopal disaster seem to be suffering from the curse of Albatross. 
The observations based on many inferred past "facts" can be deceptive. This does not mean that there are no methods at all for exposing a hypothesis concerning "facts" about emergence of a surveillance transnational state to critical objective evaluation. At a time when computing cloud beyond India’s jurisdiction is unthinkingly being embraced by the National e-Governance Programme amidst apprehensions about technological and legal challenges associated with the concept of ‘shared platform’ without ascertaining the risks associated with its usage of such emerging technologies, the specter of Investor-state dispute settlement (ISDS) or investment Court system (ICS) that is making national judiciary subservient is looming on the horizon.
Referring to the British victory over Indians in 1857, William Howard Russell of 'London Times' wrote: "Our siege of Delhi would have been impossible, if the Rajas of Patiala and Jhind (Jind) had not been our friends". The seize of the “national assets” of database of personal sensitive biometric information of all the present and future Indians would have been impossible but for the help of 'commercial czars' and the witting or unwitting complicity of civil servants, legislators, ministers, editors and other legal entities. The International Biometric Industry Association has listed potential applications for including voter registration, access to healthcare records, banking transactions, national identification systems and parental control.
Indeed it has right been said, “Judge not, that ye be not judged. For with what judgment ye judge, ye shall be judged: and with what measure ye mete, it shall be measured to you again.” It appears that the Court is on trial (to paraphrase “Courts on Trial” by Judge Jerome Frank). Amidst the observations by the three-judge bench, the Supreme Court’s website continues to refer to the case as a “Five Judges Bench Matter” since October 2015 as per a written order of a five judge Constitution Bench headed by Chief Justice of India which underlined that “there is some urgency in the matter”. It is apparent that the advertising and public relations blitzkrieg unleashed by identification and surveillance technology vendors have clouded the minds of legal fraternity. The dangers of trusting such technological advances for determining social policies will consequent in a situation where “[A] warrant requirement will not make much difference to a society that, under the sway of a naive and discredited theory of genetic determinism, is willing to lock people away on the basis of their genes” among other adverse effects.

For Details: Gopal Krishna, Citizens Forum for Civil Liberties (CFCL), Mb: 9818089660, 8227816731. CFCL has been campaigning against surveillance technologies since 2010. It had appeared before the Parliamentary Standing on Finance that examined the Aadhaar Bill, 2010.

by लीना मेहेंदळे (noreply@blogger.com) at January 07, 2017 07:56 AM

Cinema, Poetry & Memoirs.. That's Life !

लहान होतो म्हणून..

चुकार चिमणी करायची ती अबोध चिवचिव कळायचीही पन्हाळरांगांमधून थेंबांसमेत गट्टी जमायचीही खट्याळ वाटायचे मला जे घड्याळ आता खडूस वाटे मला हव्या त्या क्षणास टिकटिक निवांत थांबून जायचीही जरा चुकीचे नि बोबडे पण मनातले बोलणे खरोखर मला व्याकरण न ठाव होते परंतु भाषा जमायचीही चवीचवीने कधी लापशी, निवट दूध अन् भात गुरगुट्या 'मिळेल खाऊ उद्या' ऐकुनी कळी मनाची खुलायचीही दिवसभराचा प्रचंड थकवा छळत असे त्या

by Ranjeet Paradkar (noreply@blogger.com) at January 07, 2017 06:55 AM

मला काय वाटते !

नवे राज्य



माझी महेश काळेची ओळख कट्यार काळजात घुसलीच्या निमित्ताने झाली. त्या चित्रपटाची जाहिरात एव्हढ्या प्रचंड प्रमाणावर झाली होती कि ओळख न होणेच अशक्य. मग चित्रपटातील दोन-चार मिनिटांची गाणी. आवाज दमदार, अभिषेकींचा शिष्य वगैरे माहिती मिळाली.

अभिषेकींनी अनेक छान चाली दिल्यात हे खरेच आहे. त्यांच्या अनेक प्रत्यक्ष मैफिली मी ऐकल्यात पण मजा आली नाही. काही कलावंत पेश करण्याच्या कलेत कमी पडतात त्याचे एक उदाहरण.

काल महेशचा एक कार्यक्रम ऐकण्याचा योग आला. शारदाबाई पवार ट्रस्टतर्फे कार्यक्रमाचे आयोजन झाले होते. पवार नावाशी संबंध असल्यावर अनेक कल्पना डोळ्यासमोर येतात त्या सर्व तंतोतंत प्रत्यक्षात अनुभवल्या. विनामुल्य कार्यक्रम, दोन तीन हजार लोक बसायची सोय, शंभर फूट रुंद स्टेजवर झगमगाट, दहा बारा फिरते स्पॉटलाईट, कानठळ्या बसवणारे वीस फूट उंच ध्वनिवर्धक, गर्दी नवश्यांची. कडेवर पोरे घेऊन टिव्हीस्टार महेशला बघायला आलेले अनेक पालक. कानावरचा मोबाईल न काढणारे युवक युवती. भल्या मोठ्या मैदानात कार्यक्रम होता. सध्या थंडी बऱ्यापैकी असल्यामुळे रंगीबेरंगी गरम कपडे, कानटोप्या घालून आलेले रसिक.

गर्दीला ग्राहक म्हणावे कां? हो. ग्रहण करतो तो ग्राहक. मग ते गाणे असेल किंवा सजवलेल्या व्यासपिठावरील झगमगाट.

अपेक्षेप्रमाणे कार्यक्रम उशिरा सुरु झाला. पवार स्टॅंडर्डप्रमाणे दीड तास फक्त.

आता महेश या समुहापुढे काय गाणार असा विचार करत होतो. मला अनेक छोट्या मैफिली ऐकायची सवय.  त्याने मारवा रागातील एका द्रुत चीजेने सुरुवात केली आणि दहा मिनिटात सर्वांना परिचित मुरलीधर श्याममध्ये शेवट केला. मग रुपक तालावर , झपतालावर बेतलेली अभिषेकींची गाणी गायली. हल्लीच्या प्रथेप्रमाणे लोक नाचायला गायला उठले. त्यावर त्याने आक्षेप घेतला नाहीच पण उलट छोट्या ताना घेऊन लोकांना गायची विनंती केली. क्लास सुरु झाला.

इंटरवलमध्ये लोकांनी सेल्फीसाठी झुंबड करून थोडा जास्तच विलंब केला. पण महेशने सगळ्यांना खूष ठेवले.

गाण्यात गोडवा आहे. तयारी चांगली आहे. ते किती जणांना समजेल याची फ़िकीर न करता मनापासून पेश केले. पखावजी व तबलजीपण खास होते. बहुतेक गाण्यात शेवटी वाढत्या ठेक्यात देवाचे नामस्मरण करण्याची खास पद्धत प्रचलीत होत आहे. लोकांना ती पसंत पडते, सहभागी होता येते याची जाणीव ठेवून सर्वांना पुन्हा एकदा खूष केले.

शास्त्रीय संगीताला पुन्हा चांगले दिवस येण्यासाठी एके काळी नाटकांनी जे काम केले ते काम आता शंभर वर्षांनी चित्रपट करतील अशी आशा ठेवायला हरकत नाही. त्यासाठी ग्लॅमर मिळालेले महेश, राहूल, आनंद, सावनी, आर्या यांनी झटत राह्यले पाहिजे हे खरेझिंगाटच्या तोडीची गर्दी शास्त्रीय संगीतावर आधारित गाण्यासाठी जमते हे बघून बरे वाटले.


त्यात महत्वाचे एक कि समोरच्या लोकांचा कल बघून आपली अदाकारी त्यानुसार पेश करणे. ग्राहकाभिमुखता म्हणजे दुसरे कांय ?

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at January 07, 2017 03:20 AM

January 06, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Vegan Jamaican Mango Stew

One of my goals in the new year is to create easy, wholesome and tasty one-pot meals on the fly, so I can have more time to read and relax. My Vegan Jamaican Mango Stew, as exotic and special as it sounds, is exactly that kind of recipe.

Vegan Jamaican Mango Stew with tempeh and thyme - holycowvegan.net It takes me under 30 minutes to make this stew, chopping veggies and all. A Jamaican Mango Stew usually includes meat of some kind, and I chose to substitute with tempeh, which — as you know — is packed with protein and delicious, not to mention way healthier. The tempeh gets even more flavorful when it’s dredged in some curry powder and other spices, and toasted before it goes into the creamy stew.

Vegan Jamaican Mango Stew with tempeh and thyme - holycowvegan.net

Vegan Jamaican Mango Stew with tempeh and thyme - holycowvegan.netI took a Jamaican stew recipe I found online and then riffed off from there, adding flavors and ingredients that I thought would do well with the spices and mango and tempeh. The coconut is amazing: it makes the curry velvety and creamy, all the better to showcase the textures and flavors of the chewy tempeh, silken mango, slightly crunchy bell pepper, and fiery onion.

The recipe makes a rather large pot– you can easily serve eight people with this amount. I use it to top some rice or quinoa– brown rice would be perfect, if you swing that way.

We have storms and chilly winds and snow in our forecast, and I cannot imagine a better way to ride these out than sitting on my couch, snuggled up in a blanky, with a bowl of this delicious stew warming my hands and about to warm my belly.

Vegan Jamaican Mango Stew with tempeh and thyme - holycowvegan.net

Vegan Jamaican Mango Stew

A bowl of delicious, warm vegan Jamaican Mango Stew flecked with tempeh, bell peppers, onions, and thyme. Serve with some rice or quinoa.

  • 2 ripe mangoes, pitted and diced
  • 1 medium red onion, finely diced
  • 3 cloves garlic, minced
  • 2 tsp vegetable oil
  • 1 medium green bell pepper, seeded and diced
  • 1/4 scotch bonnet pepper, deseeded and minced (this is an incredibly hot pepper, so if you don't want to use it, use a seeded jalapeno instead. It does add great flavor, though.
  • 1 8 ounce package of tempeh, cut into cubes, about 1/2-inch square
  • 1 tsp nutmeg
  • 1 tsp curry powder
  • 1/2 tsp black pepper
  • 1/2 tsp paprika
  • 1 tbsp tamari or soy sauce
  • 1 tbsp chopped thyme (if using dry, use 1 tsp)
  • 1/2 tsp turmeric
  • 2 tbsp coriander leaves, finely chopped, optional
  • Salt to taste
  • 2 medium potatoes (use red or yellow), boiled and diced
  • 1 13.5 ounce can coconut milk
  • 1/4 cup mango puree (you can either use canned or just puree fresh mangoes)
  1. In a bowl, toss the tempeh cubes with curry powder, black pepper, paprika, tamari and salt.

  2. Heat 1 tsp of oil in a large saucepan or skillet. Add the tempeh cubes in a single layer and cook 2 minutes or until browned lightly on all sides.
  3. Remove the tempeh and reserve.
  4. In the same pot, add the remaining oil and saute the onions and garlic until they begin to soften, about 3-4 minutes.
  5. Add the green pepper, scotch bonnet pepper, turmeric and thyme, and stir well to mix. 

  6. Add the cooked potatoes and half the coconut milk. Stir well to mix and bring to a boil. Lower heat to a simmer, cover, and let the stew cook for five minutes so the flavors merge.

  7. Add the tempeh, mangoes, mango puree and the remaining coconut milk and heat until warmed through, but turn off the heat before the stew comes to a boil. Check salt and add more if needed.

  8. Garnish with coriander leaves, if using, and serve hot.

This stew is great served over rice or quinoa.

Vegan Jamaican Mango Stew with tempeh and thyme - holycowvegan.net

**

Another savory mango recipe from the archives:

Indian-style vegan Mango Curry

Mango Curry

Or, for a sweeter treat, try out this perennial favorite at our home:

Vegan Mango Cupcakes with Mango Buttercream

Mango cupcakes

The post Vegan Jamaican Mango Stew appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at January 06, 2017 05:05 PM

माझं इंद्रधनुष्य

‘ब्रेक्झिट’, ‘इटलीव्ह’च्या पाठोपाठ...

जर्मनीघ !!
फ्रान्सटक !!
हंगरीजा !!
हे काय आहे? कसल्या घोषणा? नाही. हे आहेत मराठी भाषेला बहाल होऊ शकणारे काही नवे शब्द.
काय आहे, की दरवर्षी ऑक्सफर्ड शब्दकोशातर्फे इंग्रजी भाषेत नव्याने दाखल झालेल्या शब्दांची यादी जाहीर केली जाते. त्या यादीतले शब्द वाचून कधीकधी अवाक व्हायला होतं. इंग्रजी भाषेचं कौतुक वाटतं. मराठीतही अशी फ्लेक्झिबिलिटी हवी असं वाटून जातं! वरचे तीन शब्द म्हणजे त्याच जाणीवेचा स्वतःपुरता एक छोटासा हुंकार म्हणता येईल. (शेवटी व्यापक बदलांची सुरूवात अशी वैयक्तिक पातळीवरूनच व्हायला हवी.) तर या शब्दांच्या मेकिंगबद्दल...

२०१६ मधला एक गाजलेला इंग्रजी शब्द म्हणजे ब्रेक्झिट’. गंमत बघा, ‘ब्रेक्झिटच्याच जोडीने मैदानात उतरलेल्या ब्रेमेनशब्दाला हे वलय लाभलं नाही. ग्रेट ब्रिटनच्या सार्वमतात ब्रेमेनवाल्यांना बहुमत मिळालं असतं तरीही ब्रेक्झिट हा शब्दच शर्यत जिंकला असता हे नक्की.

या ब्रेक्झिटबद्दल ऐकलं, थोडंफार वाचलं; आणि मग मी एका जबाबदार (परदेशी) नागरिकाच्या भूमिकेतून ब्रिटनमधल्या दोघा मित्रमंडळींशी त्यावर माफक चर्चा केली. त्यातला एक ब्रेक्झिटच्या बाजूचा आणि दुसरा ब्रेमेनच्या बाजूचा निघाला, हा निव्वळ योगायोग. पण त्यामुळे माझ्या आयुष्यातल्या फॉरेन अफेअर्समध्ये कसा परफेक्ट बॅलन्ससाधला गेला. पहिल्या मित्राने दुसर्‍याला, म्हणजे दुसर्‍याच्या गटाला शिव्या घातल्या; दुसर्‍याने पहिल्याला घातल्या. युरोपियन युनियन कशी सर्वसामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनात ढवळाढवळ करते आहे हे पहिल्याने तावातावाने सांगितलं. दुसर्‍याने सुस्कारा टाकत ब्रेमेनच्या बाजूने दिलेलं आपलं मत कसं वाया गेलं हे सांगितलं. पहिल्याने या मतदानात भाग घेतला होता की नाही हे पहिल्याला विचारायचंच राहिलं.

याच ओळीतला एक नवा शब्द नुकताच ऐकला - इटलीव्ह’. यंदा इटलीत निवडणुका होतील आणि तिथला उजव्या विचारसरणीचा पक्ष जिंकला तर कदाचित इटलीही ब्रेक्झिट करेल; आय मीन, इटलीव्ह प्रत्यक्षात येईल. आणि ती ईयुच्या शेवटाची सुरूवात असेल.
हे वाचलं आणि डोक्यात शब्दांचेच वारेवाहायला लागले. ईयुमधून बाहेर पडणार्‍या प्रत्येक देशासाठी असे शब्द तयार करायचे झाले तर ते कसे असतील? २०१७ सालच्या अखेरीस त्यातलाच एखादा सर्वात गाजलेला ठरेल का? यावर इंग्रजीत विचार करता करता वाटलं, मराठीचं ग्लोबलपण वाढवण्याची यात केवढी मोठी संधी आहे! युरोपात कैक मराठी माणसं नोकरी-व्यवसायानिमित्त जाऊन राहिलेली आहेत. काही येऊन-जाऊन असतात. पर्यटनाला तर मराठी आणि गुजराथ्यांचीच युरोपात सर्वाधिक गर्दी असते. तिथल्या मातीला पाय लागणार्‍यांच्या ग्लोबल जाणीवा जागृत व्हायच्या तर त्यांच्या संभाषणात, मराठी वाचनात तिथल्या भवतालाशी रिलेट होऊ शकणारे शब्द असतील तर ते फायद्याचंच ठरेल. नजीकच्या भविष्यकाळात फ्रान्स, जर्मनी, इटली हे ईयुचे संस्थापक देश निवडणुकांना सामोरे जाणार आहेत. मग निवडणुकांपश्‍चात तिथे काही उलथापालथ झाली तर? या दोन्ही देशांतल्या जनतेने ईयुतून बाहेर पडण्याचं ठरवलं तर? तेव्हा वापरायला कामी येऊ शकतील असे शब्द आत्ताच पाडून घेतले तर बरं. (नवीन शब्द तयार करण्याला इंग्रजीत कॉईन करणेअसा वाक्प्रचार आहे. आपल्याकडे नाणी पाडतात. म्हणून हे शब्दही पाडलेत!)

तर असे ते शब्द. जर्मनी ईयुतून बाहेर पडलं तर जर्मनीघ! (जर्मनी-नीघ). फ्रान्सने बाहेर पडायचं ठरवलं तर फ्रान्सटक! (फ्रान्स-सटक). हंगरीने ईयुला टाटा-बायबाय केलं तर हंगरीजा! (हंगेरी-घरी जा). त्यांच्यामागोमाग पोलंडही ईयुची वेस पोलांडूनजाऊ शकतो. बल्गेरियाच्या एक्झिटवर ‘बल्गेलाबघ!’ अशी सार्वजनिक प्रतिक्रिया उमटू शकते.

हे लिहिता लिहिता ईयु म्हणजे एक व्हॉटसअ‍ॅप ग्रूप आहे आणि त्यातून एक-एक करून मेंब्रं बाहेर पडतायत असं दृश्य समोर आलं. क्रोएशिया हा ईयुमध्ये सामिल झालेला अखेरचा देश. लास्ट इन लास्ट आऊटनियमाने ग्रूपमधे क्रोएकटाच उरेल. मग बाहेर पडला काय किंवा नाही पडला काय काहीच फरक पडणार नाही. पण तोवर मराठीला तब्बल सहा ग्लोबल नवशब्द मिळालेले असतील.

by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at January 06, 2017 11:51 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १५ समाप्ती)

गुरूनाथच्या अंतीम आठवणी.

सोनचाफ्याच्या फुलाचं झाड पडलेलं पाहिल्यानंतर त्या दिवसापासून गुरूनाथ फारच विक्षीप्त वागू लागला. सकाळी सोनचाफ्याची फुलं सुम्याच्या फोटो समोर ठेवता येत नाहीत म्हणून खट्टू व्हायचा.कधी कधी तो दिवसातून दोन तीन वेळा आंघोळ करायचा.सकाळी जेवला असताना जेवलोच नाही म्हणून मदतनीसाकडून परत जेवणाचं ताट मागवायचा.त्याने जेवल्याची आठवण करून दिली तर त्याच्याशी वाद घालायचा.फार्मसीत कामावर जाण्यासाठी म्हणून सकाळीच जाण्याची तयारी करायचा. कधी कधी निपचीत पडून असायचा.

खरंच ही व्याधी मेंदूच्या संबंधाने असल्याने त्या व्याधीतला खिचकटपणा समजणं महाकठीण.एरव्ही नॉर्मल वागणारी व्यक्ती एकाएकी अशी का वागते? हे वागणं मुद्याम म्हणून तर नसतं ना?असं कधी कधी इतरांना वाटणं स्वाभाविक असतं.त्यामुळे व्याधी असलेल्या माणसाशी वाद घालणं,त्याची खिल्ली उडवणं, त्याला उघड उघड वेडा म्हणून संबोधणं,त्याच्याकडे जाणूनबूजून दुर्लक्ष करणं असे प्रकार होऊ शकतात.

आपल्या घरात गुरूनाथ एकटाच असल्याने आणि त्याच्या मदतनीसाला त्याच्याशी कसं वागावं हे समजावून सांगीतलं गेलं असल्याने गुरूनाथची तितकी हेळसांड होत नव्हती.पण त्याला म्हणजे, त्याचा मदतनीसाला, त्याच्यावर लक्ष ठेवून रहायला सतत कसं शक्य होणार? अकीकडे गुरूनाथने बाहेर परसात जाऊन माडाच्या झाडाखालच्या पाथरीवर उभं राहून विहीरीतून म्हणजे बावीतून कळश्या,कळश्या पाणी काढून आंघोळ करण्याचं एक नवीन फॅड काढलं होतं.बावीतून कळशीने पाणी काढून त्याच्या अंगावर रीती करायला मदतनीसाला सांगायचा.कधी कधी त्याच्या नावाने त्याला हाक न मारता त्याला सुम्या संबोधून बोलायचा. का कुणास ठाऊक त्याला जुन्या लहानपणाची आठवण येउन तो तसा वागायचा.?असं बरेच दिवस चाललं होतं.

आजची ही घटना मात्र भयंकर होती.नेहमी प्रमाणे सकाळी उठून गुरूनाथ अगदी नॉर्मल वागत होता. त्याच्या मदतनीसालाही क्षणभर नवल वाटलं होतं.रात्री दोघेही नेहमी प्रमाणे जेवण करून झोपले. गुरूनाथने झोपण्यापूर्वी सुम्याची डायरी उघडून बरीच पानं चाळीत वाचत बसला होता.आणि वाचता वाचता त्याला डुलकी लागली असावी.त्याच्या मदतनीसाने ती डायरी काढून घेऊन त्याच्या अंगावर पांघरूण घालून दिवा काढला.आणि आपण स्वतः झोपायला गेला.

मध्य रात्री गुरूनाथ न आवाज करता उठला आणि मागचं दार उघडून परसात गेला.त्याला आंघोळ करावी असं वाटलं.अंगावरचे कपडे काढून पंचा नेसून स्वतः कळशीने पाणी काढून माडाच्या झाडाखालच्या पाथरीवर उभा राहून स्वतःच्या डोक्यावर कळशी पालथी करीत होता.मध्य रात्रीची वेळ होती.सगळं कसं सामसुम असल्याने त्याच्या ह्या आंघोळीच्या हालचालीची कुणाला जाग आली नाही.

त्यानेच स्वतः दोन तीन कळशा विहीरीतून काढून आपल्या डोक्यावर उपड्या केल्या.नंतर त्याला काय वाटलं कुणास ठाऊक.कळशी परत विहीरीजवळ नेऊन सुम्या कळशी भरून आणून आपल्या अंगावर ओतील याची वाट बघत बसला.ती येत नाही असं पाहून,सहाजीक ती कशी येणार याचं तो भान विसारला,त्याने दोनदा सुम्या, सुम्या अशी साद दिली.तिची प्रतिक्रिया येत नाही असं पाहून तो तसाच ओल्या पंचानीशी विहीरीजवळ गेला. सुम्या जवळपास दिसत नाही असं पाहून तो जरा घाबरला. सुम्या विहीरीत तोल जाऊन पडली तर नाही ना? असा संशय येऊन तो विहीरीत डोकावून पहायला गेला.

एक हात रहाटावर आधारासाठी ठेवून तो विहीरीत पाहू लागला.रहाट एकदम फिरला आणि बहुतेक त्याचा तोल गेला आणि तो विहीरीत पडला.विहीरीत नुकत्याच आलेल्या वादळाने खूप पाणी भरलं गेलं होतं.गुरूनाथला पोहता येत नसल्याने तो गटंगळ्या घेऊ लागला आणि सरळ विहीरीच्या तळाशी गेला असावा.

त्याचा मदतनीस सकाळी उठून पहातो तर गुरूनाथ आपल्या अंथरूणावर त्याला दिसला नाही.तो घाबरला.कारण गुरूनाथ अगदी सकाळी कधीच उठत नसायचा.
लगबगीने त्याने घरात त्याची शोधाशोध केली.कुठेच गुरूनाथ त्याला दिसला नाही.म्हणून तो बाहेर परसात आला.त्याला गुरूनाथचे कपडे विहीरीच्या कठड्यावर दिसले.मदतनीस आता मात्र खूपच घाबरला. मोठं धारिष्ट करून तो विहीरी जवळ आला आणि गुरूकाका,गुरूकाका म्हणून जोराने त्याला साद देत राहिला.

आणि शेवटी वाकून त्याने विहीरीत डोकावून पाहिलं.गुरूनाथची बॉडी त्याला तरंगताना दिसली.तो खूपच घाबरला.त्याने आजुबाजूच्या लोकाना बोलावून सगळा प्रसंग दाखवला.लोक पटकन जमा झाले.गुरूनाथची बॉडी विहीरीतून बाहेर काढली.लोकानी मदत केली.सुम्याच्या मुलीला एकाने फोन केला.तिला सर्व हकीकत फोनवर सांगीतली.तिने लागलीच निघते म्हणून सांगीतलं.स्वतःची गाडी घेऊन ती,तिचा नवरा आणि मुलगा तातडीने निघाली.तोपर्यंत गुरूनाथची बॉडी जमीनीवर लेटून ठेवली होती.ही मुंबईहून मंडळी आल्यावर सर्व हालचालीना सुरवात झाली.त्याच्या अंगाभोवती ठेवलेल्या फुलामधे सोनचाफ्याची फुलं निक्षून होती.मिळतील तेव्हडी फुलं बाजारातून आणली होती.
गुरूकाकाचे अंत्यसंस्कार सुम्याच्या जावयाने केले.आणि अशा तर्‍हेने ह्या कथेची दुसरी मुख्य भुमिका संपुष्टात आली.गुरूनाथचं आयुष्य असं गेलं होतं की ह्यावेळी सुरेश भटांच्या त्या दोन ओळी आठवतात,

इतकेच मला जाताना सरणावर कळले होते-
मरणाने केली सुटका जगण्याने छळले होते !

दुसर्‍या दिवशी गुरूनाथच्या मदतनीसाने गुरूकाकाच्या अंथरूणाखालची सुम्याची डायरी सुम्याच्या मुली जवळ दिली.ती डायरी चाळताना तिला एक चिठ्ठी सापडली.त्या चिठ्ठीत गुरूनाथाने सुम्याच्या मुलीला उद्देशून मजकूर लिहीला होता.

त्याने लिहीलं होतं.माझं काही खरं नाही.मला आता जगायचा कंटाळा आला आहे.माझी प्रकृतीपण मला साथ देत नाही.दुसर्‍यावर पुर्णपणे अवलंबून रहाण्याची पाळी यापुढे मला देवाने देऊ नये.हे माझं घर मी तुझ्या नावावर केलं आहे.साखरदांडे वकीलांकडे जाऊन त्यांच्या कडून कागद-पत्र माग. मी आवश्यक त्या सर्व सह्या केल्या आहेत.

तुझं मुंबईत वास्तव्य असे तोपर्यंत ह्या दोन्ही घरासाठी हवं तर एखादा केअर-टेकर ठेव.पुढे ज्यावेळी तुला इथे येऊन रहायची इच्छा होईल त्यावेळी येऊन रहा.
सोनचाफ्याच्या रोपट्याला नियमीत पाणी देऊन जगायची आणि वाढू द्यायची योजना कर.तू इथे रहायला आलीस आणि सोनचाफ्याला फुलं यायला लागली की रोज एकतरी फुल काढून तुझ्या डोक्यात माळ. तुझी आई तेच करायची.

सुम्याची मुलगी ही चिठ्ठी वाचताना दुखं गाळीत होती.तिला तिच्या बाबांची,आईची आणि गुरूकाकाची आठवण येत होती.आणि सोनचाफ्याच्या उमळून पडलेल्या झाडाची पण.

त्या संध्याकाळी सुम्याच्या मुलीने आईची डायरी चाळायचं ठरवलं.बर्‍याच पानावर आईच्या कविता होत्या ती ती पानं वाचायचं ठवलं.
एका पानावर सुम्याला मुलगी झाली ह्याचा आनंद होऊन सुम्याने लिहलं होतं.

असावी मुलगी एक तरी

व्हावी एक तरी मुलगी
असे आल्याने प्रत्यंतर
मुली शिवाय कसले जीवन
अन नसे कसले गत्यंतर
करावी तिच्यावर एव्ह्डी प्रीती
की जग फिरावे तिच्या भोंवती

जन्माने असेल जरी ती बाई
करू नका गैरसमज काही
क्षणात ती हंसे अन क्षणात ती रुसे
विचारपूस करण्याची करू नका घाई
नाही सांगणार ती मनातले काही

असे ती गोड अन प्रेमळ
अन असे ती हुषार सोज्वळ
मन,बुद्धी अन मृदू हृदयाची
असे ती मुर्तीमंत त्रिवेणी संगमाची

उमले ती कळी बनून
अन
फुलते ती फूल बनून
बालपणाच्या बहरातून
सुगंध दरवळे चोहिकडून

विकसूनी होई जणू सुंदरी
उमलते ती अपुली कळी
होऊनी माता भविष्यातली
उघडी रहस्य निसर्गाचे

उरी धरूनी त्या देवदुतासी
सांगे अपुल्या लोचनातूनी
तिच करीते जीवनऊत्पत्ती

म्हणून वाटे
असावी एक तरी मुलगी
करावी तिच्यावर एव्ह्डी प्रीती
की जग फिरावे तिच्या भोंवती

बहुतेक गुरूकाकाला संभोधून खालील ओळी लिहिल्या असाव्या असं सुम्याच्या मुलीला वाटलं.

विसरलास जरी तू मला
हक्क आहे तो तुझा
मी तर केली प्रीति तुजवरती
नको विचारू कारण मला

अंधकाराशी आता माझी प्रीति जडली
नजरेला आता प्रतीक्षेची संवय जडली
न्याहाळू दे वाट तुझी जीवनभर मला

आठवतो तो क्षण अजूनी मला
जेव्हा भेटले मी तुला
एक इशारा होऊन गेला
हात मिळाले शब्द दिला
पहाता पहाता दिन संपला
त्या समयाची स्मृति अजूनी
जाईन कशी मी विसरूनी

गगन समजे चंद्र सुखी चंद्र म्हणे तारे
लाटा सागराच्या म्हणती सुखी असती किनारे
दुःखामधे सुख लपलेले असते साजणा रे!

हे सर्व वाचून झाल्यावर सुम्याची मुलगी खूपच भावनावश झाली.

जीवन ह्यांना कळले हो!
मी पण ह्यांचे सरले हो!
ह्या कवी बोरकरांच्या दोन ओळीची तिला आठवण आली.

काही लोक म्हणत होते की गुरूनाथाने आत्महत्या केली,जीव दिला.तर काही म्हणत होते तो तोल जाऊन विहीरीत पडला.शेवटी, काय खरा सत्य प्रकार झाला हे फक्त नियतीलाच माहीत,कारण तीच जन्मास आणते तीच मरण देते आणि प्रत्येकासाठी सुरवातीपासून शेवटपर्यंत आपली एक कथा तीच तयार करते. असंच म्हणावं लागेल.

तेव्हा
ही ‘साठा उत्तराची कहाणी,पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण.

श्रीकृष्ण सामंत {सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at January 06, 2017 03:14 AM

January 05, 2017

" ऐसी अक्षरे मेळवीन !"

घर …

आत्ता ठाण्याहुन पनवेलला जाणारी लोकल ट्रेन पकडली. रबाले स्टेशनवर एक जोडपं गाडीत चढलं. तो पंचवीस सव्वीस वर्षाचा असेल, ती एखाद्या दुसऱ्या वर्षाने लहान. टिपिकल खांद्यापर्यंत वाढलेले केस, कानात रिंग, नको त्या (ठिक) ठिकाणी कापलेली जीन्स पायात फ्लोटर्स अशा अवतारात तो. आणि गुलाबी रंगाचा शर्टवजा टॉप, त्याच्या सारखीच जीन्स , बॉयकट अशा अवतारातली ती. तीला खिड़कीजवळची सीट मिळाली सुदैवाने, माझ्या समोरची. तो थोड़ा वेळ उभा राहिला, पण लवकरच त्यालाही सीट मिळाली…

बसल्या बसल्या त्याने तिच्या खांद्यावर डोके टेकवले आणि डोळे मिटून घेतले. तिने त्याच्या केसातून लाडिकपणे हात फिरवायला सुरुवात केली. अगदी टिपिकल… माझ्या शेजारी बसलेले एक काका, एकदा त्यांच्याकडे तर एकदा माझ्याकडे बघत तोंड वाकडं करायला लागले. मला सुद्धा ते थोडं खटकलं होतंच (खरं तर खटकायला नकोय, तो त्यांचा वैयक्तिक प्रश्न होता). पण अगदीच बालिश वाटत होते दोघेही.

पण त्याच्या केसातून हात फिरवता फिरवता ती म्हणाली…
“डोन्ट वरी यार, चार लाखाची व्यवस्था झालीय आपली ऑलरेडी. अजुन तीन उभे करायचेत फ़क्त डाऊनपेमेंटसाठी. करु काहीतरी. पर्सनल लोन मिळते का ते पाहू? अजून एखादा पार्ट टाइम जॉब शोधते मी संध्याकाळसाठी. ही संधी सोडायची नाही. घर बुक करुच. ”

तो लगेच ताठ उठून बसला. ” गुड़ आयडिया, मी पण शोधतो, अजुन एखादा पार्ट टाइम जॉब. लढुयात!”

मला एकदम आम्ही घरासाठी केलेली वणवण आठवली.

तुर्भे स्टेशनला दोघेही हसत हसत उतरले. मी मागून हाक मारली…

“हॅलो…
त्याला वाटले काही राहीले की काय त्यांचे गाडीत, त्याने खिसा, सॅक चाचपली. मी हसुन हातानेच काही नाही अशी खुण केली, गाड़ी पास होता होता ओरडुन म्हणालो…

” All the best friends !”

images

गाडीने वेग घेतला होता पण त्याचे हसरे चेहरे मला आता अर्ध्या किलोमीटर वरुन सुद्धा स्पष्ट दिसले असते.

आपण उगीचच बाह्यरूपावरुन काहीही ग्रह करून घेतो ना एखाद्याबद्दल?

विशाल कुलकर्णी

 

 


Filed under: सहज सुचलं म्हणुन....

by अस्सल सोलापुरी at January 05, 2017 01:13 PM

कथापौर्णिमा

ते एक वर्ष १२ब- अंतिम

हसले मनी चांदणे तो म्हणजे माझ्या कंपूपैकीच एक मित्र. तो पुढच्या वीकेन्डला मावशीकडे येणार होता मुंबईला. शनिवारी काहीतरी काम होतं आणि रविवार मोकळा होता. तर ’तू नाहीतरी पुण्याला येणार नाहीयेस, आणि मी मुंबईला येतोच आहे तर दाखव मला थोडी मुंबई’ अशी त्याच्याच शब्दात ऑर्डर होती. मला बरंच वाटलं. एक तर मी पुणे-सिक व्हायला लागले होते ऑलरेडी. मूर्ख हटवादीपणा मोडून त्या वीकेन्डला पुण्याला जावं का असा

by poonam (noreply@blogger.com) at January 05, 2017 11:47 AM

माझं इंद्रधनुष्य

टुमॉरो वुई डिसअपिअर

दिल्लीत ‘कठपुतली कॉलनी’ नावाची एक वसाहत आहे... ५०-६० वर्षांपूर्वीची... तिथे जवळपास अडीच ते तीन हजार लोक राहतात... ही सारी कुटुंबं म्हणजे पारंपरिक कठपुतळ्यांचा खेळ करणारी; जादूचे-हातचलाखीचे प्रयोग करून दाखवणारी; नाहीतर डोंबार्‍यासारखे खेळ करणारी, कसरती करून दाखवणारी... अशा प्रकारची ही आशियातली बहुधा सर्वात मोठी वसाहत आहे...
यातलं मला काहीही माहिती नव्हतं, ‘टुमॉरो वुई डिसअपिअर’ हा माहितीपट बघेपर्यंत!

या वसाहतीत राहतो एक कठपुतली कलाकार - पुरन भट. त्याच्या पाठोपाठ कॅमेरा त्या वसाहतीतून फिरायला लागतो. अरुंद गल्लीबोळ, घरांची खुराडी, उघडी गटारं, अस्वच्छता... पुरनला हिंदी सिनेगीतांची आवड असावी. ती गाणी ऐकता ऐकता तो आपल्या कठपुतळ्यांची साफसफाई, रंगरंगोटी करताना दिसतो; नवीन काही कठपुतळ्या तयार करताना दिसतो. आपल्याला तो त्याच्या कठपुतळ्यांचं कलेक्शनच दाखवतो. एका कोंदट, अंधार्‍या खोलीत त्याने त्या सार्‍या बाहुल्या ठेवल्या आहेत. त्यांच्या गराड्यातच एका खुर्चीवर तो बसतो. पण त्याला तिथे खूप बरं वाटतं आहे.
पुरन परदेशांमधे अनेक ठिकाणी आपली कला सादर करून आलेला आहे. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम राष्ट्रपती असताना त्यांच्या हस्ते त्याला पुरस्कारही मिळालेला आहे - नॅशनल अवॉर्ड फॉर ट्रॅडिशनल आर्ट्स. हे ऐकल्यावर इतकं चमकायला झालं! कारण, थेट राष्ट्रपतींच्या हस्ते पुरस्कार मिळवणारा पारंपरिक कलाकार जिथे राहतो ती जागा, ते ठिकाण कसं असेल याचं आपण आपल्या डोळ्यांसमोर साधारण एक चित्र उभं करतो. उगीचच. मनाशी काही धारणा असतात आपल्या. आणि माहितीपटाच्या पहिल्या फ्रेमपासून जी वस्ती आपल्याला दिसते ती या चित्राच्या जवळपासही जाणारी नसते. इथे शहरी, सुखवस्तू प्रेक्षक म्हणून आपण एक पाऊल पुढे सरकलेले असतो. स्क्रीनवरच्या दृश्यांमधून आता काहीतरी नवीन, अनोळखी आपल्यासमोर येणार आहे याची बारीकशी जाणीव व्हायला लागते...

त्याच वसाहतीत राहणारा रहमान शाह. हा जादूगार आहे. रस्त्याच्या कडेला तो हातचलाखीच्या करामती दाखवतो. थोडेफार पैसे कमावतो. त्याबदल्यात पोलीस त्याच्याकडून लाच घेतात. तुटपुंज्या कमाईतून रहमानला पोलिसांची मागणी पूर्ण करणे शक्य नाही. मग पोलीस त्याला हुसकून लावतात. रहमानला दोन मुलगे आहेत. रहमानचं काम बघून बघून ते दोघंही घरात तसंच काहीबाही जादू-जादू खेळतात. रहमानला प्रश्न पडलाय की या मुलांना आपल्या कलेत पारंगत करावं की नाही?

माया पवार ही सर्कशीतल्याप्रमाणे शारिरीक कसरती करून दाखवणारी तरुण मुलगी. एक मुलगी म्हणून तिला अतिरिक्त आव्हानांना तोंड द्यावं लागतं आहे.

हे सारं आपल्याला का दाखवलं जातंय?

२००९ साली कठपुतली कॉलनीची जागा दिल्ली सरकारने रहेजा डेवलपर्सला विकली. दिल्ली शहर झोपडपट्टीमुक्त करण्याच्या मोहिमेचा हा एक भाग. वसाहतीच्या जागेवर त्या रहिवाश्यांना राहायला नवी घरं मिळतील. पण त्यासाठी आधी सध्याच्या वस्तीवर बुलडोझर चालवावा लागणार आहे. वस्तीतल्या रहिवाश्यांसाठी सरकारने रहेजा डेवलपर्सला तात्पुरती पर्यायी घरं बांधून द्यायला सांगितलं आहे. त्यातली काही नमुना घरं तयार आहेत. वस्तीतल्या रहिवाश्यांनी ती घरं पाहून स्वीकृतीच्या कागदपत्रांवर सही करायची आहे.
वस्तीत प्रतिनिधींच्या बैठका होतात, वादविवाद, मतभेद होतात. पुरनसारखे नेमस्त पुढाकार घेऊन काही शेजारपाजार्‍यांसोबत तो ट्रान्झिट कँप पाहायला जातात. वसाहतीपासून तो तसा लांबच आहे. म्हणजे गेली ३०-४० वर्षं बसलेली घडी पूर्णपणे मोडून तिथे जाऊन राहावं लागणार. ट्रान्झिट कँपमधली घरंही काही प्रतिनिधींना पसंत नाहीत. तिथे पुन्हा त्यांची चर्चा झडते, विरोध-मतभेद सगळं होतं. पण स्वीकृती अपरिहार्य आहे हे सर्वांनाच आत कुठेतरी माहिती आहे.
माया पवार या सगळ्याबद्दल खूप आशावादी आहे. तिच्यासारख्यांना बदल हवा आहे; यातून काहीतरी चांगलं निष्पन्न होईल असं तिला वाटतं आहे. वस्तीतला आपला बाडबिस्तरा आवरून ट्रान्झिट कँपमध्ये राहायला जाणार्‍या सुरूवातीच्या काहीजणांपैकी ती एक आहे. पुरन, रहमानचं मात्र अजून पक्कं ठरत नाहीये. जरा प्रतिकार, विरोध दर्शवावा का, अधिक चांगलं काही पदरात पाडून घ्यावं का... भविष्यात आपल्यापुढे काय वाढून ठेवलं असेल याची त्यांच्या अनुभवी, संसारी, खस्ता खाल्लेल्या मनांना शाश्वती नाहीये...

दिवस बुडायला आला आहे... पुरन आपली एक लहानशी बाहुली घेऊन तिला आपल्या बोटांच्या इशार्‍यांवर नाचवताना दिसतो... जन्मभर तो हेच करत आलेला आहे... आता त्याचं नशीब त्याला आपल्या बोटांच्या इशार्‍यांवर नाचवणार आहे... विकासाच्या, शहरीकरणाच्या तडाख्यात त्याची पारंपरिक कला तगणार की उद्‌ध्वस्त होणार हे कुणालाच माहिती नाही... रहमानची मुलं त्याच्याकडून जादूचे प्रयोग शिकून त्यावर उदरनिर्वाह करू शकतील का याची रहमानला खात्री नाही... काळोख होत चालला आहे... आला दिवस ढकलणारी ही माणसं आता आला क्षण ढकलणार आहेत...!

२०१४ साली बनलेला हा माहितीपट. सहज उत्सुकता म्हणून मी नेटवर या वसाहतीचं पुढे काय झालं याची शोधाशोध केली. बरीच उलट-सुलट वृत्तं वाचायला मिळाली. आजही ही वसाहत पूर्णपणे रिकामी झालेली नाही. रहिवाश्यांना हुसकून लावण्यासाठी पोलीसांनी बलाचा, अश्रूधुराचा वापर केला, लोकांना मारहाण केली, वगैरे. त्यात जखमी झालेल्यांचे फोटो आहेत... दुसरीकडे डी.डी.ए.ची (दिल्ली डेवलपमेंट अथॉरिटी) वृत्तं खूपच आशादायक... साफसुथर्‍या, नीटनेटक्या ट्रान्झिट-कँप्सचे फोटो, विडिओ...

माहितीपटाचे निर्माते-दिग्दर्शक जिमी गोल्डब्लम, अडम वेबर यांचा इतकाच उद्देश आहे, की कठपुतली कॉलनीचं पुनर्वसन व्यवस्थित पूर्णत्त्वाला जावं. कॉलनीच्या रहिवाश्यांना अगदी सुरूवातीला दाखवल्या गेलेल्या स्वीकृतीच्या कागदपत्रांमध्ये त्यांना दोन वर्षं ट्रान्झिट-कँपमध्ये राहावं लागेल असं लिहिलेलं होतं. ती दोन वर्षं कधीच उलटून गेली आहेत...
हे चित्र नेहमीचंच, आपल्या सर्वच महानगरांमध्ये दिसणारं... माहितीपटात सुरूवातीला मला जे वाटलं होतं, की काहीतरी नवीन, अनोळखी समोर येणार आहे, ते फसवंच होतं तर!

by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at January 05, 2017 07:34 AM

January 04, 2017

Holy Cow! Vegan Recipes

Chickpea Avocado Salad for sandwiches and wraps

This easy and quick Chickpea Avocado Salad is one of my favorite brown bags because it’s a winner all around: it’s incredibly healthy, incredibly tasty, and it comes together in under 15 minutes.

Vegan chickpea avocado salad for wraps and sandwiches - holycowvegan.netAs much as I love cooking my own beans from scratch, I usually put this salad together with canned chickpeas because of the convenience. Which takes me off on a tangent: remember when that chickpea — or any bean — brine was anathema? Drain the beans thoroughly and wash them to remove all of the brine, instructions in cookbooks would go, not so long ago, warning cooks about all that salt. It is one of the reasons I started to cook beans from scratch, because I didn’t want all that sodium in our diet. But then someone, somewhere, discovered that chickpea brine was a useful ingredient in the vegan baker’s arsenal and now this once disliked ingredient is prized as aquafaba. How the times change. 🙂

Vegan chickpea avocado salad for wraps and sandwiches - holycowvegan.netBack to the recipe, I love how versatile this Chickpea Avocado Salad is. I roll it in a whole-wheat wrap for lunch, or pile it on a whole wheat hamburger bun for Jay. Desi will usually just eat it as a side, by itself. If I’m feeling like being rather good, I roll it up inside a lettuce wrap. It’s always so, so delicious.

There’s no added fat or even any sort of dressing in this recipe. What we do have are two earthy, flavorful spices: cayenne and cumin. There’s also some garlic and cilantro, for herby flavor. The avocados do have a good amount of natural, heart-healthy fat, of course, and they add all the creaminess you’ll want, so there’s no need to butter or mayo your wraps and buns. The diced green peppers and red onions add amazing texture, and I sometimes throw in cooked corn kernels for more sweet, crunchy flavor. Jay especially loves the corn.

Hope everyone has had a great start to the new year. Let’s make it a good one!

**

Before I share the recipe I have a note for my email subscribers: I am so sorry you have not been getting the recipes by email for the last few weeks. It’s because of some glitch that I am trying to work out as promptly as possible, and I really appreciate your patience. In the meantime, please check in on the blog frequently for new recipes — I post one every two or three days.

Vegan chickpea avocado salad for wraps and sandwiches - holycowvegan.net

Chickpea Avocado Salad for sandwiches and wraps

A delicious, fresh Chickpea Avocado Salad to stuff into sandwiches and wraps. Green peppers, red onions, and a few herbs and spices add incredible flavor.

  • 1 14-oz can chickpeas ((drained))
  • 2 ripe avocados ((cut in a dice))
  • 1 medium tomato ((seeds removed and diced))
  • 1/2 green bell pepper ((deseeded and cut into a fine dice))
  • 1 clove garlic ((finely minced))
  • 1 medium red onion ((finely diced))
  • Juice of 1/2 lemon
  • 2 tbsp coriander or cilantro ((minced))
  • 2 tsp roasted cumin ((coarsely powdered))
  • 1/2 to 1 tsp cayenne
  • Salt to taste
  1. Place all of the ingredients in a large bowl and mix well. Serve at room temperature or cold.

Vegan chickpea avocado salad for wraps and sandwiches - holycowvegan.net

More quick, easy, and healthy meals on the go:

Moroccan Couscous Salad

Moroccan Couscous Salad with Spring Vegetables

Lentil and Pasta Salad

Lentil Pasta Salad

Quinoa Lentil Salad

Quinoa Lentil Salad

Brown Rice Salad with Dill

Brown Rice Salad

The post Chickpea Avocado Salad for sandwiches and wraps appeared first on Holy Cow! Vegan Recipes.

by Vaishali at January 04, 2017 05:00 PM

डीडीच्या दुनियेत

2016 – धक्कादायक, खळबळजनक, सनसनाटी…नेहमीप्रमाणे!

धक्कादायक, खळबळजनक, सनसनाटी…अशा विशेषणांनी वर्णन करण्याजोग्या घटनांनी वर्ष 2016 हे संस्मरणीय बनले. एकामागोमाग एक अनपेक्षित घटनांनी आश्चर्याचे धक्के बसत राहिले. जवळपास प्रत्येक महिन्यात एखादी तरी नवलाईची घटना घडल्याचे साधारण या […]

by देविदास देशपांडे at January 04, 2017 07:31 AM

खगोल विश्व

दुर्मिळ धूमकेतू दिसणार



दुर्मिळ धूमकेतू दिसणार




वॉशिंग्टन - "नासा'च्या शास्त्रज्ञांनी शोधलेला एक दुर्मिळ धूमकेतू या आठवड्यात दुर्बिणीच्या साह्याने पाहण्याची संधी नागरिकांना आणि अभ्यासकांना प्रथमच मिळणार आहे. या धूमकेतूची कक्षा हजारो वर्षांची आहे.
सी/2016 यू1 निओवाइज असे या धूमकेतूचे नाव आहे. या धूमकेतूच्या दृश्‍यमानतेबाबत फारसा ठोस अंदाज काढता येत नसला तरी, हा धूमकेतू चांगल्या दुर्बिणीच्या साह्याने दिसण्याची दाट शक्‍यता आहे, असे पॉल चोड्‌स यांनी सांगितले आहे. जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यात हा धूमकेतू उत्तर ध्रुवावरून दिसणार असून, त्यानंतर तो दक्षिणेकडील भागांना पहाटेच्या वेळेत दिसण्याची शक्‍यता आहे. 14 जानेवारीला तो बुधाच्या कक्षेत शिरेल. हा त्याचा सूर्यापासूनचा सर्वांत नजीकचा बिंदू असेल. यानंतर तो सौरमालेच्या बाहेर जाण्यासाठी मार्गक्रमण करेल. या धूमकेतूपासून पृथ्वीला कोणताही धोका नसल्याचेही शास्त्रज्ञांनी सांगितले आहे.
"डब्लूएफ9'चाही शोध
"नासा'च्या निओवाइज या प्रकल्पाअंतर्गत सौरमालेच्या आसपासच्या अनेक घटकांचा अभ्यास आणि शोध घेतला जातो. गेल्या वर्षी 27 नोव्हेंबरला "नासा'च्या शास्त्रज्ञांनी 2016डब्लूएफ9 या वस्तूचा शोध लावला. ही वस्तू म्हणजे काय, याचा अद्याप अभ्यास झालेला नाही. 25 फेब्रुवारीच्या आसपास ही वस्तू पृथ्वीच्या कक्षेत येणार आहे.

comet



माहिती स्त्रोतः नासा वेबसाईट व ईसकाळ.कॉम

by सागर भंडारे (noreply@blogger.com) at January 04, 2017 07:14 AM

January 03, 2017

ये ये पावसा-- My First Book ...(Ye Ye Pawsa).....

डीडीच्या दुनियेत

आता तो पुतळा परत बसवू नका…!

“बाष्कळ बडबड ऐकून चित्ती हास्याचे ध्वनी उठतात, अन् आतडी तुटतात!” ज्या राम गणेश गडकरी यांनी वरील वाक्य लिहिले, त्यांच्याच पुतळ्यावर उन्मत्त जातीयवाद्यांनी हल्ला केला. त्यांचा पुतळा उखडून टाकून नदीत टाकला. […]

by देविदास देशपांडे at January 03, 2017 09:40 AM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

जागतिक पारायण दिन


जानेवारी महिन्यातील दुसरा रविवार हा जागतिक पारायण दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो . यादिवशी ज्यांना शक्य आहे त्यांनी गजानन महाराज याचा ' गजानन विजय ' या पोथीचे पारायण करावे.  


by अमोल केळकर (noreply@blogger.com) at January 03, 2017 04:35 AM

January 02, 2017

ये ये पावसा-- My First Book ...(Ye Ye Pawsa).....

कथापौर्णिमा

ते एक वर्ष- १२अ

मुंबई(ने) मेरी जान (ले ली) मी ते नेलपॉलिशवालं स्थळ पाहिलं. त्या दिवशी राग, नैराश्य, वैताग, त्रास अशा सर्व नकारात्मक भावनाच सोबत होत्या. घरी पोचल्या पोचल्याच मी कधी नव्हे ते वडिलांना उलट बोलले. “ही असली स्थळं मी पाहणार नाही. कसा होता तो मुलगा?” “अगं पण तिथे पोचेपर्यंत मला तरी माहित होता का तो कसा आहे ते?” “वैतागले आहे मी या सगळ्या प्रकाराला.” “बरोबर आहे तुझं. पण करायचं काय तेही

by poonam (noreply@blogger.com) at January 02, 2017 11:23 AM

देवा तुझ्या द्वारी आलो

माझं इंद्रधनुष्य

सुमंगलेऽऽ, माफी असावी...!

साधारण ३-४ वर्षांपूर्वीची गोष्ट असेल. डिसेंबर महिना संपत आला होता. मी नेहमीचं किराणासामान वगैरे काहीतरी आणायला दुकानात गेले होते. दुकानदाराने सुटे पैसे परत करताना सोबत एक लंबुळकं कॅलेंडर ‘फ्री’ दिलं. ‘आणखी एक कॅलेंडर कशाला हवंय’ असं मनाशी म्हणत मी ते तिथेच ठेवून येणार होते. त्यापूर्वी मी ते तिथल्यातिथे सहज उघडून पाहिलं. जेमतेम वीतभर रुंदीचं आणि फूटभर उंचीचं ते कॅलेंडर; पुढल्या वर्षाच्या जानेवारी महिन्याच्या तारखा एकाखाली एक लिहिलेल्या, प्रत्येक तारखेसमोर दोन-एक इंचांची रिकामी जागा; पानाच्या तळाशी त्या दुकानाची जाहिरात; पुढे फेब्रुवारीचं पान, अशी बारा पानं. आपसूक माझी नजर जानेवारीच्या पानाच्या मागच्या बाजूकडे गेली. (इतक्या वर्षांची सवय!) तर प्रत्येक महिन्याची मागची बाजू पूर्णपणे कोरी होती. इतकं आटोपशीर कॅलेंडर मी प्रथमच पाहत होते. पटकन मनात विचार आला, की घरातल्या ‘नेहमीच्या यशस्वी कॅलेंडर’च्या प्रत्येक तारखेच्या आसपास इतर माहितीची इतकी भाऊगर्दी असते, की मला महत्त्वाच्या वाटणार्‍या दूध-पेपर-इस्त्रीच्या नोंदी, मोलकरणीने कधी दांड्या मारल्या त्याच्या नोंदी, गॅस सिलेंडरबद्दलच्या नोंदी, आणखी कसकसली रिमाईंडर्स, हे सगळं त्या-त्या तारखांना लिहायला जागाच नसते; तेव्हा हे त्यासाठी वापरायला चांगलं आहे. त्यामुळे मी ते कॅलेंडर दुकानदाराला परत न करता सामानाच्या पिशवीत टाकलं आणि घरी आले.
नवीन वर्षाच्या सुरूवातीपासून मी लगेच त्या कॅलेंडरचा संसारी वापर सुरू केला. बघताबघता मला त्याची सवय झाली. तेच कॅलेंडर सोयिस्कर वाटायला लागलं. थोड्याच दिवसांत मला जाणवलं, की दुसर्‍या मोठ्या कॅलेंडरकडे मी आता ढुंकूनही पाहत नाहीये. तसंही, सणवार, एकादशी-संकष्टी, पौर्णिमा कधी-अमावास्या कधी, सूर्याचा अमुकतमुक नक्षत्रात प्रवेश वाहन - घोडा, या गोष्टींशी माझा कधीच फारसा संबंध येत नाही. फक्त तारीख-वार पाहायला आणि वर म्हटलं त्या नोंदींपुरतंच मला कॅलेंडर लागतं. तर तसं ते ‘मिनीमल-कॅलेंडर’ मला हळुहळू फारच आवडायला लागलं.
ते वर्ष संपत आलं. डिसेंबरच्या दुसर्‍या पंधरवड्यात मी त्या दुकानात परत २-४ चकरा मारल्या; काहीबाही खरेदी केली; पण यावेळी तसं ‘फ्री’ कॅलेंडर मिळालंच नाही. एव्हाना मी तर ठरवून टाकलेलं होतं, की पुढल्या वर्षी मोठं कॅलेंडर घ्यायचंच नाही. मग आम्ही सरळ एक्सेलमधे मिनी-कॅलेंडरसारखी बारा पानं तयार केली आणि ती प्रिंट केली. त्याच्या बारा पट्ट्या कापून, स्टेपल करून घरच्याघरी तसंच एक कॅलेंडर तयार केलं आणि भिंतीवर टांगलं. तेव्हापासून गेली तीन वर्षं आम्ही असंच कॅलेंडर तयार करून वापरतो आहोत.
पहिल्या वर्षी जाणवलं, की एक्सेल-शीटमधून प्रिंट काढताना प्रत्येक महिन्याची मागची बाजू कोरी राहते आहे. मग पुढल्या वर्षी पर्यावरणवादी विचार करून पाठपोट प्रिंटस काढली. प्रिंट काढताना आणि ती कापून स्टेपल करताना इतका घोळ घातला, की जानेवारी पालटला की एप्रिल, सप्टेंबरच्या मागे मे असले प्रकार झाले. दर महिन्याला नवीन पान शोधताना जाम भंजाळायला व्हायचं. तो महिना सोडून इतर सगळे महिने लगेच सापडायचे. मग त्याच्या पुढच्या वर्षी पर्यावरणवादीपणा कायम ठेवून ही चूक सुधारली. पहिल्या वर्षी घरी येणार्‍या पाहुण्यांपैकी वगैरे काहीजणांनी ‘काय हे! कॅलेंडर नाही तुमच्याकडे...’ अशी वाक्यं ऐकवली. आमचं ‘मिनिमल-कॅलेंडर’ म्हणजे त्यांच्या दृष्टीने कॅलेंडर नव्हतंच! पण हळुहळू त्यांनाही त्याची सवय झाली.
२०१७ हे आमच्या अशा कॅलेंडरचं चौथं वर्ष आहे... and we are loving it!!

by प्रीति छत्रे (noreply@blogger.com) at January 02, 2017 09:26 AM

January 01, 2017

Kavi Arasu

A new year swings in! Happy New Year 2017

Happy New Year 2017.

2016 has been a heck of a year. I still remember the same time a year ago when I sat down to see a new dawn. It seemed to run in along with a lot of a promise and hope. And suddenly it is today and a brand new year is at the door! Just as what was the case last year. This year hustles while it waits. So much so, I can hear its wait! 

The little miss is all about the house as has been her wont. I have spent some part of the last year, growing up with her. More often than not, becoming present to how fast time flies away by just watching for every minute change in her and succeeding to spot a few as they happened. For large part though, I must confess, wondering how it happened!

Like when she asks me what is an ‘office’ and ‘what happens in an office’? And of course, the next inevitable question: ’What is Work?’  I am sure this isn’t unique to her or me. It must be on the lips of many kids as they stand up and begin to explore the world. It is easy to give ‘some’ answer but then the real answer is a bit beyond cursory search. 

‘Can you be a teacher in my school?’, she asked the other day. With half a popcorn in her lips and a sparkle in her eyes.

‘Sure’. I said. It is the most inviting approval I have had of 2016. Something that I can gloat about. ‘Can we begin tomorrow?’, she asked. If there was ever a heart that skipped a giant beat on hearing a job offer, it would pale in comparison to mine that day!

Or of this time, when she said ‘Push me higher Appa’. On a swing by a lake in idyllic Mount Abu. I was a tad scared, for this was a swing that was just there in the midst of undergrowth and uneven ground. A plank of wood, two pieces of a rope all on one sturdy tree branch. That made the swing.  ‘Dont be scared, Appa’ She said. With a silly smile as an enduring accompaniment as the swing climbed newer heights.  ‘I am going higher on my own Appa. You don’t be scared’.

For a moment, I didn’t know if I should clap in joy or wince in despair. After all I was expecting these lines down the road. After many years!  I brought a smile on plastic dry lips and clapped.  ‘Letting go isn’t easy’ I told my missus over dinner that night. Silence stayed tall in the room as we munched on some veggies. ‘It isn’t easy at all’ added the missus in-between all her munching. I wast sure if she was talking of the veggies. That’s part of the plan for this year. Munching more veggies that is. And yes, ‘letting go’ of stuff that we have been holding on to is also part of the plan! 

A couple of days ago, we were at the movies with the little miss in tow.  Dangal. The movie that everyone is raving about. The movie about a father who lives his dreams of winning a gold medal for the country by getting his daughters to do so, long after his prime.  The melodramatic storyline with wrestling bouts that go on predictable lines to leave India with a gold medal and left me with a stern headache. A headache that only loosened up when the little miss looked into my eyes and asked: ‘Appa, they did all this for one medal?’

I smiled ear to ear.

As the same Sun rushes in a new year, these and her other questions dawn on me with new meaning.  I don’t have all the answers. But the very fact that the questions are here is enough to keep me on the swing of life. For that I am thankful.

I wish you more questions and deeper conversations!

Happy New Year 2017! Here’s to a fabulous 2017

The post A new year swings in! Happy New Year 2017 appeared first on Kavi Arasu.

by Kavi Arasu at January 01, 2017 06:38 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १४ )

त्या चक्रीवादळाच्या आठवणी

ते पावसाळ्याचे दिवस होते.कोकणातला पाऊस म्हणजे त्याबद्दल न विचारलेलं बरं.एकदा कोसळायला लागला मग एक दोन दिवसात उतार यायचं नाव नाही.ह्यावेळीही असंच झालं.त्यात चक्री वादळाचा संभव आहे असा हवामान खात्याने अंदाज दिला होता.काळ्या कुट्ट ढगानी आकाश पूर्णपणे झाकलं गेलं होतं. दुपारी बारा वाजता रात्रीचे बारा वाजले की काय असं भासत होतं.पाऊस धरून होत्ता पण कोसळत नव्हता. म्हणतात ना वादळापूर्वीची शांतता तसं अगदी शब्दश: वाटत होतं.

गुरूनाथचं मन चलबीचल होत होतं.कोकणातली वादळं त्याने अनुभवली होती.सर्व साधरणपणे बांधलेल्या घरांची छप्परंच उडून जातात.गुरूनाथच्या आळीतली घरं मंगळोरी कौलाची होती.ह्या घरांची छप्परं त्यामानाने मजबूत असतात.परंतु,काही वेळा माडावर सुकलेली पानं,झापं,जर नीटपणे माडावर बांधली नाहीत तर ती अशावेळी वादळ्याच्या वार्‍याने उडून कधीकधी घराच्या छप्परावर पडून,आदळून,बरीच कौलं फुटतात. त्यामुळे घरात पावसाचं पाणी लीक होऊ शकतं.गुरूनाथच्या आणि लगेचच असलेल्या सुम्याच्या घराला तो धोका नव्हता.
दुसरा धोका म्हणजे काही खूप वर्षाची झाडं मुळासकट ऊळमळून पडतात.काही अगदी जूनी झालेली माडाची झाडं ह्याला अपवाद नसतात.ती पण काळजी गुरूनाथला नव्हती.

मग गुरूनाथ चलबीचल का झाला होता?त्याचं कारण तो लहान असताना असंच चक्री वादळ येणार होतं. परंतु,ते दीशा बदलून पुन्हा अरबी समुद्रात फिरलं.पण त्या वादळाचा असर त्यावेळी कोकणात झाला होता.गुरूनाथला आज ते दिवस आठवले.
गुरूनाथ सुम्याचे ते शाळकरी जीवनाचे दिवस होते.कोकणातल्या पावसाने गुरूनाथ नेहमीच भारावून जात असे.
गुरूनाथ आणि सुम्याने बंदराच्या दिशेने पावसाची मजा लुटायला जायचं ठरवलं होतं.घरी कुणालाच त्याचा पत्ता नव्हता.पण बंदरावर फिरायला न जाता मांडवीवर गेले होते.बरेच लोक पावसाची मजा लुटायला मांडवीवर आले होते.
संध्याकाळ होता होता बराच काळोख झाला होता.त्याचं मुख्य कारण आकाश ढगानी व्यापलेलं होतं.एवढा काळोख झाला की जणू काही रात्र झाली होती.आणि एकदम जोराची सर आली.सर्वजण पावसापासून
आडोसा घ्यायला पळत सुटले.गुरूनाथ आणि सुम्या एका गुलमोहरच्या झाडाखाली आडोश्यासाठी धावपळत येऊन थांबले.तेव्हड्यात आणखी एक पावसाची सर जोरात आली.भिजायला होऊ नये म्हणून सुम्या गुरूनाथला चिपकून उभी राहिली.पावसाची सर ओसरल्यावर ती दोघं ओले चिंब कपडे जमेल तेव्हडे हातानी पिळून घरी यायला निघाले.

घरी येईपर्यंत अंगावरचे कपडे बरेचसे सुकले.रात्री जेऊन त्याच कपड्यानीशी दोघंही झोपली.सकाळी उठल्यावर सुम्याला सडकून ताप आला होता.भिजल्यामुळे ताप आल्याने संधाकाळपर्य़ंत ताप काढला. दुसर्‍या दिवशी सुम्याने गुरूनाथला ही सर्व हकीकत सांगीतली.घरी कुणालाच न कळल्याने दोघेही बालबाल वाचले.ही सर्व घटना सुम्याच्या ध्यानात बरेच वर्षानी परत आली होती.त्यावर तिला काही ओळी सुचल्या त्या तिने डायरीत लिहून ठेवल्या होत्या.
त्या आठवणी यायला आणि गुरूनाथने डायरीचं ते पान उघडायला योगायोगच आला होता.तिने लिहिलेले ते कवन तो वाचत होता.आणि भारीच चलबीचल झाला.सुम्याने लिहिलं होतं,

अवघ्या आयुष्यात कशी मी विसरू?
ती पावसातली रात्र
अंतरी करूनी झंझावात
विदारक करणारी ती रात्र
कशी मी विसरू?

विद्युलता पाहूनी भयभीत होऊनी
ते माझे तुला बिलगणे
आणि लज्जेने चूर होऊनी
ते सहजच तुला चिपकणे

ना पाहिली ना ऐकीली अशी
ती विक्षिप्त रात्र
कशी मी विसरू?

चिंब झालेला पदर मी
जो लिपटलेला होता
जळजळीतसा नजरेचा बाण
जो मी फेकला होत्ता
पेटलेल्या पाण्याला लागलेली
ती मनोभावनेची रात्र
कशी मी विसरू?

यौवनातल्या सुंदर स्वपनाची
ती एक परिणती होती
गगनातून उतरलेल्या रात्रीची
ती एक रात्र
कशी मी विसरू?

गुरूनाथ ही तिची कविता वाचून अचंबीत झाला.सुम्या काव्यात किती सुंदर लिहिते ह्याचं त्याला नवल वाटलं नाही.कॉलेजात शिकत असताना ती साह्यित्यात जास्त दिलचस्पी घ्यायची.

बाहेर पाऊस कोसळायला लागला होता.गुरूनाथने डायरी बाजूला ठेवून मागच्या दारी आला.वारा सुसाट वहात होता.माडाची झाडं एव्हडी हलत होती की एका झाडाचा शेंडा दुसर्‍या झाडाच्या शेंडयाला आपटणार नाही ना? अशी भीती वाटत होती.रात्री बारा वाजेपर्यंत गुरूनाथ जागा होता.नंतर अंथरुणात स्वतःची गुठली करून पांघरूण ओढून घेऊन झोपला होता.काय होईल ते झाडांचं नुकसान उद्या पाहू असं मनात आणून तो झोपला होता.

वादळ शांत झाल्यावर पाऊसही कमी झाला होता.सकाळी उजाडल्यावर वादळाने केलेली करामत जो तो आपल्या परसात जाऊन पहात होता.बरीच झाडं मुळासकट उमळून पडली होती.माडासारख्या खोल मुळं असलेल्या झाडांचं एव्हडं नुकसान झालं नव्हतं.पण गुरूनाथच्या परसात धक्का बसण्यासारखी घटना घडली होती.
त्याचं सोनचाफ्याचं झाड मुळासकट उपटून आडवं झालं होतं.

हे पाहून गुरूनाथ अक्षरश: हंबरडा फोडून रडला.त्त्याच्या जगाचा अंत झाला असंच त्याला वाटत होतं. त्याच्या डोळ्यासमोर सुम्या आली.हे काय चालंय हे त्याला कळेना.सुम्या गेली.आता हे सोनचाफ्याचं झाडही गेलं.आता सर्व संपलं आहे.असं त्याला वाटलं.त्याने त्याच्या मदतीनीसाला बोलावून दोन आणखी गड्यांच्या मदतीने ते झाड बाजूला केलं.दुसर्‍या दिवशी बाजारात जाऊन त्याने एक सोनचाफ्याचं रोपटं आणलं आणि त्याच जागी उगवण्यासाठी पुरलं.रोज त्या रोपट्याला तो पाणी घालायचा.

सुम्याच्या मुलीने वादळानंतर गुरूकाकाच्या खुशालीसाठी फोन केला होता.तिला ही गुरूनाथने सोनचाफ्याच्या झाडाबद्दल तिला सांगीतलं.तिला ते ऐकून फारच वाईटवाटलं.आपण पुढच्या आठवड्यात कोकणात येते असं तिने गुरूकाकाला सांगीतलं.सुम्याच्या मुलीची कोकणात आल्यावर गुरूकाकाशी जेव्हा भेट झाली तेव्हा तो तिच्या मांडीवर डोकं ठेवून खूप रडला.गुरूकाकाला तिने समजावलं.आपल्याबरोबर मुंबईला येतोस काय म्हणून त्याला तिने विचारलं.पण आता आपण जास्त जगाणार असं वाटत नाही. जगण्यासारखं काही राहिलं नाही.असं तिला आवर्जून सांगीतलं.एक आठवड्याची त्याला कंपनी देऊन सुम्याची मुलगी पुन्हा मुंबईला गेली.

श्रीकॄष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया)


by shrikrishnasamant at January 01, 2017 02:05 AM

December 31, 2016

डीडीच्या दुनियेत

नववर्षातील आशावाद!

पेला अर्धा भरलेला आहे का अर्धा रिकामा आहे, यावर आशावादाचे मूल्यमापन होण्याचा काळ गेला. आता एटीएमच्या गर्दीवरून आपला आशावाद जोखण्याचा काळ आला आहे. मावळत्या वर्षाकडून येत्या वर्षाला मिळालेली भेट!

by देविदास देशपांडे at December 31, 2016 06:04 PM

AnnaParabrahma

Vasai Kala Krida Mohotsav 2016

VASAI KALA KRIDA MOHOTSAV was started 26 years ago in 1990 with the aim of increasing the awareness about the arts and sports. Today it has grown into a huge banyan tree from the first sapling that they planted. This year the celebrations started on the 26th Dec'2016 and will conclude today, 31st Dec'2016. I feel truly honored to be invited to judge the Salad decoration competition even

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at December 31, 2016 03:00 PM

December 28, 2016

साधं सुधं!!

यशस्वी भव!


माणसानं आयुष्यात यशस्वी बनण्यासाठी कोणत्या गोष्टी कराव्यात आणि कोणत्या टाळाव्यात ह्यासाठी माहितीजालावर अनेक संकेतस्थळ मार्गदर्शन करत असतात. अशीच एक लिंक वाचनात आली आणि त्यावर आधारित ही पोस्ट! ह्यातील बरेचसे मुद्दे ह्या लिंकवर आधारित आहेत पण उदाहरणं मात्र मी माझी देण्याचा प्रयत्न केला आहे. 

आता इथं एक स्पष्टीकरण आवश्यक आहे. यशस्वी भव म्हणजे प्रत्येकानं आपापल्या क्षमतेचा महत्तम वापर करुन जीवनात शक्य तितकं उच्चत्तम स्थान गाठणं! दुनियेच्या नजरेत तुम्ही कदाचित सर्वसामान्य असू शकाल पण जर तुम्ही उपलब्ध परिस्थितीत आणि तुमच्या मर्यादेत शक्य तितकी ध्येये साध्य केलीत तर तुम्ही यशस्वी झालात!  

  1. आरोग्यपूर्ण जीवनसरणी. 
    • मदिराप्राशन करू नका असं मी जरी म्हणू इच्छित असलो तरी म्हणणार नाही कारण हल्ली बरेच यशस्वी लोक मदिराप्राशन करत असतात. त्यामुळं जर तुम्ही मदिराप्राशन करणारच असाल तर आपला तोल कोणत्याही क्षणी जाणार नाही इतक्या बेतानंच करा असा सल्ला मी देईन. आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे  आहार मर्यादित ठेवा! 
  2. अल्पमुदतीची ध्येये टाळा. 
    •  ह्या मुद्द्यातील महत्त्वाचा भाग असा की आपलं दीर्घमुदतीचे ध्येय कोणतं हे माहित असणं. हे जर तुम्हांला माहित असेल तर तुम्ही त्या ध्येयापर्यंतचा मार्ग शोधुन काढण्याची शक्यता बरीच वाढीस लागते. 
  3. अपयशासाठी बहाणे शोधणे टाळा. 
    • काही विशिष्ट कारणांमुळं मला एखादी गोष्टी शक्य होत नाही असं म्हणू नये. सतत अशी कारणं देत राहिल्यास थोड्याच वेळात लोक त्या कारणांचा संबंध तुमच्या  मर्यादित कुवतीशी लावतात. 
  4. ठराविक विचारसरणीचा त्याग.  
    • सद्ययुगात तुम्ही सतत नवनवीन गोष्टी करत राहायला हवं. आणि नवनवीन गोष्टी यशस्वीरित्या करायच्या झाल्या तर तुम्हांला नवीन तंत्रांचा वापर करायला शिकायला हवं. आणि नवीन तंत्र शिकायची म्हणजे एका विशिष्ट पद्धतीनं विचार करणं सोडुन देणं ओघानंच आलं. 
  5. रामबाण उपाय वगैरे प्रकारांवर विश्वास ठेवू नका. 
    • संपूर्ण जगात तुम्ही एकटेच स्मार्ट नाही आहात. त्यामुळे जगात यशस्वी बनायचं असेल तर प्रत्येक दिवशी मेहनत करणं आवश्यकच आहे. एखाद्या मॅजिक स्टिकच्या वापरानं यश तुमच्या पायाशी येईल अशी समजुत सोडून द्या.  
  6. परिपूर्णतेचा ध्यास सोडा.  
    • एखादी गोष्ट एखाद्या विशिष्ट् मर्यादेपेक्षा परिपूर्ण करण्याचा मोह सोडुन द्या. घरातील सर्व गोष्टी अगदी टापटीप असाव्यात असं वाटणं ठीक पण त्यातील परिपूर्णतेपायी बाकी सर्व गोष्टींचा विसर पडू देणं हे चुकीचंच! 
  7.  एका वेळी अनेक गोष्टीवर लक्ष देणं टाळा. 
    • एका विशिष्ट् क्षणी / दिवशी / वर्षी आपल्या जीवनात काही मोजक्या गोष्टी / व्यक्ती महत्वाच्या असतात. ह्या गोष्टी / व्यक्ती ओळखता येणं आणि त्यावर लक्ष केंद्रित करणं हे महत्वाचं!
  8. सर्व गोष्टींवर नियंत्रण ठेवण्याचा ध्यास सोडा.  
    • आपल्या नियंत्रणात केवळ एकच गोष्ट आहे आणि ती म्हणजे आपली मानसिकता! आपली मानसिकता सोडून बाकी सर्व गोष्टी नियंत्रणात आणण्याचा आपण कितीही प्रयत्न केलात तरी त्यावर प्रभाव टाकणारे अन्य घटक असतात आणि ते तुम्हांला निराश करु शकतात.  
  9. सर्वांना खुश करण्याचा मोह टाळा. 
    • सर्वाना खुश करण्याच्या प्रयत्नात तुमच्या मूळ ध्येयापासून तुमचं लक्ष विचलित होऊ शकतं!
  10. नकारात्मक लोकांची संगत शक्य तितकी टाळा.  
    • जे लोक आपल्या क्षमतेचा पुरेपूर वापर करुन आयुष्यात प्रगतीपथावर आहेत अशा लोकांची प्रयत्नपूर्वक साथ जोडा. 
  11. आपण सर्वांचे आवडते असावं हा विचार डोक्यातुन काढून टाका.
    • काहीसा मुद्दा ९ शी संबंधित! लोकांचं आवडतं बनण्याच्या मोहापायी आपण आपल्या मूळ रूपापासून, ध्येयापासुन दूर जातो. 
  12. सोशल मीडियावरील आपलं अवलंबित्व सोडा.  
    • आपलं आनंदी राहणं आपल्या सोशल मीडियावरील अवताराशी निगडित ठेऊ नका. 
आणि हो यशस्वी बनणं म्हणजे प्रत्येक क्षणी यशस्वी होणं असं नव्हे! यशाच्या  एक क्षणामागं अपयशाची अनेक वर्षे दडली असू शकतात!


(संदर्भ - ही पोस्ट Key to Success ह्या संकेतस्थळावरुन स्फुरण घेऊन लिहिली गेली आहे. )

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at December 28, 2016 01:38 PM

December 27, 2016

AnnaParabrahma

On the Sodabottleopnerwala #DadarParsiTrail with Kalyan Karmakar

I hate BKC with its glass facades. I am a Colaba and Fort girl after all but walking into this restaurant I feel totally at home with all its quirky artifacts and notice boards. There are very few well maintained Irani cafes left in Mumbai and these guys are doing a great job of reviving that golden era of the Irani cafes. Its been long since I've been reading Mohit Balachandran's fascinating

by Anjali Koli (noreply@blogger.com) at December 27, 2016 08:18 PM

डीडीच्या दुनियेत

वा, पुतिन वा!

रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन हे एक धडाकेबाज व्यक्तिमत्त्व. मानवाधिकार, लोकशाही हक्क वगैरे थोतांडाच्या पाश्चिमात्य कल्पनांचा कित्ता गिरवत नसल्यामुळे या देशांचा त्यांच्यावर खास दात आहे. सोव्हियेत रशिया कोसळल्यानंतर अमेरिकेचे एकछत्र अंमल […]

by देविदास देशपांडे at December 27, 2016 08:16 AM

कृष्ण उवाच

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १३ )

सोनचाफ्याची फुलं आणि तो स्पर्श (भाग १३ )

सुम्याच्या पश्चात येणार्‍या आठवणी

गुरूनाथ आपले दिवस असेच घालवीत होता.सकाळी उठून सोनचाफ्याची फुलं प्रत्येकाच्या फोटो समोर ठेवायची.आता त्यात सुम्याच्या फोटोची भर पडली होती.पहिले काही दिवस तिच्या फोटोला फुलं वहाताना गुरूनाथ खूपच भावनावश व्हायचा.फुलं वहाण्याच्या निमीत्ताने रोज सकाळी त्याला सुम्याचा चेहरा दिसायचा आणि तो पाहून घळघळा रडायचा.कधी कधी तिच्या फोटोसमोर ठाण मारून बसायचा. मग त्याचा मदतनीस त्याच्या जवळ येऊन त्याला समजूत घालून सांगायचा.
डॉक्टरानी त्या मदतनीसाला सांगीतलं होतं की तू त्याच्यावर ओरडू नकोस.त्याची समजूत घाल.कारण अशा व्याधीने आजारी असलेली माणसं त्यांच्या स्मृतीत येणारी माणसं जीवंत आहेत असंच वाटत असतं.ती ह्या जगात नाहीत असं जरी आपण त्यांना समजावून सांगीतलं तरी त्यांना ते पटत नसतं. अशावेळी त्यांच्याशी वाद घालायचा नाही.

सुम्याच्या मुलीचा फोन आला की तिला गुरूनाथ विचारायचा सुम्या कशी आहे माझी आठवण काढते का? ती त्याला सुम्या बरी आहे म्हणून सांगायची.गुरूनाथ बरेच वेळेला अगदी नॉर्मल वागायचा.ह्या व्याधीवर परदेशात खूप पैसे खर्च करून संशोधन चालू आहे.शरीराच्या बर्‍याच अवयवावर चांगलाच रिसर्च झाला आहे.पण मेंदू हा इतका खिचकट अवयव आहे की रिसर्च बरोबर टेकनॉलॉजीमधे बरोबरीने सुधारणा होणं आवश्यक आहे.सुपर कंप्युटर,अतीसुक्ष्म मायक्रोस्कोप,अतीक्षीण व्होलटेजने फायर होणार्‍या सिग्नल्सचं अस्तीत्व रेकॉर्ड करणारे रेकॉर्डर वगैरे उपकरणं उपलब्द असण्याची आवश्यक्यता भासत आहे.
अमेरिकेसारख्या ठिकाणी सिनीयर सिटीझन असणार्‍यांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे.त्यामुळे ह्या व्याधीच्या पेशंटची संख्याही वाढत आहे.आणि अमेरिकेला ह्या विषयी बरीच काळजी वाटत आहे.ही व्याधी असलेल्या पेशंटची खास नर्सिंग होम काढली जात आहेत.बरेच वेळा ह्या पेशंटवर उपचार करतानाच त्याचा डेटा घेऊन संशोधन केलं जात आहे.प्रसिद्ध युनिव्हर्सिटीमधे ह्या विषयावर पिएचडीसाठी विद्यार्थी घेऊन त्यांना निरनीराळी प्रोजेक्ट दिली जातात.

आपल्याकडे ह्या व्याधीवर कसलंच संशोधन केलं जाण्याची संभावना नाही.कारण ते फारच खर्चिक आहे. वय झाल्यावर काही माणसाना “बाळं” लागतं. असं म्हणून बरेच वेळा त्या रोग्याची उपेक्षा केली जाते. घरातल्या इतरानी अशा रोग्याशी संभाळून घेतलं नाही तर त्याची फारच हेळसांड होते.

सुम्याच्या मुलीला अमेरिकेत शिकायला गेली असताना ह्या व्य्थेची पुस्सट कल्पना होती.म्हणून गुरूकाकाला ती अतीशय संभाळून घ्यायची.त्याची हेळसांड होऊ नये म्हणून त्याच्यावर ती सातत्याने लक्ष ठेवायची.मुंबईत ह्या विषयावरच्या डॉक्टरांशी संपर्क ठेवायची.त्यांनी एखादं औषध सुचवलं तर ते गुरूकाकाला देऊन त्याच्यावर उपाय होतो का हे पहाण्यास उत्सुक्त असायची.गुरूकाका आपल्या आईवडीलांएव्हडा तिला जवळचा असल्याने ती तेव्हड्याच मायेने त्याची काळजी घ्यायची.

जसे दिवस जात होते तसे गुरूनाथची व्यथा जास्तच गंभीर होत जात होती.वयाबरोबर त्याचं शरीरही थकत चाललं होतं. तो निपचीत पडून रहायचा.जेवलो की नाही जेवलो हे विसरून जायचा.त्याचा मदतनीस त्याची चांगली देखभाल करायचा.संध्याकाळी त्याला मागे परसात घेऊन जायचा.विहीरीजवळ खुर्ची ठेवून त्याला बसावायचा.

गुरूनाथ नॉर्मल असला की सुम्याची डायरी उघडून वाचत बसायचा.
एका पानावर सुम्याने गुरूनाथाला उद्देशून लिहलं होतं,

आठव माझे आहेत तुज जवळी
परतवून दे मला माझ्या आठवणी
आठव माझी कोर्‍या कागदावरची
लिपटलेली त्यात ती काळोखी रात्र
श्रावणातले ओले दिवस आठव मात्र
जा विसरूनी ते आठव या क्षणी
अन परतवून दे माझ्या आठवणी

गुरूनाथाला पण सुम्याच्या आठवणी यायच्या.ती आपला संसार कसा करीत असेल?.तिला आता एक मुल झालं आहे ते कसं दिसत असेल?.ती मुलगी जर सुम्यासारखीच दिसत असेल आणि जेव्हा ती मोठी शाळकरी वयाची होईल त्यावेळी तिला पाहिल्यावर सुम्याच्या लहानपणाची आठवण यायला मला आनंद
होईल.अशा तर्‍हेचे मनोरथ गुरूनाथ करायचा.पण त्याला कविता लिहिता येत नसल्याने सुम्यासारखं अलंकारीक भाषेत कवन करायला आपल्याला जमलं नाही असं त्याला सुम्याची डायरी वाचून झाल्यावर त्याच्या मनात येऊन खंत वाटायची.

एका पानावर सुम्या लिहिते,

सोनचाफ्याचे फुल महकते आठव तुझी देऊन
तुझ्या आठवानी जाते फुलबाग बहरून
हे तुळशी वृंदावन की प्रीतिचे ठिकाण
तू जवळ अथवा दूर असूनी आहेस अंतरात
जीवनी माझ्या तू कसा असा झालास सामिल

सुम्याचा नवरा गेल्यानंतर सुम्याला खूपच एकटं एकटं वाटायचं.तिला त्याचा खूप आधार असायचा. . कधीही सुम्या विवंचनेत असली तर तो तिची त्यातून सोडवणूक करायचा. सुरवातीला आपला नवरा कायमचा निघून गेला ही वस्तूस्थीती ती मानायला तयारच नव्हती.इतक्या लवकर तो आपल्याला सोडून जाईल असं तिला कधीच वाटलं नव्हतं.त्यातूनच बहुदा तिला खालील कवन सुचलं असावं असं गुरूनाथला ते वाचल्यावर वाटलं.

किती जाळ केला तरी उजेड कुठे दिसेना
किती प्रयत्न केला तरी विसर तुझा पडेना
विकल झालेल्या मला
तू विकलता देऊ नकोस
अशा एकांतातल्या रात्री
तू साद मला देऊ नकोस

एका पानावर सुम्या नवर्‍याला उद्देशून लिहिते,

स्वपनात माझ्या येऊनी ऐक माझे म्हणणे
श्वास शेवटचा असे तोवरी जमेल का वि़सरणे
कळेना कसे जहाले तुझे न माझे जवळी येणे

गुरूनाथ आपला वेळ जाण्यासाठी डायरीतली पानं चाळत रहायचा.कधीकधी त्याला ती पानं वाचता वाचता झोप यायची.पण एक मात्र निश्चीत असायचं की सुम्याची डायरी, तो प्रत्यक्ष सुम्याच आपल्या संवादात आहे असं समजून,वाचायचा.

श्रीकृष्ण सामंत (सॅन होझे कॅलिफोरनीया )


by shrikrishnasamant at December 27, 2016 03:26 AM

TransLiteral - Recently Updated Pages

संत बहेणाबाईचे अभंग

संत बहेनाबाइ आणि बहिणाबाई या एकच होत याबद्दल कांहिही पुरावे उपलब्ध नाहीत.

December 27, 2016 02:10 AM

श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांचे अप्रसिद्ध पद

इ. स. १९४२-४४ च्या सुमारास या भजनात भाव घेणारा एक भजनकरी ‘ बोधाच्या मदनात ’ हे ज्ञानेश्वरमहाराजांचे पद म्हणत असे.

December 27, 2016 01:38 AM

संत सोपानदेवांचे अप्रसिद्ध अभंग

या काव्यात निर्भीडपणा व परखडपणा व्यक्त होतोच, पण नाममहिमाचे माहात्म्य पटवून देण्यासाठी केलेला प्रयत्न दृग्गोचर होतो.

December 27, 2016 01:27 AM

संत श्रीसंताजीमहाराज जगनाडे अभंग

जो पर्यंत संतू तेली व संताजी जगनाडे हे भिन्न आहेत, हे निश्चित होत नाही, तोपर्यंत प्रस्तुत - अभंग संताजी जगनाडे यांचेच आहेत असे मानणे भाग ठरते.

December 27, 2016 01:23 AM

December 26, 2016

साधं सुधं!!

WhatsApp वर्गीकरण



आपण प्रत्येकजण विविध WhatsApp  गटांचे सदस्य असतो. ह्या सहभागामुळं आपल्याला विविध गटांचे गुणधर्म जाणवत असतात. ह्या गुणधर्मांना शब्दरूपात मांडण्याचा आणि २०१७ वर्षासाठी ह्या WhatsApp गटांना उद्दिष्ट नेमून देण्याचा हा प्रयत्न !

एखाद्या WhatsApp गटात पाठविले जाणाऱ्या संदेशांचे ढोबळमानाने खालील प्रकारात वर्गीकरण केलं जाऊ शकतं.   


  1. बौद्धिक चर्चेसंबंधित - ही चर्चा कोणत्याही विषयावर असू शकते जसे की निश्चलनीकरण ते जडेजाच्या गोलंदाजीवर लेग स्लिप लावावी कि नाही ?
  2. सदस्यांचे स्वतःचे अथवा लग्नाचे वाढदिवस 
  3. दणादण पुढे सरकविलेले (फॉरवर्ड केलेले) संदेश 
  4. सामाजिक जीवनातील खास केंद्रित केलेल्या व्यक्तिमत्वांवरील विनोदाचे संदेश 
  5. कोडी / गाणी 
  6. काहीसा १ शी संबंधित; बौद्धिक चर्चेदरम्यान झालेले मतभेद प्रगल्भतेने मिटवून टाकण्याची एखाद्या गटाची क्षमता!
आता प्रत्येक गटामधील पाठविल्या जाणाऱ्या संदेशांची आकडेवारी गोळा करुन त्याचे विश्लेषण केलं असता असं जाणवेल की प्रत्येक गटात काही विशिष्ट प्रकारच्या संदेशांचे बहुमत आढळून येतं. काही गटात केवळ फॉरवर्ड केलेले मेसेज येतात तर काही गटात नुसते विनोद!

सामाजिक जीवनात कायदा आणि सुव्यवस्था ह्याची जबाबदारी आपल्या डोक्यावर भगवंताने सोपविली आहे असा ठाम समजूत असणारा मी! म्हणून एखाद्या गटात विशिष्ट प्रकारच्या संदेशांचं किती प्रमाण असावं ह्याची काही मार्गदर्शक तत्वे मी जाहीर करत आहे. 

  1. बौद्धिक चर्चेसंबंधित - किमान ४०%
  2. सदस्यांचे स्वतःचे अथवा लग्नाचे वाढदिवस - कमाल १२%
  3. दणादण पुढे सरकविलेले (फॉरवर्ड केलेले) संदेश - कमाल १२%  
  4. सामाजिक जीवनातील खास केंद्रित केलेल्या व्यक्तिमत्वांवरील विनोदाचे संदेश - कमाल ७%
  5. कोडी / गाणी - कमाल १२% 
  6. काहीसा १ शी संबंधित; बौद्धिक चर्चेदरम्यान झालेले मतभेद प्रगल्भतेने मिटवून टाकण्याची एखाद्या गटाची क्षमता! - १५%


प्रत्येक गटाच्या म्होरक्याने (ऍडमिन) प्रत्येक महिन्यात आपल्या गटात आलेल्या संदेशांचे सांख्यिकी वर्गीकरण करुन त्याचा रिपोर्ट प्रसिद्ध करावा. ह्या संख्यात्मक दृष्ट्या केलेल्या विश्लेषणाच्या आधारावर प्रत्येक WhatsApp ग्रुपचे वर्गीकरण केले जाईल जसे की बौद्धिक गट, उत्सवी गट, सरक्या गट (फॉरवर्ड ग्रुप ) वगैरे वगैरे!

त्याचप्रमाणं WhatsApp वर होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या वागणुकीवरुन त्या / तिलाही WhatsApp व्यक्तिमत्व रिपोर्ट दिला जाईल. 

आणि शेवटी ग्रुप आणि व्यक्तिमत्व विश्लेषण आधारावर एखाद्या व्यक्तीला  एखादा ग्रुप किती मानवतो अथवा एखाद्या ग्रुपला एखादी व्यक्ती कितपत झेपते ह्याचाही रिपोर्ट उपलब्ध असेल. 

एखादी व्यक्ती आपलं मनःस्वास्थ बिघडलं अशी तक्रार घेऊन मानसोपचार तज्ञाकडे गेली तर तिचा WhatsApp compatibility Report पडताळून पाहिला जाईल! 

तुम्हांला ही सर्व संकल्पना वेडसर वगैरे वाटण्याची शक्यता आहे. लक्षात ठेवा की जगातील सर्व बुद्धिमान संकल्पनांच्या जनकांना तात्कालीन समाजाने वेड्यातच काढलं होतं. 

शेवटी महत्वाचं - ह्या पोस्टद्वारे मी आदित्य पाटील, ह्या संकल्पनेचं पेटंट घेत आहे! ही संकल्पना प्रत्यक्षात आल्यास प्रत्येक रिपोर्टमागे १% फी माझ्या बँक खात्यात जमा  करावी . 

by Aditya Patil (noreply@blogger.com) at December 26, 2016 03:45 PM

December 25, 2016

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-७ शेवटचा !

image11

…….अर्थात त्याच्या दृष्टीने. प्रत्यक्षात त्याचे ते धावून जाणे फारच केविलवाणे होते. ही बाई घाबरली तर नाहीच तिने दरवाजाजवळची एक खुर्ची उचलली. दरवाजा लावण्याआधी ती खुर्ची निश्चितच ग्रेगॉरच्या पाठीत घालण्याचा तिचा विचार स्पष्ट दिसत होता. ते पाहून ग्रेगॉर गुपचुप मागे वळला. ‘‘ हंऽऽऽ तुझा पुढे यायचा विचार नाही हे बरे झाले’’ असे म्हणून तिने हातातील खुर्ची परत जागेवर ठेऊन दिली.

ग्रेगॉरची भूक आता मेली. त्याच्यासाठी ठेवलेल्या अन्नाशेजारुन तो जेव्हा जाई तेव्हा त्यातील काहीतरी तोंडात धरुन तो थोडावेळ चघळे व बऱ्याचदा थुंकून टाकत असे. त्याला वाटले की त्याच्या खोलीतील पसाऱ्यामुळे त्याची भूक मेली असेल पण त्याला लवकरच त्या पसाऱ्याची सवय झाली. इतरांना आता त्याच्या खोलीत अडगळ टाकण्याची सवयच झाली होती. ज्याला इतर ठिकाणी जागा नव्हती ते सगळे त्याच्या खोलीत फेकले जात होते. आणि आता तशा अनेक गोष्टी होत्या कारण एक खोली त्यांनी तिघांना भाड्याने दिली होती. ग्रेगॉरने एकदा त्यांना दरवाजाच्या फटीतून पाहिले होते. त्यांचे चेहरे नेहमी गंभीर असायचे आणि त्या तिघांनाही दाढी होती आणि लवकरच त्याच्या लक्षात एक गोष्ट आली ती म्हणजे तिघेही व्यवस्थितपणाबद्दल अत्यंत काटेकोर होते. फक्त त्यांच्या खोलीपुरते नव्हे तर सगळ्या घरासाठी. त्यांना घरात कसलाही अव्यवस्थितपण खपत नसे. ते आता घराचे सदस्यच झाल्यामुळे त्यांचे ऐकणेही क्रमप्राप्त असावे. विशेषत: स्वयंपाकघरात त्यांनी बरीच उलथापालथ केली. जे त्यांना नको होते व विकायचे नव्हते ते सगळे ग्रेगॉरच्या खोलीत फेकण्यात आले. राखेचा डबा, कचऱ्याचा डबा…त्या मोलकरीणीने आत टाकले. नशीब ती वस्तू आत फेकताना तिचा हात तरी ग्रेगॉरला दिसे. बहुदा ती त्या वस्तू नंतर गोळा करुन बाहेर टाकणार असावी पण सध्यातरी त्या वस्तू त्याच्या खोलीत अस्ताव्यस्त पडल्या होत्या. त्याने पहिल्यांदा त्या कचऱ्याच्या ढिगातून सरपटत त्या वस्तू मागे ढकलण्याचा प्रयत्न केला. त्या गडबडीची त्याला प्रथम मजा वाटली पण नंतर दमून भागून तो दु:खी कष्टी होऊन निपचित पडून राही. ते पाहुणे घरातच जेवणाच्या खोलीत जेवण घेत त्यामुळे त्याच्या खोलीचा दरवाजा सदैव बंद राही. त्याच्याशीही ग्रेगॉरने जुळवून घेतले. तसाही जेव्हा केव्हा तो दरवाजा किलकिला होई तेव्हा ग्रेगॉर त्याच्या खोलीत एखाद्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात पडून राही. एकदा मात्र मंद दिव्याच्या उजेडात जेव्हा ते भाडेकरु जेवण्यासाठी त्या खोलीत आले तेव्हा मोलकरीण ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करण्यास विसरली. ज्या टेबलावर ग्रेगॉर, त्याचे आईवडील जेवण्यास बसत त्याच टेबलावर ते तिघे गंभीर चेहऱ्याने स्थानापन्न झाले होते. त्यांनी रुमालाची घडी मोडून तो मांडीवर घेतला आणि हातात चमचे घेतले. त्याच क्षणी दरवाजातून त्याची आई व बहीण आत आल्या. एकीच्या हातात मटनाचे एक ताट होते तर दुसरीच्या हातात उकडलेल्या बटाट्याचे. त्या ताटातून गरमागरम वाफा उसळत होत्या. त्यांच्या ताटात अन्न वाढल्यावर ते तिघे त्या अन्नाकडे पहात बसले. जणू काही त्यांना त्या अन्नाची परिक्षाच घ्यायची होती. त्यातील मध्यभागी बसलेल्या माणसाने हातातील चाकूने त्या मटणाचा तुकडा कापला. त्याला ते नीट शिजले आहे की नाही हे पहायचे असावे बहुतेक. त्याची चव घेतल्यावर त्याने संतोषाने मान डोलावली. ते पाहून ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने रोखून धरलेला श्र्वास सोडला. त्यांच्या ओठावर स्मितहास्य उमटले.

ग्रेगॉरच्या घरातील माणसे मात्र स्वयंपाकघरातच जेवण घेत. नवीन गिऱ्हाईकांना खुष ठेवण्याचा घरच्यांनी विडाच उचलला होता जणू. ग्रेगॉरचे वडील स्वयंपाकघरात जाण्याआधी जेवणाच्या टेबलाला वळसा मारुन जायचे व अदबीने डोक्यावरची हॅट काढून त्यांना अभिवादन करीत. ते तिघेही शिष्टाचार म्हणून उभे रहात व दाढीतल्या दाढीत काहीतरी पुटपुटत. जेवतांना ते गप्प बसून जेवत. जो काही टेबलावरुन आवाज येई त्यातून घास चावण्याचा आवाज ग्रेगॉरला अचूक ओळखू येई. त्यावरुन ग्रेगॉरला दाताची किती आवश्यकता आहे हे कळाले. त्याचा जबडा होता छान पण दाताशिवाय सगळे व्यर्थ आहे हे त्याला पटले. ‘‘मलाही भूक लागली आहे पण त्या तसल्या अन्नाचे नाही. हे तिघे अन्न ओरपताएत आणि इथे माझी भुकेने जिव जाण्याची वेळ आली आहे’’ तो मनाशी म्हणाला.

त्या दिवशी ग्रेगॉरच्या कानावर व्हायोलिनचे अभद्र सूर पडले नाहीत पण संध्याकाळी मात्र त्याला ते स्वयंपाकघरातून ऐकू आले. शिकणाऱ्याच्या व्यायोलिनमधून अभद्र स्वर ऐकू येतात हे त्याच्या एका मित्राचे म्हणणे त्याला अचानक पटले. पाहुण्यांचे जेवण नुकतेच झाले होते व त्यातील एकाने (जो मधे बसला होता) वर्तमानपत्र उघडले. त्यातील पाने काढून दुसऱ्या दोघांनी दिली व ते तिघे मागे रेलून, धुम्रपान करीत वाचू लागले. कोणी वर्तमानपत्रातील पाने काढली की ग्रेगॉरचा चडफडाट होत असे पण आता तो काही करु शकत नव्हता. व्हायोलिनचा आवाज ऐकताच त्यांनी कान टवकारले. एकमेकांकडे पहात त्यांनी हलक्या पावलांनी बैठकीच्या खोलीचा दरवाजा गाठला. त्यांची चाहूल बहुतेक स्वयंपाकघरात लागली असावी कारण त्याच्या वडिलांनी आतून विचारले, ‘‘तुम्हाला व्हॉयलिनचा त्रास होतोय का ?’’

‘‘छे ! छे! उलट ग्रेटाने या खोलीत येऊन वाजविलेले आम्हाला अजून आवडेल.’’

‘‘जरुर का नाही ?’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. जणू काही तेच वादक होते. पाहुणे जेवणाच्या टेबलावर परतले व ग्रेटाची वाट पाहू लागले. मग त्याचे वडीलांनी खोलीत प्रवेश केला. नंतर त्याच्या आईने व बहिणीने व्हायोलिन घेऊन प्रवेश केला. ग्रेटाने शांतपणे वादनाची तयारी केली. आजवर त्याच्या आईवडिलांनी कधीच भाडेकरु ठेवले नव्हते. त्यामुळे ते जरा जास्तच कृत्रीम अदबीने वागत होते. अजून थोडे जास्त अदबीने वागले असते तर त्याला लोचटपणा सहजच म्हणावे लागले असते. आत्तासुद्धा ते खुर्चीवर बसले नाहीत. वडील दरवाज्याला टेकून उभे राहिले. त्यांनी एक हात कोटाच्या बटनांमधे खुपसला होता. पण त्यांनी त्याच्या आईला मात्र तत्परतेने खुर्ची दिली. ग्रेगॉरने ज्या कोपऱ्यात ती खुर्ची सोडली होती अजूनही तेथेच होती. त्याच्या आईने कोपऱ्यात खुर्चीवर बसकण मारली.

ग्रेगॉरच्या बहिणीने व्हायोलिनवर गज फिरविण्यास सुरवात केली. एकाबाजुने तिचे वडील व दुसऱ्या बाजुने तिची आई तिच्या हाताची हालचाल लक्ष देऊन पहात होते. बाहेर काय चालले आहे हे पाहण्यासाठी ग्रेगॉरचे मन अधीर झाले. आपसुकपणे तो पुढे झाला. इतका की त्याचे डोके जेवणाच्या खोलीतच आले. पूर्वी तो घरातील लोकांचा विचार करायचा. त्याला त्याचा अभिमानही वाटायचा. पण आता बरोबर उलटे झाले होते. त्याला त्याच्या घरातील लोकांचा विचार करावासा वाटत नसे आणि या बदलाचे त्याला फारसे आश्चर्यही वाटत नसे. पण यावेळी मात्र तो दरवाजाआड लपून राहिला कारण त्याच्या अंगावर धुळीची पुटे चढली होती, शरिराला अन्नाचे कण चिकटले होते आणि त्याच्या थोड्याशा हालचालिंनीही धुळीचे लोट उठत होते. तो घरापासून इतका दूर गेला होता की त्याला स्वत:चे शरीर स्वच्छ करण्याचेही भान उरले नव्हते. असे असून सुद्धा तो उत्सुकतेने पुढे सरकला.

अर्थात त्याच्याकडे कोणाचेच लक्ष नव्हते. सगळे जण त्या व्हायोलिनच्या आवाजात गुंग झाले होते. भाडेकरु आता मान खाली घालून, खिडकीबाहेर पहात खिशात हात खुपसून कुजबुजत उभे होते. त्याचे वडील त्यांच्याकडे प्रश्नार्थ नजरेने बघत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरुन त्यांना ते वादन आवडलेले नव्हते हे स्पष्ट दिसत होते. भीक नको पण व्हायोलिन आवर अशी त्यांची अवस्था झालेली स्पष्टपणे कळत होती. बिचारी ग्रेटा मान कलती करुन एकाग्रतेने व्हायलिन वाजवित होती. तिचे उदास डोळे कागदावरुन निर्जिवपणे फिरत होती. ग्रेगॉर हळूच पुढे सरकला. त्याने डोके अजून खाली केले. त्याला तिच्या डोळ्यात पहायचे होते. पाहुण्यांना भलेही तिचे वादन आवडले नसेल पण ग्रेगॉर त्या आवाजाने भारुन गेला. त्याला त्याच्या बहिणीजवळ जाउन त्याच्या खोलीत येऊन व्हायोलिन वाजवावे असे सांगायचे होते. इथे कोणालाच तिच्या वादनाची किंमत नव्हती. मात्र त्या आवाजाने त्याच्या मनाला उभारी मिळत होती असे त्याला जाणवले. तो अजूनच पुढे सरकला. त्याचा संताप अनावर झाला. त्याने ठरविले की एकदा ती त्याच्या खोलीत आली की तो इतरांना त्या खोलीत मुळीच येऊ देणार नाही. त्यासाठी तो त्याच्या भयंकर चेहऱ्याचा वापर करणार होता. सगळ्या दरवाजांवर लक्ष ठेवणार होता. तिला सोफ्यावर त्याच्या शेजारी बसवून तो तिला सांगणार होता की तिला तो व्हायोलिनच्या क्लासला घालणार आहे. ते ऐकल्यावर त्याला खात्री होती की ती रडायला लागेल. मग तो तिच्या खांद्यावर थोपटून तिच्या गालावर ओठ टेकवून तिची समजून घालणार होता. हे सर्व त्याच्या डोळ्यासमोर उभे राहिले.

तेवढ्यात मधे उभा राहिलेल्या माणसाने पुढे सरपटणाऱ्या ग्रेगॉरकडे बोट दाखविले. त्याच्या तोंडातून एक अस्फुटशी किंकाळी बाहेर पडली. व्हायोलिनचा आवाज शांत झाला. त्या माणसाने त्याच्या सोबत्यांकडे पहात मान हलविली व तो ग्रेगॉरकडे परत परत निरखून पाहू लागला. त्याच्या वडिलांनी लाचारीने त्यांना समजविण्याचा प्रयत्न केला. ते तसे का करत आहेत हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्यांना तर ग्रेगॉरचे कसलेच आश्चर्य वाटले नव्हते उलट त्या व्हायोलिनपेक्षा त्यांना ग्रेगॉरची मजा वाटत होती. पण त्याच्या वडिलांनी हात पसरुन त्यांना त्यांच्या खोलीत जाण्याची विनंती केली. असे करताना ते मुद्दाम ग्रेगॉरच्या व त्यांच्यामधे उभे राहिले. त्या तिघांच्या चेहऱ्यावर आता राग दिसू लागला. ग्रेगॉरचे वडील त्यांना जवळजवळ त्यांच्या खोलीत ढकलत होते. ते त्यामुळे रागावले होते का ग्रेगॉरसारखा प्राणी त्यांच्या शेजारी ठेवला होता त्यामुळे रागावले होते, कोणास ठावूक. त्यांनी ग्रेगॉरच्या वडिलांकडे निषेध नोंदविला व अनिच्छेनेच त्यांच्या खोलीत परतू लागले. जसे त्याचे पाय हलत तसे त्यांचे हातवारे होत होते. तेवढ्यात ग्रेगॉरची बहीण जी आत्तापर्यंत थिजल्यासारखी उभी होती ती जागी झाली. बसलेल्या धक्क्याने तिच्या बाजूला लोंबणाऱ्या हातात तिने व्हायोलिन व गज निर्जिवपणे धरला होता. कोपऱ्यात तिची आई दम्याच्या झटक्यामुळे कोंडलेला श्र्वास मोकळा करण्याचा निकराचा प्रयत्न करीत होती. तिने ते व्हायोलिन आईच्या हातात खुपसले व तिने बिऱ्हाडकरुंच्या खोलीत मुसंडी मारली. वडील व ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोलीत पोहोचली सुद्धा. तिने सफाईदारपणे पाघरुणाच्या घड्या केल्या व बिछाना आवरला. ते तिघे खोलीत पोहोचण्याआधी ती खोली आवरुन बाहेरही पळाली.

ग्रेगॉरच्या वडिलांचा राग हळूहळू अनावर होत होता, घरी आलेल्यांशी कसे वागावे याचा त्यांना विसर पडला. त्यांनी ढकलत ढकलत त्या तिघांना त्यांच्या खोलीच्या दरवाजात आणले. तेथे मात्र त्या माणसाने जमिनीवर पाय आपटला. ‘‘ हे घर राहण्याच्या लायकीचे नाहीच आहे मुळी…तुमच्याबरोबर राहण्याचीही तुमची लायकी नाही….’’ हे थोडक्यात सांगण्यासाठी तो जमिनीवर थुंकला. ‘‘ मी तुम्हाला आत्ताच्या आत्ता हे घर सोडायची नोटीस देतो. अर्थात मी तुम्हाला एक पैसाही देणार नाही उलट तुमच्याकडून मी नुकसान भरपाई मागायचा विचार करतोय.’’ असे म्हणून त्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला नजर टाकली. त्याचवेळी उरलेले दोघेजणही त्याच्या मागे येऊन उभे राहिले. ‘‘ आम्हीही नोटीस देतो.’’ असे म्हणून त्यांनी दरवाजा जोरात आपटून बंद केला. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी चाचपडत, भिंतीचा आधार घेत मागे पाउलं टाकली व खुर्चीत आपले अंग झोकून दिले. आत्ता त्यांच्याकडे कोणी पाहिले असते तर त्यांना ते नेहमीप्रमाणे डुलक्या काढत आहेत असेच वाटले असते पण आता कपाळावर पडलेल्या आठ्या काहीतरी वेगळेच संगत होत्या. हा सगळा तमाशा होत असताना ग्रेगॉर मात्र होता तेथेच शांतपणे उभा होता. त्याचा विचार फसल्यामुळे किंवा भुकेने जीव जायची वेळ आल्यामुळे त्याला तेथून हलता येत नव्हते. त्याला भिती वाटत होती की जे काही घडले होते त्याचा राग शेवटी त्याच्यावर निघणार….नव्हे त्याला तशी खात्रीच वाटत होती. त्याच्या आईच्या थरथरत्या हातातून ते व्हायोलिन खाली पडले व त्याच्या तारा कापत्या आवाजात झंकारल्या. तो इतका घाबरला होता की ते खाली पडल्याच्या आवाजानेही त्याच्यावर कसला परिणाम झाला नाही.

टेबलावर मुसमुसत बसलेल्या त्याच्या बहिणीने टेबलावर हात आपटला व ती किंचाळली, ‘‘ आई, बाबा हे असे फार काळ चालू शकणार नाही. तुम्हाला ते कदाचित समजणार नाही पण मला ते आता स्पष्ट समजले आहे. या प्राण्यासमोर मी माझ्या भावाचे नावही घेणार नाही. पण आता याचा बंदोबस्त केलाच पाहिजे. आपण माणूसकी दाखवून त्याची काळजी घेतली, त्याच्या बरोबर राहिलो. मला नाही वाटत कोणी आपल्याकडे बोट दाखवू शकेल.’’

‘‘बरोबर आहे तिचे !’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. त्याच्या आईचा श्र्वास अजून घुसमटलेलाच होता. बिचारी तोंडावर हात ठेऊन आपली ढास आवरण्याचा प्रयत्न करीत होती. त्या प्रयत्नात तिचे डोळे पांढरे झाले…

त्याच्या बहीण तिच्याकडे धावली आणि तिने तिचे कपाळ दोन्ही हाताने दाबून धरले. ग्रेटाचे शब्द ऐकून त्याचे वडील ताळ्यावर आले. ताठ बसले. टेबलावर खरकट्या ताटांमधे पडलेल्या त्यांच्या टोपीवरुन बोटे फिरवत त्यांनी निपचित पडलेल्या ग्रेगॉरकडे नजर टाकली.

आईच्या खोकण्याच्या आवाजात वडिलांना ऐकू गेले नसेल म्हणून ग्रेटा मोठ्या आवाजात ठामपणे म्हणाली, ‘‘नाही ! नाही ! मी खरंच सांगतेय, त्याला टाकूनच द्यायला पाहिजे. हा इथे राहिला तर तुमच्या दोघांचा मृत्यु अटळ आहे. मला स्पष्ट दिसतंय. दिवसभर कष्ट करुन घरी आल्यावर हा छळवाद सहन करण्याच्या पलिकडे आहे. मला सहन नाही होत’’ असे म्हणून ती ओक्साबोक्षी रडू लागली. तिचे अश्रू ओघळून तिच्या आईच्या गालावर टपकू लागले. व तिची आई ते कोरडेपणाने पुसू लागली.

तिला काय म्हणायचे आहे हे उमजल्यामुळे त्याचे वडील म्हणाले, ‘‘ पण कसे ?’’ यावर ग्रेगॉरच्या बहिणीने फक्त खांदे उडवले. असहाय्यतेने आता तिच्या मनाचा ताबा घेतला. थोड्याच क्षणापूर्वी रडताना तिच्या बोलण्यातून जो ठामपणा दिसला होता तो गळून पडला.

‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर…’’ त्याचे वडील म्हणत होते.. ते अशक्य वाटल्याने तिने ग्रेगॉरच्या दिशेन आपले हात झाडले व नकारार्थी मान हलविली. ‘‘आपण काय बोलतोय ते त्याला समजले तर यातून काही मार्ग काढता येईल..पण…’’

‘‘तो इथून गेला पाहिजे. बस्स !’’ त्याची बहीण किंचाळली. ‘‘बाबा हा ग्रेगॉर आहे असे तुम्हाला वाटतय ना ? तेच चूक आहे. इतके दिवस आपण सगळे हेच समजत होतो हीच आपली मोठे चूक झाली. हा ग्रेगॉर कसा असू शकेल ? तो ग्रेगॉर असता तर त्याला पूर्वीच समजले असते की माणसे असल्या प्राण्याबरोबर राहू शकत नाहीत व तो स्वत:च येथून निघून गेला असता. मला भाऊ नसता पण त्याच्या आठवणींवर आपण आयुष्य काढले असते.. हा प्राणी आपल्यावर कसला सूड उगवतोय कोण जाणे..? हे सगळे घर त्याला स्वत:साठी पाहिजे आहे… मग आपल्याला रस्त्यावर रहावे लागले तरी हरकत नाही.’’

‘‘बघा ! बघा ! तो माझ्याकडे येतोय !’’ ती एकदम किंचाळली आणि आईपासून पळाली. ती असे का करतेय ते ग्रेगॉरच्या लक्षात येईना. पण ती पळाली आणि वडिलांच्या मागे जाऊन लपली. जणू काही येणाऱ्या प्रसंगात ती आईचा बळी देण्यास तयार झाली होती. वडिलही हात पसरुन तिच्या संरक्षणासाठी ग्रेगॉरच्या आणि तिच्यामधे उभे राहिले. पण ग्रेगॉरच्या मनात कोणाला घबरविण्याचा साधा विचारही डोकावला नव्हता. बहिणीला तर मुळीच नाही. तो बिचारा त्याच्या खोलीत जाण्यासाठी वळण्याचा प्रयत्न करीत होता. पण ते त्याच्या जखमांमुळे अत्यंत कष्टप्रद होत होते. त्याला प्रथम डोके उचलावे लागत होते मग थोडे पुढे सरकल्यावर ते परत जमिनीला टेकवावे लागे. मग परत उचलावे लागे. त्याने क्षणभर श्र्वास घेतला आणि सगळीकडे नजर फिरविली. बहुदा त्याचा इरादा त्यांच्या लक्षात आला असावा. त्या उदासवाण्या शांततेत ते आता तो पुढे काय करतोय हे बघत निश्चल उभे राहिले. ताठरलेल्या पायाने त्याची आई खुर्चीत बसली होती. अती ताणामुळे तिने तिचे डोळे मिटले होते. वडीलांच्या शेजारी त्याची बहीण त्यांच्या मानेभोवती हात टाकून बसली होती. ‘‘आता वळण्याचा प्रयत्न करण्यास हरकत नाही’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला व  वळण्यासाठी परत धडपडू लागला.. थोड्याशा हालचालींनी त्याची दमछाक झाली व तो धापा टाकू लागला. अर्थात आता त्याला कोणीही त्रासही देत नव्हते म्हणा. त्यांनी त्याला एकटे सोडले होते. वळल्यावर त्याने त्याच्या खोलीच्या दिशेने सरपटण्यास सुरुवात केली. त्याच्या आणि दरवाजामधील प्रचंड अंतर पाहून त्याला अचंबा वाटला. त्याच्या अशा अवस्थेत त्याने हे अंतर पहिल्यांदा कसे कापले याचे त्याला आश्चर्य वाटले. सरपटण्याची घाई करत असल्यामुळे त्याच्या एक गोष्ट लक्षात आली नाही ती म्हणजे त्याला आता शब्दांचा अडथळा होत नव्हता. एकदाचा तो दरवाजापाशी पोहोचला आणि त्याने कष्टाने मान उचलून मागे पाहिले. त्याला मान पूर्णपणे वळवता आली नाही कारण त्याच्या मानेचे स्नायू आखडले होते. पण त्याची बहीण जागेवरुन उठलेली मात्र त्याला दिसली. शेवटी त्याने आईला पाहिले तिने डोळे मिटले होतेपण त्याला माहिती होते की ती झोपली नव्हती. ज्या क्षणी त्याने आपले अंग आत ओढले, त्याच क्षणी त्याच्या खोलीचे दार आपटून घाईघाईने लावले गेले. कडी सरकवल्याचा आवाज झाला. मागे झालेल्या अवाजाने तो इतका दचकला की त्याच्या इवल्याशा पायातील अवसानच गेले. त्याच्या लाडक्या बहीणीनेच घाईघाईने दरवाजा लावला होता. ती तो खोलीत जाण्याची वाटच पहात होती. तो आत गेल्यावर तिने उडी मारुन दरवाजा बंद केला होता. तिचे शेवटचे वाक्य अहुनही त्याच्या कानात घुमत होते, ‘‘ गेला एकदाचा !’’ एवढे बोलून तिने किल्ली फिरविली.

‘‘आता पुढे काय ?’’ त्या काळ्याकुट्ट अंधारात डोळे फिरवीत ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्याला लवकरच कळून चुकले की तो त्याचे पाय हलवू शकत नाही. अर्थात त्याचे त्याला आश्चर्य वाटले नाही. तो एवढे चालू शकत होता हेच खूप होतं त्याचे अंग दुखत होते पण अंगदुखी कमी होण्याची लक्षणेही दिसू लागली होती. ‘‘थांबेल ते दुखणे’’ तो मनाशी म्हणाला. त्यांच्या अंगात रुतलेले सफरचंद सडले होते व त्याच्या भोवतालचा भाग सुजला होता पण त्याला आता त्याची सवय झाली होती. त्याच्या मनात त्याच्या आईवडील व बहिणीबद्दल प्रेमभावना दाटून आली. पण त्याने येथून नाहिसे व्हावे हा निर्णय त्याच्या बहिणीनेच घेतला होता आणि तिला तो निर्णय जेवढा बरोबर वाटत होता त्यापेक्षाही त्याला तो जास्त बरोबर वाटत होता. विचारांच्या पोकळीत तो एका शांत समाधीत बुडाला तो पार पहाटेपर्यंत. कोपऱ्यावरील एका चर्चच्या बेलने पहाटे तीनचे ठोके दिले. खिडकीबाहेरच्या जगातील प्रकाश त्याच्या मनाच्या पोकळीत ओतला गेला. त्याचे डोके जमिनीवर पडले आणि त्याच्या नाकपुडीतून न जाणवणारी, शेवटच्या श्र्वासाची, एक फुंकर बाहेर पडली…

मोलकरीण पहाटे घरात घुसली आणि तिने धडाधडा दरवाजे आपटण्यास सुरुवात केली. तिला कितीही वेळा समजावून सांगितले तरी तिची ही घाणेरडी सवय काही जात नव्हती. तिच्या या सवयीमुळे घरात कोणाचीही धड झोप होत नसे. नेहमीप्रमाणे तिने ग्रेगॉरच्या खोलीत डोकावले. तिला काही वेगळे दिसले नाही. तिला वाटले नेहमीप्रमाणे ग्रेगॉर निपचित पडण्याचे नाटक करत होता. तिने दरवाजातूनच लांब दांड्याच्या झाडूने त्याला डिवचण्याचा प्रयत्न केला. काही हालचाल न झाल्यामुळे तिने त्याला जरा जोरात डिवचले. शेवटी तिने त्याला झाडूने लोटल्यावरही काही हालचाल झाली नाही. मग मात्र तिला शंका आली. काय झाले आहे हे कळण्यास तिला फार वेळ लागला नाही. डोळे विस्फारुन तिने ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या शयनगृहाचे दार उघडले व अंधारात ओरडली, ‘‘ साहेब, हा इथे मरुन पडला आहे. मेलाय तो !’’

ते ऐकताच ग्रेगॉरच्या आईवडीलांना प्रथम धक्का बसला. त्या धक्क्यातून सावरुन ते दोघे बिछान्याच्या दोन्ही बाजूने खाली उतरले. त्याच्या वडिलांनी खांद्यावर शाल ओढली पण आईला तेवढेही भान उरले नव्हते. ते तसेच ग्रेगॉरच्या खोलीत शिरले.

तोपर्यंत बैठकीच्या खोलीचेही दार उघडले होते. भाडेकरु आल्यापासून ग्रेटा त्याच खोलीत झोपत होती. ती रात्रभर झोपली नव्हती हे तिच्या न बदललेल्या कपड्यावरुन व ओढलेल्या चेहऱ्यावरुन स्पष्ट दिसत होते.

‘‘ गेला ?’’ ग्रेगॉरच्या आईने मोलकरीणीला विचारले. त्या प्रश्नाला तसा काही अर्थ नव्हता.

‘‘हो ग्रेटाच्या आई, गेला तो’’ ते सिद्ध करण्यासाठी तिने त्या झाडूने ग्रेगॉरला अजून दूर लोटले. ग्रेगॉरच्या आईने तिला थांबविण्याचा प्रयत्न केला पण नंतर तिने तो खरंच मेलाय का हे पाहण्यासाठी तिला रोखले नाही.

‘‘ हंऽऽऽ बरे झाले. परमेश्र्वराचे आभारच मानले पाहिजेत’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. ग्रेगॉरच्या बहिणीची नजर ग्रेगॉरवरुन हटत नव्हती. ‘‘बघा किती बारीक झालाय तो ! पार चपटा ! किती दिवस झाले त्याने काही खाल्लेलेच नाही. मी जेवण आत सरकवायचे आणि संध्याकाळी ते तसेच परत घेऊन जात होते…’’ती म्हणाली. खरंच ग्रेगॉरचे शरीर चपटे आणि कोरडे पडले होते. आता त्याच्या पायावर तो उभा नसल्यामुळे ते अधिकच जाणवत होते.

‘‘ग्रेटा ये ! जरा आत येऊन आमच्याजवळ बस बेटा !’’ ग्रेगॉरची आई थरथरत्या कापणाऱ्या म्हणाली. ग्रेगॉरच्या निर्जिव कलेवराकडे न बघता ती त्यांच्या खोलीत चालती झाली. मोलकरीणीने दरवाजा बंद करुन घेतला व खिडक्या उघडल्या. पहाटेच्या हवेतील उबदारपणा जाणवत होता. मार्च संपत आला होता. ते तीन बिऱ्हाडकरु बाहेर आले आणि चमकले. आज न्याहरीची तयारी दिसत नव्हती. त्यांना घरमालक विसरले होते की काय ? ‘‘आमची न्याहरी कुठे आहे? त्यातील एकाने मोलकरीणीला विचारले. तिने उत्तरादाखल ओठावर बोट ठेवून त्याला गप्प केले व त्यांना खुणेनेच ग्रेगॉरच्या खोलीत जाण्यास सांगितले. तिचे ऐकून ते त्या खोलीत गेले व ग्रेगॉरच्या प्रेताभोवती घोळका करुन उभी राहिले. आता खोलीत प्रकाश भरला होता. तेवढ्यात ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या खोलीचे दार उघडले. त्यांनी त्यांचा गणवेष घातला होता. त्यांच्या एका बाजूला ग्रेगॉरची आई होती तर दुसऱ्या बाजूला ग्रेगॉरची बहीण. बहुदा ते रडत होते किंवा रडले असावेत. ग्रेटा अधुनमधून वडिलांच्या बाहीला डोळे पुसत होती व त्याच्या मागे तिचा चेहरा लपवीत होती..

‘‘माझ्या घरातून ताबडतोब चालते व्हा !’’ ग्रेगॉरचे वडील दाराकडे बोट दाखविते तारस्वरात किंचाळले.

‘‘म्हणजे?’’ याचा अर्थ काय ?’’ त्या मधल्या भाडेकरुने केविलवाण्या स्वरात विचारले. उरलेले दोघे तसेच पाठीमागे हात चोळत उभे  राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मित होते जणू काही या भांडणात त्यांचाच विजय होणार होता.

‘‘ चालते व्हा ! ’’ असे म्हणून ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्या दोघींना घेऊन त्याच्या दिशेने पाऊल टाकले. तो माणूस स्तब्ध उभा राहिला व नंतर विचार करुन म्हणाला, ‘‘ठीक आहे ! चला मग आपण जाऊच !’’ त्याने एक नजर ग्रेगॉरच्या वडीलांवर टाकली. त्यांचा काही विचार बदलतोय का याचा अंदाज घेतला. उत्तरादाखल ग्रेगॉरच्या वडिलांनी नुसती मान हलविली. ते पाहिल्यावर त्या भाडेकरुंनी लांबलांब ढांगा टाकत बैठकीची खोली गाठली. उरलेल्या दोघांनीही घाईघाईने त्याला गाठले.  तेथे त्यांनी मांडणीमधून आपापल्या टोप्या उचलल्या, छत्रीच्या खणातून आपापल्या छत्र्या घेतल्या व ते घरातून चालते झाले. ते जातात की नाही याची शंका येऊन ग्रेगॉरचे वडील व त्या दोघी बायका त्यांना दरवाजापर्यंत सोडण्यास गेले पण त्याची काही गरज नव्हती.

त्या दिवशी त्यांनी आराम करायचा ठरवला व नंतर फिरायला जाण्याचे ठरवले. त्यांना या सगळ्या प्रकारानंतर थोड्या बदलाची नितांत गरज होती. ते तिघे टेबलाभोवती बसले आणि त्यांनी रजेचे अर्ज लिहिण्यास घेतले. वडिलांनी त्यांच्या व्यवस्थापकाला, ग्रेगॉरच्या आईने तिच्या दुकानाच्या मालकाला व बहिणीने तिच्या विभागाच्या व्यवस्थापकाला. ते अर्ज खरडत असताना मोलकरीण तेथे आली व म्हणाली, ‘‘माझे काम झालंय. मी निघते आता.’’ त्या तिघानीही तिच्याकडे न बघता माना डोलावल्या. पण ती तेथेच घुटमळत राहिली. ‘‘काय आहे ?’’ ग्रेगॉरच्या वडिलांनी विचारले. ती तेथेच उभी राहिली. तिला त्यांना काहीतरी सांगायचे होते पण कसे सांगावे असा तिला विचार पडला असावा. ‘‘लवकर बोल ! ’’ ग्रेगॉरच्या आईने फटकारल्यावर तिने तोंड उघडले,‘‘ नाही त्याची काळजी करु नका तुम्ही. मी त्याला फेकून देण्याची व्यवस्था केली आहे….’’ हे सांगताना कुठलीतरी लढाई जिंकल्याचा भाव तिच्या चेहऱ्यावर उमटला होता. ग्रेगॉरच्या आईने व बहिणीने परत त्या अर्जात डोके खुपसले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी तिला खुणेनेच गप्प केल्यावर तिला ती घाईत असल्याची आठवण झाली. ‘‘मी जाते ! असे म्हणून नेहमीप्रमाणे दारं आपटत बाहेर गेली.

‘‘तिला उद्याच कामावरुन काढतो’’ ग्रेगॉरचे वडील म्हणाले. पण त्या दोघींकडून काहीच प्रतिसाद न आल्यामुळे ते गप्प राहिले. ते तिघेही उठले, खिडकीपाशी गेले आणि एकमेकांच्या आधाराने उभे राहिले. ग्रेगॉरच्या वडिलांनी जवळच्याच खुर्चीवर अंग टाकले व ते दुरुन त्या दोघींकडे पाहू लागले. थोड्या वेळाने ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्यांना साद घातली, ‘‘झालं गेलं विसरुन जा ! आपल्याला परत नव्याने सुरुवात करायला हवी. आणि या म्हाताऱ्यालाही तुमच्या आधाराची गरज आहे हे लक्षात घ्या. !’’ ते ऐकल्यावर त्या दोघींनी त्यांच्याकडे धाव घेतली. त्यांची समजूत काढत त्यांनी आपले अर्ज पूर्ण केले. त्यानंतर त्या तिघांनी घर सोडले. गेल्या कित्येक वर्षात त्यांनी असे एकत्र घर सोडले नव्हते. रेल्वे स्टेशनवर जाऊन त्यांनी मिळेल ते गाडी पकडली. त्यांना शहराबाहेर जाऊन शुद्ध हवेत फिरायचे होते. गर्दी अजिबात नव्हती. त्यांच्या डब्यात तर कुत्रेही नव्हते. खुर्च्यांवर आरामात रेलून त्यांनी त्यांच्या पुढील आयुष्यावर चर्चा केली. त्यांच्या लक्षात अचानक एक गोष्ट आली ती म्हणजे त्यांना वाटत होते तेवढी काही त्यांची परिस्थिती वाईट नव्हती. तिघांचे उत्पन्न त्यांना पुरेल एवढे होते. फक्त त्यांना या घरातून दुसऱ्या छोट्या घरात जावे लागणार होते. पण त्यांची त्याला तयारी होती. उलट त्यांना आता नोकरीच्या ठिकाणाच्या जवळ जागा घेता येणार होती. ते चर्चा करत असताना ग्रेगॉरच्या वडिलांच्या व आईच्या मनात एकाच वेळी विचार आला. ‘‘एवढ्या दु:खद प्रसंगातून गेल्यावर ग्रेटा जरा हडकली होती पण तिचे एका सुंदर फुलपाखरात रुपांतर झाले होते. तिच्या मुसमुसलेल्या तारुण्याकडे पाहताना तिच्यासाठी आता लवकरच उपवर स्थळ शोधावे लागणार होते. हा विचार मनात येताच त्यांच्या मनाची चलबिचल थांबली. त्यांचे मन एकदम शांत झाले. नवीन आयुष्याच्या स्वप्नांची त्यांना स्वप्ने पडू लागली. ग्रेगॉरच्या आईवडिलांच्या मनातील विचार ओळखून की काय ग्रेगॉरच्या बहिणीने जागेवरुन उठून आपल्या सुंदर, कमनीय बांध्याला ताण देत एक विलोभनीय आळस दिला…….

समाप्त.

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले

by जयंत at December 25, 2016 09:44 AM

December 24, 2016

आपला सिनेमास्कोप

जोरदार दंगल




पोस्टरवरच्या टॅगलाईन्सनी चित्रपट काय आहे हे थोडक्यात मांडणं आवश्यक असतं. पण आपल्याकडे क्वचितच तसं होताना दिसतं. बहुधा केवळ लोकगर्दीच्या अपेक्षेने काहीतरी ठोकून दिल्याची  उदाहरणच अधिक. दंगल हा अपवाद ! इथे प्रत्यक्ष संवादात येणारी एक ओळ' म्हारी छोरियाॅं छोरों से कम है के?' ही या चित्रपटाचं आशयसूत्र असल्यासारखी आहे, आणि ती पोस्टरवर वापरण्यावरुन हे लक्षात येतं की चित्रपटाला काय म्हणायचय याची पूर्ण जाण तो बनवणाऱ्याना आहे. ही कुस्ती या खेळासंबंधीची स्पोर्ट्स फिल्म आहे पण केवळ स्पोर्ट्स फिल्म असणं हा त्याचा स्ट्राॅंग पाॅइन्ट नाही. मुलीना मुलांच्या बरोबरीने वागवणं , स्त्री पुरुष समानता हा चित्रपटाचा अविभाज्य भाग आहे. महिला हाॅकी संघावर आधारीत 'चक दे , इंडिआ' मधेही तो होता, पण दंगल ही एका कुटुंबाची गोष्ट असल्याने तो अधिक प्रखरपणे येतो.
दंगल हा डिस्नीनी प्रोड्यूस केलाय आणि त्याची एकूण वृत्तीही डिस्नीच्या तत्वांबरोबर चपखल जाणारी आहे. आता डिस्नीच्या सहभागामुळेच तो असा आहे, का तो तसा असणं हा हॅपी कोइन्सीडन्स आहे, हे कोणाला माहीत ?
डिस्नीच्या लोकप्रिय प्रिन्सेस स्टोरीज सारखी हीदेखील एका नायिकेची यशोगाथा आहे. आणि अलीकडच्या चित्रपटांमधून जशी नायिका अधिक सक्षम दाखवली जाते तशीच गीता फोगाट ( तसच बबिता ही उपनायिकाही ) आहे. पारंपारिक नायक इथे गैरहजर आहे, पण पुरुष प्रोटॅगनिस्ट म्हणून महावीर फोगाट हा त्या दोघींचा पिताच आहे. गीता आणि महावीर ही यातली प्रमुख पात्र . इतर अनेक लक्षात रहाणारी पात्र आहेत, पण चित्रपट प्रामुख्याने फिरतो तो या दोघांभोवती. चित्रपट घटनांभोवती अधिक गुंफलेला आहे आणि व्यक्तीगत तपशील ( पात्रांची मनोवस्था वगैरे ) त्यामानाने ठळक स्ट्रोक्समधे , फार खोलात नं जाता रंगवलाय. पण हे सारं एका योजनाबद्ध पद्धतीने केलय, यात चुकून काही झालेलं नाही.

आता कथानक काय आहे हे मी सांगत बसणार नाही. ते सर्वांना माहीतही आहे, आणि मुळात ही (बरीचशी) सत्यकथा असल्याने, त्याचा शेवटही आपल्या अपेक्षेप्रमाणेच आहे. तरीही, एक सूत्र सांगायचं तर एवढच म्हणेन, की कुस्तीमधे राष्ट्रीय पातळीवर नावाजूनही आर्थिक अडचणीमुळे बाहेर पडावं लागणाऱ्या महावीर सिंगाचा ( आमीर खान) , आपल्या होणाऱ्या मुलाला तरी  भारतासाठी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत सुवर्ण पदक विजेता बनवण्याचा निश्चय, मुलाएेवजी चारी मुलीच झाल्याने  त्याने आधी निराश होणं , पण मग त्या मुलींनाच या खेळात पारंगत बनवून त्यांच्याकरवी आपलं स्वप्न पूर्ण करणं असा हा प्रवास आहे. मध्यंतर जरी गीता - बबिता मोठ्या झाल्यावर येत असलं, तरी बालपणीचा काळ आधी आणि मोठेपणीचा नंतर, असं हे पूर्वार्ध - उत्तरार्धाचं ढोबळ विभाजन आहे, त्यामुळे लक्षवेधी काम करण्याची संधी गीता ( लहान- झायरा वसीम, मोठी - फातीमा सना शेख) आणि बबिता ( लहान- सुहानी भटनागर, मोठी - सान्या मल्होत्रा ) च्या भूमिकातल्या चारी गुणी अभिनेत्रींना यथायोग्य मिळाली आहे. लहान मुलींचं कौतुक अधिक वाटतं आणि ते केवळ त्या लहान आहेत म्हणून नाही , तर त्यांना साध्यासुध्या मुलींचं मल्ल बनणं , हा बदल, हे ट्रान्स्फाॅर्मेशन दाखवायचय म्हणून. बाॅडी लॅन्ग्वेजपासून व्यक्तीमत्व बदलापर्यंत त्या हा बदल यथायोग्य दाखवतात. मोठ्यांपुढे आव्हान आहे, ते आधीच्या अभिनेत्रींचं काम सहजपणे  पुढे नेणं आणि चित्रपटातल्या नाट्यपूर्ण , भावपूर्ण भागाला पेलणं.

दंगल सर्वात यशस्वी ठरतो तो मध्यंतरा आधीच्या भागात. यातलं नाट्य या मुलींमधल्या बदलात आणि त्यांनी दाखवलेल्या कर्तुत्वात आहे आणि ते अतिशय स्वाभाविकपणे, कुठेही कृत्रिम नं होता येतं. गाणी बिणीही जोरदार आणि प्रसंगानुरुप आहेत, हा भाग सर्वच बाबतीत जमलेला आहे.

उत्तरार्धाचा प्राॅब्लेम हा, की मूळ घटनांमधे पुरेसं नाट्य नाही. गीताने सरकारी प्रशिक्षणासाठी भरती झाल्यावर तिला काॅमनवेल्थ गेम्समधे पदक मिळेपर्यंतच्या भागात ( चित्रपटाच्या प्रकृतीला साजेसं) फार  काही घडत नाही. त्यातल्यात्यात गीताचा परफाॅर्मन्स घसरणं एवढाच भाग आहे. इथे नसलेलं नाट्य चित्रपट तयार करायला जातो ते कोच कदम ( गिरीश कुलकर्णी) या पात्रामार्फत, त्याच्या गीता आणि महावीर यांच्याशी होणाऱ्या संघर्षामधून. दुर्दैवाने हे पात्र मात्र खूपच कचकड्याचं ( डिस्नी व्हिलन?) वाटतं.

गंमत अशी की या कोचचा मुद्दा योग्य आहे. प्रत्येक प्रशिक्षणार्थीला जे जमेल तसं ट्रेनिंग मिळालय ते विसरायला लावून त्यांना नव्याने घडवणं हा त्याचा गेमप्लान आहे. यात गैर काही नाही. सर्व क्षेत्रात ( नाट्य क्षेत्रातही ) या प्रकारचं ट्रेनिंग असतं. कोणी नॅशनल स्कूल आॅफ ड्रामाला गेल्यावर तिथल्या थोरामोठ्यांनी सांगितलेलं नं एेकता आमच्या गावच्या ग्रुपमधे असच सांगायचे म्हणून भडक अभिनयच करत राहिला तर कसं होईल, त्याप्रकारची इथली गीताची परिस्थिती आहे. पण कोचचा युक्तीवाद पटू नये आणि सहानुभूती गीता- महावीर कडे जावी , तसच गीताच्या हरण्याचं बिलही कोचवर फाडता यावं , म्हणून ही कदमची व्यक्तिरेखा अतिशय वरवरची आणि मुद्दाम खलनायकी लिहिली आहे, जी बाकी साऱ्या खऱ्या प्रसंगांच्या तुलनेत बिल्कुल नकली वाटते. ही खोटी वाटण्यात गिरीश कुलकर्णीचा दोष नसावा कारण लेखन आणि दिग्दर्शन हे याला प्रामुख्याने  जबाबदार आहेत. त्या भूमिकेला अधिक प्रसंग मिळते, तर ती हळूहळू घडवता आली असती पण ते कमी असल्याने ही भूमिका कृत्रिम होते. शेवटच्या भागात तर हे खलनायकी वागणं फार टोकाला पोचतं . असं काही गीताच्या आयुष्यात प्रत्यक्षात घडलं असेलसं वाटत नाही, किंवा असलं तरी ही गीताची बाजू झाली. कोचला त्याची बाजू विचारली गेली असेलसं वाटत नाही. आणि तसं नसेल तर मग हा केवळ नाट्यपूर्णता वाढवण्याचाच प्रयत्न म्हणून उरतो. चित्रपटासाठी तो खरा वाटणं आवश्यक होतं जे होत नाही. हा दंगलमधला सर्वात मोठा गोंधळ. पण या भागातही, सर्वजण कामं छान करतात आणि निवेदनाची गती रहाते ,सर्व मॅचेस पकड घेतात त्यामुळे आपण या दोषाकडे डोळेझाक करु शकतो.

कुस्तीच्या मॅचेसचं दंगलमधलं  चित्रण फार छान आहे आणि रेसलिंग मॅचेस खऱ्याच कमी वेळाच्या असल्याने चित्रपटात पुरेसा वेळ देत त्या रंगवता आल्या आहेत. चक दे मधे बऱ्याच मॅचेस उरकल्यासारख्या होत्या आणि खूप व्यक्तिरेखांमुळे चित्रपटही मधेमधे ड्रॅग व्हायचा. इथे तसं होत नाही. एका शब्दात सांगायचं तर या मॅचेसची कोरिओग्रफी आणि छायाचित्रण ( सेतू श्रीराम) ' रोमहर्षक ' झालेलं आहे. आता मॅचेसचा निकाल प्रेडीक्टेबल आहे का, तर आहे. गोष्ट लक्षात आली तर गीता कोणती मॅच जिंकणार- कोणती हरणार हे तुम्ही अचूक सांगू शकता, पण  हरकत नाही , पडद्यावर पहाताना आपण गुंतून जातो हे खरं, आणि ते पुरेसं आहे.

मागे आशुतोष गोवारीकरने बाजी, पहला नशा अशा सामान्य चित्रपटांनंतर एकदम लगान केला आणि त्याची गणना ए लिस्टर्समधे व्हायला लागली, तसच काहीसं चिल्लर पार्टी , भूतनाथ नंतर दंगल केलेल्या नितेश तिवारीचं होणार यात शंका नाही. आमीर खान असलेले स्पोर्ट्स थीम्ड चित्रपट दिग्दर्शकासाठी लकी ठरतात असं दिसतय. पण हा केवळ नशीबाचाच प्रश्न नाही. त्याने केलेलं काम हे त्याची लायकी सिद्ध करणारं आहे. नेहमीप्रमाणे आमीरच्या घोस्ट डिरेक्शनची चर्चा इथेही होईल, पण आपण नाव लागलेल्या दिग्दर्शकालाच मानून चालू. अर्थात लगानप्रमाणेच इथेही स्वत: आमीर खानने निर्मिती आणि व्यक्तीरेखा या दोन्ही बाबीत प्रचंड मेहनत घेतलेली आहे.

मी अनेकदा असं म्हंटलय, की अभिनेता म्हणून आमीर खान मला फार आवडत नाही कारण त्याची सारी वेषांतरं समोर असतानाही त्यामागे दडलेला आमीर खान सतत दिसत रहातो. इथे महावीर फोगाट उभा करताना दिसण्याबरोबर त्याने फिजिकल परीवर्तनही केलय. तरुण रेसलर पासून साठीच्या आसपासपर्यंत वयातला फरकही आहे, आणि आमीर खानने तो उत्तम रितीने पडद्यावर आणला आहे. यात अनेकदा अशा जागा आहेत ज्यात आपण आमीर खानला विसरुन व्यक्तीरेखेला दाद देतो. उदाहरणादाखल एक प्रसंग घ्यायचा  , तर गीता प्रशिक्षण घेत असताना गावी येते आणि बबिता आणि इतरांना काही नवे डावपेच शिकवू पहाते तो घेता येईल . गीताची लुडबुड पाहून चिडलेल्या महावीरने तिला दिलेलं आव्हान आणि पुढे येणारं कुस्तीचं दृश्य हा चित्रपटाचा एक हायलाईट आहे . भावपूर्ण तरीही अटीतटीचा आणि पुढे काय होईल याबद्दल प्रेक्षकाला संभ्रमात ठेवणारा प्रसंग. दंगल मधे अशी ही एकमेव जागा  नाही. इतरही आहेत. पण कोणत्या ते सांगण्यात मजा नाही. ते पहायलाच हवं.

गेल्या काही दिवसात डिमाॅनिटायजेशनच्या दणक्याने चित्रपटगृहांपासून प्रेक्षक काहीसा दूर गेलेला आहे. त्याला परत फिरवायला दंगलसारख्याच एखाद्या जोरदार चित्रपटाची गरज होती. दंगल हे करुन दाखवेल असा विश्वास वाटतो.
  - गणेश मतकरी

by सिनेमा पॅरेडेसो (noreply@blogger.com) at December 24, 2016 03:17 PM

श ब्द रू प

Law of Conservation of Energy reversed?

"Energy can neither be created nor be destroyed. It can only be transformed from one form to another. As a result the amount of energy in the universe remains a CONSTANT."

We all have learned this and still remember down to every word.

Here in this note I just want to bring in a new perspective to this thought. Or rather use the thought to describe the perspective of a form of "the energy" we all know but kind of forget. And "education focused around materialistic world" is to be blamed for this.

A numerous times in your career or personal life, you must have heard - "Energy is contagious" and you must have appreciated "wow ... so energetic". And all those times your leadership is referring to the energy a leader brings to a team and how the team followed the ideas, thoughts and actions of the leader. Be it then about Getting things done or Initiatives or Motivating the crowd.

I am positive that we all have witnessed such an energy multiple times. And history has so many names buried in there - the leaders who were "Energy" themselves. Be it Gandhiji or Mandela or Dr. Kalam or Jobs or Shivajiraje Bhosale or Srimant Peshava or Mr Welch and list goes on. All these were energetic leaders who carried the energy in every cell of their body, led the organizations, masses, nations. Inspired youth, work force, followers and other leaders. And got so many things done, delivered out of so many complex situations.

But today they are gone. And so did the energy that was part of their 'self'. But wait .... is that energy really gone or destroyed. Going by the 'Law of conservation of energy' where exactly is the human energy that these great leaders carried. In what transformed form is it?

I believe the energy has taken the form of Powerful Ideas, Powerful Thoughts and Powerful Inspirations. All these Powerful Entities continue to exist in invisible form there in the universe, continue to inspire new generations and keep transforming from idea to idea and leader to another leader.

And the best thing of this transformation is ... Unlike other energy transformations, this one doesn't give away any Heat. Rather it multiplies itself. But wait ... didn't I just contradict the ' Law of conservation of energy'? Energy multiplied itself and no more is just a Constant?

Got me thinking!


-कोण?

by mad-z (noreply@blogger.com) at December 24, 2016 08:35 AM

नरेन्द्र प्रभू

सुख पौर्णिमेचं आलं

सुख पौर्णिमेचं आलं चांदण्यात झाड न्हालं तुझ्या वर्षावात माझं अंग अंग चिंब झालं धुवूनीया आज निघे तम काळोख्या रात्रींचा तुझे शितल चांदणे ताप हरे अंतरीचा कले कलेने वाढतो उजळतो हा प्रकाश गुज अंतरीचे तुझ्या अंथरले आसपास नरेंद्र प्रभू

by Narendra Prabhu (noreply@blogger.com) at December 24, 2016 06:52 AM

Global Vegan

Vegan Cookies, and Fruit Cake for Christmas

Christmas is all about snow, family and friends in North America.  I just love to see the colorful lights, decorated christmas tree and eat yummy cakes and cookies.

Today, it's possible to relish Christmas vegan fare from Atlanta to New Delhi and Dubai to Sydney. Almost all the supermarkets across the world carry soy milk, almond milk, vegan cream, vegan butter, and egg alternatives...

Here are some amazing websites for delicious christmas recipes...

1. http://www.veganaustralia.org.au/egg_substitute_guide_for_vegan_cooking

2.  http://www.veganricha.com/2012/12/spiced-fruit-and-nut-christmas-cake.html

3.  https://www.bustle.com/articles/199030-50-vegan-christmas-recipes-for-2016-from-breakfast-to-booze

4.  http://www.peta.org.uk/living/vegan-christmas-2016/

5.  http://metro.co.uk/2016/11/18/how-to-make-a-perfect-vegan-christmas-pudding-6259887/

by Kumudha (noreply@blogger.com) at December 24, 2016 01:51 AM

December 23, 2016

कथापौर्णिमा

ते एक वर्ष- ११

दिल, दोस्ती, दुनियादारी एकटेपण, कॉस्मोपॉलिटन वातावरण, विचित्र मालकीणबाई, जेवढ्यासतेवढं वागणा-या, तरीही अनोळखी शहरात एकमेव सहारा असलेल्या बरोबर राहणा-या मुली, आई-वडिलांपासून आणि आपल्या शहरापासून दुरावल्याची खंत या सगळ्या काळ्याकुळकुळीत वातावरणात मी निभावून नेलं ते केवळ माझ्या मित्र-मैत्रिणींच्या भरवशावर. गंमत म्हणजे यातले जवळपास सगळे मित्र नवे होते… ज्यांना मी कशी आहे, कशी वागते, कशी बोलते,

by poonam (noreply@blogger.com) at December 23, 2016 09:10 AM

शब्द-पट

आरसा

तुम्ही आतापर्यंत ज्या गोष्टी सांगीतल्या, त्या मला वाटतं, दोन प्रकारांमध्ये मोडतात. पहिला प्रकार- जिवंत माणसांचं जग एका बाजूला, मृतांचं दुस-या बाजूला आणि त्या दोघांना जोडणारी एखादी शक्ती वगैरे. त्यामध्ये भुतं आणि तत्सम प्रकार असतील. आणि दुसरा प्रकार म्हणजे, अतिमानवी शक्ती, क्षमता असणा-यांचा, भविष्य वगैरे आधीच दिसणा-या, भविष्याचे सूतोवाच करणा-यांचा. आज रात्रभरात तुम्ही ज्या गोष्टी सांगीतल्या त्या

by Shraddha Bhowad (noreply@blogger.com) at December 23, 2016 08:48 AM

पाइनॅपल सन्

अबलख

अबलख
हा अजून एक मस्त शब्द:

खरं तर इतके दिवस मला वाटायचं अबलख म्हणजे पांढरा शुभ्र घोडा.
पण शब्दकोषात कलर असा सांगितलाय:
चित्रविचित्र रंगाचा ; अनेक रंगांचा ; सर्व शरीर लाल असून त्यांत पांढरे , काळे , जर्दे पट्टे असलेला घोडा . हा घोडा फार दुर्मिळ होय . 

एनी वेज...
घोडा हा प्राणी आवडतोच आपल्याला.
अगदीच रहावेना म्हणून चित्र काढण्याची गुस्ताखी केलीये.
सगळ्या 'कुलकर्णी' चित्रकार मित्रांची माफी मागून :)

-नील आर्ते




by nilesh arte (noreply@blogger.com) at December 23, 2016 07:26 AM

मला काय वाटते !

चार रांगा


नोटाबंदीनंतर पहिल्यादा  रांगेत उभा राहिलो ते घरातल्या जुन्या ५००-१००० च्या नोटा परत करायला. त्याच वेळेस पैसे काढता आलेमाझे खाते त्याच शाखेत असल्यामुळे वीस पंचवीस मिनिटात काम झाले.

दुसऱ्यांदा उभा राहिलो जेव्हा ज्येष्ठ नागरिकांसाठी एक दिवस ठरवला होता. तेव्हा पाच मिनिटात काम झाले.

तिसऱ्या वेळेला उभा राहिलो जेव्हा मुंबईला एक चालू एटिएम दिसले. रांग छोटीशी होती. -६ माणसांची. फटाफट पाचशेच्या पाच नोटा काढल्या. पुण्यात आणून सर्वांना दाखवल्या. त्यातली एक अजून बाकी आहे.

आज चौथ्यांदा उभा राहिलो. २४ हजार काढून आणले. चांगला एक तास गेला. तीन मोठे सुडोकू सोडवून झाले. आशा करतो पुन्हा असा प्रसंग येऊ नये.

राज ठाकरेने सैनिकांसाठी खंडणी घेतली तशी बॅंक कर्मचारी कल्याण निधीसाठी घ्यावी. फार छान काम करताहेत.

सगळीकडे वातावरण सारखेच -विनातक्रार प्रतिक्षा..


तक्रार करणारी जमात पण भेटते. पण रांगेबाहेर. हे लोक रांगेत उभे राहात नाहीत बहुधा. पण पंतप्रधानांचे चुकलेच हे सांगत बसतात.

by बहिर्जी नाईक (noreply@blogger.com) at December 23, 2016 06:56 AM

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-६

image7

………….”एऽऽ ते ओरडले. त्यांच्या स्वरात एकाच वेळी संताप व ते म्हणाले ते खरे ठरल्याचा आनंद भरलेला होता. ग्रेगॉरने त्याचे डोके उचलून हळूच त्याच्या वडिलांकडे पाहिले. ते त्याचेच वडील होते यावर त्याचा विश्र्वास बसेना. त्याच्या या रुपांतरानंतर सतत इकडे तिकडे सरपटतांना त्याला घरातील इतरांकडे लक्ष देणे जमले नव्हते किंवा त्याला त्यात एवढ रस उरला नव्हता म्हणा, तरी पण त्याला त्याचे पूर्वीचे वडील चांगलेच आठवत होते. हे ते नव्हतेच ! ग्रेगॉर कामाला निघण्यावेळी बिछान्यात लोळत पडणारे; संध्याकाळी न उठता आरामखुर्चीत आरामात पडून त्याचे स्वागत करणारे; नुसते हात हलवून त्याचे स्वागत करणारे; जेव्हा ते बाहेर जात तेव्हा त्याच्या अणि आईच्या मधे काठीचा आधार घेत अत्यंत काळजिपूर्वक चालणारे; जेव्हा त्यांना काही बोलायचे असे तेव्हा थांबून बोलणारे; असे त्याचे वडील आता खणखणीतपणे, मस्त निळ्या रंगाच्या, सोनेरी बटणे असलेला कोट घालून तेथे उभे होते. एखाद्या बॅंक कर्मचाऱ्यासारखे ते दिसत होते. त्यांच्या कोटाच्या कॉलरमधून त्यांचा रुबाबदार चेहरा डोकवत होती. नजरेतील हतबलता जाऊन वेगळीच भेदकता, आत्मविश्र्वास ओसंडत होता. एरवी विस्कटलेल्या पांढऱ्या केसांचा आता चक्क मध्यभागी भांग पाडला होता. इतका व्यवस्थित की त्यातून एकही केस बाहेर पडला नव्हता. त्यांनी सोन्याचा बिल्ला असलेली त्यांची टोपी हाताच्या एका फटक्यात सोफ्यावर उडवली व कोट बाजूला सारुन, आपल्या विजारीच्या खिशात हात खुपसून त्रासिक चेहऱ्याने ग्रेगॉरच्या दिशेला पावले टाकली. काय करायचे आहे याची कल्पना त्यांनाच नसावी. चालताना नेहमीपेक्षा त्यांचा बूट जास्त वर उचलला जात होता. त्या बुटाच्या तळपायाचा अवाढव्य आकार पाहून ग्रेगॉर दचकला. पण ग्रेगॉरला वडिलांसमोर उभे राहणे धोक्याचे वाटत होते. जेव्हा त्याचे रुपांतर झाले होते त्या दिवसापासून तो बघत होता की त्याच्या वडिलांनी त्याच्याबद्दल कठोर पावलेच उचलली होती. म्हणून त्याने पळण्यास सुरुवात केली. ते थांबले की तो थांबे त्यांनी पाउल उचलले की तो पळण्यास सुरुवात करे. अशा प्रकारे त्यांनी त्या खोलीत बऱ्याच चकरा मारल्या. या पाठशिवणीच्या खेळात फार काही विशेष घडत नव्हते कारण त्याला वेगच नव्हता. मग ग्रेगॉरनेही जमीन सोडली नाही. तो भिंतीवर चढला नाही कारण त्याचे वडील कावेबाजपणे मोकळ्या भिंतींवर व छतावरही चढले असते. पण त्याला ही पळापळ फार काळही चालू ठेवता येणार नव्हती कारण त्याच्या वडिलांच्या एका पावलासाठी त्याला त्याचे सगळे अंग हलवावे लागत होते. तो दमून आत्ताच अर्धमेला झाला होता. पूर्वीप्रमाणेच त्याची फुफ्फुसे गुदमरु लागली. अडखळत ग्रेगॉर पळण्यावर लक्ष केंद्रीत करत होता. दमल्यामुळे त्याचे डोळे झिंगल्यासारखे मिटत आले होते. आता त्याच्या मनात सुटकेचा विचार नव्हता, चिरडले जाण्याचा विचार नव्हता….त्याला फक्त पुढे पळायचे होते बस्स्… तेवढ्यात त्याच्या मागे काहीतरी येऊन आदळले व त्याच्या मागे गडगडत येऊ लागले. ते एक सफरचंद होते. त्याच्या मागे अजून एक आले.. ग्रेगॉर झटकन थांबला. आता पळण्यात अर्थ नव्हता कारण त्याच्या वडिलांनी त्याच्यावर सफरचंदांनी हल्ला चढवला होता. त्यांनी टेबलावरील सफरचंदे त्यांच्या खिशात भरुन घेतली होती आणि आता एकामागून एक ती ग्रेगॉरवर सोडत होते. सध्यातरी ते ते नुसतेच नेम न धरता सोडत होते पण…. जमिनीवर एखाद्या चुंबकाने पकडावे तशी ती छोटी लालचुटुक सफरचंदे एकमेकांवर आदळत घसरत होती. एक तर त्याच्या पाठीला घासून गेले. काही दुखापत झाली नाही हे नशीब. पण दुसरे मात्र गडगडत येऊन त्याच्या पाठीवर आदळले. ग्रेगॉरला पुढे पळण्याची घाई झाली होती जणू त्याच्या वेदना त्याला मागे सोडायच्या होत्या. पण अंगात खिळे ठोकल्यासारखा तो जमिनीला खिळला होता. त्याच्या सर्व संवेदना नष्ट झाल्या व तो एकदम सपाट झाला. शुद्ध हरपण्याआधी त्याच्या दृष्टीस पडली ती त्याच्या खोलीतून धडपडत बाहेर येणारी त्याची आई. मागे किंचाळत त्याची बहीण येत होती. आई नुसती परकरावर होती कारण तिचे वरचे कपडे जमिनीवर ओघळून पडले होते. त्याच्या बहिणीने तिला श्र्वास घेता यावा म्हणून ते सैल केले असणार. त्या ओघळलेल्या कपड्यांवरुन उड्या मारत ती सरळ वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली व ग्रेगॉरच्या प्राणाची भीक मागू लागली. पण येथे ग्रेगॉरची दृष्टी मंदावत गेली..

या प्रकारात झालेल्या दुखापतीने ग्रेगॉर जवळजवळ एक महिना पंगू झाला. ते सफरचंद अजूनही त्याच्या पाठीत रुतुन बसले होते कारण कोणी ते त्याच्या पाठीतून काढण्याच्या भानगडीत पडले नव्हते. पण त्याने त्याच्या वडिलांना तो त्यांच्या कुटुंबाचा एक सदस्य आहे याची जाणीव मात्र सतत होत असे. त्याचा सध्याचा आकार-उकार, रुप कसेही असले तरीही त्याला शत्रूसारखे वागवून उपयोग नाही, किंबहुना त्याची काळजी घेणे हे इतरांचे कर्तव्यच आहे इतपत जाणीव त्यांना होत होती हेही नसे थोडके. सगळ्यात गरज होती ती जरा धीर धरण्याची..थोडा धीर धरण्याची.

त्या दुखापतीने त्याच्या हालचालींवर बरीच मर्यादा आली. त्याला पूर्वीसारखे तुरुतुरु पळता येत नव्हते. भिंतींवर सरपटण्याचा तर प्रश्नच नव्हता. त्याला इकडून तिकडे जाण्यास बराच वेळ लागू लागला. एखाद्या अपंग, म्हाताऱ्या सैनिकासारखा. पण त्याच्या मते हा तोटा एका दरवाजामुळे थोडाफार भरुन निघाला होता. ज्या दरवाजाकडे तो तासनतास केव्हा एकदाचा तो उघडतो आणि बैठकीची खोली दिसते याची वाट बघायचा, तो दरवाजा आता सतत उघडा राहू लागला. त्यामुळे त्या अंधाऱ्या खोलीतून तो त्यांना पाहू शकत असे पण त्यांना मात्र तो दिसत नसे. बहुतेक हा निर्णय त्यांनी चर्चा करुन, एकमताने घेतला असावा. असो पण चोरुन ऐकण्यापेक्षा हे खूपच बरे होते. ते दिव्याच्या उजेडात टेबलावर बसत आणि मुख्य म्हणजे त्यांचे बोलणे ग्रेगॉरला स्पष्ट ऐकू येत असे. त्यांच्या संभाषणातील व एकंदरीतच जिवनातील उत्साह आता बराच आटला होता. कामानिमित्त परगावी गेल्यावर कामावरुन जेव्हा तो हॉटेलवर संध्याकाळी परत येत असे तेव्हा बिछान्यावर अंग टाकताना त्याला टेबलावर बसून गप्प मारणाऱ्या त्याच्या कुटुंबियांची हमखास आठवण यायचीच व त्यांच्या आठवणींनी तो थोडासा उदासही व्हायचा. पण आता बहुतेक वेळा ते गप्प असत. जेवणानंतर त्याच्या वडिलांचा त्यांच्या आवडत्या आरामखुर्चित डोळा लागायचा. त्याची बहीण व आई एकमेकांना गप्प राहण्यासाठी खाणाखुणा करायच्या. मिणमिणत्या प्रकाशात त्याची आई शिवणयंत्रावर वाकून आणलेले शिवणकाम करीत असे. त्याची बहीण…तिने आता एका दुकानात विक्रेतीची नोकरी पत्करली होती….ती फ्रेंच व शॉर्टहँडचा सराव करीत बसे. मधेच केव्हातरी त्याच्या वडिलांना जाग येई व ते आपण झोपलो होतो हे विसरुन आईला म्हणत, ‘‘किती वेळची शिवत बसली आहेस ग !’’ असे म्हणून ते दुसऱ्याच क्षणी परत झोपी जात. ते पाहून त्या दोघी एकमेकींकडे पहात ओशाळत व हसत.

काहिसे हटवादीपणाने त्याचे वडील घरातही त्यांचा गणवेष घालत. घरात घालायचे कपडे खुंटीवर लटकत असत. जेथे बसलेले असत तेथे ते त्याच कपड्यात डुलकी काढत जणूकाही त्यांना हाक आली की ते लगेचच कामावर रुजू होणार आहेत. त्यामुळे त्यांचा गणवेष अत्यंत मळला होता. त्याच्या आईने तो गणवेष कितीही धुतला तरी तो स्वच्छ निघात नसे मग एखाद्या रविवारी ग्रेगॉरला त्या गणवेषावर, पडलेले तेलकट डाग काढण्यात आख्खी संध्याकाळ घालवावी लागे. त्या कोटाची फक्त बटणेच चमकत असत. तो गणवेष घालून अवघडलेल्या स्थितीत ते निवांत झोपत. ते तसे का करीत याचे उत्तर त्याला अजून मिळत नव्हते.

दहाचा ठोका पडला आणि त्याच्या आईने खुर्चीवर चुळबुळ करणाऱ्या त्याच्या वडिलांना बिछान्यावर जाऊन झोपण्यास सांगितले कारण त्यांना सकाळी सहा वाजता नोकरीवर जायचे होते. पण बँकेत निरोप्याची नोकरी लागल्यानंतर त्यांचा हटवादीपणा फारच वाढला होता. ते टेबलावरच बसण्याचा हट्ट धरत पण लगेचच परत झोपी जात. शेवटी त्यांना उठविण्यात त्याच्या आईला व बहिणीला कसेबसे यश यायचे पण त्यासाठी त्यांना फार कष्ट करावे लागत. पंधरा एक मिनिटे तर नुसते उठतो उठतो असे म्हणत ते मान हलवत बसायचे. कितीही प्रेमाने सांगितले तरी त्यांचा हट्ट काही ते सोडत नसत. आई शेवटी त्यांच्या अंगरख्याचे टोक ओढत त्यांना जागे करण्याचा प्रयत्न करे पण तोही वाया जाई. ते अजूनच आरामात खुर्चीत बसत. शेवटी जेव्हा त्या दोघी त्यांना हाताने धरुन त्यांच्या पायावर उभे करण्याचा प्रयत्न करीत तेव्हा ते डोळे उघडीत आणि त्या दोघींवर दृष्टी फिरवून म्हणत, ‘‘ काय आयुष्य आहे !’’ मग त्या दोघींच्या हातावर भार टाकत ते जणू काही त्यांच्या आधाराची गरज नसल्यासारखे, स्वत:चेच ओझे स्वत:ला झाल्यासारखे दरवाजार्यंत जात व तेथून दोघींना परत पाठवित.

आता अशा घरात, अशा वातावरणात बिचाऱ्या ग्रेगॉरकडे लक्ष देण्यास कोणाला वेळ असणार ? त्याच्याकडे जरुरीपुरतेच लक्ष देण्यात येई. घरातील नोकरचाकरही कमी होत होते. मोलकरीणीला रजा देण्यात आली होती. ती जे कष्टाचे काम करीत असे फक्त ते करण्यास एक धिप्पाड बाई सकाळी थोडा वेळ व संध्याकाळी थोडा वेळ येत असे. ढीगभर शिवणकाम सांभाळून बाकी सर्व काम ग्रेगॉरची आई करे. एक दिवस त्यांच्या बोलण्यातून ग्रेगॉरला समजले की घरातील दागिने जे त्याची आई आणि बहीण अभिमानाने लग्नात मिरवत होत्या त्यांना विकावे लागले. पण त्याला धक्का बसला जेव्हा त्यांनी ते घर विकता येत नाही त्याबद्दल खेद व्यक्त केला तेव्हा. ते घर त्यांना विकून पैसे उभा करायचा होता. तसेही ते आता त्यांना मोठे वाटत होते पण ग्रेगॉरमुळे त्यांना ते विकता येत नव्हते. त्याला कुठे, कसे हलवावे, हे त्यांना उमगत नव्हते. लवकरच त्याच्या हेही लक्षात आले की घर न विकण्यामागे तेही कारण नव्हते. त्याला एखाद्या खोक्यात घालून त्याला ते नवीन घरात सहज हलवू शकत होते पण बसलेल्या धक्यातून ते अजूनही सावरलेले नव्हते. हा असला धुर्धर प्रसंग त्यांच्यावरच का ओढवला, त्यांनी असं काय पाप केले होते, हा विचार त्यांच्या मनातून अजून जात नव्हता. गरीब कुटुंबं अशा प्रसंगात जे प्रयत्न करतात ते त्यांनी केले. वडील कार्यालयात कनिष्ट कारकुनांना डबे पोहोचवण्याचे काम करु लागले तर आई कपडे शिवू लागली. बहिणीने दुकानात गिऱ्हाईकांना सेवा पुरविण्यास सुरुवात केली. यापलिकडे मात्र ती काहीच करु शकत नव्हती. त्या दिवशी त्याची आई आणि बहिणीने त्याच्या वडिलांना बिछान्यावर सोडले आणि त्या टेबलावर एकमेकींच्या कानात काहीतरी कुजबुजत बसल्या. ग्रेगॉरच्या खोलीकडे पहात त्याची आई म्हणाली, ‘‘ तो दरवाज बंद कर गं जरा !’’ आणि तो परत एकदा अंधारात बुडाला. त्या दोघी टेबलावर टिपे गाळत थोड्यावेळ बसल्या. थोड्याच वेळात रडून रडून त्यांचे डोळे कोरडे पडले.

ग्रेगॉरला क्वचितच झोप लागत असे. त्याला सारखे असे वाटत होते की कधी एकदा दार उघडतंय आणि कधी तो घराचा कारभार पूर्वीपणे स्वत:च्या हातात घेतोय. एवढा काळ या नवीन अवस्थेत गेल्यावर त्याच्या विचारांवर आठवणींनी आक्रमण केले. कार्यालयातील हेडक्लार्क, मोठे साहेब, त्याचे सतत फिरणारे सहाध्यायी, शिकाऊ कारकून, उद्धट नोकर, इतर मित्र, एका गावातील काम करणारी सुंदर मोलकरीण, जिचे मन जिंकायचा प्रयत्न तो करत होता ती मुलगी, ( ती एका दुकानात रोखपाल म्हणून काम करत होती. पण त्याचे प्रयत्न अपुरे पडत होते, याचीही त्याला जाणीव होती) हे सगळे, काही अनोळखी माणसांबरोबर त्याच्या मन:पटलावर पिंगा घालत होते, पण त्यांच्यापैकी कोणालाही तो मदतीसाठी साद घालू शकत नव्हता. शेवटी ते सगळे त्याच्या विचारातून अंतर्धान पावल्यावर त्याने सुटकेचा नि:श्र्वास टाकला. इतर वेळी तो आता त्याच्या कुटुंबियांचा मुळीच विचार करीत नसे. किंबहुना त्याच्या मनात आता त्यांच्यानद्दल राग भरलेला असे कारण ते त्याची आता आबाळ करु लागले होते. त्याच्या मनात आता खाण्याच्या फडताळावर घाला घालावा असा क्रांतीकारक विचार येऊ लागले. नाहीतरी अन्नात त्याचाही हिस्सा होताच की. मग खायला काहीही मिळो. त्याची बहीण सकाळी कामाला जाण्याआधी त्याच्या खोलीत अन्न लाथाडे व संध्याकाळी ते साफ करीत असे. बहुतेक वेळ त्याला ग्रेगॉरने तोंडही लावलेले नसे. त्यात त्याला खाण्यास काय आवडेल इ.इ. असे भयंकर प्रश्न हल्ली तिला पडत नसत. खोलीची सफाई ती आता वेळ नसल्यामुळे कामावरुन आल्यावर, संध्याकाळी करे. अर्थात ती ते काम कसेबसे उरकत असे. तो सरपटे तेव्हा खोलीतील धुळीत त्याचे पट्टे उमटत. कोपऱ्यात जळमटे जमली होती व खाली विष्ठेचे गोळे. ग्रेगॉर अशाच एका कोपऱ्यात त्या घाणीत पडलेला असे कारण ती आल्याआल्या त्याला याबद्दल तिच्याकडे तक्रार करायची होती. तिलाही ती घाण दिसत होती पण तिने त्याकडे दुर्लक्ष केले. जाणुन बुजुन ठामपणे दुर्लक्ष केले. बरे तिला करायची नव्हती साफसफाई तर तिने ती करायची नव्हती पण त्या कामावर तिचाच हक्क असल्यासारखे ती घरातील इतरांनाही ते करु देत नसे. या सगळ्या प्रकरणात हळवेपणा एखाद्या रोगासारखा घरात पसरला होता.. थोड्याशा मतभेदाने त्यांची मने घायाळ होत होती. एकदा त्याच्या आईने ग्रेटाच्या या हक्कावर अतिक्रमण करुन ती खोली पाण्याने चांगली धुवून काढली. पण त्या पाण्याने ती खोली इतकी दमट झाली की त्याचा त्याला त्रासच झाला आणि शिवाय त्याच्या आईलाही याची शिक्षा लगेचच मिळाली. जेव्हा ग्रेटाला ही बातमी कळाली तेव्हा अपमानित होत तिने जेवणाच्या टेबलावर असलेल्या आईकडे गेली. पण तेथे गेल्यावर तिचे अवसान गळाले व तणाव असह्य्य होत ती ढसाढसा रडू लागली. तो गोंधळ ऐकून वडील दचकले व खुर्चीतून बाहेरच पडायचे राहिले. पण थोड्याच वेळात त्यांनी ग्रेटाला आईला ग्रेगॉरची खोली साफ करु दिल्याबद्दल चांगले खडसावले. त्यांनंतर आईला त्याच्या खोलीत जाण्यास बंदीच घालण्यात आली. हा सगळा गोंधळ चालू असताना ग्रेगॉरची आई त्याच्या बिथरलेल्या वडिलांना झोपण्याच्या खोलीत नेण्याचा प्रयत्न करीत होती तर ग्रेटा थरथर कापत टेबलावर मुठीं आपटू लागली. पण कोणालाही ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा बंद करावा असे वाटले नाही. त्याला ते सगळे पहावेच लागले व ऐकावेही लागले.

ग्रेटाला कामाच्या धावपळीत ग्रेगॉरच्या खोलीकडे लक्ष देण्यासाठी उसंत मिळत नव्हती हे खरे पण याचा अर्थ असा नव्हता की त्याच्या आईने ते काम करावे. ते काम करण्यासाठी अजून एक विधवा, आडव्या बांध्याची मोलकरीण होतीच ना ! तिला तर ग्रेगॉरची मुळीच भिती किंवा किळस वाटत नसे. एकदा तिने चुकीने ग्रेगॉरच्या खोलीचा दरवाजा उघडला. अचानक उघडलेला दरवाजा पाहून ग्रेगॉर दचकला व कोणीतरी मागे लागल्यासारखे मागेपुढे वळवळू लागला. पण ही बाई हाताची घडी घालून न घाबरता तेथेच उभी राहिली होती. त्या प्रसंगानंतर ती ग्रेगॉरवर नजर टाकण्यासाठी दिवसातून दोनदा तरी त्याच्या खोलीचे दार उघडत असे. पहिल्यांदा ती त्याला प्रेमाने हाकाही मारुन तिच्यापाशी बोलवायची. अर्थात तिच्या या बोलाविण्याला ग्रेगॉर काहीच प्रतिसाद द्यायचा नाही. तो आपला आहे तेथेच निपचित पडून रहायचा. जणू काही दरवाजा उघडून कोणी आत आलेलेच नाही. ती अशी चक्रमपणे केव्हाही त्याची खोली उघडायची, आत घुसायची, त्यापेक्षा तिला त्याची खोली साफ करण्याचे काम दिले असते तर बरे झाले असते. एकदा त्या पावसाळी पहाटे पावसाचे थेंब खिडकीच्या तावदानांवर ताशा बडवीत असताना ती अशीच खोलीत घुसली. जेव्हा तिने त्याला हाका मारण्यास सुरुवात केली तेव्हा तो पिसाळलाच. तो तिच्यावर धावून गेला……

क्रमश:

मूळ लेखक : फ्रान्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी


Filed under: प्रवर्ग नसलेले

by जयंत at December 23, 2016 02:58 AM

December 22, 2016

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

शर्यत : ससा आणि कासव



मोगलीचे जंगल होते. एक काळाकुट्ट ससा आणि एक पांढरे शुभ्र कासव एका  रिंगणात धावत होते. शर्यत होती जंगी. अचानक शिट्टी वाजली. शर्यत संपली. ससा आणि कासव होते तिथे थांबले. गोल-गोल होते रिंगण, कोण जिंकले, कोण हरले, प्रश्न होता बिकट.  हत्ती म्हणाला ससा धावतो वेगात, तोच आहे विजेता.  तवाकी म्हणाला, मला वाटते बहुतेक पांढरे कासव जिंकले असावे. निर्णयासाठी सर्वांनी, महाराज शेरखानकडे बघितले. शेरखान हि बुचकळ्यात पडला, त्याने शर्यतीची नियमावली बघितली. शेरखान म्हणाला, काळा ससा धावतो, जोरात पण कासव आणि सस्याच्या शर्यतीत नेहमीच जिंकतो कासव, असेच लिहिले आहे यात.  आजच्या शर्यतीचा विजेता आहे पांढरा कासव.

अचानक माझे स्वप्न भंगले, अर्थ काही कळेना. शेरखान म्हणतो, बहुधा तेच सत्य असावे.  आपले काय म्हणणे आहे. 

by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at December 22, 2016 07:19 AM

December 21, 2016

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-५

image6

….त्या दरवाजाला कान देऊन उभे राहताना त्याच्या मनात असल्या वांझोट्या विचारांनी गर्दी केली. विचार करुन करुन अतिश्रमाने तो त्या दरवाजावर त्याचे डोके टेकीत असे पण ते करताना जर थोडा जरी आवाज झाला तर त्यांचे बोलणे एकदम थांबे व त्याच्या वडिलांचा पलिकडून लगेचच आवाज येई, ‘‘आता काय करतोय तो ? काय करीत असेल ?’’ मग त्यांचे बोलणे परत सुरु होई.

आर्थिक बाबींबद्दल त्याच्या आईला एकदा सांगितलेले कळत नसे त्यामुळे त्याचे वडील तिला तीच गोष्ट अनेक वेळा समजावून सांगत होते. त्यातून एक गोष्ट मात्र ग्रेगॉरला अनेक वेळ कळली ती म्हणजे त्यांच्या वाईट काळात एक छोटीशी गुंतवणूक दिवाळखोरीतून वाचली होती. नुसती वाचलीच नव्हती तर तिच्यात बऱ्यापैकी वाढही झाली होती कारण त्यातून मिळणाऱ्या व्याजाला कोणी हात लावला नव्हता. शिवाय ग्रेगॉर स्वत:साठी थोडे पैसे ठेऊन उरलेले पैसे घरखर्चासाठी द्यायचा, त्यातीलही बरेच पैसे वाचत होते. दरवाज्याआड ग्रेगोरला या दूरदृष्टीचे कौतुक वाटले. कौतुकाने त्याने मान हलविली. हे खरे होतं की त्या पैशातून त्याने काही रकमेची कर्जफेड केली असती आणि त्याला लवकर नोकरीही सोडता आली असती. पण त्याच्या वडिलांनी जे काय केले होते तेही ठीकच होते.

अर्थात या जमलेल्या पैशांवरील व्याजावर त्या कुटुंबाचा खर्च भागणे शक्यच नव्हते. आणि समजा मुद्दलच खर्च करायचे असे त्यांनी ठरविले असते तर फार तर एक दोन वर्षे ते पुरले असते. त्या पैशाला खरे तर हातच लावायला नको होता. अडीअडचणीला त्याचा उपयोग झाला असता. महिन्याच्या खर्चासाठी नियमीत पैसे कोणीतरी कमवायलाच पाहिजेत. पण त्याच्या वडिलांनी गेले पाच वर्षं कुठलेच काम केले नव्हते व आता म्हातारपणी त्यांच्याकडून तसली अपेक्षा करणेही चूक होते. गतआयुष्यातील खडतर कष्टांनंतर आलेल्या या पाच वर्षात त्यांनी चांगलाच आराम केला होता. त्यामुळे ते जरा आळशीही झाले होते. ग्रेगॉरच्या आईला दम्याचा त्रास होता त्यामुळे ती कशी काय नोकरी करु शकणार होती ? घरात चालताना, एवढेच काय खिडकीशेवारील सोफ्यावर लवंडलेली असतानाही तिला दम्याची उबळ यायची. ती काय काम करणार ? उरली त्याची सतरा वर्षांची लहान बहीण. आजपर्यंत तशी लाडात वाढलेली. नटण्यामुरडण्याचे वय तिचे. घरकामात मदत करायची आणि मस्तपैकी स्वप्नात रमायचे वय तिचे. ती काय घराला हातभार लावणार ? उरलाच वेळ तर छान व्यायलिन छेडायचे… तिला या निष्ठुर जगाची कल्पनाच नव्हती मुळी.. जेव्हा प्रथम त्याने पैशाच्या गरजेबद्दल त्यांची चर्चा ऐकली तेव्हा त्याने दरवाजा सोडून थंडगार काळ्या कुळकुळीत सोफ्यावर आपले अंग झोकून दिले. त्याची कानशिले शरमेने गरम झाली. गार सोफ्यावर त्याला जरा बरं वाटलं.

बहुतेक वेळा तो न झोपता त्या सोफ्याचे कातडे खरवडत पडून रहायचा.. नाहीतर फारच कंटाळा आल्यावर त्याने एक दिवस मोठ्या कष्टाने खुर्ची खिडकीशेजारी ढकलत नेली आणि खिडकीच्या काचेला टेकून बाहेर पहात उभा राहिला. त्याला आठवले त्याला पुर्वायुष्यात खिडकीत उभे राहून पाहिले की मुक्त वाटायचे. वाटायचे कोणी मागून पकडायला आले तर त्याला सुटण्यासाठी एखादा तरी मार्ग उपलब्ध आहे.. पण दुर्दैवाने जसे दिवस जात होते तशी त्याला त्याची दृष्टी दगा देत होती. खिडकीतून दिसणाऱ्या रस्त्यापलिकडील इस्पितळाची इमारत, जिच्याकडे पहायला त्याला आवडायचे ती आता त्याला अंधूकशी दिसायला लागली होती. तो त्या रस्त्यावर रहात होता हे जर त्याला माहीत नसते तर ती जागा त्याला एखाद्या वाळवंटासमान भासली असती.. कारण त्याच्या दृष्टीस आता आकाश आणि जमीन एकमेकात मिसळलेले दिसत होते..आणि ते सुद्धा अंधूक.. नशीब त्याच्या प्रसंगावधानी बहिणीने एकदा ती खुर्ची खिडकीशेजारी पाहिली आणि त्यानंतर तेव्हापासून खोली आवरुन झाल्यावर ती खुर्ची परत खिडकीशेजारी ठेऊन जात असे. एवढेच नव्हे तर खिडक्यांची आतील तावदाने व पडदेही उघडे ठेऊन जात असे.

त्याला जर तिच्याबरोबर बोलता आले असते तर त्याने तिच्या मदतीसाठी प्रथम तिचे आभार मानले असते. कदाचित त्याला तिची मदत, थोडीशी का होईना, मोकळपणाने घेता आली असती. आत्ता त्या मदतीने त्याचा मानसिक छळच होत होता. ती या कामाशी जुळवून घ्यायचा प्रयत्न करीत होती आणि त्यात तिला यशही मिळत होते आणि जसा काळ उलटत होता तसा ग्रेगॉरच्या विचारातही फरक पडला होता. ज्या प्रकारे ती खोलीत प्रवेश करीत असे त्यानेच ग्रेगॉरच्या ह्रदयात कालवाकालव होत असे. आल्याआल्या ती खिडकीशी धाव घेत असे व पडदे फराफरा बाजूल करीत असे. नेहमी त्याचा दरवाजा काळजीपूर्वक बंद करणारी ती यावेळी मात्र तो उघडा आहे का बंद याची काळजी करीत नसे. गुदमरल्यासारखी खिडकीशी उभी राहून ती दीर्घ श्र्वास घेत असे. मग कितीही थंडगार हवा असो. तिची ही गडबड त्याला दिवसातून दोनदा सहन करावी लागत असे. त्यावेळी मात्र तो त्या सोफ्याखाली स्वत:ला कोंबत असे. पण त्याला खात्री होती की जर त्याला होणाऱ्या त्रासाबद्दल तिला कळले असते तर तिने ती खिडकी उघडली नसती. पण….

ग्रेगॉरचे हे रुपांतर झाल्यावर एका महिन्याने एक प्रसंग घडला. खरे तर तिला आता त्याच्या दर्शनाने दचकण्याचे काही कारण नव्हते. त्या दिवशी ती नेहमीप्रमाणे न येता जरा लवकर त्याच्या खोलीत आली. तिला ग्रेगॉर नेहमीप्रमाणे स्तब्धपणे खिडकीत बाहेर पहात असताना दिसाला. त्याला तेथे पाहून ती आत आली नसती तर ग्रेगॉरला काही विशेष वाटले नसते. पण ती आली आणि सरळ नेहमीप्रमाणे खिडकीपाशी आली. तेथे त्याला पाहून ती किंचाळली आणि एका उडीत तिने दरवाजा गाठला. बाहेर पडताना अर्थातच ती दरवाजा बंद करण्यास विसरली नाही. तो सगळा प्रकार बघणाऱ्यास असेच वाटले असते की तो तिला चावण्यासाठी टपून बसला होता. त्याने लगेचच सोफ्याखाली नेहमीप्रमाणे दडी मारली. त्याने तिची वाट पाहिली पण ती मात्र थेट दुपारीच आली. तिची अवस्था जास्तच वाईट झालेली दिसत होती. यावरुन ग्रेगॉरला त्याचे नवीन रुप भयानक असले पाहिजे याची जाणीव झाली. परत त्याच्या खोलीत येण्यासाठी तिला मनाची किती तयारी करावी लागली असेल या कल्पनेने त्याच्या अंगावर शहारे आले. सोफ्याखालून बाहेर डोकावणारे त्याचे शरीर पाहून बिचारीचा थरकाप उडाला असणार. तिला त्याचे हिडीस शरीर दिसू नये म्हणून त्याने एक दिवस पलंगावरील चादर सोफ्याखाली नेली. चार तास कष्ट करुन त्याने ते काम केले पण आता तिने सोफ्याखाली वाकून पाहिले असते तरी त्याचे शरीर तिला दिसले नसते. तिला जर ती चादर अनावश्यक वाटली असती तर तिने ती काढली असती म्हणा. कारण त्या चादरीची त्याला तशी अडचणच होत होती. पण तिने ती चादर जेथे होती तेथेच सोडली. त्याने चादरीची कड हळुच उचलून तिच्याकडे पाहिले तेव्हा ग्रेगॉरला तिच्या डोळ्यात थोडीशी कृतज्ञता दिसल्याचा भास झाला.

पंधरा दिवस झाले पण त्याच्या आईवडीलांचे अजून त्याच्या खोलीत पाय ठेवण्याचे धाडस होत नव्हते. त्याच्या बहिणीच्या कौतुकाचे शब्द मात्र त्याच्या कानावर पडत होते. ग्रेगॉरसाठी ते जे करु शकत नव्हते ते ती करत होती ना ! नाहीतर इतर वेळी तिला ते बिनकामाचीच म्हणायचे. ओरडायचे. पण जेव्हा ती त्याची खोली आवरत असे तेव्हा त्याचे आईवडील दरवाजाबाहेर वाट पहात उभे रहायचे. बाहेर आल्याआल्या तिला त्यांना आत काय परिस्थिती आहे हे त्यांना सांगायला लागायचे. ग्रेगॉर जेवला का ? काय करतोय? त्याच्यात काही सुधारणा झाली आहे का ? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे तिला द्यायला लागत. लवकरच त्याच्या आईने त्याला भेटण्याचा हट्ट धरला पण त्याच्या बहिणीने आणि वडिलांनी तिची समजूत काढली. ती काढताना त्यांनी जी कारणे दिली ती ग्रेगॉरने फार लक्षपूर्वक ऐकली आणि ग्रेगॉरला ती थोडीफर पटलीही. पण शेवटी तिच्या भावना अनावर झाल्यावर तिने खोलीत शिरण्याचा प्रयत्न केलाच. तिला जबरदस्तीने बाहेर ठेवावे लागल्यावर ती किंचाळली, ‘‘ मला आत जाऊद्या ! आत बिचारा ग्रेगॉर आहे. तुम्हाला माहिती आहे ना ? काय झालंय त्याला ?’’ क्षणभर तिला आत सोडायला हरकत नाही असे ग्रेगॉरला वाटले खरे पण लगेचच त्याने स्वत:ची समजूत घातली ‘पण रोज नको. आठवड्यातून एकदा ठीक आहे !’ त्याच्या आईला कदाचित त्याच्या बहिणीपेक्षा परिस्थितीची जाणीव लवकर झाली असती. त्याची बहीण तशी वयाने अजून अल्लडच होती. कदाचित त्या अल्लडपणामुळेच तिने जास्त विचार न करता ग्रेगॉरची जबाबदारी अंगावर घेतली असावी.

लवकरच ग्रेगॉरची आईला भेटण्याची इच्छा पूर्ण झाली. दिवसा ढवळ्या कोणाच्या नजरेस पडू नये म्हणून तो खिडकीत फार वेळ उभा रहात नसे पण त्या खोलीत उरलेल्या जागेत तो फार काळ सरपटूही शकत नसे. आणि नुसतं पडून तरी किती वेळ राहणार ? यावर त्याने लवकरच उत्तर शोधले. तो भिंतींवर आणि छतावर सरपटू लागला. त्यामुळे तो जेथे सरपटे तेथे त्याच्या ग्रंथीतून पाझरणाऱ्या द्रावाचे पट्टे तो उठवीत जात असे पण त्याला तसे फिरण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. शिवाय छताला मध्यभागी तो मधेच उलटा लटकत असे व झोके घेत असे. तो खेळ तर त्याला फारच आवडे. जमिनीवर सोफ्याखाली गुदमरण्यापेक्षा ते केव्हाही चांगलेच होते. हलकासा झोका घेत तो मधेच खाली धप्पकन पडत असे. त्याला आता पूर्वी इतके लागतही नव्हते व त्याच्या शरीरावर आता त्याचा पूर्ण ताबा होता. त्याच्या बहिणीला ते पट्टे पाहिल्यावर तो काय करीत असावा याची कल्पना आली. तिने त्याला फर्निचर हालवून खालीच जास्त जागा करुन द्यायची मनाशी खुणगाठ बांधली. विशेषत: ते लिखाणाचे टेबल व ड्रॉवर असलेले कपाट यांनी फारच जागा अडवली होती. पण तिला एकटीला ते हलवणे शक्यच नव्हते. वडिलांना विचारायचा तर प्रश्नच नव्हता. मोलकरीण, स्वयंपाकीणबाई नोकरी सोडून गेली तेव्हाच जाणार होती पण तिने स्वयंपाकघराची कडी आतून लावण्याच्या बोलीवर तेथे राहण्याचे कबूल केले होते. त्यामुळे तिच्याकडे आता आईला विचारण्याशिवाय दुसरा मार्ग नव्हता. त्या दिवशी वडील बाहेर गेलेले पाहून तिने आईला या बाबतीत विचारलेच. तिनेही या कामाला उत्साहाने होकार दिला जो ग्रेगॉरच्या खोलीच्या दरवाजाबाहेर लगेचच मावळला. नसती गडबड नको म्हणून ग्रेगॉरची बहीण तिच्या आधी आत गेली. ग्रेगॉरने लगेचच अंगावरील चादर अंगावर ओढली. आता एखादी चादर सोफ्यावर पडली आहे असे कोणालाही वाटले असते. त्याने चादरीबाहेर डोकावून बघण्याचा मोह मात्र यावेळीस टाळला. आई आपल्या खोलीत आली यावरच खुष होता बिचारा. ‘‘ आई ये ना आत ! तो आता दिसत नाहीए’’ त्याची बहीण आईला हाताने आधार देत म्हणाली. फर्निचरच्या हलवाहलवीच्या आवाजाने ग्रेगॉरने ताडले की ते जूने कपाट हालवायचा प्रयत्न त्या दोघी करत असणार. अर्थात त्याची बहीणच जास्त शक्ती लावत होती आणि आई तिच्या काळजीने ‘‘जरा हळू ! जरा हळू !’’ असे सारखे तिला सांगत होती. त्यांना ते सरकविण्यास बराच वेळ लागला. पंधरा मिनिटे धडपड केल्यावर ग्रेगॉरची आई म्हणाली, ‘‘ हे हलविणे मुष्कील आहे ! ते आहे तेथेच राहू देत.’’ शिवाय ग्रेगॉरचे वडील कुठल्याही क्षणी घरी येण्याची शक्यता होती. मधे उभे राहून तिने एकदा खोलीवर नजर फिरवली. तिच्या मते ते मधेच राहिले तर ग्रेगॉरच्या हालचालींना फार अडथळा होईल असे तिला वाटत नव्हते. खरे तर ते कपाट व इतर गोष्टी हलविल्यावर ती खोली फारच ओकिबोकी वाटली असती. त्या विचारानेच तिचे मन उदास झाले. ती कुजबुजली.. त्या खोलीत आल्यापासून ती कुजबुजतच बोलत होती. कदाचित तिला वाटत होते की ती बोललेले त्याला तसेही समजणारच नव्हते तर मोठ्याने बोलण्याचा काय फायदा ? ‘हे हलवायला नको ! आपण हे सामान हलविले तर आपण त्याची आशा सोडली आहे असे वाटेल त्याला. मला वाटते त्याची खोली जशी होती तशीच सोडणे इष्ट. म्हणजे तो परत आल्यावर त्याला काही बदल जाणवणार नाही आणि जे काही घडले आहे त्याचा त्याला विसरही पडेल कदाचित !’’

आईचे हे शब्द ऐकल्यावर ग्रेगॉरला एक गोष्ट मात्र कळाली. गेले दोन महिने त्याचे कुठल्याही मनुष्यप्राण्याबरोबर प्रत्यक्ष संभाषण झाले नव्हते व त्याचे कौटुम्बिक आयुष्य फारच एकसूरी झाले होते. या दोन्ही गोष्टींमुळे त्याच्या मनाचा प्रचंड गोंधळ उडाला असणार. नाहीतर त्यालाही ती खोली फिरण्यासाठी मोकळी असावी असे का वाटले होते याचे दुसरे कुठलेही उत्तर त्याच्याकडे नव्हते. त्याला खरेच त्याच्या खोलीतून सगळे सामान हलवावेसे वाटत होते का ? त्या सामानाशी त्याच्या मनुष्य जिवनाच्या असंख्य आठवणी निगडीत होत्या. त्या त्याला तोडायच्या होत्या का ? त्याची स्मरणशक्ती त्याला दगा देत होती. पण त्याच्या आईच्या आवाजाने तो परत एकदा ताळ्यावर आला. खोलीतून काहीही हलवायचे नाही. सगळे आहे तसेच असूदेत. त्याचे मन ताळ्यावर राहण्यात त्या सामानाचा मोठा सहभाग होताच. हालचालींसाठी सामानाची अडचणच व्हायची हे खरे पण मन ताळ्यावर राहणे हे जास्त महत्वाचे होते.

पण दुर्दैवाने त्याच्या बहिणीचे मत एकदम विरुद्ध होते. ती आता काही कारण नसताना  ग्रेगॉरच्या बाबतीत सगळे निर्णय घेण्याचे अधिकार तिच्याकडेच आहेत असे समजे. आई वडिलांना यातील काही कळणार नाही अशा समजूतीपोटी तिची अशी समजूत झाली असावी. त्यामुळे आईच्या सल्ल्याविरुद्ध तिने कपाट व टेबल हलविण्याचे निश्चित केलेच होते, पण आता ती आख्खी खोली रिकामी करण्याचे ठरवू लागली. नशीब तो सोफा सोडून. ग्रेगॉरच्या या प्रकरणात तिचा आत्मविश्र्वास उगीचच वाढला होता. वयात येणारे जसे प्रत्येक बाबतीत आपल्याला समजते या समजूतीने ढवळाढवळ करतात तसे. अर्थात या वाढलेल्या आत्मविश्र्वासामुळे तिने ते सामान हलविण्याचे ठरविले नव्हते तर तिला प्रामाणिकपणे त्याला मोकळी जागा लागेल असे मनोमन वाटत होते आणि शिवाय तो त्या सामानाचा वापरही पूर्वीसारखा करीत नव्हता.

थोडक्यात तिच्या आईला तिचे मन या बाबतीत वळविणे शक्यच नव्हते. त्या खोलीत आल्यापासून तिला जरा बरेच वाटत नव्हते. तिने गुपचूपपणे आपल्या लेकीला शक्य होईल तेवढी मदत करण्यास सुरुवात केली. ‘‘जे काही चाललेले आहे ते फार काही विशेष नाही’’ असे त्याने आपल्या मनाला समजविण्याचा बराच प्रयत्न केला. पण त्या सरकवासरकवीचे आवाज, त्या दोघींची गडबड, बडबड या सर्वांचे त्याच्यावर चहुबाजूंनी आक्रमण होत होते व अधिक काळ तो सहन करु शकेल अशी त्याला खात्री नव्हती. त्या त्याची खोली रिकामी करीत होत्या. ज्या ज्या वस्तूंवर त्याचे प्रेम होते त्या सगळ्या त्या बाहेर नेत होत्या. त्याचे फ्रेम्स करण्याच्या हत्यारांचे कपाट त्यांनी अगोदरच शेजारच्या खोलीत हलविले होते व आता त्या जमिनीत रुतलेल्या टेबलाच्या मागे लागल्या होत्या.  लिहिण्याचे टेबल मात्र कुठल्याही परिस्थितीत वाचवायला हवे होते. त्यानंतर पाळी येणार होती त्याच्या अभ्यासाच्या डेस्कची, ज्यावर त्याने कॉलेजचा अभ्यास केला होता. त्या आधी शाळेत असताना त्यावरच त्याने अभ्यास केला होता. त्या दोघींचा उद्देश चांगला होता का वाईट यावर विचार करण्यासाठी त्याला वेळ नव्हता. खरे तर त्यांचे अस्तित्वच तो आता विसरला होता. त्या इतक्या दमल्या होत्या की त्यांचा आवाजही आता येत नव्हता.

डेस्क वाचविण्याच्या विचार मनात येताच तो सोफ्याखालून बाहेर पडला… त्या दोघीजणी शेजारच्या खोलीत दमून टेबलावर टेकल्या होत्या. बाहेर आल्यावर त्याने तीनचार वेळा त्याची दिशा बदलली कारण त्याला कळत नव्हते की कुठली वस्तू प्रथम वाचवायची. त्याची नजर समोरच्या मोकळ्या भिंतीवरील त्या फरमधे गुंडाळलेल्या स्त्रीच्या फ्रेमवर पडली. तो पटकन त्या फ्रेमवर चढला व त्याने ती फ्रेम झाकून टाकली. त्या फ्रेमच्या काचेवर तो चिकटला. त्या काचेवर त्याच्या पोटाची पकड चांगली बसत होती आणि त्याच्या पोटाला त्या गार काचेने बरेही वाटले. हे चित्र तरी आता वाचले असे त्याला वाटले. त्या दोघी केव्हाही येऊ शकतात या विचाराने त्यांच्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी त्याने आपले डोके बैठकीच्या दरवाजाकडे वळविले.

पण त्या दोघी त्याच वेळी आत येत होत्या. त्याच्या बहिणीने आपला एक हात आईच्या कमरेभोवती तिला आधार देण्यासाठी लपेटला होता. ‘आता काय नेऊया आपण बाहेर ?’’ ती आईला विचारत होती. तेवढ्यात तिची नजर भिंतीवरील ग्रेगॉरच्या नजरेला भिडली. ती काहीच झाले नाही असे दाखवत आईच्या आणि ग्रेगॉरच्या मधे आली. पुढचा प्रसंग टाळण्यासाठी ती आईला म्हणाले, ‘‘आपण बैठकीच्या खोलीत जाऊ या का थोडा वेळ ?’’ तिचा उद्देश ग्रेगॉरच्या लगेचच लक्षात आला. आईला तेथे सोडून ती ग्रेगॉरला भिंतीवरुन खाली हुसकावणार होती. ‘‘हंऽऽ करु तर दे तिला तसा प्रयत्न..मग बघतो मी. नाही तिच्या तोंडावरच उडी मारली तर माझे नावा ग्रेगॉर नाही.’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. पण त्याच्या बहिणीच्या बोलण्याने तिच्या आईने एक पाऊल बाजूला टाकले आणि त्याच क्षणी तिच्या नजरेस त्या भिंतीवरील मोठा काळसर डाग पडला. तो ग्रेगॉर होता का नव्हता हे तिच्या मनात निश्चित होण्याआधीच ती मोठ्याने किंचाळली व त्या सोफ्यावर निपचीत पडली. ‘‘ग्रेगॉर !’’ त्याची बहीण त्याच्याकडे पहात मुठी आवळत ओरडली. त्याचे रुपांतर झाल्यानंतर तिने प्रथमच त्याला त्याच्या नावाने हाक मारली होता. ती आईला शुद्धीवर आणण्यासाठी कसलेसे औषध आणायला बाहेर धावली. ग्रेगॉरलाही तिला मदत करायची होती पण तो त्या चित्राच्या काचेला घट्ट चिकटला होता. त्याने जोर लावून त्या काचेपासून सुटका करुन घेतली व तो बहिणीमागे धावला. अर्थात त्याच्या वेगाने. त्याला ते औषध आईला कसे हुंगण्यास द्यायचे हे सांगायचे होते पण तो अचानक तिच्यामागे थांबला. ती बाटल्यांमधे कसलिशी बाटली शोधत होती. काही बाटल्या तिने उचलल्या व ती गर्रकन मागे वळली. त्याला तेथे पाहताच ती दचकली व तिच्या हातातून एक बाटली खाली पडली…. खळ्ळ्ळ्…. काचेचा एक तुकडा उडून ग्रेगॉरच्या गालाला चाटून गेला आणि त्यातील आग होणारे औषध त्याच्या अंगावर पडले. तेथे एक क्षणही न थांबता त्याच्या बहिणीने जमतील तितक्या बाटल्या हातात गोळ्या केल्या व ती आईकडे पळाली. जाताना तिने लाथाडून दरवाजा बंद केला. आता ग्रेगॉरची आणि त्याच्या आईची ताटातूट झाली, कदाचित ती त्याच्यामुळे मरायलाही टेकली असेल. बहीण घाबरेल म्हणून त्याला दरवाजाही उघडता येईना. ती आता आईबरोबर असणे महत्वाचे होते. आता थांबण्याशिवाय त्याच्या हातात काय होते …? अपराधीपणाची भावना, दु:ख व काळजी या भावनांनी त्याचा जीव कुरतडला. तो अस्वस्थपणे जमेल तेथे सरपटू लागला. भिंतीवर, टेबलावर, कपाटावर, जमिनीवर व शेवटी जेव्हा ती खोली त्याच्या भोवती गर्रकन फिरली तेव्हा त्या टेबलाच्या मध्यभागी निपचित पडला.

बराच वेळ ग्रेगॉर तसाच निपचित पडला होता. आजुबाजूलाही शांतता पसरली. एका दृष्टीने ठीकच झाले म्हणायचे. पण तेवढ्यात दरवाजावरील घंटी वाजली. मोलकरीण नेहमीप्रमाणे स्वयंपाकघरात आतून कडी लावून बसली होती त्यामुळे त्याच्या बहिणीला, ग्रेटालाच दरवाजा उघडावा लागला. त्याचे वडील बाहेरुन आले होते. आल्याआल्या मुलीच्या चेहऱ्यावरील भाव पाहून काहीतरी गडबड आहे हे त्यांनी ओळखले व विचारले,

‘‘ काय चाललय काय ? काय झालंय ?’’

तिने खालच्या आवाजात उत्तर दिले,

‘‘आईला चक्कर आली आहे आणि ग्रेगॉर खोलीतून सुटला आहे.’’

‘‘मला वाटलच ! मी तुम्हाला हेच सांगत होतो पण तुम्ही बायका ऐकतच नाही.’’

ग्रेटाच्या बोलण्याचा त्याच्या वडिलांनी फारच विपरीत अर्थ काढला होता. तिने फक्त काय झाले हे एका वाक्यात सांगितले होते पण त्याच्या वडिलांनी त्यावरुन ग्रेगॉरने गोंधळ घातला होता असा अर्थ काढला. त्याला आता असे काहीतरी करायला हवे होते की त्याचे वडील खुष होतील. त्यांचा राग कमी होईल. त्यांना समजावून सांगण्याची ही वेळ नाही हे ताडून त्याने आपल्या खोलीच्या दरवाजाकडे धाव घेतली. दरवाजाला टेकून त्याने आपले अंग मुडपून घेतले. त्याला वडिलांच्या हे लक्षात आणून द्यायचे होते की त्याला त्याच्या खोलीत जायचे आहे. व त्याला धक्के मारण्याची बिलकूल आवश्यकता नाही. दरवाजा उघडला की त्याच क्षणी तो खोलीत अदृष्य होईल. पण त्याच्या वडिलांकडे त्याच्या हालचालींतील बारकावे टिपण्याची क्षमता उरली नव्हती….

क्रमश:

मूळ लेखक : फ्रॅन्झ काफ्का
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले

by जयंत at December 21, 2016 02:00 AM

Global Vegan

Growing Number of Vegans in United Kingdom

According to latest news report," the number of vegans in Britain has risen by more than 360 percent over the past decade" .  I was so happy to read it! Yes, Brits are really smart...

Vegan diet is going mainstream in United Kingdom. Many Brits are going vegan because it is good for their health. Brits concerned about global warming and animal suffering are also going vegan. It is really so nice to see that United Kingdom - Land of fish and chips , is embracing Vegan diet (Plant-based diet ).

Here are some interesting articles about vegans in United Kingdom...

1. http://www.thecanary.co/2016/12/10/rise-veganism-uk-shows-push-positive-change-opinion/

2. http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/how-to-have-a-vegan-christmas_uk_584e88f7e4b040989fa72d1f

3. http://www.cookingforvegans.co.uk/eatingout/

4. http://www.timeout.com/london/blog/five-places-in-london-that-serve-vegan-ice-cream-082616

5. http://www.peta.org.uk/blog/vegans-guide-dairy-free-yogurt/

by Kumudha (noreply@blogger.com) at December 21, 2016 12:49 AM

December 19, 2016

मराठीतील लेखन – जयंत कुलकर्णी.

पिसूक….aka मेटॅमॉर्फॉसिस… भाग-४

image5

….‘‘ आई ! आई !’’ ग्रेगॉरने तिला खालच्या आवाजात हाक मारली व तिच्याकडे तो डोके उचलून पाहू लागला. ग्रेगॉरने कॉफी पाहिल्यावर दोन मिटक्या मारल्या त्यामुळे तो हेडक्लार्क त्याच्या डोक्यातून गेला. ते पाहिल्यावर त्याच्या आईने अजून एक किंकाळी फोडली व ती त्याच्या वडिलांच्या गळ्यात जाऊन पडली. ग्रेगॉरकडे आता त्याच्या आईवडिलांसाठी वेळ नव्हता. हेडक्लार्कला कुठल्याही परिस्थितीत थांबवणे त्याला भाग होते आणि तो तर आता पायऱ्यांवर जाऊन पोहोचला होता. त्या कठड्यावर आधारासाठी त्याने हनुवटी टेकली होती आणि तो मागे शेवटची नजर टाकण्याच्या तयारीत होता. त्याला गाठण्यासाठी ग्रेगॉरने पुढे झडप घातली पण त्याचा इरादा ओळखून हेडक्लार्क पायऱ्यांवरुन ताडताड उड्या मारुन रस्त्यावर नाहिसा झाला. पायऱ्या उतरताना तो घशातून किंचाळला, त्याने कसलातरी विचित्र आवाज काढला जो त्या हॉलमधे घुमला.

हेडक्लार्कच्या गोंधळाने इतक्या वेळ शांत असलेले ग्रेगॉरचे वडील बिथरले. हेडक्लार्कला थांबविण्याऐवजी त्यांनी हेडक्लार्कने तेथेच खुर्चीवर टाकलेली काठी, कोट व हॅट हातात घेतली व डाव्या हाताने टेबलावर पडलेले वर्तमानपत्र उचलले. ग्रेगॉरच्या पुढ्यात ते पाय आपटत त्या वर्तमानपत्र व काठीने ग्रेगॉरला खोलीत ढकलण्याचा प्रयत्न करु लागले. बिचाऱ्या ग्रेगॉरने अत्यंत लिनतेने खाली मान झुकवून झुकवून त्यांना विनंती करण्याचा खूप प्रयत्न केला पण ती मान्य करण्यात आली नाही. किंबहुना ती विनंती समजलीच गेली नाही. त्याने मान झुकविली की त्याचे वडील त्याला आत हाकलत होते. थंडी मी म्हणत होती. वडिलांच्या मागे त्याच्या आईने धाडकन खिडकी उघडली आणि तिने त्यातून मान बाहेर काढून आपला चेहरा तळहातांनी झाकून घेतला. रस्त्यावरुन गोठलेल्या हवेचा एक झोत घरात घुसला. खिडकीचे पडदे उडाले, टेबलावरील वर्तमानपत्राची पाने फडफडली आणि जमिनीवर विस्कळीत होऊन पसरली. ग्रेगॉरच्या वडीलांनी दयामाया न दाखविता त्याला मागे हाकलण्यास सुरुवात केली, ‘‘ शूऽऽऽ शूक..’’ पण ग्रेगारला उलटे चालण्याची सवय नव्हती. त्याने प्रयत्न केला पण तो फारच हळू हळू मागे झाला. त्याला वळून पटकन खोलीत जाता आले असते पण त्याच्या थोड्याशाही हालचालींनी त्याच्या वडीलांनी खवळून हातातील काठी त्याच्या पाठीत किंवा डोक्यात घातली असती. पण मागे सरकायच्या प्रयत्नात त्याच्या लक्षात अजून एक गोष्ट आली ती म्हणजे मागे सरकताना तो कुठल्या दिशेने जातोय हे त्याच्या लक्षातच येत नव्हते. वळण्याशिवाय दुसरा मार्गच उरला नाही. वडिलांवरची नजर न काढता त्याने वळण्याचा प्रयत्न सुरु केला. बहुतेक त्यांना त्याचा उद्देश लक्षात आला असावा. त्याला मदत म्हणून त्यांनी दुरुनच त्याला काठीने खोलीचा दरवाजा दाखविला.. एकदा…दोनदा…तीनदा.. ‘‘त्यांनी तो फुत्कार थांबवला तर किती बरं होईल’’ ग्रेगॉर मनाशी म्हणाला. त्या आवाजाने त्याचे डोके अगदी भणाणून उठले होते. त्या आवाजाच्या त्रासाने तो एकदा चुकीच्या दिशेने चालला होता. दुर्दैवाने तो पूर्ण वळाला तेव्हा त्याचे डोके दाराच्या फटीसमोर आले. त्यातून आत जाणे शक्यच नव्हते. त्यांच्या बिथरलेल्या मनस्थितीत त्याच्या वडिलांना दुसरे दार उघडावे हा विचार सुचणेही शक्यच नव्हते. त्याच्या मनात ग्रेगॉरला लवकरात लवकर आत हाकलणे एवढाच विचार प्रबळ होता. उभे राहून त्या फटीतून आत जाण्याची त्याची तयारी नव्हती. त्याचे वडील आता ग्रेगॉरला पुढे सरकण्याची घाई करीत होते. त्यांच्या आवाजाचा गोंगाट इतका वाढला होता की ग्रेगॉरला तो त्याच्या एकट्या वडीलांचा आवाज आहे यावर विश्र्वास बसेना. तो गोंगाट असह्य होऊन ग्रेगॉरने काय व्हायचे तो होऊ देत असा विचार करुन त्या फटीत आपले शरीर घुसवले. त्याबरोबर त्याच्या शरीराची एक बाजू वर उचलली गेली..त्याच्या बाजू जोरात घासल्या गेल्या आणि दरवाजावर व जमिनीवर हिरवट द्राव पसरला… या अशा परिस्थितीत ग्रेगॉरला पुढेही जाता येईना ना मागे. तो असहाय्यपणे त्याचे पाय केविलवाणे हलवित राहिला. तेवढ्यात त्याच्या वडीलांनी त्याला मागून एक जोरदार धक्का दिला. इतका जोरात की तो रक्तबंबाळ झाला व खोलीत आत दूरवर फेकला गेला. दरवाजा लावण्याचा आवाज झाला आणि अखेरीस काही क्षण तेथे शांतता पसरली.

ग्रेगॉर संध्याकाळपर्यंत ठार झोपला. त्याला झोप म्हणावे का एक प्रकारची गुंगी म्हणावी हे त्याला कळत नव्हते. भरपूर झोप झाल्यामुळे तो अजून थोड्यावेळाने उठलाच असता पण कोणीतरी हळूच दरवाजा लावला व बाहेर दबक्या पावलाने चालण्याचा आवाज झाल्यामुळे त्याला जाग आली. रस्त्यावरील दिव्यांचा उजेड खोलीतील छतावर अस्ताव्यस्त पडला होता पण खाली, जेथे तो पडला होता तेथे मात्र काळाकुट्ट अंधार होता. डोक्यावरील वळवळणाऱ्या स्पृषांचा त्याने वापर करुन पाहिला. त्याला त्यांच्या स्पर्षज्ञानाचे कौतुक वाटले. त्यांचा वापर करुन तो अडखळत दरवाजापर्यंत पोहोचला. त्याला बाहेर काय चालले आहे त्याचा कानोसा घ्यायचा होता. त्याच्या डाव्या अंगावर एक ठसठसणारा व्रण उठला होता त्यामुळे त्याच्या पायांच्या दोन रांगांवर त्याला लंगडत चालावे लागत होते. दुष्काळात तेरावा महिना म्हणून त्या सकाळच्या गडबडीत त्याचा एक पाय जायबंदी झाला होता. नशीब एकच पाय जायबंदी झाला होता. खरे तर सगळेच व्हायचे. तो पाय लोंबत मागे मागे खरडत येत होता.

तो दरवाजापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्या लक्षात आले की त्याला बाहेर काय चालले आहे याचा कानोसा घ्यायचाच नव्हता. तो दरवाजापाशी खेचला गेला होता तो अन्नाच्या वासाने. तेथेच जमिनीवर एक भांडे होते ज्यात ताज्या दुधावर पावाचे तुकडे तरंग होते. ते पाहून त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला. भुक लागलीच होती. आनंदाने त्याने त्या दुधात तोंड बुडविले पण लगेचच मागे घेतले. डाव्या अंगाला दु:खापत झाल्यामुळे त्याला ते दुध पिता येईना. त्याच्या लक्षात आले त्याच्या खाण्याच्या क्रियेत त्याला आता सगळ्या शरीराची गरज भासत होती. आणि त्याला दुध आवडायचे हे खरे असले (म्हणूनच त्याच्या बहिणीने ते तेथे ठेवले असणार) तरी आत्ता त्याला दुध नकोसे वाटले. त्याने तोंड वळवले आणि तो खोलीच्या मध्यभागी आला.

दरवाजाच्या फटीतून त्याला थंडीमुळे पेटलेली शेगडी दिसत होती. या वेळेला त्याचे वडील आईला वर्तमानपत्रातील बातम्या मोठ्याने वाचून दाखवायचे. पण आश्चर्य म्हणजे आज सगळीकडे शांतता होती अगदी बाहेर रस्त्यावरही स्मशान शांतता पसरली होती. कदाचित त्याच्या वडिलांनी तो वर्तमानपत्र वाचनाचा कार्यक्रम सोडून दिला असावा. त्याच्या बहिणीने त्याला तसे एकदा पत्रात लिहिलेही होते. ती शांतता, तो निवांतपणा पाहून त्याला वाटले, ‘‘या सुंदर घरात किती निवांत आयुष्य जगतोय आपण !’’ अंधारातून पाहताना तो हे सगळे त्याच्या कुटुंबियांना देऊ शकतोय म्हणून त्याच्या मनात स्वत:बद्दल अभिमान दाटून आला. विचारात हरवून जायला नको म्हणून त्याने त्या खोलीत इकडे तिकडे हालचाल करण्यास सुरुवात केली.

त्या संध्याकाळी कोणीतरी बाजूचे दार ऊघडून पटकन बंद केले. थोड्याच वेळाने दुसऱ्या बाजूच्या खोलीचा दरवाजाही उघडला आणि पटकन बंद झाला. कोणालातरी आत यायचे होते पण त्याचा धीर होत नव्हता. ग्रेगॉरने बैठकीच्या खोलीत जो दरवाजा उघडत असे त्यासमोरच थांबायचे ठरविले. जो कोणी तो दरवाजा उघडेल त्याला तो पटकन आत येण्याचे विनंती करणार होता. नाहीच जमले तर कोण आत येण्याचा प्रयत्न करतंय हे तरी त्याला कळले असते. पण दुर्दैवाने तो दरवाजा परत काही उघडला गेला नाही. त्याने बराच वेळ वाट पाहिली. रात्र झाली आणि बैठकीच्या खोलीतील शेकोटी विझली. म्हणजे ते ‘‘आत्तापर्यंत जागेच होते तर !’’ तो मनाशी म्हणाला. त्याला हलक्या पावलांनी चालण्याचा आवाज ऐकू आला. आता सकाळपर्यंत कोणी त्याच्या खोलीत येण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. त्याला आता विचार करण्यास भरपूर वेळ व निवांतपणा मिळणार होता. आता पुढील आयुष्य कसे व्यतीत करायचे याबद्दल त्याला विचार करणे महत्वाचे वाटत होते. त्या अवाढव्य खोलीत जमिनीवर पोटावर पडलेल्या ग्रेगॉरच्या मनात अचानक कसलीतरी अनामिक भिती दाटून आली. काहीतरी वाईट घडणार आहे असे त्याला वाटू लागले. काय ते त्याला सांगता येत नव्हते. ज्या खोलीत त्याने गेली पाच वर्षे काढली होती त्या खोलीवर त्याने नजर फिरविली आणि कशाचीही लाज न बाळगता तो त्या सोफ्याखाली सरकला. गंमत म्हणजे त्याला तेथे एकदम शांत व सुरक्षित वाटले. आपले सगळे अंग सोफ्याखाली जात नाही हे लक्षात येताच त्याने अंग आक्रसले पण जेवढे आत गेलं त्यावर तो खुष झाला.

त्याने रात्रभर तेथेच मुक्कम ठोकला. रात्री तशी त्याला झोप आलीच नाही शिवाय भुकेने त्याला अधूनमधून जाग येत होती. रात्रभर विचार करुन त्याचा मेंदू फुटायला आला होता. सगळ्या बाजूने विचार करीत तो परत परत एकाच निष्कर्षाशी येऊन पोहोचत होता. ‘‘सध्यातरी त्याला गप्प रहायला हवे. गप्प राहून त्याच्या कुटुंबाला मदतच होईल.’’ त्याने निश्चय केला. त्याच्यामुळेच त्याच्या कुटुंबावर हा दारुण प्रसंग गुदरला होता.

अगदी पहाटे पहाटे, अजूनही अंधारच असताना ग्रेगॉरला त्याच्या निश्चयाची परिक्षा घेण्याची संधी मिळाली. त्याच्या बहिणीने बैठकीच्या खोलीतून त्याच्या खोलीत उघडणारा दरवाजा उघडला. तिचे आवरुन झालेले दिसत होते. तिला ग्रेगॉर प्रथम दिसला नाही. तिने एक नजर सोफ्याखालीही टाकली… ‘‘कुठेतरी असायलाच हवा तो.. असा नाहिसा होऊ शकत नाही एकदम ’’ ती पुटपुटली. तिने घाबरुन दरवाजा परत लावला . त्यानंतर तिच्या मनात काय विचार आला कोणास ठाऊक, ती दरवाजा उघडून चवड्यावर, पावलांचा बिलकूल आवाज न करता आत आली. जणू काही ती एखाद्या अनोळखी रुग्णाला भेटण्यास आली होती. ग्रेगॉरने सोफ्याच्या खालून त्याच्या काठापर्यंत आपले डोके बाहेर काढले. त्याने तिला पहात विचार केला, ‘‘तिने मी टाकलेले दुध पाहिले असेल का? मी भूक असताना ते टाकले आहे हे तिच्या लक्षात येईल का ? मला आवडणारे अन्न ती आणेल का ? समजा तिने दुसरे अन्न आणले नाही तर त्याने ठरविले की तिला सामोरे जाण्यापेक्षा भुकेने तडफडून मरणे बरे. त्याच वेळी एकदम पुढे होऊन तिच्या पाया पडून काहीतरी खायला मागावे अशीही एक इच्छा त्याच्या मनात उफाळून आली. तेवढ्यात तिची दृष्टी त्या दुधाच्या भांड्यावर पडली. त्यातील दुध तसेच होते फक्त आजुबाजुला काही थेंब सांडले होते. तिने ते पटकन उचलले अर्थात उचलताना तिने त्याला आपल्या हाताचा स्पर्ष होणार नाही याची काळजी घेतली. तेथेच पडलेला एक रुमाल घेऊन तिने ते भांडे उचलले. ती आता काय आणेल याबद्दल ग्रेगॉरच्या मनात अपार उत्सुकता दाटून आली. त्याने अनेक शक्यतांचा विचार केला. पण तिने पुढे काय केले हे पाहून तो अचंबित झाला. त्याचा त्याने विचारच केला नव्हता. तिच्या चांगुलपणाचा असा अपमान झालेला पाहून तो मनातल्या मनात खजील झाला. त्याला खाण्यासाठी काय आवडेल हे जाणून घेण्यासाठी तिने अनेक प्रकारचे अन्नपदार्थ एका जुन्या वर्तमानपत्रात पसरुन आणले होते. कुजत आलेला भाजीपाला, कालच्या रात्रीच्या जेवणात उरलेली चिकनची हाडे, घट्ट झालेला, थोडासा वाळलेला सॉस, थोड्या मनुका, बदाम, चीजचा एक तुकडा ज्याला दोन दिवसापूर्वी ग्रेगॉरने तोंडही लावले नसते, लोणी लावलेला, वाळलेला पाव असे अनेक पदार्थ त्याच्या नजरेस पडले. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे तिने एका भांड्यात पाणी भरुन ठेवले. अर्थात ते फक्त त्याच्यासाठीच असणार. तिच्या समोर तो खाणार नाही हे उमजून ती शहाणी मुलगी पटकन बाहेर पडली. तिने दरवाजा हळूच लावून घेतला आणि ते त्याला समजावे म्हणून तिने त्यातील किल्लीही फिरवली. ती जाताच ग्रेगॉरच्या सगळ्या पायांची आपोआप, अचानक त्या अन्नाच्या दिशेला वाटचाल चालू झाली. त्याची डाव्या बाजूची जखम भरुन आली होती आणि त्याला कसलाही अशक्तपणा जाणवत नव्हता. त्याला त्याचे आश्चर्य वाटले. मागच्या महिन्यात त्याला चाकूने साधे कापले होते, ती जखम परवापर्यंत भरली नव्हती. माझ्या संवेदना कमी झाल्यात की काय त्याने स्वत:ला विचारले व तो अधाशासारखे ते चीज चाटू लागला. त्याचेही त्याला आश्चर्य वाटले. त्याला चीज एवढे आवडत नसे आणि आता त्याला ते कधी एकदा खातोय असे झाले होते. एकामागून एक असे त्याने ते सगळे अन्न फस्त केले. ताज्या अन्नाचे त्याला आता विशेष आकर्षण उरले नव्हते. त्याला त्या ताज्या अन्नाचा उग्र वासही सहन होत नव्हता. त्याने खातानाही त्याचे अन्न जरा बाजूला घेऊनच ओरपले. जेवण झाल्यावर तो तेथेच सुस्त पडून राहिला. तेवढ्यात त्याच्या बहिणीने कुलपातील किल्ली हळुहळु फिरविली. तिला बहुतेक त्याला मागे सरकण्यासाठी वेळ द्यायचा असावा.

त्या आवाजाने दचकून तो त्याच्या गुंगीतून उठला आणि घाईघाईने सोफ्याखाली गेला. त्या सोफ्याखाली जाताना आता त्याला बरीच धडपड करावी लागली. बहुतेक खाऊन खाऊन तो चांगलाच फुगला होता. सोफ्याखाली तो इतका कोंबला गेला होता की त्याला धड श्र्वासही घेता येत नव्हता. त्याच्या बहिणीला उष्टे साफ करताना पाहून त्याचा जीव गुदमरला. बुबुळे बाहेर येतात की काय अशी परिस्थिती झाली. तिने केरभरणे हातात घेऊन खरकटे काढले. त्याने स्पर्ष न केलेले अन्नही तिने काळजीपूर्वक त्यात भरले जणू आता त्याचा कोणालाही उपयोग नव्हता. कचऱ्याच्या बादलीत भरुन तिने त्यावर झाकण घातले व बाहेर नेले. तिची पाठ दिसते ना दिसते तोच ग्रेगॉर सोफ्याखालून तडफडत बाहेर आला आणि त्याने शरीर ताणून एक दीर्घ श्र्वास घेतला व सोडला.

त्याच्या बहिणीने त्याला याच प्रकारे जेवण देण्यास सुरुवात केली. सकाळी लवकर जेव्हा त्याचे आई-वडील व मोलकरीण झोपलेली असायची तेव्हा आणि नंतर त्यांचची वामकुक्षी चालू असायची तेव्हा. याचा अर्थ असा नाही की त्यांना त्याला जेवायला द्यायचे नव्हते. याचा अर्थ एवढाच की त्याच्या बहिणीला त्यांच्या आईवडिलांना जास्त काळजीत टाकायचे नव्हते. तिला कल्पना होती की ते बसलेल्या धक्क्यातूनच अजून बाहेर आलेले नव्हते.

ज्या डॉक्टरांना आणि कुलुपकिल्लीवाल्याला बोलाविण्याबद्दल चर्चा झाली होती त्यांना काय सांगण्यात आले होते हे ग्रेगॉरला समजले नाही. त्याचे बोलणे कोणालाच म्हणजे त्याच्या बहिणीलाही समजत नव्हते त्यामुळे त्याला त्यांना हे सांगता येईना की त्याला मात्र ते काय बोलताएत ते सगळे समजते. त्याची बहीण जेव्हा त्याव्या खोलीत येई तेव्हा तो तिचे पुटपुटणे ऐकून स्वत:चे समाधान करुन घेत असे. कधी कधी ती उसासेही सोडून प्रार्थना करीत असे. नंतर नंतर या परिस्थितीत रुळल्यावर, अर्थात पूर्णपणे रुळणे शक्यच नव्हते, जेव्हा तो जेवण फस्त करायचा तेव्हा तिचे एखादे वाक्य त्याच्या कानावर पडायचे. ‘‘आज त्याला जेवण आवडले बरं का !’’ जेव्हा तो खात नसे तेव्हा ती इतरांना मोठ्या दु:खी स्वरात सांगत असे, ‘‘आज सगळे तसेच होते !’’

 ग्रेगॉरला बाहेर काय चालले आहे हे प्रत्यक्ष कळणे शक्यच नव्हते पण त्याला बाजूच्या दोन्ही खोलीत चाललेले बोलणे मात्र ऐकू यायचे. आवाज झाल्यावर तो पटकन त्या दरवाजाला कान देऊन उभा रहात असे. पहिले काही दिवस त्यांचे बोलणे फक्त प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष त्याच्या संबंधितच असायचे. दोन दिवस ते आता पुढे काय करायचे यावर खल करताना त्याला ऐकू आले. जेवताना सुद्धा त्यांच्या बोलण्यात हाच विषय असायचा. घरात एकट्याला कोणी सोडत नव्हते आणि घर सोडून जाण्याचा विचारच ते करु शकत नव्हते. पहिल्याच दिवशी स्वयंपाक करणाऱ्या बाईने ग्रेगॉरच्या आईपुढे डोळ्यात पाणी आणून नोकरी सोडण्याची परवानगी मागितली. जणू काही नोकरीवरुन काढून ते तिच्यावर अगणित उपकारच करणार होते. कोणी न सांगता तिने या बाबतीत ती कुठेही बोलणार नाही असे वचनही त्याच्या आईला दिले.

आता ग्रेगॉरच्या बिचाऱ्या बहिणीवर स्वयंपाक करण्याची जबाबदारी येऊन पडली. अर्थात ते काम एवढे त्रासदायक नव्हते म्हणा कारण सगळ्यांचीच भूक पार मेली होती. ग्रेगॉरला ते एकमेकांना खाण्याचा आग्रह करताना सारखे ऐकू येत होते पण ज्याला ते जेवायला सांगत तो एकच उत्तर देई, ‘‘ नको माझे पोट भरले आहे’’ किंवा मला भूक नाही.’’ ते बिअरही पीत नव्हते. जेव्हा ग्रेगॉरच्या बहिणीने वडिलांना ‘‘मी जाऊन बिअर आणू का ?’’ किंवा ‘‘ मागवू का ?’’ असे विचारले तेव्हा त्यांनी कोरडेपणाने उत्तर दिले, ‘‘नको.’’ असे कधी झाले नव्हते. त्याविषयी पुढे काही चर्चाही झाली नाही. तेही विचित्रच.

पहिल्याच दिवशी ग्रेगॉरच्या वडिलांनी त्याच्या आईला आणि बहिणीला त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीची कल्पना दिली. ग्रेगॉरच्या वडिलांचा धंदा पाच वर्षापूर्वीच बसला होता. त्यातून वाचलेल्या एका छोट्या तिजोरीतून ते सारखे कुठलातरी कागद काढण्यासाठी उठत होते, टेबलावर येत होते, व ग्रेगॉरच्या बहिणीला व आईला काहीतरी समजावून सांगत होते. त्या आवाज करणाऱ्या तिजोरीचा दरवाजाच्या आवाजाने ते सहज समजत होते. या बंदीवासात पडल्यानंतर ग्रेगॉरला प्रथमच काहीतरी चांगले ऐकू आले असावे. त्याचे असे मत होते की वडिलांच्या धंद्यातील कुठलीच गोष्ट आता शिल्लक नव्हती. म्हणजे वडिलांनी तरी त्याला तसे काही सांगितले नव्हते आणि तोही विचारण्याच्या फंदात पडला नव्हता. धंदा बंद पडल्यावर त्यावेळी अहोरात्र कष्ट करुन स्वत:च्या कुटुंबाला आर्थिक व मानसिक दु:स्थितीतून बाहेर आणायचे एवढे एकच ध्येय त्याच्यासमोर होते. त्यासाठीच त्याने साध्या कारकुनाची नोकरी सोडून फिरस्त्या विक्रेत्याची नोकरी पत्करली होती. अर्थात या मागे जास्त पैसे मिळवायचे एवढे एकच उद्दीष्ट होते. त्याचा परिणामही लगेच दिसून आला होता. चांगले दिवस होते ते. नंतर नंतर ग्रेगॉर इतके पैसे मिळवू लागला होता की तो स्वत:चा खर्च भागवून आख्ख्या कुटुंबाला पोसू लागला होता. त्या उत्पन्नाची त्यांना सवयच झाली होती. ग्रेगॉरला व घरातील इतरांनाही. ग्रेगॉर घरात पैसे देत होता आणि ते घेतलेही जात होते पण घरातील प्रेम थोडेसे का होईना कमी झाले होते हे नाकारण्यात अर्थ नव्हता. त्याला फक्त त्याच्या बहिणीबद्दल आपलेपणा व प्रेम वाटायचे. त्याच्या बहिणीला संगितात गती होती आणि तिला संगीत आवडायचेही खूप. ती चांगली व्हायोलीन वाजवायचीही . त्याने तिला एक व्हायोलीन आणून द्यायचे ठरविले होते. एवढेच नाही तर एका महागड्या पण उत्तम परंपरा असलेल्या संगीतवर्गात घालायचेही ठरविले होते. ते दोघे नेहमी त्याबद्दल गप्पा मारायचे पण एक पाहिलेले स्वप्न या पलिकडे त्याला अर्थ नसायचा आणि ते सत्यात उतरणार नाही याची त्या दोघांनाही कल्पना होती. जेव्हा केव्हा याचा उल्लेख ते जेवणाच्या टेबलावर करीत तेव्हा त्यांचे आईवडील लगेचच त्यांना जमिनीवर आणत असत. हे सगळे खरे असले तरी ग्रेगॉर तिला त्या वर्गात घालून ख्रिसमसची भेट देणार होता.….

क्रमश:

मुळ लेखक फ्रॅन्झ काफ्का.
अनुवाद : जयंत कुलकर्णी.


Filed under: प्रवर्ग नसलेले

by जयंत at December 19, 2016 08:46 AM

विवेक पटाईत / कविता, ललित लेख इत्यादी

अग्रपूजेचा मान - भाई भतीजावादाची पहिली कथा


कालचीच गोष्ट, गल्लीतली एक मुलगी घरी आली, पेढे घेऊनच. मी विचारले पढे कसले? ती म्हणाली,  काका मला नौकरी लागली.  खरंच ती मुलगी अत्यंत हुशार आहे. या आधी हि तिने  दोन-तीन वेळा लिखित परीक्षा पास केली होती. पण दरवेळी साक्षात्कार मध्ये बाद झाली.  या वेळी साक्षात्कार नव्हता. (केंद्र सरकारच्या श्रेणी आणि साक्षात्कार घेणे बंद झाले आहे, नमो कृपा आणखीन काय) लिखित परीक्षा पास होताच तिला नौकरी लागली. असो. 

नौकरी मिळविण्यासाठी, त्या नौकरीसाठी अपेक्षित असलेल्या गुणांची परीक्षा हि द्यावीच लागते.  पण या शिवाय साक्षात्कार नावाचा एक प्रकार हि असतो.  परीक्षेत पहिला क्रमांक आला तरी साक्षात्कार मध्ये कमी मार्क्स देऊन परीक्षक उम्मेद्वाराला बाद करू शकतात अर्थात करतातच. मग ती नौकरी शिक्षकाची असो, पोलीस मधली भर्ती असो किंवा इस्पितळात नर्सची नौकरी. आपल्या माणसांना अर्थात भाई आणि भतीज्यांना नौकरी देण्यासाठीच बहुधा साक्षात्कार नावाचा प्रकार आपल्या देशात रूढ झाला असावा. 

रात्रीच्या वेळी पलंगावर पडल्या-पडल्या, भाई भतीजावादाची प्रथा आपल्या देशात केंव्हा सुरु झाली असेल, हा विचार करत होतो. अचानक ती पुराणकथा डोळ्यांसमोर चमकली. 

कोणत्या देवताला अग्रपूजेचा मान मिळायला पाहिजे, या साठी परीक्षा ठेवली होती.  देवाधिदेव भगवान शंकर हे परीक्षक होते.  जो सर्वात कमी वेळात पृथ्वी प्रदिक्षणा करेल त्या देवताला अग्रपूजेचा मान मिळणार होता. सर्व देवता आपापल्या वाहनांवर बसून पृथ्वी  प्रदिक्षणेसाठी निघाले.  पण गणेश मात्र तिथेच होता. शंकराने विचारले, गणेश, सर्व निघाले तू अजून इथेच का? तुला अग्रपूजेचा मान नको का?  गणेश म्हणाला, पिताश्री, उंदिरावर बसून मी गरुडावर  स्वार भगवान विष्णू  यांच्याशी स्पर्धा करू शकतो का? कदापि शक्य नाही.  हि तर वाहनांची स्पर्धा आहे,  ज्याचे वाहन जोरात धावणार ती देवता जिंकेल. यात देवांची हुशारी काय? गणेशचे म्हणणे ऐकून शंकराची विकेटच उडाली. शंकर म्हणाले, च्यायला हे माझ्या ध्यानातच नाही आले.  पण आता काही उपयोग नाही.  त्यावर गणेश म्हणाला, बाबा तुम्ही मनात आणले तर मला अग्रपूजेचा मान सहज मिळू शकतो.  मी इतरांसारखा मूर्ख नाही, हे आत्ताच सिद्ध केले आहे. मी सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे कि नाही, या बाबत काही शंका असेल तर आईला विचारा. शंकराच्या नेमक्या त्या दुखात्या जखमेवर गणेशनी  बोट ठेवले होते.  चांगली गंगा डोक्यात बस्तान बांधून बसली होती आणि वामांगावर पार्वती देवी विराजमान. मस्त चालले होते. कसे काय पार्वतीला गंगेबाबत कळले. गणेशाची मदत घेऊन तिने, गंगेला दूर दक्षिणेत जायला बाध्य केले. खरे म्हणाल, शंकराला गणेशवर भारी राग होता, पण करणार काय, बायकोचा प्रिय पुत्र तो. त्याच्यावर राग काढणे शक्यच नव्हते. 

आपल्या पुत्राचे ते उपकार विसरणे पार्वतीला कदापि शक्य नव्हते. तिला राहवले नाही.  पार्वती शंकराला म्हणाली, एवढे म्हणतो आहे, तर गणेशला द्या अग्रपूजेचा मान.  तुम्ही दिलेला निर्णय अमान्य करण्याची हिम्मत त्रिलोकात कुणाला हि नाही.  भगवान शंकर म्हणाले, पार्वती तुला कळत का नाही, इच्छा असूनही हि परीक्षा मी रद्द करू शकत नाही. तसे केले तर माझ्यावर भाई-भतीजावादचा आरोप लागेल. माझी इज्जत धुळीत मिळेल. 

गणेश म्हणाला, बाबा परीक्षा रद्द करायची गरज नाही.  हे बघा तुम्ही कुठे उभे आहात, पृथ्वीवरच ना.  भगवान शंकर म्हणाले, होय. मग मी तुमची प्रदिक्षणा केली म्हणजे, पृथ्वी प्रदिक्षणा हि झालीच समजा. पार्वती मैया लगेच म्हणाली, बघा  किती हुशार आहे, माझा गणेश.  आता तरी झाले ना तुमचे समाधान.  गणेश, यांचा विचार बदलण्याआधी पटकन प्रदिक्षणा करून टाक.  गणेशने तत्काळ आपल्या आई वडिलांना साष्टांग नमस्कार केला आणि उंदिरावर बसून  त्यांच्या  भोवती एक चक्कर मारला आणि हात जोडून म्हणाला.  हे भगवान शंकर,  मी सर्वात आधी पृथ्वी प्रदिक्षणा पूर्ण केली, मला अग्रपूजेचा मान मिळालाच पाहिजे.  बेचारे शंकर भगवान, काय करणार त्यांनी गणपतीला अग्रपूजेचा मान दिला.   सर्व देवता पृथ्वी प्रदिक्षणाकरून दमून भागून  परत आले. त्यांना कळले, भगवान शंकरांनी त्यांच्या पुत्राला अर्थात गणेशला सर्वप्रथम पृथ्वी परिक्रमा केली म्हणोन अग्रपूजेचा मान देऊन टाकला आहे. ज्या प्रमाणे विरोधीपक्ष संसदेत गोंधळ घालतात, तसेच देवतांनी हि या विरुद्ध भारी हल्लागुल्ला केला. पण त्याच्या काही उपयोग झाला नाही. त्या दिवसापासून  भारतात भाई- भतीजावादाची सुरुवात झाली.   





by VIVEK PATAIT (noreply@blogger.com) at December 19, 2016 06:08 AM

December 17, 2016

संदिग्ध अर्थाचे उखाणे

न-लिहीण्याची कविता

येऊ नका
सांगूनही शब्द ऎकत नाहीत.
अर्थान्वेषी छटांचे पलीते नाचवत
शब्द
पापण्यांवरुन घरंगळतात
आणि
लूचत राहातात डोळ्यांमधल्या काळ्या सूर्यांना

उताविळ  माझ्या बोटांमधून
झरझर झरतात
उताविळ तुझ्या बाजारात
संदर्भांची वस्त्रे फेडून
ऊठवळ
शब्द
नागवे होतात

अझदारी!
बोथट चवीचे शब्द उन्मादात घेरतात
छाती पिटत
भोसकत राहातात
उखाणातल्या तेविसाव्या श्रुतीला
साजिरा मातम अझदारी...
डोळ्यात मिटून घेतलेल्या काळ्या सूर्याचा
साजिरा मातम अझदारी...
दिवंगत दिगंबर अर्थाचा

by Samved (noreply@blogger.com) at December 17, 2016 01:24 AM

December 16, 2016

Global Vegan

Bhagvad Gita and Food

Bhagvad Gita is a sacred Indian scripture.  Lord Krishna, the supreme God of Hindus has given wonderful tips to lead our life in peaceful way. Today, Bhagvad Gita has been translated into numerous languges across the world. Our world will be brimming with peace and prosperity if everyone follows Lord Krishna's teachings.  Mahatma Gandhiji often read Bhagvad Gita, for answers to the hard questions he encountered in his life.

Nearly a century ago, Mahatma Gandhiji took a vow not to consume  cow's milk when he found that cows were subjected to a cruel procedure. Mahatma Gandhi considered milk as non-vegetarian
 http://www.gandhifoundation.net/about%20gandhi5.htm

Lord Krishna says that we should consume fruits, nuts, and freshly cooked food. Lord Krishna says,
we should try to eat Sattvic food in moderate quantity.  Lord Krishna says that cow's milk is nectar. However, the present day " cow's milk" from  is infused with harmones and cruelty. In India - land of Lord Krishna, farmers induce cows with oxyrocin harmones to produce more milk.  In many countries, cows are slaughtered once they stop producing milk.

In this day and age, meat and cow's milk go hand in hand . Thousands of people claim to follow Bhagvad Gita, but relish milk and milk products such as ghee, butter and cheese.  Today, I'm sure Lord Krishna would ask people to thrive on fresh vegan food - Ahimsa food(cruel-free food).

You can read this amazing Bhagvad Gita online...

http://www.bhagavad-gita.org/

 https://www.youtube.com/watch?v=9rRokRTEMZ8


by Kumudha (noreply@blogger.com) at December 16, 2016 01:14 AM

December 15, 2016

शमा - ए - महफ़िल

सिनेमा आणि संस्कृती:भाग-४ मुस्लिम सोशल्स

भारतीय समाज एकसाची, एकरंगी कधीच नव्हता. अनेक धर्म आणि त्यांच्या वेगवेगळ्या संस्कृती सातत्याने या समाजात झिरपत राहिल्या. या संस्कृतींचे थर एकमेकांवर रचले गेले आणि त्यातून आजचा समाज घडत गेला. भारतीय संस्कृतींचे हे अनेक स्तर अभ्यासण्याची संधी सहज मिळू शकते ती फक्त हिंदी सिनेमांमधून. हिंदी सिनेमाच्या माध्यमातून भारतातल्या सर्व संस्कृतींमधल्या वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टींचं फार महत्वाचं दस्तावेजीकरण झालं आहे. हे वैशिष्ट्य फक्त भारतीय समाजाचे आणि भारतीय सिनेमांचेच.
त्या त्या दशकातले सिनेमे पाहिले की त्यावेळच्या एकंदर समाज मनोवृत्तीचे, त्यांच्या राहण्या, जेवण्या, रितीरिवाजांच्या, पेहरावाच्या संस्कृतिचे दर्शन इतकेच नव्हे तर वेगवेगळ्या धर्मांकडे बाकी समाजाची बघण्याची, बघण्याच्या बदलत गेलेल्या नजरियाची प्रक्रियाही निरखता येते. हिंदी सिनेमांचं हे सर्वात मोठं आणि देखणं वैशिष्ट्य की त्यात अनेक जिनसी संस्कृती एकजिनसीपणे सामावून जाऊ शकल्या. हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, पारशी संस्कृती आपापल्या गुणवैशिष्ट्यांसह पडद्यावर साकारल्या.
भारतीय समाजावर, सिनेमावर, कलांवर, जाणीवांवर आत्तापर्यंत सर्वाधिक प्रभाव टाकणारी संस्कृती म्हणजे मुस्लिम संस्कृती जी हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावर सातत्याने साकारली आणि कधीच उपरी वाटू शकली नाही.
गझल, कव्वाल्या, मुशायरे, पर्दा, निकाह, तेहजिब, मुजरा, सुफी संगित हे आणि अशा तर्‍हेचे मुस्लिम संस्कृतिचे पडद्यावर वारंवार, गेली पन्नास दशकांहून जास्त काळ सातत्याने साकारले गेलेले घटक हिंदी सिनेमाच्या संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग. तवायफ उमराव जानचा मुजरा आणि राजनर्तिका आम्रपालीचे नृत्य साकारणारा हिंदी सिनेमाच्या धमन्यांमधून वाहणारा संस्कृतीप्रवाह एकाच स्त्रोताशी नातं जोडणारा. मोगलेआझमच्या महालात बाळकृष्णाच्या पाळण्याला झोके देणार्‍या जोधाबाईच्या हाताला हात लावलेला अकबर आणि त्याच्या दरबारात मोहे पनघटपे गाणारी मधुबाला हिंदी सिनेमाचे प्रेक्षक असणार्‍या भारतीय समाजाला कधी वेगळे वाटूच शकले नाहीत. साहजिकच आहे कारण प्रत्यक्षातही त्याला आपल्या आकाशात गणेश चतुर्थीच्या आणि ईदच्या चंद्राची कोर ढळढळीतपणे एकत्र चमकताना पाहण्याची सवय होती. भारतीय सिनेमांमधली ही संस्कृती म्हणजे समाजातल्या दोन सर्वथा भिन्न असलेल्या संस्कृती कलेच्या संदर्भात किती एकजिव भिनून कातडीखाली एकप्रवाही होत गेल्या आहेत त्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण इतिहासच.
मोगल-ए-आझमची सुवर्ण जयंती भारतीय चित्रपटसृष्टीचे रसिक उत्साहाने साजरे केली. त्याबद्दल लिहूनही खूप आले. हा चित्रपट म्हणजे मुस्लिम संस्कृतीच्या त्यानंतरच्या काळात, भारतीय सिनेमांच्या पडद्यावरुन लयाला गेलेल्या उच्च कलात्मक सांस्कृतिक परंपरेचे शेवटचे वैभवशाली दर्शन होते. चित्रपटाच्या यशास कारणीभूत झालेला प्रत्येकजण मुस्लिम होता.
अभिनय (मधुबाला-दिलिप कुमार), गायन (रफी, बडे गुलाम अली खां), दिग्दर्शक (के.आसिफ), संगित (नौशाद).
उर्दू भाषेतली नजाकत आणि रुबाब, मुस्लिम तेहजिब, ऐश्वर्य आणि कलेचा संगम, सौंदर्य आणि शौर्य हे सारं यात एकवटलेलं होतं.
मुस्लिम संस्कृतीमधली जी काही चांगली वैशिष्ट्ये होती त्यांचं दर्शन इतरही अनेक चित्रपटांमधून अनेकदा झालं. चित्रपट रसिकांवर प्रत्येक वेळी त्याची मोहिनी पडली.

भारतीय चित्रपट रसिकांना या प्रकारच्या सिनेमांमधे प्रामुख्याने असणार्‍या शेरोशायरी, नाचगाणी, मुजरा, गझल, कव्वाल्या यांचेच फक्त आकर्षण होते का? हे आकर्षण होतेच पण अजूनही काहीतरी या सिनेमांमधून त्यांना मिळत होते.
ते 'काहीतरी' म्हणजे पडद्याआडच्या एका संस्कृतीचे दर्शन.
झाकलेले अधिक उत्साहाने पाहण्याची उत्सुकता आणि कुतूहल हे समाजातील प्रत्येकालाच असते. मुस्लिम समाज भारतीय समाजात राहूनही कुठेतरी आत्यंतिक खाजगीपणा जपणारा असाच राहिला. त्यांच्या बहुबेट्या कायम पडद्यात, त्यांची नमाजाची पद्धत, मस्जिद, त्यांचे शादीसमारंभ हे सारे दिसत असूनही अनोळखी. पण पडद्यावर मात्र चित्रपट रसिकांना खुले आम मुस्लिम स्त्रियांच्या अंतःपुरातही प्रवेश मिळाला. नकाबाआड दडलेलं देखणं मुस्लिम सौंदर्य सिनेमाच्या पडद्यावरुन कधी मीना कुमारी, सुरैय्या, नर्गिस, आणि अर्थातच मधुबाला, वहिदा रेहमानच्या रुपात रसिकांनी मनसोक्त न्याहाळलं.
शेरोशायरीची त्यांच्या मनावरची भुरळ तर गालिब, उमर खय्याम इतकी जुनी. त्यानंतर साहिर, शकिल बदायुनी, मजरुह, राजा मेहंदी अली खां यांनी उर्दू भाषेची सारी नजाकत सिनेरसिकांवर हात जराही आखडता न घेता उधळली. नौशाद, गुलाम मोहम्मद, खय्याम, सज्जाद हुसेन सारख्यांचे स्वरसाज त्यावर चढले.
नबाबी ऐश्वर्याची झगमग, राहणीमानातले शानशौक, रसिकता, आदब, मेहमाननवाझी, जिगर या सार्‍या खास मुस्लिम संस्कृतीतल्या वैशिष्ट्यपूर्ण छटा जेव्हा जेव्हा पडद्यावरुन दिसल्या तेव्हा त्या मोहकच भासल्या. सिनेरसिकांवर त्याची दीर्घकाळ मोहिनी पडली नसती तरच नवल.
मात्र सिनेमाच्या पडद्यावरुन दिसलेली संस्कृती आणि समाजाचं प्रत्यक्ष वास्तव या दोन्हींचं बदलत जाणारं रुप किती यथार्थ असू शकतं याचं उदाहरण जर बघायचं असेल तर त्याने हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावर साकारत गेलेल्या मुस्लिम संस्कृतीवर आधारीत चित्रपटांच्या वाटचालीचे निरिक्षण करावे. ऐतिहासिक, प्रेमकथांपासून, सामाजिक आणि आता दहशतवादी चित्रणापर्यंत प्रवास करत गेलेली ही संस्कृती. पडद्यावरच्या मुस्लिम संस्कृतीचा प्रवाह प्रत्येक येत्या दशकागणीक झपाट्याने बदलत गेलेला सिनेरसिकांनी पाहिला. समाजाचेच प्रतिबिंब पडद्यावर इतक्या खरेपणाने उमटलेले फार क्वचितवेळा दिसले.
१९२० ते ३० च्या दशकात लैला-मजनू, शिरी-फरहाद, हातिमताई आले,
१९३९ मधे सोहराब मोदीचा पुकार आणि ऐलान आला,
५७ मधे मिर्झा गालिब,
६० मधे के.आसिफचा मोगले आझम आणि गुरुदत्तचा चौदहवी का चांद,
६३ मधे मेरे मेहबूब,
७१ मधे कमाल अमरोहीचा पाकिझा,
७३ मधे गर्म हवा,
८१ मधे उमराव जान,
८५ मधे चोप्रांचा तवायफ,
८९ मधे सईद मिर्झांचा सलिम लंगडे पे मत रो,
९४ मधे मम्मो,
९६ मधे सरदारी बेगम,
२००८ मधे आशुतोष गोवारीकरचा जोधा-अकबर,
२०१० मधे कुर्बान, करण जोहरचा माय नेम इज खान, ..
चित्रपटांच्या यादीकडे फक्त नजर जरी टाकली तरी भारतीय मुस्लिम समाजाच्या बदलत गेलेल्या जीवनधारेचे, इतर समाजाच्या या संस्कृतीकडे बघण्याच्या बदलत गेलेल्या दृष्टीचे ठळक चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते.
स्वातंत्र्यपूर्व काळातली बादशाही, नवाबी संस्कृती.
स्वातंत्र्योत्तर काळातला स्वप्नाळू, काव्यात्म, काहीसा भोळा भाबडा आविष्कार (तु हिंदू बनेगा न मुसलमान बनेगा.. इन्सान की औलाद है इन्सान बनेगा).
मधल्या म्हणजे सत्तर-ऐंशीच्या दशकातले स्मगलर्स, गँगस्टर्स..
आणि आत्त्ताच्या काळातले दहशतवादी, गुन्हेगारी संस्कृतीतल्या मुस्लिमांचे चित्रण करणारे चित्रपट.
हा प्रवास दीर्घ असला तरी अविश्वसनीय नाही, खोटा नाही याचे भान कधी नव्हे ते सिनेरसिकांना कायम राहिले कारण या प्रवासाचे साक्षिदार ते स्वतः होते.
हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावरुन अतिशय नेमकेपणे भारतातील मुस्लिम समाजसंस्कृतीच्या वाटचालीचे चित्रण होत गेले. एकविसाव्या शतकाचं पहिलं दशक संपता संपता आलेल्या चित्रपटांनी नकारात्मकतेचं एक सील मुस्लिम संस्कृतीवर ठोकल्यासारखं मारुन ठेवलं आणि आयरॉनिकली भारतातील बहुसंख्य समाज आजही ज्या हिंदी कलाकारांना डोक्यावर घेतात, त्यांच्यावर प्रेम करतात ते आहेत- सलमान, आमिर, शाहरुख, फराह, सरोज, राहत अली वगैरे खान कुलोत्पन्न किंवा जावेद अख्तर, फरहान अख्तर, शबाना आझमी वगैरे. या सर्वांनी मुस्लिम समाजातला पिढ्यान पिढ्यांचा चित्रपटाच्या पडद्यावरचा कलात्मक वारसा पुढे चालवला, आणि रसिकांनी त्यांच्यावर, मनात कोणताही संशय न ठेवता, राजकारण आड न आणता दिलखुलास प्रेम करण्याचा वारसा पुढे चालवला असंच म्हणायला हवं.

५०-६० च्या दशकातले अनारकली, पुकार, मोगलेआझम, मेरे मेहबूब, बहू बेगम, चौदहवी का चांद हे गाजलेले सिनेमे सुरेल संगिताने, अभिनयाने नटलेले होते. मुस्लिम समाजातली ही कलात्मकतेच्या कळसाला पोचलेली गौरवशाली पिढी. नवाबी, शायराना स्वभावाच्या, रोमॅन्टिक व्यक्तिरेखा यात होत्या.
'मेरे मेहबूब' मधे खानदानकी इज्जत कशी आपल्या रहात्या शाही हवेलीच्या लिलावाची वेळ येते तेव्हा पणाला लागली जाते याचं नाट्यपूर्ण चित्रण होतं. नवाब अख्तरला लिलावाच्या या दु:खद घटनेपुढे आपल्या प्राणांची काहीच किंमत नाही असं वाटत असतं. तरुण आणि आधुनिक विचारांचा अन्वर मात्र शेवटी त्याला पटवून देतो की, प्रतिष्ठा आणि इज्जत हे कोण्या हवेलीच्या विटामातीच्या यःकिश्चित ढिगार्‍याचे मोहताज नसतात. जगण्यातली सच्चाई आणि प्रामाणिकपणा तुम्ही किती टिकवून ठेवू शकता यावर ते अवलंबून असतं. जेव्हा तुमचा आत्मा तुम्ही विकायला काढता तेव्हा प्रतिष्ठा धूळीस मिळते. तुमची माणुसकी, चांगुलपणा पणाला लावता तेव्हा इज्जत धूळीला मिळते. अन्वर जेव्हा नवाब अख्तरला हे समजावून सांगत असतो, तेव्हा त्याचे हे बोलणे कोणत्याही समाजातल्या नितीमत्तांना आणि मूल्यांना साजेसेच असते. त्यामुळे त्यात काहीही अतिशयोक्ती वाटली नाही. नवाब अख्तर चित्रपटाच्या शेवटी आपली राजेशाही हवेली सोडून बाहेर पडतो.
पन्नास ते साठच्या दशकातल्या सरंजामशाहीची कालबाह्य मूल्ये मोडीत काढायला निघालेल्या, स्वतंत्र भारताच्या लोकशाही समाजाच्या दृष्टीने चित्रपटातली ही मूल्ये आणि हा शेवट सुसंगत असाच होता.
साठपर्यंतच्या दशकातल्या मुस्लिम सोशल्स सिनेमांमधून नवाबी, सरंजामी वातावरणातून आलेल्या, जुन्या संकुचित विचारसरणीच्या ओझ्याखाली दबून गेलेल्या आणि त्यातून बाहेर पडू इच्छिणार्‍या मध्यमवर्गीय, उदार विचारसरणीच्या, सुशिक्षित नायकांच्या व्यक्तिरेखा दिसल्या.
हे मुस्लिम नवयुवक स्वतःला नव्याने घडवू पहाणारे होते. नवाबी घराण्याला महत्व न देता बाहेरच्या जगातल्या, खुल्या सांस्कृतिक वातावरणात ते रममाण होणारे नायक होते. कवी होते, शायर होते. सच्च्या, प्रामाणिक मनोवृत्तीचे होते.
ऐलान सिनेमातला जावेद, मेरे मेहबूब मधला अन्वर, चौदहवी का चांद मधला अस्लम, पालकी मधला नसिम, बहू बेगम मधला युसूफ या सार्‍या मुस्लिम नायकांच्या व्यक्तिरेखा खानदानी मुस्लिम पार्श्वभूमीमधून आलेल्या, सुसंस्कृत, आधुनिक जगात भक्कम पाय रोवणार्‍या आणि भविष्याकडे आशेने पाहणार्‍या अशा होत्या.
अजून एक कुतूहलजनक गोष्ट या दशकातल्या मुस्लिम सिनेमांमधे समान आहे. या सिनेमांमधल्या प्रेमकहाण्या बहुतेककरुन कॉलेजच्या पार्श्वभूमीवर खुललेल्या आहेत.
पर्दानशिन आणि तरीही कॉलेजात शिकणार्‍या नायिका म्हटल्यावर साधनाचे नकाबाआडचे ते सुंदर डोळे आणि नायकाशी टक्कर झाल्यावर खाली विखुरलेली पुस्तके गोळा करणारे तिचे नाजूक हात कोणाला आठवणार नाहीत? आणि त्यातला तो शेरवानी घातलेला, भावूक मनोवृत्तीचा " मेरे मेहबूब तुझे मेरे मुहोब्बत की कसम.. आ मुझे फिर उन्ही हाथोंका सहारा दे दे.." गाणारा नायक.
मेरे मेहबूब मधल्या 'अन्वर आणि हुस्ना' ला मिळालेले स्वातंत्र्य, प्रेम करण्याची मुभा ही केवळ आणि केवळ उच्च शिक्षणामुळेच मिळालेली आहे असा एक अप्रत्यक्ष संदेश मुस्लिम युवकांना यातून मिळत गेला नसल्यास नवलच
मेरे मेहबूब, मेहबूब की मेहंदी, बहूबेगम इत्यादी सर्वच सिनेमांमधे हा माहोल होता. कॉलेजातले शिक्षण आणि प्रेम यांची हमखास एकत्र सांगड घालणारा हा जमाना. मुशायर्‍यामधून गाणारा, आपल्या मनातल्या भावना रेडिओवरुन नायिकेपर्यंत पोचवणारा, कॉलेजातल्या 'पोएट्री कॉम्पिटिशन' मधे भाग घेणारा नायकही याच चित्रपटांची देन. .
मुस्लिम सामाजिक चित्रपटांचा पाया या सुरेल सिनेमांनी घातला. हळवा रोमान्स यात काठोकाठ भरुन होता.
मेरे मेहबूब प्रमाणेच 'दिल ही तो है' मधेही प्रमुख मुस्लिम नायक नायिकांच्या व्यक्तिरेखा प्रत्यक्षात राज कपूर आणि नूतन या नॉन मुस्लिम कलाकारांनी साकारल्या आणि प्रेक्षकांनी त्यांना सहज स्विकारलं. " जिस घडी मैने तेरा चांद सा चेहरा देखा.. ईद हो के ना हो मेरे लिए ईद हुई.." असं म्हणणारा नूतनचा गोड चेहरा मुस्लिम सामाजिक प्रेमकथेमधे सहज मिसळून गेला.
कवी वृत्तीच्या, संवेदनशील विचारांच्या गुरुदत्तलाही याच पार्श्वभूमीवर सिनेमा काढायचा मोह व्हावा यात नवल काहीच नाही. त्याने प्रमुख भूमिका केलेला 'चौदहवी का चांद' या काळातला महत्वाचा मुस्लिम सोशल सिनेमा. त्याचा सहाय्यक अब्रार अल्वीने दिग्दर्शित केलेला 'साहिब, बिबी और गुलाम' जरी बंगालच्या जमिनदारी पार्श्वभूमीवरचा असला तरी त्याचे सारे सेटिंग हे टिपिकल मुस्लिम सोशल चित्रपटासारखेच होते.
मुस्लिम समाजातली स्त्रियांवर लादलेली 'पर्दा' पद्धत त्याकाळातल्या खानदानी, सरंजामशाही हिंदू समाजाला अनोळखी वाटण्याचे काहीच कारण नव्हते. साहिब बिबी मधल्या छोटी बहूच्या घुसमटण्यातून त्याचेच दर्शन झाले.
मुस्लिम सामाजिक सिनेमांमधून मात्र या 'पर्दा' किंवा 'नकाब' चे रोमॅन्टिक उदात्तीकरण जास्तच केले गेले. उदा. पालकी चित्रपटातले हे गाणे-
चेहरे से अपने आज तो पर्दा उठाईये
या इल्लाह मुझको चांदसी सूरत दिखाईये
अशी अनेक गाणी सापडतील.
नायिकेला बेपर्दा करुन तिचे सौंदर्य न्याहाळण्याची आस असलेला कवीहृदयाचा नायक आणि बुरख्याचा फायदा घेऊन नायिका बदलण्याचा डाव रचणारे खलनायक, हवेलीतली बेगम आणि कोठ्यावरची तवायफ अशी दोन टोकं असणार्‍या व्यक्तिरेखा दाखवून चांगल्या- वाईटाचा ठळक फैसला हे चित्रपट करत होते.

पण मग सत्तरचं दशक आलं आणि हिंदी चित्रपटांमधल्या मुस्लिम व्यक्तिरेखांच्या चित्रणात जाणवण्याइतका फरक पडला.
या काळातल्याही बर्‍याचशा व्यक्तिरेखा नवाबी होत्या पण त्यांच्यात तो खानदानी रुबाब शिल्लक नव्हता. ह्या व्यक्तिरेखा बहुतांशी ऐय्याश, उधळ्या, व्यसनी, कोठ्यावरच्या नाचगाण्यांमधे, मुजर्‍यामधे रमलेल्या, घरातली धनसंपत्ती दौलतजाद्यावर उधळणार्‍या अशा होत्या. उदा, मेरे हुझूर, पाकिझा, उमराव जान वगैरे मधले नवाब. पण बाकी सुरेल संगित, देखणे सेट, उत्तम केश-वेशभुषा, उत्कृष्ट अभिनय, डौलदार संवाद ही मुस्लिम चित्रपटांतली इतर सारी वैशिष्ट्ये यात पुरेपूर भरुन होती. चित्रपट अर्थातच रसिकांनी डोक्यावर घेतले.
या सिनेमांमधल्या पुरुष व्यक्तिरेखा कमकुवत, ऐय्याश होत्या आणि कोठ्यावर मुजरा करण्याचे नशिबी आलेल्या नायिका असहाय्य, आणि तरीही कुठेतरी स्वतंत्र, संवेदनशील वृत्ती जोपासणार्‍या, वेगळे जीवन जगण्याची इच्छा असणार्‍या होत्या. पाकिझामधली साहेबजान, उमरावजान मधली उमराव जान अदा.. या व्यक्तिरेखा हिंदी सिनेमांमधल्या ज्या काही मोजक्या, सशक्तपणे रेखाटलेल्या स्त्री व्यक्तिरेखा आहेत त्यांपैकी महत्वाच्या अशाच.

सत्तरच्या दशकातच समांतर सिनेमांची चळवळ सुरु झाली. ऐलान, सलिम लंगडे पे मत रो सारख्या वेगळ्या धाटणीच्या सिनेमांमधून निम्न-मध्यमवर्गीय आर्थिक स्तरातल्या मुसलमान तरुणांच्या दिशाहीनतेवर भाष्य होतं. 'गर्म हवा' सारखा दर्जेदार, वेगळ्या पठडीतला संवेदनशील सिनेमाही सत्तरच्या दशकातच आला. गर्म हवा मधल्या मुस्लिम कुटुंबातून दिसलेले भारत पाक फाळणीमुळे जन्माला आलेले मानवी कारुण्य काळजाला स्पर्श करणारे होते.
सत्तरच्या दशकातल्या उत्तरार्धात आलेले दोन मुस्लिम सामाजिक चित्रपट महत्वाचे ठरतात. - निकाह आणि बाजार.
मुस्लिम समाजातल्या काही रुढींवर नकारात्मक टीका करणारे भाष्य पहिल्यांदाच ठळकपणे, कोणत्याही रोमॅन्टिक उदात्तीकरणाशिवाय केले गेलेले याच चित्रपटांमधुन दिसले.
बी.आर.चोप्रांच्या 'निकाह'ची कथा सशक्त होती. मुस्लिम समाजातल्या वाईट बाजूंना प्रकाशात आणणारी होती. उदा.मुस्लिम पुरुष कसे सहजतेनं, नुसतं ३ वेळा 'तलाक' शब्द उच्चारुन बायकोला निराधार आणि असहाय्य करु शकतात. पण यातल्या फॅक्ट्स तपासल्या नाहीत, इस्लाम असे सांगत नाही वगैरे विरोध करुन मुस्लिम समाजातल्या बर्‍याचशा कट्टर धर्मवाद्यांनी हा सिनेमा नाकारला.
मात्र 'बाजार' सिनेमाच्या बाबतीत त्यातून दिसणारे ढळढळीत, कटू वास्तव नाकारणे कोणालाच शक्य नव्हते. हा सिनेमा प्रत्यक्ष घडलेल्या, सत्य घटनेवर आधारीत होता. इतकेच नव्हे तर मुस्लिम समाजाला टीकेच्या खाईत लोटणार्‍या, त्या समाजातल्या अशिक्षित, अल्पवयीन मुलींना पैशाच्या लोभापायी बाजारातल्या गुरांप्रमाणे विकण्याच्या एका घातक रॅकेटला उजेडात आणणारा होता.
हैद्राबादेतले गरीब मुस्लिम घरांतले आईवडिल, आपल्या दारिद्र्यावर उपाय म्हणून अल्पवयीन मुलींचा निकाह प्रौढ, श्रीमंत अरबांशी लावून देण्याच्या सत्य घटनांवर आधारीत 'बाजार' चित्रपटाने मुस्लिम समाजातील विदारक, काळ्या बाजूला समाजासमोर उघडे पाडले आणि वेगळेही पाडले.
बहुसंख्य भारतीय समाजाने हा मागासलेला, वाईट चालिरितींचा नव्याने पायंडा पाडणारा, स्त्रियांना कस्पटासमान लेखणारा समाज जणू नाकारुन टाकला. प्रगत विचारसरणीच्या, सुशिक्षित मुस्लिम समाजाने आपल्या समाजाची ही काळी बाजू टीकेस योग्य मानली. पण धर्मवादी, कट्टर मुस्लिम मुग गिळून गप्प राहिले. वर वर एकसंध वाटणार्‍या या दोन भिन्न विचारसरणीच्या धार्मिक संस्कृती, समाजात आणि कलेच्या प्रांतातही न सांधणार्‍या तफावतीने दुभंगण्याची सुरुवात सत्तरीच्या दशकात अशा तर्‍हेने होत होती.
हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावर मुस्लिम समाजातील व्यक्तिरेखा संपूर्ण तीन तास लांबीच्या चित्रपटांमधून दिसण्याची सुद्धा ही अखेर ठरली.
हिंदी सिनेमांमधल्या मुस्लिम व्यक्तिरेखा हळूहळू १५-२० मिनिटांच्या अवधीत बसवणे सर्वांनाच सोयीस्कर वाटू लागले. उदा.- शोलेतला रहिम चाचा, मुकद्दर का सिकंदर मधली जोहराबाई.
आता चित्रपटांमधल्या मुस्लिम व्यक्तिरेखा अलिगढ कट शेरवानी घालणार्‍या, डोक्यावर जरीची, मळकी टोपी , पान तंबाखू चघळणार्‍या, तोंडातून ओघळणारे पानांचे लाल ओघळ पुसत इक्बाल-गालिबची शेरोशायरी वाक्यावाक्यातून झाडणार्‍या, आणि यातल्या स्त्रिया बुरखा किंवा जड, भरजरी लेहंगा, तोंडावर भडक रंगरंगोटी केलेल्या, कानात हैद्राबादी झुमके घालणार्‍या किंवा वयस्कर अम्मीजान टाईप पान चघळणार्‍या, नमाज पढणार्‍या अशा होत्या.
या व्यक्तिरेखा पडद्यावर आल्या की आता कव्वाली नाहीतर मुजरा किंवा गझल ऐकायला मिळणार हे प्रेक्षकांना तोंडपाठ झाले. मुस्लिम संस्कृती म्हणजे कव्वाल्या, मुजरा हेच समिकरण रुढ झाले.
मुस्लिम समाजाची काही वेगळी परिमाणं पडद्यावरुन दिसणं बंद झालं.
सत्तरीच्या दशकाच्या अखेरीला हिंदी सिनेमाचाही चेहरामोहरा झपाट्याने बदलत गेला. मुंबईच्या अंडरवर्ल्ड मधल्या गुन्हेगारी जगताला केन्द्रस्थानी ठेऊन सिनेमे निघायला लागाले.
ऐंशीच्या दशकाची सुरुवातच झाली अंडरवर्ल्ड डॉनचे चित्रण मुस्लिम व्यक्तिरेखेवर आधारित होताना पहाणे प्रेक्षकांनी सहज स्विकारले. पडद्यावरची नावं मुस्लिम नसली तरी या व्यक्तिरेखा प्रत्यक्ष समाजातल्या कोणत्या डॉनवर किंवा गुंडांवर बेतल्या गेल्या आहेत हे सहज लक्षात येई.
निगेटिव्ह, खलनायकी स्मगलर्स कधी अरबी झगा घालून सिगार ओढणारे होते, कधी पांढरा सफारी घालून, डोळ्यांना सोनेरी काड्यांचा काळा चष्मा, हाताच्या दहाही बोटांत सोन्याच्या जाडजुड अंगठ्या, हातात नोटांनी भरलेली ब्रीफकेस घेतलेले हे ऐंशीच्या दशकातले हिंदी चित्रपटांच्या पडद्यावरचे मुस्लिम व्यक्तिरेखेचे सहज दिसणारे दृष्य.
ऐंशीचे दशक संपता संपता हा ट्रेन्ड जास्तच ठळक होत गेला. गुलाम-ए-मुस्तफा, अंगार मधली मुस्लिम व्यक्तिरेखांची चित्रणं भडक होती.
एकंदरीतच हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावरुन नॉर्मल, सुशिक्षित मुस्लिम नागरिक, ज्याला काही धार्मिक, कडवी, गुन्हेगारी परिमाणं चिकटलेली नाहीत, अशा व्यक्तिरेखा एकदम गायब झाल्या.
मध्यमवर्गिय समाजातही त्या कुठे दिसेना.
धार्मिक मुसलमानाचे चित्रण प्रतिकात्मकरित्या व्हायला लागले. यालाच समांतर असे काही अर्धे-कच्चे हिंदू-मुस्लिम ऐक्याला धरुन चित्रपट काढण्याचे प्रयत्नही होत होतेच. पण त्यांची हाताळणी हास्यास्पद, प्रचारकी होती. त्यांच्यात करमणूक मूल्यही धड नव्हते. इमानधरम, क्रान्तीवीर सारख्या सिनेमांमधून असे बटबटीत प्रसंग अनेक दिसले. त्यापेक्षा मग मनमोहन देसाईंच्या अमर अकबर अ‍ॅंथनीमधला धार्मिक ऐक्याचा मसाला सुसह्य होता. हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन धर्मियांची आजपर्यंत पडद्यावर साकार झालेली सारी सांकेतिक, ढोबळ रुपे त्यांनी यात भाबडेपणाने आणली. पण निदान निखळ करमणूक हा एकमेव हेतू तरी प्रामाणिकपणे निभावला गेला होता.
१९९५ मधे आलेल्या 'बॉम्बे' मधे हिंदी सिनेमांतल्या मुस्लिम व्यक्तिरेखांना पुन्हा एकदा नवे पैलू मिळाले. १९९३ मधे मुंबईतल्या बॉम्ब स्फोटांच्या, त्यानंतरच्या उसळलेल्या दंगलीच्या जखमा अजूनही समाजाच्या मनावर ताज्या होत्या. या दंगलींची पार्श्वभूमी असलेल्या 'बॉम्बे' मधे हिंदू मुलाच्या प्रेमात पडून पळून जाणारी मुसलमान मुलगी होती, धर्मापेक्षा प्रेम महत्वाचे मानण्याचा यातला विचार प्रेक्षकांनी पुन्हा एकदा रोमॅन्टिसिझमच्या पांघरुणामुळे स्विकारला. धार्मिक ओरखड्यांवर प्रेमाचे हे मलम कदाचित तात्पुरते सुखावह वाटले असावे.
वीर-झारा सारख्या सिनेमामधूनही हा रोमॅन्टिसिझम खास चोप्रा पद्धतीने भारतीय मुलगा आणि पाकिस्तानी मुलगी यांच्यातले प्रेम देश की मिट्टी, दोन्ही धर्मियांचे रक्त एकच, संस्कृतिचा वारसाही एकच वगैरेची फोडणी देऊन पडद्यावर आला. पण तोपर्यंत भारतीय समाजाचा एकमेकांच्या संस्कृतीकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन साफ बदलला होता हे निश्चित.
हिंदी सिनेमांमधून आता मुस्लिम संस्कृतिचे नाही तर धर्माचे चित्रण होत होते.
सरफरोश सारख्या सिनेमांमधून सीमेवरुन चोरट्या मार्गाने भारतात घुसून कारवाई करणार्‍या, कलावंतांच्या बुरख्या आड आपला कडवा, धार्मिक, भारतद्वेषाचा चेहरा लपवणार्‍यांचे बुरखे फाडण्याचे प्रयत्न थेट झाले.
या पुढच्या सिनेमांनी मुस्लिम म्हणजे जिहाद, टेररिस्ट या समिकरणांना घट्ट केले. 'बॉम्बे' काढणार्‍या मणीरत्नमने आता त्याच्याच 'रोजा' मधून आता मुसलमानांची राष्ट्रीयता आणि जिहादी दहशतवाद यांच्यातला संघर्ष ठळकपणे अधोरेखित केला.
हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावर आता एखाद्या धबधब्यासारखे असे चित्रपट कोसळत राहिले. काही भडक होते, काही संवेदनशिलतेने भिडणारे होते. मा तुझे सलाम, पुकार, गदर, फिझा, मिशन काश्मिर, बॉर्डर, एलओसी, फना या सर्व चित्रपटांना आंतराष्ट्रीय मुस्लिम दहशतवादी कारवायांची पार्श्वभूमी होती.
दशतवाद्यांचा चेहरा, मोहरा, पेहराव, मुखवटा आंतरराष्ट्रीय असला तरी त्यामागचा मुस्लिम चेहरा लपून राहणारा नव्हताच. दहशतवादाला दुसरा चेहरा असूच शकत नाही हे या सिनेमांमधून प्रेक्षकांच्या मनात घट्ट रुजवले गेले. त्यात काही विकृत रंगही होते पण प्रेक्षकांनी सर्व सिनेमे उचलून धरले कारण प्रत्यक्ष आयुष्यात त्यांच्या घराच्या दरवाजापर्यंत दहशतवादाचा काळा चेहरा येऊन ठेपला होता. कोंडलेल्या, असहाय्य संतापाला सिनेमाच्या पडद्यावरुन वाट मिळत होती.
मात्र यात पडद्यावरच्या हिंदू देशप्रेमाला आणि राष्ट्रीयत्वाला झपाट्याने भडक राजकारणी रंगही चढत गेलेले लपून राहिले नाहीत.
'ब्लॅक फ्रायडे' सारखा एखादाच सिनेमा ज्याने तटस्थपणे आणि खरेपणे मुंबईवरील बॉम्बहल्ल्यामागच्या मुस्लिम कारवायांचे अत्यंत थंड डोक्याने केलेले सारे कटकारस्थान चित्रपटाच्या पडद्यावर कोणत्याही भडकपणा शिवाय दाखवले. घटनाच इतकी भडक होती की त्याला अजून कसलाही रंग द्यायची गरजच नव्हती. समाज हा चित्रपट पाहून सुन्न झाला.
अमेरिकेतल्या ९/११ घटनेनंतर तर आंतराराष्ट्रीय दशतवादाचा मुस्लिम चेहरा जगभरात उघडा पडला. भारतात दहशतवादी पडसाद जास्त तीव्रतेने उमटत होते. रोज उठून या कारवायांच्या नव्या बातम्या कधी स्वतःच्या शहरात, कधी दूरच्या सीमेवर घडत असलेल्या वाचाव्या लागत होत्या.
एकंदरीतच भारतात काय किंवा जगातही, काही असेही मुस्लिम तरुण असतील जे तुमच्या आमच्यासारखे रोज उठून ऑफिसला जात असतील, गाणी ऐकत असतील, पुस्तक, वृत्तपत्रे वाचत असतील, चहा पित असतील, हास्यविनोद करत असतील, आपल्या मुलांच्या उच्च शिक्षणाची काळजी करत असतील यावर कोणाचा सहजी विश्वासही बसणार नाही अशी परिस्थिती आली. दहशतवादी मुस्लिम तरुण कसे प्रशिक्षण घेतात, त्यांची मजबुरी, त्यांच्यावरही होत असलेले अन्याय वगैरेंना केन्द्रस्थानी ठेऊन या काळात काही चित्रपट बनले.
दहशतवाद्यांचा एक चेहरा माणसाचाही असतो वगैरे विधाने सामान्य माणसाने फारशा सहानुभूतीने स्विकारली नाहीत पण असे चित्रपट मात्र बनले, काही गाजले. उदा. गँगस्टर.
९/११ नंतर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मुस्लिम चेहर्‍याला मिळत असलेली सावत्र वागणूक आणि त्याचा सामान्य, निरपराध मुस्लिम नागरिकांना, जे आहेत यावरही आता कुणाचा विश्वास राहिला नाही, त्यांची बाजू मांडणार्‍या कुर्बान, माय नेम इज खान, न्यूयॉर्क सारख्या चित्रपटांनी एकविसाव्या शतकाची अखेर झाली.
हिंदी सिनेमांमधून सकारात्मक, सामाजिक संदेश देणार्‍या चित्रपटांची संख्या आजवर नेहमीच जास्त राहिलेली आहे. समाजात एकत्रितपणे नांदत असलेल्या इतर धर्मियांची संस्कृती अगदी भाबड्या, एकसाची वाटाव्या इतक्या, पण शक्य तितक्या चांगुलपणानेच पडद्यावर आत्तापर्यंत चितारली गेली. त्यांना कधी विनोदाचे रंग दिले, कधी कारुण्याचे. त्या त्या धर्माच्या लोकांनीही ते सहजतेने स्विकारले.
शिख धर्मिय म्हणजे उदार, विशाल हृदयाचे, प्रामाणिक, निर्भय, कष्टाळू, आनंदी, ख्रिश्चन म्हणजे दयाळू, साधे, देवभक्त, अनाथ मुलांना आसरा देणारे, गोव्याचे असतील तर मौजमजा करुन जीवनाचा आनंद उपभोगणारे वगैरे.
हार्मनी हा भारतीय सिनेमांचा कायमच परवलीचा शब्द राहिलेला आहे. अशा वेळी अशी एक संस्कृती जी भारतात अनेक पिढ्या बरोबरीने नांदली, भारतीय कला, स्थापत्य, संगित, नृत्य, चित्रपट अशा प्रत्येक क्षेत्रात आपला ठसा उमटवत राहिली, अजूनही उमटवते आहे. त्या संस्कृतीचा संपूर्ण र्‍हास भारतीय चित्रपटाच्या पडद्यावरुन होणे ही गोष्ट खेदाची वाटते.
संस्कृतीच्या विलोभनीय रंगांवर धार्मिक कडवटपणामुळे जो काळा फराटा उमटला आहे तो आता दीर्घकाळ भारतीय सिनेमाच्या पडद्यावरुन आपले अस्तित्व दाखवत रहाणार हे निश्चित.
समाजाच्या अंगावर रक्तबंबाळ ओरखडे जोपर्यंत उमटत रहाणार आहेत तोपर्यंत तरी निश्चितच.
साहिरच्या भाषेत बोलायचे तर- हालात से लडना मुश्किल था, हालात से रिश्ता जोड लिया. जिस रात की कोई सुबह नही उस रातसे रिश्ता जोड लिया..
=================================================
लेख श्री व सौ मासिकामधे पूर्वप्रकाशित. 

by शर्मिला (noreply@blogger.com) at December 15, 2016 07:14 AM

to friends...

मला नाही येत कवितेची भाषा

मला कविता लिहिता येत असती, 
तर लिहिली असती मी कविता.
तांबडं फुटतं तेव्हाच्या उजेडात, 
आपला निळा रंग दडवून ठेवणाऱ्या, 
काळ्यासावळ्या गुमसुम खंड्याबद्दल.
मनगटाएवढाले ताकदवान झरे पोटात रिचवत, 
स्वतःत चूर होऊन बसलेल्या, 
खोलावत जाणाऱ्या, 
गूढ, 
ऐसपैस विहिरीबद्दल.
काळ्याशार फरश्यांचा गारवा मुरवत, 
झोपाळ्याच्या कड्या कुरकुरवत, 
खिडकीच्या गजांच्या मंद सावल्या अंगाखांद्यावर झुलवत, 
गुडघ्यावर हनुवटी टेकवून बसलेल्या 
पोक्त घराबद्दल.
विनापाश होत जाण्याच्या वाटेवरल्या कुण्या निस्संगानं 
निरपेक्ष अनपेक्षितपणे हाती दिलेल्या, 
नखाएवढ्या रानफुलाबद्दल.
साध्यासुध्या, 
बोलता-बोलता विचारात पडण्याची ताकद न गमावलेल्या, 
बोलक्या-हसऱ्या-खोल डोळ्यांच्या माणसाबद्दल.
पण काय करू?
मला नाही येत कवितेची भाषा.


by Meghana Bhuskute (noreply@blogger.com) at December 15, 2016 02:16 AM